فَلَمَّا ذَهَبُوا بِهِ وَأَجْمَعُوا أَنْ يَجْعَلُوهُ فِي غَيابَتِ الْجُبِّ وَأَوْحَيْنا إِلَيْهِ لَتُنَبِّئَنَّهُمْ بِأَمْرِهِمْ هَذَا وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (١٥)
{ فَلَمَّا ذَهَبُوا بِهِ وَأَجْمَعُوا أَنْ يَجْعَلُوهُ فِي غَيابَتِ الْجُبِّ وَأَوْحَيْنا إِلَيْهِ لَتُنَبِّئَنَّهُمْ بِأَمْرِهِمْ هَذَا وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ } “Onu götürüp de kuyunun dibine bırakmaya karar verdiklerinde, biz ona: «Andolsun ki sen onların bu işini, onlar hiç farkında değillerken kendilerine haber vereceksin» diye vahyettik.” (15)
تَفْرِيعُ حِكَايَةِ الذَّهَابِ بِهِ وَالْعَزْمِ عَلَى إِلْقَائِهِ فِي الْجُبِّ عَلَى حِكَايَةِ الْمُحَاوَرَةِ بَيْنَ يَعْقُوبَ- ﵇ وَبَنِيهِ فِي مُحَاوَلَةِ الْخُرُوجِ بِيُوسُفَ- ﵇ إِلَى الْبَادِيَةِ يُؤْذِنُ بِجُمَلٍ مَحْذُوفَةٍ فِيهَا ذِكْرُ أَنَّهُمْ أَلَحُّوا عَلَى يَعْقُوبَ- ﵇ حَتَّى أَقْنَعُوهُ فَأَذِنَ لِيُوسُفَ- ﵇ بِالْخُرُوجِ مَعَهُمْ، وَهُوَ إِيجَازٌ.
Onu götürmeleri ve kuyuya atma kararları anlatımının, Ya‘kûb -aleyhisselâm- ile oğulları arasında Yûsuf'u -aleyhisselâm- kıra çıkarma girişimi hakkındaki karşılıklı konuşma anlatımına bağlanması (tefri‘i), Ya‘kûb'a -aleyhisselâm- ısrar edip onu ikna ettiklerini ve onun da Yûsuf'un -aleyhisselâm- onlarla gitmesine izin verdiğini bildiren hazfedilmiş cümlelerin varlığına işaret eder; bu da bir îcâzdır (veciz anlatımdır).
وَالْمَعْنَى: فَلَمَّا أَجَابَهُمْ يَعْقُوبُ- ﵇ إِلَى مَا طَلَبُوا ذَهَبُوا بِهِ وَبَلَغُوا الْمَكَانَ الَّذِي فِيهِ الْجُبُّ.
Anlam şöyledir: Ya‘kûb -aleyhisselâm- onların talebine olumlu cevap verince, onu alıp götürdüler ve içinde kuyunun bulunduğu yere vardılar.
وَفِعْلُ (أَجْمَعَ) يَتَعَدَّى إِلَى الْمَفْعُولِ بِنَفْسِهِ. وَمَعْنَاهُ: صَمَّمَ عَلَى الْفِعْلِ، فَقَوْلُهُ: أَنْ يَجْعَلُوهُ هُوَ مَفْعُولُ وَأَجْمَعُوا.
«Ecmea» (أَجْمَعَ) fiili mef‘ûlüne bizzat (harf-i cersiz) geçişli olur. Anlamı: «Bir fiili yapmaya kesin karar verdi» demektir. Dolayısıyla { أَنْ يَجْعَلُوهُ } ifadesi { وَأَجْمَعُوا } fiilinin mef‘ûlüdür.
وَجَوَابُ (لَمَّا) مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ أَنْ يَجْعَلُوهُ فِي غَيابَتِ الْجُبِّ، وَالتَّقْدِيرُ: جَعَلُوهُ فِي الْجُبِّ. وَمِثْلُهُ كَثِيرٌ فِي الْقُرْآنِ. وَهُوَ مِنَ الْإِيجَازِ الْخَاصِّ بِالْقُرْآنِ فَهُوَ تَقْلِيلٌ فِي اللَّفْظِ لِظُهُورِ الْمَعْنَى.
«Lemmâ» (لَمَّا) edatının cevabı hazfedilmiştir; buna { أَنْ يَجْعَلُوهُ فِي غَيابَتِ الْجُبِّ } ifadesi delalet etmektedir. Takdiri: «Onu kuyuya koydular» şeklindedir. Bunun Kur'an'da benzerleri pek çoktur. Bu, Kur'an'a has îcâz türlerindendir; mananın açık olması sebebiyle lafızda yapılan bir kısaltmadır.
وَجُمْلَةُ وَأَوْحَيْنا إِلَيْهِ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ وَأَجْمَعُوا أَنْ يَجْعَلُوهُ فِي غَيابَتِ الْجُبِّ، لِأَنَّ هَذَا الْمُوحَى مِنْ مُهِمِّ عِبَرِ الْقِصَّةِ.
{ وَأَوْحَيْنا إِلَيْهِ } cümlesi, { وَأَجْمَعُوا أَنْ يَجْعَلُوهُ فِي غَيابَتِ الْجُبِّ } cümlesine matuftur; çünkü vahyedilen bu husus, kıssanın önemli ibretlerindendir.
وَقِيلَ: الْوَاوُ مَزِيدَةٌ وَجُمْلَةُ أَوْحَيْنا هُوَ جَوَابُ (لَمَّا) ، وَقَدْ قِيلَ بِمِثْلِ ذَلِكَ فِي قَوْله امْرِئِ الْقَيْسِ:
Vâv'ın zâit olduğu ve { أَوْحَيْنا } cümlesinin «lemmâ»nın cevabı olduğu da söylenmiştir. İmruü’l-Kays'ın şu beytinde de benzer bir görüş ileri sürülmüştür:
فَلَمَّا أَجَزْنَا سَاحَةَ الْحَيِّ وَانْتَحَى ... ... الْبَيْتَ.
«Kabilenin avlusunu geçtiğimizde ve o yöneldiğinde...» beytin devamı.
وَقِيلَ بِهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَمَّا أَسْلَما وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ وَنادَيْناهُ أَنْ يَا إِبْراهِيمُ [سُورَة الصافات: ١٠٣، ١٠٤] الْآيَةَ وَفِي جَمِيعِ ذَلِكَ نَظَرٌ.
Yüce Allah'ın: { فَلَمَّا أَسْلَما وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ وَنادَيْناهُ أَنْ يَا إِبْراهِيمُ } [Sâffât Sûresi: 103-104] ayetinde de bu görüş söylenmiştir; ancak bütün bunlarda itiraza açık yönler (nazar) vardır.
وَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: إِلَيْهِ عَائِدٌ إِلَى يُوسُفَ- ﵇ فِي قَوْلِ أَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ مُقْتَصِرِينَ عَلَيْهِ. وَذَكَرَ ابْنُ عَطِيَّةَ أَنَّهُ قِيلَ الضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى يَعْقُوبَ- ﵇.
{ إِلَيْهِ } buyruğundaki zamir, müfessirlerin çoğunun sadece bununla yetindikleri görüşe göre Yûsuf'a -aleyhisselâm- aittir. İbn Atıyye ise zamirin Ya‘kûb'a -aleyhisselâm- ait olduğunun da söylendiğini zikretmiştir.
وَجُمْلَةُ لَتُنَبِّئَنَّهُمْ بِأَمْرِهِمْ هَذَا بَيَانٌ لِجُمْلَةِ أَوْحَيْنا. وَأُكِّدَتْ بِاللَّامِ وَنُونِ التَّوْكِيدِ لِتَحْقِيقِ مَضْمُونِهَا سَوَاءً كَانَ الْمُرَادُ مِنْهَا الْإِخْبَارُ عَنِ الْمُسْتَقْبَلِ أَوِ الْأَمْرِ فِي الْحَالِ. فَعَلَى الْأَوَّلِ فَهَذَا الْوَحْيُ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ إِلْهَامًا أَلْقَاهُ اللَّهُ فِي نَفْسِ يُوسُفَ- ﵇ حِينَ كَيْدِهِمْ لَهُ، وَيُحْتَمَلُ أَنَّهُ وَحْيٌ بِوَاسِطَةِ الْمَلَكِ فَيَكُونُ إِرْهَاصًا لِيُوسُفَ- ﵇ قبل النّبوءة رَحْمَةً مِنَ اللَّهِ لِيُزِيلَ عَنْهُ كَرْبَهُ، فَأَعْلَمَهُ بِمَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ اللَّهَ سَيُخَلِّصُهُ مِنْ هَذِهِ الْمُصِيبَةِ وَتَكُونُ لَهُ الْعَاقِبَةُ عَلَى الَّذِينَ كَادُوا لَهُ، وَإِيذَانٌ بِأَنَّهُ سَيُؤَانِسُهُ فِي وَحْشَةِ الْجُبِّ بِالْوَحْيِ وَالْبِشَارَةِ، وَبِأَنَّهُ سَيُنَبِّئُ فِي الْمُسْتَقْبَلِ إِخْوَتَهُ بِمَا فَعَلُوهُ مَعَهُ كَمَا تُؤْذِنُ بِهِ نُونُ التَّوْكِيدِ إِذَا اقْتَرَنَتْ بِالْجُمْلَةِ الْخَبَرِيَّةِ، وَذَلِكَ يَسْتَلْزِمُ نَجَاتَهُ وَتَمَكُّنَهُ مِنْ إِخْوَتِهِ لِأَنَّ الْإِنْبَاءَ بِذَلِكَ لَا يَكُونُ إِلَّا فِي حَالِ تَمَكُّنٍ مِنْهُمْ وَأَمْنٍ مِنْ شَرِّهِمْ.
{ لَتُنَبِّئَنَّهُمْ بِأَمْرِهِمْ هَذَا } cümlesi, { أَوْحَيْنا } cümlesinin beyanıdır (açıklamasıdır). İster gelecekle ilgili bir haber verme isterse o andaki bir emir kastedilmiş olsun, içeriğini kesinleştirmek için lâm ve tekit nûnu ile pekiştirilmiştir. İlk ihtimale göre bu vahyin, kardeşlerinin ona tuzak kurdukları sırada Allah'ın Yûsuf'un -aleyhisselâm- kalbine bıraktığı bir ilham olması muhtemel olduğu gibi, melek vasıtasıyla gelen bir vahiy olması da muhtemeldir. Bu takdirde, peygamberlikten önce Yûsuf -aleyhisselâm- için bir irhâs (peygamberlik öncüsü mucize) ve onun sıkıntısını gidermek için Allah'tan bir rahmet olur. Nitekim Allah ona, kendisini bu musibetten kurtaracağını ve kendisine tuzak kuranlara karşı akıbetin onun lehine olacağını gösteren şeyleri bildirmiştir. Ayrıca vahiy ve müjde ile kuyunun yalnızlığında onu teselli edeceğini; haber cümlesine tekit nûnu bitiştiğinde ifade ettiği kesinlik üzere, kardeşlerine ileride kendisine yaptıklarını haber vereceğini müjdelemiştir. Bu durum, onun kurtulmasını ve kardeşlerine karşı hâkim duruma gelmesini gerektirir; zira bunu onlara haber vermesi ancak onlara güç yetirdiği ve onların şerrinden güvende olduğu bir hâlde mümkün olabilir.
وَمَعْنَى بِأَمْرِهِمْ: بِفِعْلِهِمُ الْعَظِيمِ فِي الْإِسَاءَةِ.
{ بِأَمْرِهِمْ } ifadesinin anlamı: «Onların kötülükteki büyük fiilleriyle» demektir.
وَجُمْلَةُ وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، أَيْ لَتُخْبِرَنَّهُمْ بِمَا فَعَلُوا بِكَ وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ أَنَّكَ أَخُوهُمْ بَلْ فِي حَالَةِ يَحْسَبُونَهُ مُطَّلِعًا عَلَى الْمُغَيَّبَاتِ مُتَكَهِّنًا بِهَا، وَذَلِكَ إِخْبَارٌ بِمَا وَقَعَ بَعْدَ سِنِينَ مِمَّا حُكِيَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ هَلْ عَلِمْتُمْ مَا فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ وَأَخِيهِ [سُورَة يُوسُف: ٨٩] الْآيَتَيْنِ.
{ وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ } cümlesi hâl konumundadır; yani «Onlar senin kardeşleri olduğunu hiç fark etmezlerken, hatta onun gaybları bilen bir kâhin olduğunu zannettikleri bir vaziyetteyken yaptıklarını onlara mutlaka haber vereceksin» demektir. Bu, yıllar sonra gerçekleşecek olan ve bu sûrede Yüce Allah'ın: { قالَ هَلْ عَلِمْتُمْ مَا فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ وَأَخِيهِ } [Yûsuf Sûresi: 89] şeklindeki iki ayetinde hikâye edilen hadisenin önceden haber verilmesidir.
وَعَلَى احْتِمَالِ عَوْدِ ضَمِيرِ إِلَيْهِ عَلَى يَعْقُوبَ- ﵇ فَالْوَحْيُ هُوَ إِلْقَاءُ اللَّهِ إِلَيْهِ ذَلِكَ بِوَاسِطَةِ الْمَلَكِ، وَالْوَاوُ أَظْهَرُ فِي الْعَطْفِ حِينَئِذٍ فَهُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى جُمْلَةِ فَلَمَّا ذَهَبُوا بِهِ إِلَى آخِرِهَا وَأَوْحَيْنا إِلَيْهِ قَبْلَ ذَلِكَ. ولَتُنَبِّئَنَّهُمْ أَمْرٌ، أَيْ أَوْحَيْنَا إِلَيْهِ نَبِّئْهُمْ بِأَمْرِهِمْ هَذَا، أَيْ أَشْعَرِهِمْ بِمَا كَادُوا لِيُوسُفَ-
{ إِلَيْهِ } zamirinin Ya‘kûb'a -aleyhisselâm- dönmesi ihtimaline göre ise vahiy, Allah'ın melek vasıtasıyla bunu ona bildirmesidir. Bu durumda vâv harfinin atıf olması daha belirgindir; dolayısıyla { فَلَمَّا ذَهَبُوا بِهِ } cümlesine matuftur ve takdiri «ondan önce biz ona vahyetmiştik» şeklinde olur. { لَتُنَبِّئَنَّهُمْ } ise bir emirdir; yani «Onlara bu işlerini haber ver, yani Yûsuf'a -aleyhisselâm-
عَلَيْهِ السَّلَامُ-، إِشْعَارًا بِالتَّعْرِيضِ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: وَأَخافُ أَنْ يَأْكُلَهُ الذِّئْبُ وَأَنْتُمْ عَنْهُ غافِلُونَ [سُورَة يُوسُف: ١٣] .
kurdukları tuzağı üstü kapalı bir şekilde (tariz yoluyla) kendilerine hissettir diye vahyettik» demektir. Bu da onun: { وَأَخافُ أَنْ يَأْكُلَهُ الذِّئْبُ وَأَنْتُمْ عَنْهُ غافِلُونَ } “Korkarım ki siz ondan habersizken onu kurt yer” [Yûsuf Sûresi: 13] sözünde gerçekleşmiştir.
وَجُمْلَةُ وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ جَمْعِ الْغَائِبِينَ، أَيْ وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ أَنَّنَا أَوْحَيْنَا إِلَيْهِ بِذَلِكَ.
Bu takdire göre { وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ } cümlesi, gaip çoğul zamirinden (kardeşlerden) hâldir; yani «onlar, bizim bunu ona vahyettiğimizi hiç fark etmezlerken» demektir.
وَهَذَا الْجُبُّ الَّذِي أُلْقِيَ فِيهِ يُوسُفُ- ﵇ وَقَعَ فِي التَّوْرَاةِ أَنَّهُ فِي أَرْضِ (دَوْثَانَ) ، وَدَوْثَانَ كَانَتْ مَدِينَةً حَصِينَةً وَصَارَتْ خَرَابًا. وَالْمُرَادُ: أَنَّهُ كَانَتْ حَوْلَهُ صَحْرَاءُ هِيَ مَرْعَى وَمَرْبَعٌ. وَوَصْفُ الْجُبِّ يَقْتَضِي أَنَّهُ عَلَى طَرِيقِ الْقَوَافِلِ. وَاتَّفَقَ وَاصِفُو الْجُبِّ عَلَى أَنَّهُ بَيْنَ (بَانْيَاسَ) وَ (طَبَرِيَّةَ) . وَأَنَّهُ عَلَى اثْنَيْ عَشَرَ مِيلًا مِنْ طَبَرِيَّةَ مِمَّا يَلِي دِمَشْقَ، وَأَنَّهُ قُرْبَ قَرْيَةٍ يُقَالُ لَهَا (سَنْجَلُ أَوْ سَنْجِيلُ) . قَالَ قُدَامَةُ: هِيَ طَرِيقُ الْبَرِيدِ بَيْنَ بَعْلَبَكَّ وَطَبَرِيَّةَ.
Yûsuf'un -aleyhisselâm- içine atıldığı bu kuyu, Tevrat'ta geçtiğine göre «Dotan» (دَوْثَانَ) arazisindedir. Dotan müstahkem bir şehir idi, sonradan harabeye döndü. Maksat, etrafında otlak ve yaylak olan bir çölün bulunmasıdır. Kuyunun vasfı, onun kervan yolu üzerinde olduğunu iktiza eder. Kuyuyu tarif edenler, onun «Bânyâs» ile «Taberiye» arasında olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Kuyu, Şam tarafına doğru Taberiye'ye on iki mil mesafede ve «Sencil» (سَنْجَلُ أَوْ سَنْجِيلُ) denilen bir köyün yakınındadır. Kudâme: «Burası Ba‘lebek ile Taberiye arasındaki posta yoludur» demiştir.
وَوَصَفَهَا الْمُتَأَخِّرُونَ بِالضَّبْطِ الْمَأْخُوذِ مِنَ الْأَوْصَافِ التَّارِيخِيَّةِ الْقَدِيمَةِ أَنَّهُ الطَّرِيقُ الْكُبْرَى بَيْنَ الشَّامِ وَمِصْرَ. وَكَانَتْ تَجْتَازُ الْأُرْدُنَّ تَحْتَ بُحَيْرَةِ طَبَرِيَّةَ وَتَمُرُّ عَلَى (دَوْثَانَ) وَكَانَتْ تَسْلُكُهَا قَوَافِلُ الْعَرَبِ الَّتِي تَحْمِلُ الْأَطْيَابَ إِلَى الْمَشْرِقِ، وَفِي هَذِهِ الطَّرِيقِ جِبَابٌ كَثِيرَةٌ فِي (دَوْثَانَ) . وَجُبُّ يُوسُفَ مَعْرُوفٌ بَيْنَ طَبَرِيَّةَ وَصَفَدَ، بُنِيَتْ عَلَيْهِ قُبَّةٌ فِي زَمَنِ الدَّوْلَةِ الْأَيُّوبِيَّةِ بِحَسَبِ التَّوَسُّمِ وَهِيَ قَائِمَةٌ إِلَى الْآنَ.
Son devir araştırmacıları, eski tarihi tasvirlerden elde edilen kesin belirlemeyle buranın Şam ile Mısır arasındaki ana yol olduğunu belirtmişlerdir. Bu yol, Taberiye Gölü'nün altından Ürdün'ü geçer ve Dotan'a uğrardı. Doğuya koku ve baharat taşıyan Arap kervanları bu yolu kullanırdı; Dotan'daki bu yolda pek çok kuyu bulunmaktadır. Yûsuf kuyusu Taberiye ile Safed arasında bilinmektedir; Eyyûbîler devrinde tahminlere dayanılarak üzerine bir kubbe inşa edilmiştir ve bu kubbe günümüze kadar ayaktadır.
[١٦- ١٨]
[16-18]
[سُورَة يُوسُف (١٢) : الْآيَات ١٦ الى ١٨]
[Yûsuf Sûresi (12): Ayetler 16 ila 18]
وَجاؤُ أَباهُمْ عِشاءً يَبْكُونَ (١٦) قالُوا يَا أَبانا إِنَّا ذَهَبْنا نَسْتَبِقُ وَتَرَكْنا يُوسُفَ عِنْدَ مَتاعِنا فَأَكَلَهُ الذِّئْبُ وَما أَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنا وَلَوْ كُنَّا صادِقِينَ (١٧) وَجاؤُ عَلى قَمِيصِهِ بِدَمٍ كَذِبٍ قالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْراً فَصَبْرٌ جَمِيلٌ وَاللَّهُ الْمُسْتَعانُ عَلى مَا تَصِفُونَ (١٨)
{ وَجاؤُ أَباهُمْ عِشاءً يَبْكُونَ (١٦) قالُوا يَا أَبانا إِنَّا ذَهَبْنا نَسْتَبِقُ وَتَرَكْنا يُوسُفَ عِنْدَ مَتاعِنا فَأَكَلَهُ الذِّئْبُ وَما أَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنا وَلَوْ كُنَّا صادِقِينَ (١٧) وَجاؤُ عَلى قَمِيصِهِ بِدَمٍ كَذِبٍ قالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْراً فَصَبْرٌ جَمِيلٌ وَاللَّهُ الْمُسْتَعانُ عَلى مَا تَصِفُونَ (١٨) } “Akşamleyin ağlayarak babalarına geldiler. (16) «Ey babamız! Biz yarışmak üzere gittik ve Yûsuf'u eşyamızın yanında bıraktık; derken onu kurt yedi. Biz doğru söylesek bile sen bize inanacak değilsin» dediler. (17) Üzerine sahte bir kan sürülmüş gömleğini getirdiler. [Ya‘kûb] dedi ki: «Hayır! Nefisleriniz sizi [kötü] bir işe sürüklemiş. Artık [bana düşen] güzel bir sabırdır. Anlattıklarınıza karşı ancak Allah'tan yardım istenir.»” (18)
وَجاؤُ أَباهُمْ عِشاءً يَبْكُونَ (١٦) قالُوا يَا أَبانا إِنَّا ذَهَبْنا نَسْتَبِقُ وَتَرَكْنا يُوسُفَ عِنْدَ مَتاعِنا فَأَكَلَهُ الذِّئْبُ وَما أَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنا وَلَوْ كُنَّا صادِقِينَ (١٧) وَجاؤُ عَلى قَمِيصِهِ بِدَمٍ كَذِبٍ عطف على جملَة فَلَمَّا ذَهَبُوا بِهِ [سُورَة يُوسُف: ١٥]
{ وَجاؤُ أَباهُمْ عِشاءً يَبْكُونَ (١٦) قالُوا يَا أَبانا إِنَّا ذَهَبْنا نَسْتَبِقُ وَتَرَكْنا يُوسُفَ عِنْدَ مَتاعِنا فَأَكَلَهُ الذِّئْبُ وَما أَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنا وَلَوْ كُنَّا صادِقِينَ (١٧) وَجاؤُ عَلى قَمِيصِهِ بِدَمٍ كَذِبٍ } “Akşamleyin ağlayarak babalarına geldiler. (16) «Ey babamız! Biz yarışmak üzere gittik ve Yûsuf'u eşyamızın yanında bıraktık; derken onu kurt yedi. Biz doğru söylesek bile sen bize inanacak değilsin» dediler. (17) Üzerine sahte bir kan sürülmüş gömleğini getirdiler...” [ifadesi], { فَلَمَّا ذَهَبُوا بِهِ } [Yûsuf Sûresi: 15] cümlesine atıftır.
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ فَلَمَّا ذَهَبُوا بِهِ عَطْفُ جُزْءِ الْقِصَّةِ.
{ فَلَمَّا ذَهَبُوا بِهِ } cümlesine atıf, kıssanın bir cüzünün diğerine atfıdır.
وَالْعِشَاءُ: وَقْتُ غَيْبُوبَةِ الشَّفَقِ الْبَاقِي مِنْ بَقَايَا شُعَاعِ الشَّمْسِ بَعْدَ غُرُوبِهَا.
el-İşâ (الْعِشَاءُ): Güneş battıktan sonra güneş ışınlarının arta kalan kısmı olan şafağın kaybolduğu vakittir (akşam/yatsı vakti).
وَالْبُكَاءُ: خُرُوجُ الدُّمُوعِ مِنَ الْعَيْنَيْنِ عِنْدَ الْحُزْنِ وَالْأَسَفِ وَالْقَهْرِ. وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلًا وَلْيَبْكُوا كَثِيراً [سُورَة التَّوْبَة: ٨٢] . وَقَدْ أُطْلِقَ هُنَا عَلَى الْبُكَاءِ الْمُصْطَنَعِ وَهُوَ التَّبَاكِي. وَإِنَّمَا اصْطَنَعُوا الْبُكَاءَ تَمْوِيهًا عَلَى أَبِيهِمْ لِئَلَّا يَظُنُّ بِهِمْ أَنَّهُمُ اغْتَالُوا يُوسُفَ- ﵇، وَلَعَلَّهُمْ كَانَتْ لَهُمْ مَقْدِرَةٌ عَلَى الْبُكَاءِ مَعَ عَدَمِ وِجْدَانِ مُوجِبِهِ، وَفِي النَّاسِ عَجَائِبُ مِنَ التَّمْوِيهِ وَالْكَيْدِ. وَمِنَ النَّاسِ مَنْ تَتَأَثَّرُ أَعْصَابُهُمْ بِتَخَيُّلِ الشَّيْءِ وَمُحَاكَاتِهِ فَيَعْتَرِيهِمْ مَا يَعْتَرِي النَّاسَ بِالْحَقِيقَةِ.
el-Bükâ (الْبُكَاءُ): Hüzün, keder ve çaresizlik anında gözlerden yaş akmasıdır. Yüce Allah'ın: { فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلًا وَلْيَبْكُوا كَثِيراً } [Tevbe Sûresi: 82] buyruğunda geçmişti. Burada ise yapmacık ağlama, yani ağlar gibi görünme (tebâkî) anlamında kullanılmıştır. Yûsuf'u -aleyhisselâm- gizlice öldürdüklerini zannetmesin diye babalarını yanıltmak maksadıyla yapmacık ağlamışlardır. Belki de gerektirici bir sebep bulunmadığı halde ağlama yetenekleri vardı; zira insanlarda şaşırtıcı yanıltma ve hile kabiliyetleri mevcuttur. İnsanlardan öylesi vardır ki, bir şeyi hayal edip canlandırmakla sinirleri etkilenir de hakikaten ağlayan insanlara olan durum onları da bürür.
وَبَعْضُ الْمُتَظَلِّمِينَ بِالْبَاطِلِ يَفْعَلُونَ ذَلِكَ، وَفِطْنَةُ الْحَاكِمِ لَا تَنْخَدِعُ لِمِثْلِ هَذِهِ الْحِيَلِ
Haksız yere mağduriyet iddiasında bulunan bazısı da böyle yapar; ancak hâkimin feraseti bu gibi hilelere kanmaz
وَلَا تَنُوطُ بِهَا حُكْمًا، وَإِنَّمَا يُنَاطُ الْحُكْمُ بِالْبَيِّنَةِ.
ve bunlara dayanarak hüküm bina etmez; çünkü hüküm ancak delile (beyyineye) bağlanır.
جَاءَتِ امْرَأَةٌ إِلَى شُرَيْحٍ تُخَاصِمُ فِي شَيْءٍ وَكَانَتْ مُبْطِلَةً فَجَعَلَتْ تَبْكِي، وَأَظْهَرَ شُرَيْحٌ عَدَمَ الِاطْمِئْنَانِ لِدَعْوَاهَا، فَقِيلَ لَهُ: أَمَا تَرَاهَا تَبْكِي؟! فَقَالَ: قَدْ جَاءَ إِخْوَةُ يُوسُفَ- ﵇ أَبَاهُمْ عِشَاءً يَبْكُونَ وَهُمْ ظَلَمَةٌ كَذَبَةٌ، لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ أَنْ يَقْضِيَ إِلَّا بِالْحَقِّ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: قَالَ عُلَمَاؤُنَا: هَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ بُكَاءَ الْمَرْءِ لَا يَدُلُّ عَلَى صِدْقِ مَقَالِهِ لِاحْتِمَالِ أَنْ يَكُونَ تَصَنُّعًا. وَمِنَ الْخَلْقِ مَنْ لَا يَقْدِرُ عَلَى ذَلِكَ وَمِنْهُمْ مَنْ يَقْدِرُ.
Bir kadın bir meselede dava açmak üzere Şüreyh'e geldi; haksız olduğu halde ağlamaya başladı. Şüreyh onun davasına itimat etmediğini gösterince kendisine: «Görmüyor musun, ağlıyor?!» dendi. Şüreyh şöyle dedi: «Yûsuf'un -aleyhisselâm- kardeşleri de akşamleyin babalarına ağlayarak gelmişlerdi; oysa onlar zalim ve yalancılardı. Kimsenin haktan başkasıyla hükmetmesi uygun olmaz.» İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: «Âlimlerimiz dediler ki: Bu durum, kişinin ağlamasının sözünün doğruluğuna delalet etmediğini gösterir; çünkü yapmacık olma ihtimali vardır. İnsanlardan buna gücü yetmeyen olduğu gibi yeten de vardır.»
قُلْتُ: وَمِنَ الْأَمْثَالِ «دُمُوعُ الْفَاجِرِ بِيَدَيْهِ» وَهَذِهِ عِبْرَةٌ فِي هَذِهِ الْعِبْرَةِ.
Derim ki: Meşhur mesellerden biri de «Günahkârın gözyaşları elinin altındadır (istediği an akıtır)» sözüdür. Bu da bu ibretten çıkarılacak ayrı bir ibrettir.
وَالِاسْتِبَاقُ: افْتِعَالٌ مِنَ السَّبْقِ وَهُوَ هُنَا بِمَعْنَى التَّسَابُقِ قَالَ فِي «الْكَشَّافِ» : «وَالِافْتِعَالُ وَالتَّفَاعُلُ يَشْتَرِكَانِ كَالِانْتِضَالِ وَالتَّنَاضُلِ، وَالِارْتِمَاءِ وَالتَّرَامِي، أَيْ فَهُوَ بِمَعْنَى الْمُفَاعَلَةِ.
el-İstibâk (الِاسْتِبَاقُ): Sebk (öne geçme) kökünden ifti‘âl babında olup burada tesâbuk (yarışmak) anlamındadır. «el-Keşşâf»ta şöyle der: «İfti‘âl ile tefâ‘ul babları ortaklık bildirir; intidâl ve tenâdul (ok atışması yapmak), irtimâ ve terâmî (birbirine ok atmak) gibi. Yani mufâ‘ale anlamındadır.
وَلِذَلِكَ يُقَالُ: السِّبَاقُ أَيْضًا. كَمَا يُقَالُ النِّضَالُ وَالرِّمَاءُ» . وَالْمُرَادُ: الِاسْتِبَاقُ بِالْجَرْيِ عَلَى الْأَرْجُلِ، وَذَلِكَ مِنْ مَرَحِ الشَّبَابِ وَلَعِبِهِمْ.
Bu yüzden nidâl ve rimâ dendiği gibi es-Sibâk da denir.» Kastedilen; ayakla koşu yarışıdır ki bu, gençlerin neşesinden ve oyunlarındandır.
وَالْمَتَاعُ: مَا يُتَمَتَّعُ أَيْ يُنْتَفَعُ بِهِ. وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَأَمْتِعَتِكُمْ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [١٠٢] . وَالْمُرَادُ بِهِ هُنَا ثَقَلُهُمْ مِنَ الثِّيَابِ وَالْآنِيَةِ وَالزَّادِ.
el-Metâ‘ (الْمَتَاعُ): Kendisinden yararlanılan, yani faydalanılan şeydir. Nisâ Sûresi'ndeki Yüce Allah'ın: { لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَأَمْتِعَتِكُمْ } [102] buyruğunda geçmişti. Burada kastedilen ise elbise, kap kacak ve azıktan oluşan ağırlıklarıdır (eşyalarıdır).
وَمَعْنَى فَأَكَلَهُ الذِّئْبُ قَتَلَهُ وَأَكَلَ مِنْهُ، وَفِعْلُ الْأَكْلِ يَتَعَلَّقُ بِاسْمِ الشَّيْءِ. وَالْمُرَادُ بَعْضُهُ. يُقَالُ أَكَلَهُ الْأَسَدُ إِذَا أَكَلَ مِنْهُ. قَالَ تَعَالَى: وَما أَكَلَ السَّبُعُ [سُورَة الْمَائِدَة: ٣] عَطْفًا عَلَى الْمَنْهِيَّاتِ عَنْ أَنْ يُؤْكَلَ مِنْهَا، أَيْ بِقَتْلِهَا.
{ فَأَكَلَهُ الذِّئْبُ } ifadesinin anlamı: «Onu öldürdü ve etinden yedi» demektir. Yeme fiili bir şeyin ismine taalluk eder; kastedilen ise onun bir kısmıdır. Bir hayvan bir parçayı yediğinde «aslan onu yedi» denir. Yüce Allah: { وَما أَكَلَ السَّبُعُ } “Yırtıcı hayvanın yediği [de haram kılındı]” [Mâide Sûresi: 3] buyurmuş olup yenmesi yasaklanan şeylere atfedilmiştir; yani parçalayarak öldürmesi kastedilmiştir.
وَمِنْ كَلَامِ عُمَرَ حِينَ طَعَنَهُ أَبُو لُؤْلُؤَةَ «أَكَلَنِي الْكَلْبُ» ، أَيْ عَضَّنِي.
Hz. Ömer'in Ebû Lü'lüe tarafından hançerlendiği andaki: «Köpek beni yedi», yani «beni ısırdı» sözü de bu kabildendir.
وَالْمُرَادُ بِالذِّئْبِ جَمْعٌ مِنَ الذِّئَابِ عَلَى مَا عَرَفْتَ آنِفًا عِنْدَ قَوْلِهِ: وَأَخافُ أَنْ يَأْكُلَهُ الذِّئْبُ [سُورَة يُوسُف: ١٣] بِحَيْثُ لَمْ يَتْرُكِ الذِّئَابُ مِنْهُ، وَلِذَلِكَ لَمْ يَقُولُوا فَدَفَنَّاهُ.
Kurt ile kastedilen, daha önce: { وَأَخافُ أَنْ يَأْكُلَهُ الذِّئْبُ } [Yûsuf Sûresi: 13] buyruğunda öğrendiğin üzere kurtlar sürüsüdür; öyle ki kurtlar ondan hiçbir şey bırakmamıştır, bu sebeple «onu defnettik» dememişlerdir.
وَقَوْلُهُ: وَما أَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنا خَبَرٌ مُسْتَعْمَلٌ فِي لَازِمِ الْفَائِدَةِ. وَهُوَ أَنَّ الْمُتَكَلِّمَ عَلِمَ بِمَضْمُونِ الْخَبَرِ. وَهُوَ تَعْرِيضٌ بِأَنَّهُمْ صَادِقُونَ فِيمَا ادَّعَوْهُ لِأَنَّهُمْ يَعْلَمُونَ أَبَاهُمْ لَا يُصَدِّقُهُمْ فِيهِ، فَلَمْ يَكُونُوا طَامِعِينَ بِتَصْدِيقِهِ إِيَّاهُمْ.
{ وَما أَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنا } buyruğu, lâzım-ı faide makamında kullanılan bir haberdir. O da konuşanın haberin içeriğini bildiğidir. Bu, iddia ettikleri şeyde doğru olduklarını üstü kapalı ima etmektir (tarizdir); çünkü babalarının kendilerini bu konuda tasdik etmeyeceğini bildiklerinden, kendilerini doğrulamasını ummuyorlardı.
وَفِعْلُ الْإِيمَانِ يُعَدَّى بِاللَّامِ إِلَى الْمُصَدَّقِ- بِفَتْحِ الدَّالِ- كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ [سُورَة العنكبوت: ٢٦] . وَتَقَدَمَ بَيَانُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَما آمَنَ لِمُوسى إِلَّا ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ فِي سُورَةِ يُونُسَ [٨٣] .
İman fiili, tasdik edilen kimseye lâm harfiyle geçişli olur; Yüce Allah'ın: { فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ } “Bunun üzerine Lût ona inandı” [Ankebût Sûresi: 26] buyruğunda olduğu gibi. Bunun açıklaması Yûnus Sûresi'ndeki: { فَما آمَنَ لِمُوسى إِلَّا ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ } “Mûsâ'ya kavminin bir grup gencinden başkası inanmadı” [83] buyruğunda geçmişti.
وَجُمْلَةُ وَلَوْ كُنَّا صادِقِينَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ فَالْوَاوُ وَاوُ الْحَالِ. وَلَوْ اتِّصَالِيَّةٌ، وَهِي تفِيد أَنه مَضْمُونَ مَا بَعْدَهَا هُوَ أَبْعَدُ الْأَحْوَالِ عَنْ تَحَقُّقِ مَضْمُونِ مَا قَبْلَهَا فِي ذَلِكَ الْحَالِ. وَالتَّقْدِيرُ: وَمَا أَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنَا وَلَوْ كُنَّا صَادِقِينَ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ، أَيْ نَحْنُ نَعْلَمُ انْتِفَاءَ إِيمَانِكَ لَنَا فِي الْحَالَيْنِ فَلَا نَطْمَعُ أَنَّ نُمَوِّهَ عَلَيْكَ.
{ وَلَوْ كُنَّا صادِقِينَ } cümlesi hâl mevkiindedir; dolayısıyla vâv, hâl vâvıdır. «Lev» (لَوْ) ise vasliyye (bağlantı bildiren şart edatı)dir; kendisinden sonrasının muhtevasının, o hâl içinde kendisinden öncesinin muhtevasının gerçekleşmesine en uzak durum olduğunu ifade eder. Takdiri şöyledir: «Biz işin aslında doğru söyleyenler olsak bile sen bize inanacak değilsin»; yani «Biz her iki durumda da senin bize inanmayacağını biliyoruz, dolayısıyla seni yanıltmayı ummuyoruz» demektir.
وَلَيْسَ يَلْزَمُ تَقْدِيرُ شَرْطٍ مَحْذُوفٍ هُوَ ضِدُّ الشَّرْطِ الْمَنْطُوقِ بِهِ لِأَنَّ ذَلِكَ تَقْدِيرٌ لِمُجَرَّدِ التَّنْبِيهِ عَلَى جَعْلِ الْوَاوِ لِلْحَالِ مَعَ (لَوْ وَإِنْ) الْوَصْلِيَّتَيْنِ وَلَيْسَ يَسْتَقِيمُ ذَلِكَ التَّقْدِيرُ فِي كُلِّ مَوْضِعٍ، أَلَا تَرَى قَوْلَ الْمَعَرِّي:
Telaffuz edilen şartın zıddı olan mahzuf bir şart takdir etmek gerekmez; çünkü bu takdir, vasliyye olan «lev» ve «in» ile birlikte vâv harfinin hâl için kılındığına sadece dikkat çekmek amacıyla yapılan bir takdirdir ve bu takdir her yerde düzgün düşmez. el-Ma‘arrî'nin şu sözünü görmez misin:
وَإِنِّي وَإِنْ كُنْتُ الْأَخِيرَ زَمَانُهُ ... لَآتٍ بِمَا لَمْ تَسْتَطِعْهُ الْأَوَائِلُ
«Zaman bakımından en son gelen olsam da... Öncekilerin güç yetiremediği şeyleri getireceğim muhakkak.»
كَيْفَ لَا يَسْتَقِيمُ تَقْدِيرُ إِنِّي إِنْ كُنْتُ الْمُتَقَدِّمَ زَمَانُهُ بَلْ وَإِنْ كُنْتُ الْأَخِيرَ زَمَانُهُ. فَشَرْطُ (لَوِ) الْوَصْلِيَّةُ وَ (إِنْ) الْوَصْلِيَّةُ لَيْسَ لَهُمَا مَفْهُومُ مُخَالَفَةٍ،
«Zaman bakımından önde gelen olsam da şöyle yaparım, bilakis en son gelen olsam da...» şeklinde bir takdir nasıl düzgün düşmez! Dolayısıyla vasliyye olan «lev» ve «in» şartının mefhum-ı muhalefeti yoktur;
لِأَنَّ الشَّرْطَ مَعَهُمَا لَيْسَ لِلتَّقْيِيدِ.
çünkü bunlarla beraber gelen şart kayıtlamak için değildir.
وَتَقَدَّمَ ذِكْرُ (لَوِ) الْوَصْلِيَّةِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَوَلَوْ كانَ آباؤُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ شَيْئاً وَلا يَهْتَدُونَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٧٠] ، وَعِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَباً فِي سُورَةِ آلِ عمرَان [٩١] .
Vasliyye olan «lev» (لَوْ), Bakara Sûresi'ndeki: { أَوَلَوْ كانَ آباؤُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ شَيْئاً وَلا يَهْتَدُونَ } “Babaları hiçbir şey akletmeyen ve doğru yolu bulamayan kimseler olsa bile mi?” [170] buyruğunda ve Âl-i İmrân Sûresi'ndeki: { فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَباً } “Onların hiçbirinden dünya dolusu altın bile kabul edilmeyecektir” [91] buyruğunda daha önce geçmişti.
وَجُمْلَة وَجاؤُ عَلى قَمِيصِهِ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ. وَلَمَّا كَانَ الدَّمُ مُلَطَّخًا بِهِ الْقَمِيصُ وَكَانُوا قَدْ جَاءُوا مُصَاحِبِينَ لِلْقَمِيصِ فَقَدْ جَاءُوا بِالدَّمِ عَلَى الْقَمِيصِ.
{ وَجاؤُ عَلى قَمِيصِهِ } cümlesi hâl mevkiindedir. Kan gömleğe bulaşmış olduğu ve onlar da gömleği yanlarında getirmiş oldukları için, gömleğin üzerinde kan getirmiş oldular.
وَوَصَفُ الدَّمِ بِالْكَذِبِ وَصْفٌ بِالْمَصْدَرِ، وَالْمَصْدَرُ هُنَا بِمَعْنَى الْمَفْعُولِ كَالْخَلْقِ بِمَعْنَى الْمَخْلُوقِ، أَيْ مَكْذُوبٍ كَوْنُهُ دَمَ يُوسُفَ- ﵇ إِذْ هُوَ دَمُ جَدْيٍ، فَهُوَ دَمٌ حَقًّا لَكِنَّهُ لَيْسَ الدَّمُ الْمَزْعُومُ. وَلَا شَكَّ فِي أَنَّهُمْ لَمْ يَتْرُكُوا كَيْفِيَّةً مِنْ كَيْفِيَّاتِ تَمْوِيهِ الدَّمِ وَحَالَةِ الْقَمِيصِ بِحَالِ قَمِيصِ مَنْ يَأْكُلُهُ الذِّئْبُ مِنْ آثَارِ تَخْرِيقٍ وَتَمْزِيقٍ مِمَّا لَا تَخْلُو عَنْهُ حَالَةُ افْتِرَاسِ الذِّئْبِ، وَأَنَّهُمْ أَفْطَنُ مِنْ أَنْ يَفُوتَهُمْ ذَلِكَ وَهُمْ عُصْبَةٌ لَا يَعْزُبُ عَنْ مَجْمُوعِهِمْ مِثْلُ ذَلِكَ. فَمَا قَالَهُ بَعْضُ أَصْحَابِ التَّفْسِيرِ مِنْ أَنَّ يَعْقُوبَ- ﵇ قَالَ لِأَبْنَائِهِ: مَا رَأَيْتُ كَالْيَوْمِ ذِئْبًا أَحْلَمُ مِنْ هَذَا، أَكَلَ ابْنِي وَلَمْ يُمَزِّقْ قَمِيصَهُ، فَذَلِكَ مِنْ تَظَرُّفَاتِ الْقَصَصِ.
Kanın yalan (kizb) ile nitelenmesi, masdar ile yapılan bir nitelemedir. Buradaki masdar, «halk» (yaratma) kelimesinin «mahlûk» (yaratılmış) anlamında olması gibi, mef‘ûl anlamındadır; yani Yûsuf'un -aleyhisselâm- kanı olduğu yalanlanan [bir kan] demektir; çünkü o bir oğlak kanıydı. Dolayısıyla o gerçekten bir kandı, fakat iddia edilen kan değildi. Şüphe yok ki onlar, kurdun parçalaması hâlinde kaçınılmaz olan yırtılma ve parçalanma izleri gibi kurdun yediği bir kimsenin gömleğinin durumuna ve kanın aldatıcı görüntüsüne dair hiçbir ayrıntıyı terk etmemişlerdir; nitekim onlar böyle bir şeyi gözden kaçırmayacak kadar zeki ve aralarından böyle bir detayın kaçmayacağı bir topluluk idiler. Bazı tefsir ehlinin, Ya‘kūb'un -aleyhisselâm- oğullarına: «Bugünkü gibi bundan daha yumuşak huylu bir kurt görmedim; oğlumu yemiş ama gömleğini yırtmamış!» dediği yönündeki rivayetleri ise kıssaların zarif nükte ve yakıştırmalarındandır.
وَقَوْلُهُ: عَلى قَمِيصِهِ حَالٌ مِنْ (دَمٍ) فَقُدِّمَ عَلَى صَاحِبِ الْحَالِ.
{ عَلى قَمِيصِهِ } ifadesi, { دَمٍ } kelimesinden hâldir ve hâl sahibinin önüne geçirilmiştir.
قالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْراً فَصَبْرٌ جَمِيلٌ وَاللَّهُ الْمُسْتَعانُ عَلى مَا تَصِفُونَ.
{ قالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْراً فَصَبْرٌ جَمِيلٌ وَاللَّهُ الْمُسْتَعانُ عَلى مَا تَصِفُونَ } “[Ya‘kūb] dedi ki: «Hayır, nefisleriniz sizi [kötü] bir işe sürüklemiş. Artık [bana düşen] güzel bir sabırdır. Sizin bu anlattıklarınıza karşı yardımına sığınılacak olan ancak Allah'tır.»”
حَرْفُ الْإِضْرَابِ إِبْطَالٌ لِدَعْوَاهُمْ أَنَّ الذِّئْبَ أَكَلَهُ فَقَدْ صَرَّحَ لَهُمْ بِكَذِبِهِمْ.
İdrâb harfi [olan «bel» (بَلْ)], kurdun onu yediği yönündeki iddialarını iptal etmektedir; nitekim onların yalan söylediklerini yüzlerine açıkça vurmuştur.
وَالتَّسْوِيلُ: التَّسْهِيلُ وَتَزْيِينُ النَّفْسِ مَا تَحْرِصُ عَلَى حُصُولِهِ.
Tesvîl (تَسْوِيل): Kolaylaştırmak ve nefsin elde etmeye düşkün olduğu şeyi süsleyip cazip göstermesidir.
وَالْإِبْهَامُ الَّذِي فِي كَلِمَةِ أَمْراً يَحْتَمِلُ عِدَّةَ أَشْيَاءَ مِمَّا يُمْكِنُ أَنْ يُؤْذُوا بِهِ
{ أَمْراً } kelimesindeki kapalılık, Yûsuf'a -aleyhisselâm- zarar verebilecekleri şeylerden birkaç ihtimali barındırmaktadır:
يُوسُفَ- ﵇: مِنْ قَتْلٍ، أَوْ بَيْعٍ، أَوْ تَغْرِيبٍ، لِأَنَّهُ لَمْ يَعْلَمْ تَعْيِينَ مَا فَعَلُوهُ. وَتَنْكِيرُ أَمْراً لِلتَّهْوِيلِ.
Öldürme, satma veya sürgün etme gibi; zira o, onların tam olarak ne yaptıklarını kesin olarak bilmiyordu. { أَمْراً } kelimesinin nekra (belirsiz) gelmesi ise olayın büyüklüğünü ve vahametini (tehvîl) ifade etmek içindir.
وَفُرِّعَ عَلَى ذَلِكَ إِنْشَاءُ التَّصَبُّرِ فَصَبْرٌ جَمِيلٌ نَائِبٌ مَنَابَ اصْبِرْ صَبْرًا جَمِيلًا. عَدَلَ بِهِ عَنِ النَّصْبِ إِلَى الرَّفْعِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى الثَّبَاتِ وَالدَّوَامِ، كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قالُوا سَلاماً قالَ سَلامٌ فِي سُورَةِ هُودٍ [٦٩] . وَيَكُونُ ذَلِكَ اعْتِرَاضًا فِي أَثْنَاءِ خِطَابِ أَبْنَائِهِ، أَوْ يَكُونُ تَقْدِيرُ: اصْبِرْ صَبْرًا جَمِيلًا، عَلَى أَنَّهُ خِطَابٌ لِنَفْسِهِ. وَيَجُوزُ أَن يكون فَصَبْرٌ جَمِيلٌ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ دَلَّ عَلَيْهِ السِّيَاقُ، أَيْ فَأَمْرِي صَبْرٌ. أَوْ مُبْتَدَأٌ خَبَرُهُ مَحْذُوفٌ كَذَلِكَ.
Bunun üzerine sabretme iradesi dallandırılmıştır; nitekim { فَصَبْرٌ جَمِيلٌ } ifadesi, «Gereği gibi sabret» (اصْبِرْ صَبْرًا جَمِيلًا) cümlesinin yerine geçmiştir. Hûd Sûresi'ndeki: { قالُوا سَلاماً قالَ سَلامٌ } “«Selâm» dediler. O da «Selâm» dedi” [69] buyruğunda daha önce geçtiği üzere, sebat ve devamlılık bildirmesi için nasb hâlinden ref‘ hâline çevrilmiştir. Bu, oğullarına hitabının arasında bir itiraz (ara cümle) olabilir; yahut «Güzelce sabret» takdiriyle kendi nefsine bir hitap da olabilir. { فَصَبْرٌ جَمِيلٌ } ifadesinin, siyakın delalet ettiği mahzuf bir mübtedanın haberi olması da caizdir; yani «Benim işim sabırdır» demektir. Yahut haberi aynı şekilde mahzuf olan bir mübtedadır.
وَالْمَعْنَى عَلَى الْإِنْشَاءِ أَوْقَعُ، وَتَقَدَّمَ الصَّبْرُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٤٥] .
İnşâî anlam daha etkilidir. Sabır konusu, Bakara Sûresi'ndeki: { وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ } “Sabır ve namazla yardım dileyin” [45] buyruğunda geçmişti.
وَوَصْفُ جَمِيلٌ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ وَصْفًا كَاشِفًا إِذِ الصَّبْرُ كُلُّهُ حَسَنٌ دُونَ الْجَزَعِ.
{ جَمِيلٌ } nitelemesinin açıklayıcı bir sıfat (vasf-ı kâşif) olması muhtemeldir; zira sabrın tamamı, feryat edip sızlanma (ceza‘) haricinde, güzeldir.
كَمَا قَالَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ كُنَيفٍ النَّبْهَانِيُّ:
Nitekim İbrâhîm b. Küneyf en-Nebhânî şöyle demiştir:
تَصَبَّرْ فَإِنَّ الصَّبْرَ بِالْحُرِّ أَجْمَلُ ... وَلَيْسَ عَلَى رَيْبِ الزَّمَانِ مُعَوَّلُ
«Sabret, çünkü sabır hür insana daha çok yakışır... Zamanın felaketlerine ise bel bağlanmaz.»
أَيْ أَجْمَلُ مِنَ الْجَزَعِ.
Yani feryat edip sızlanmaktan daha güzeldir.
وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ وَصْفًا مُخَصَّصًا. وَقَدْ فُسِّرَ الصَّبْرُ الْجَمِيلُ بِالَّذِي لَا يُخَالِطُهُ جَزَعٌ.
Onun kayıtlayıcı bir sıfat (vasf-ı muhassis) olması da muhtemeldir. Nitekim güzel sabır (sabr-ı cemîl), içine feryat ve şikâyet karışmayan sabır olarak tefsir edilmiştir.
وَالْجَمَالُ: حُسْنُ الشَّيْءِ فِي صِفَاتِ مَحَاسِنِ صِنْفِهِ، فَجَمَالُ الصَّبْرِ أَحْسَنُ أَحْوَالِهِ، وَهُوَ أَنْ لَا يُقَارِنُهُ شَيْءٌ يُقَلِّلُ خَصَائِصَ مَاهِيَّتِهِ.
Cemâl (جَمَال): Bir şeyin kendi türünün güzellik sıfatları açısından kusursuz olmasıdır. Sabrın cemâli ise onun en güzel hâlidir; o da mahiyetinin özelliklerini azaltacak bir şeyin ona eşlik etmemesidir.
وَفِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ أَن النبيء ﵇ مَرَّ بِامْرَأَةٍ تَبْكِي عِنْدَ قَبْرٍ فَقَالَ لَهَا:
Sahih hadiste geçtiğine göre Peygamber -aleyhisselâm- kabir başında ağlayan bir kadına rastlamış ve ona şöyle demiştir:
«اتَّقِي اللَّهَ وَاصْبِرِي» ، فَقَالَتْ: إِلَيْكَ عَنِّي فَإِنَّكَ لَمْ تُصَبْ بِمُصِيبَتِي- وَلَمْ تَعْرِفْهُ- فَلَمَّا انْصَرَفَ مَرَّ بِهَا رَجُلٌ، فَقَالَ لَهَا: إِنَّهُ النَّبِيءُ ﷺ. فَأَتَت بَاب النبيء صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ
«Allah'tan kork ve sabret.» Kadın -onu tanımayarak-: «Çekil yanımdan! Zira benim başıma gelen musibet senin başına gelmedi» dedi. [Peygamber] ayrılınca bir adam kadına rastlayıp ona: «O, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem idi» dedi. Bunun üzerine kadın Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem kapısına geldi
فَقَالَتْ: لَمْ أَعْرِفْكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، فَقَالَ: «إِنَّمَا الصَّبْرُ عِنْدَ الصَّدْمَةِ الْأُولَى»
ve: «Seni tanıyamadım ey Allah'ın Resûlü!» dedi. Bunun üzerine o şöyle buyurdu: «Sabır ancak [musibetin] ilk sarsıntısı anındadır.»
أَيِ الصَّبْرُ الْكَامِلُ.
Yani kâmil olan sabır [öyledir].
وَقَوْلُهُ: وَاللَّهُ الْمُسْتَعانُ عَلى مَا تَصِفُونَ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ فَصَبْرٌ جَمِيلٌ فَتَكُونُ مُحْتَمِلَةً لِلْمَعْنَيَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ مِنْ إِنْشَاءِ الِاسْتِعَانَةِ أَوِ الْإِخْبَارِ بِحُصُولِ اسْتِعَانَتِهِ بِاللَّهِ عَلَى تَحَمُّلِ الصَّبْرِ عَلَى ذَلِكَ، أَوْ أَرَادَ الِاسْتِعَانَةَ بِاللَّهِ لِيُوسُفَ- ﵇ عَلَى الْخَلَاصِ مِمَّا أَحَاطَ بِهِ.
Yüce Allah'ın: { وَاللَّهُ الْمُسْتَعانُ عَلى مَا تَصِفُونَ } buyruğu, { فَصَبْرٌ جَمِيلٌ } cümlesine matuftur; dolayısıyla yardım dilemeyi başlatma (inşâ) veya bu hususta sabretmeye katlanabilmek için Allah'tan yardım dilediğini haber verme şeklindeki zikredilen iki anlama muhtemeldir; yahut Yûsuf'un -aleyhisselâm- kendisini kuşatan durumdan kurtulması için Allah'tan yardım dilemeyi kastetmiştir.
وَالتَّعْبِيرُ عَمَّا أَصَابَ يُوسُفَ- ﵇ ب مَا تَصِفُونَ فِي غَايَةِ الْبَلَاغَةِ لِأَنَّهُ كَانَ وَاثِقًا بِأَنَّهُمْ كَاذِبُونَ فِي الصِّفَةِ وَوَاثِقًا بِأَنَّهُمْ أَلْحَقُوا بِيُوسُفَ- ﵇ ضُرًّا فَلَمَّا لَمْ يَتَعَيَّنْ عِنْدَهُ الْمُصَابُ أَجْمَلَ التَّعْبِيرَ عَنْهُ إِجْمَالًا مُوَجَّهًا لِأَنَّهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّ مَا يَصِفُونَهُ هُوَ مَوْتُهُ بِأَكْلِ الذِّئْبِ إِيَّاهُ وَيَعْقُوبُ- ﵇ يُرِيدُ أَنَّ مَا يَصِفُونَهُ هُوَ الْمُصَابُ الْوَاقِعُ الَّذِي وَصَفُوهُ وَصْفًا كَاذِبًا. فَهُوَ قَرِيبٌ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: سُبْحانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ [سُورَة الصافات: ١٨٠] .
Yûsuf'un -aleyhisselâm- başına gelenlerin { مَا تَصِفُونَ } “[sizin] anlattıklarınıza” şeklinde ifade edilmesi son derece beliğdir; çünkü o, onların bu nitelendirmelerinde yalancı olduklarından emin olduğu gibi, Yûsuf'a -aleyhisselâm- bir zarar verdiklerinden de emindi. Başına gelen musibet onun yanında kesin olarak belirlenemeyince, bunu veciz ve çift anlamlı (müveccih) bir icmalle ifade etti; zira onlar kendi vasfettikleri şeyin kurdun onu yemesiyle ölümü olduğunu sanırken, Ya‘kūb -aleyhisselâm- onların vasfettikleri şeyin, yalan bir şekilde tasvir ettikleri gerçek musibet olduğunu kastetmektedir. Bu da Yüce Allah'ın şu buyruğuna yakındır: { سُبْحانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ } “Kudret ve izzet sahibi Rabbin, onların nitelendirmelerinden yücedir, münezzehtir” [Sâffât Sûresi: 180].
وَإِنَّمَا فَوَّضَ يَعْقُوبُ- ﵇ الْأَمْرَ إِلَى اللَّهِ وَلَمْ يَسْعَ لِلْكَشْفِ عَنْ مَصِيرِ يُوسُفَ- ﵇ لِأَنَّهُ عَلِمَ تَعَذُّرَ ذَلِكَ عَلَيْهِ لِكِبَرِ سِنِّهِ، وَلِأَنَّهُ لَا عَضُدَ لَهُ يَسْتَعِينُ بِهِ عَلَى أَبْنَائِهِ أُولَئِكَ. وَقَدْ صَارُوا هُمُ السَّاعِينَ فِي الْبُعْدِ بَيْنَهُ وَبَيْنَ يُوسُفَ- ﵇، فَأَيِسَ مِنِ اسْتِطَاعَةِ الْكَشْفِ عَنْ يُوسُفَ- ﵇ بِدُونِهِمْ، أَلَا تَرَى أَنَّهُ لَمَّا وَجَدَ مِنْهُمْ فُرْصَةً قَالَ لَهُمُ: اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ يُوسُفَ وَأَخِيهِ [سُورَة يُوسُف: ٨٧] .
Ya‘kūb'un -aleyhisselâm- işi Allah'a havale edip Yûsuf'un -aleyhisselâm- akıbetini araştırmaya girişmemesi, yaşının ilerlemiş olması sebebiyle bunun kendisi için imkânsız olduğunu bilmesinden ve o oğullarına karşı yardım alabileceği bir destekçisi (pazusu) bulunmamasından ötürüdür. Onlar ise kendisi ile Yûsuf -aleyhisselâm- arasına mesafe koymak için çalışan kimseler hâline gelmişlerdi; bu yüzden onlar olmadan Yûsuf'u -aleyhisselâm- bulabilmekten ümidini kesti. Nitekim onlarda bir fırsat bulduğunda kendilerine: { اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ يُوسُفَ وَأَخِيهِ } “Gidin de Yûsuf'u ve kardeşini araştırın” [Yûsuf Sûresi: 87] dediğini görmez misin!
[سُورَة يُوسُف (١٢) : آيَة ١٩]
[YÛSUF SÛRESİ (12): ÂYET 19]
وَجاءَتْ سَيَّارَةٌ فَأَرْسَلُوا وارِدَهُمْ فَأَدْلى دَلْوَهُ قالَ يَا بُشْرى هَذَا غُلامٌ وَأَسَرُّوهُ بِضاعَةً وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِما يَعْمَلُونَ (١٩)
{ وَجاءَتْ سَيَّارَةٌ فَأَرْسَلُوا وارِدَهُمْ فَأَدْلى دَلْوَهُ قالَ يَا بُشْرى هَذَا غُلامٌ وَأَسَرُّوهُ بِضاعَةً وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِما يَعْمَلُونَ (١٩) } “Bir kervan geldi, sucularını gönderdiler; o da kovasını [kuyuya] saldı. «Müjde! İşte bir erkek çocuk!» dedi. Onu bir ticaret malı olarak gizlediler. Allah ise onların ne yaptıklarını çok iyi bilmekteydi. (19)”
عطف على وَجاؤُ أَباهُمْ عِشاءً يَبْكُونَ [سُورَة يُوسُف: ١٦] عَطْفُ قِصَّةٍ عَلَى قِصَّةٍ. وَهَذَا رُجُوعٌ إِلَى مَا جَرَى فِي شَأْنِ يُوسُفَ- ﵇، وَالْمَعْنَى: وَجَاءَتِ الْجُبَّ.
Bu, { وَجاؤُ أَباهُمْ عِشاءً يَبْكُونَ } “Yatsı vaktinde ağlayarak babalarına geldiler” [Yûsuf Sûresi: 16] buyruğu üzerine kıssanın kıssaya atfedilmesidir. Bu, Yûsuf'un -aleyhisselâm- durumu hakkında cereyan eden hadiseye bir dönüştür; anlamı da: «Kuyuya geldiler» demektir.
وَ (السَّيَّارَةِ) تَقَدَّمَ آنِفًا.
Seyyâre (سَيَّارَة) kelimesi az önce geçmişti.
وَالْوَارِدُ: الَّذِي يَرِدُ الْمَاءَ لِيَسْتَقِيَ لِلْقَوْمِ.
Vârid (وَارِد): Topluluk için su çekmek üzere suyun başına varan kimsedir.
وَالْإِدْلَاءُ: إِرْسَالُ الدَّلْوِ فِي الْبِئْرِ لِنَزْعِ الْمَاءِ.
İdlâ (إِدْلَاء): Suyu çekip çıkarmak için kovayı kuyuya salmaktır.
وَالدَّلْوُ: ظَرْفٌ كَبِيرٌ مِنْ جِلْدٍ مَخِيطٍ لَهُ خُرْطُومٌ فِي أَسْفَلِهِ يَكُونُ مَطْوِيًّا عَلَى ظَاهِرِ الظَّرْفِ بِسَبَبِ شَدِّهِ بِحَبْلٍ مُقَارِنٍ لِلْحَبْلِ الْمُعَلَّقَةِ فِيهِ الدَّلْوُ. وَالدَّلْوُ مُؤَنَّثَةٌ.
Delv (دَلْو): Altında bir hortumu olan, kovanın asılı olduğu ipe paralel bir iple bağlanması sebebiyle kabın dışına doğru katlanan, dikilmiş deriden büyük bir kaptır (kovadır). Delv kelimesi müennestir.
وَجُمْلَةُ قَالَ يَا بُشْرَايَ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا لِأَنَّ ذِكْرَ إدلاء الدَّلْو يهيّىء السَّامِعَ لِلسُّؤَالِ عَمَّا جَرَى حِينَئِذٍ فَيَقَعُ جَوَابُهُ قَالَ يَا بُشْرَايَ.
{ قَالَ يَا بُشْرَايَ } cümlesi istînâf-ı beyânîdir; çünkü kovanın sarkıtılmasının zikredilmesi, dinleyiciyi o esnada ne olduğunu sormaya hazırlar ve onun cevabı { قَالَ يَا بُشْرَايَ } olarak gelir.
وَالْبُشْرَى: تَقَدَّمَتْ فِي قَوْله تَعَالَى: هُمُ الْبُشْرى فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَفِي الْآخِرَةِ
Büşrâ (بُشْرَى): Yûnus Sûresi'ndeki: { لَهُمُ الْبُشْرى فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَفِي الْآخِرَةِ }
فِي سُورَةِ يُونُسَ [٦٤] .
“Dünya hayatında da ahirette de müjde onlaradır” [64] buyruğunda geçmişti.
وَنِدَاءُ الْبُشْرَى مَجَازٌ، لِأَنَّ الْبُشْرَى لَا تُنَادَى، وَلَكِنَّهَا شُبِّهَتْ بِالْعَاقِلِ الْغَائِبِ الَّذِي احْتِيجَ إِلَيْهِ فَيُنَادَى كَأَنَّهُ يُقَالُ لَهُ: هَذَا آنُ حُضُورِكَ. وَمِنْهُ: يَا حسرتا، وَيَا عجبا، فَهِيَ مَكْنِيَّةٌ وَحَرْفُ النِّدَاءِ تَخْيِيلٌ أَوْ تَبَعِيَّةٌ.
Müjdeye nida edilmesi mecazdır; çünkü müjdeye seslenilmez, fakat kendisine ihtiyaç duyulan akıl sahibi gaip bir kimseye benzetilerek sanki ona «İşte gelme vaktin!» deniliyormuş gibi seslenilir. «Yâ hasretâ» (ey vah/yazıklar olsun) ve «yâ acebâ» (ey şaşılacak şey) ifadeleri de böyledir; dolayısıyla bu istiare-i mekniyyedir, nida harfi ise tahyîl yahut tebeiyyedir.
وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ فَرِحَ وَابْتَهَجَ بِالْعُثُورِ عَلَى غُلَامٍ.
Anlamı şudur: O, bir çocuk bulmaktan ötürü sevinmiş ve neşelenmiştir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ يَا بُشْرَايَ بِإِضَافَةِ الْبُشْرَى إِلَى يَاءِ الْمُتَكَلِّمِ. وَقَرَأَ عَاصِمٌ، وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَخَلَفٌ بِدُونِ إِضَافَةٍ.
Cumhur { يَا بُشْرَايَ } şeklinde, «büşrâ» kelimesini mütekellim yâ'sına izafe ederek okumuştur. Âsım, Hamza, Kisâî ve Halef ise izafesiz olarak [«yâ büşrâ» şeklinde] okumuşlardır.
وَاسْمُ الْإِشَارَةِ عَائِدٌ إِلَى ذَاتِ يُوسُفَ- ﵇ خَاطَبَ الْوَارِدُ بَقِيَّةَ السَّيَّارَةِ، وَلَمْ يَكُونُوا يَرَوْنَ ذَاتَ يُوسُفَ- ﵇ حِينَ أَصْعَدَهُ الْوَارِدُ مِنَ الْجُبِّ، إِذْ لَوْ كَانُوا يَرَوْنَهُ لَمَا كَانَتْ فَائِدَةٌ لِتَعْرِيفِهِمْ بِأَنَّهُ غُلَامٌ إِذِ الْمُشَاهَدَةُ كَافِيَةٌ عَنِ الْإِعْلَامِ، فَتَعَيَّنَ أَيْضًا أَنَّهُمْ لَمْ يَكُونُوا مُشَاهِدِينَ شَبَحَ يُوسُفَ- ﵇ حِينَ ظَهَرَ مِنَ الْجُبِّ، فَالظَّاهِرُ أَنَّ اسْمَ الْإِشَارَةِ فِي مِثْلِ هَذَا الْمَقَامِ لَا يُقْصَدُ بِهِ الدَّلَالَةُ عَلَى ذَاتٍ مُعَيَّنَةٍ مَرْئِيَّةٍ بَلْ يُقْصَدُ بِهِ إِشْعَارُ السَّامِعِ بِأَنَّهُ قَدْ حَصَلَ شَيْءٌ فَرِحَ بِهِ غَيْرُ مُتَرَقَّبٍ، كَمَا يَقُولُ الصَّائِدُ لِرِفَاقِهِ: هَذَا غَزَالٌ! وَكَمَا يَقُولُ الغائص: هَذِه صَدَقَة! أَوْ لُؤْلُؤَةٌ! وَيَقُولُ الْحَافِرُ لِلْبِئْرِ: هَذَا الْمَاءُ! قَالَ النَّابِغَةُ يَصِفُ الصَّائِدَ وَكِلَابَهُ وَفَرَسَهُ:
İşaret ismi Yûsuf'un -aleyhisselâm- şahsına dönmektedir; sucu kervanın geri kalanına hitap etmiştir. Sucu onu kuyudan çıkardığında kervandakiler Yûsuf'un -aleyhisselâm- şahsını görmüyorlardı; şayet onu görüyor olsalardı onun bir erkek çocuk olduğunu onlara bildirmesinin bir faydası olmazdı, zira bizzat görmek haber vermeye ihtiyaç bırakmaz. Dolayısıyla Yûsuf'un -aleyhisselâm- karaltısını kuyudan çıktığı sırada görmedikleri de kesinleşmektedir. Görünen o ki bu gibi makamlarda işaret ismiyle görülen belirli bir şahsa delalet kastedilmez; aksine dinleyiciye beklenmedik, sevindirici bir şeyin meydana geldiğini hissettirmek kastedilir. Nitekim avcının arkadaşlarına: «İşte bir ceylan!»; dalgıcın: «İşte bir istiridye!» yahut «İnci!»; kuyu kazan kimsenin de: «İşte su!» demesi böyledir. en-Nâbiğa, avcıyı, köpeklerini ve atını tavsif ederken şöyle demiştir:
يَقُولُ رَاكِبُهُ الْجِنِّيُّ مُرْتَفِقًا ... هَذَا لَكِنْ وَلَحْمُ الشَّاةِ مَحْجُورُ
«Onun cin gibi [çevik] binicisi yaslanarak der ki: / İşte bu [av] sizindir, koyun eti ise yasaktır.»
وَكَانَ الْغَائِصُونَ إِذَا وَجَدُوا لُؤْلُؤَةً يَصِيحُونَ. قَالَ النَّابِغَةُ:
Dalgıçlar da bir inci bulduklarında bağırırlardı. en-Nâbiğa şöyle demiştir:
أَوْ دُرَّةُ صَدَفَاتِهِ غَوَّاصُهَا ... بَهِجٌ مَتَى يَرَهَا يُهِلُّ وَيَسْجُدُ
«Yahut sedeflerinin incisidir ki dalgıcı... / Onu ne zaman görse sevinir, tehlil getirir ve secdeye kapanır.»
وَالْمَعْنَى: وَجَدْتُ فِي الْبِئْرِ غُلَامًا، فَهُوَ لُقَطَةٌ، فَيَكُونُ عَبْدًا لِمَنِ الْتَقَطَهُ. وَذَلِكَ سَبَبُ ابْتِهَاجِهِ بِقَوْلِهِ: يَا بُشْرَايَ هَذَا غُلَامٌ.
Manası şudur: Kuyuda bir çocuk buldum; o bir buluntudur (lukata), dolayısıyla onu bulanın kölesi olur. İşte onun: «Müjde! İşte bir erkek çocuk!» diyerek sevinç duymasının sebebi budur.
وَالْغُلَامُ: مِنْ سِنِّهِ بَيْنَ الْعَشْرِ وَالْعِشْرِينَ. وَكَانَ سِنُّ يُوسُفَ- ﵇ يَوْمَئِذٍ سَبْعَ عَشْرَةَ سَنَةً.
Gılâm (غُلَام): Yaşı on ile yirmi arasında olan kimsedir. Yûsuf'un -aleyhisselâm- yaşı o gün on yedi idi.
وَكَانَ هَؤُلَاءِ السيارة من الإسماعيليين كَمَا فِي التَّوْرَاةِ، أَيْ أَبْنَاءُ إِسْمَاعِيلَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ. وَقِيلَ: كَانُوا مِنْ أَهْلِ مَدْيَنَ وَكَانَ مَجِيئُهُمُ الْجُبَّ لِلِاسْتِقَاءِ مِنْهَا، وَلَمْ يَشْعُرْ بِهِمْ إِخْوَةُ يُوسُفَ إِذْ كَانُوا قَدِ ابْتَعَدُوا عَنِ الْجُبِّ.
Tevrat'ta geçtiği üzere bu kervan İsmâilîlerdendi; yani İbrâhîm'in oğlu İsmâil'in soyundandı. Medyen halkından oldukları da söylenmiştir. Onların kuyuya gelişi oradan su çekmek içindi; kuyudan uzaklaşmış oldukları için Yûsuf'un kardeşleri onları fark etmemişlerdi.
وَمَعْنَى أَسَرُّوهُ أَخْفَوْهُ. وَالضَّمِيرُ لِلسَّيَّارَةِ لَا مَحَالَةَ، أَيْ أَخْفَوْا يُوسُفَ- عَلَيْهِ
{ أَسَرُّوهُ } ifadesinin anlamı: Onu gizlediler demektir. Zamir şüphesiz kervana aittir; yani Yûsuf'u -aleyhisselâm- gizlediler,
السَّلَامُ-، أَيْ خَبَرُ الْتِقَاطِهِ خَشْيَةَ أَنْ يَكُونَ مِنْ وِلْدَانِ بَعْضِ الْأَحْيَاءِ الْقَرِيبَةِ مِنَ الْمَاءِ قَدْ تَرَدَّى فِي الْجُبِّ، فَإِذَا عَلِمَ أَهْلُهُ بِخَبَرِهِ طَلَبُوهُ وَانْتَزَعُوهُ
yani suyun yakınındaki bazı kabilelerin çocuklarından olup da kuyuya düşmüş olabileceği endişesiyle onu buldukları haberini gizlediler; zira ailesi bunu öğrenirse onu arayıp ellerinden çekip alırdı;
مِنْهُمْ لِأَنَّهُمْ تَوَسَّمُوا مِنْهُ مَخَائِلَ أَبْنَاءِ الْبُيُوتِ، وَكَانَ الشَّأْنُ أَنْ يَعْرِفُوا مَنْ كَانَ قَرِيبًا مِنْ ذَلِكَ الْجُبِّ وَيُعْلِنُوا كَمَا هُوَ الشَّأْنُ فِي التَّعْرِيفِ بِاللُّقَطَةِ، وَلِذَلِكَ كَانَ قَوْله: وَأَسَرُّوهُ مشعرا بِأَنَّ يُوسُفَ- ﵇ أَخْبَرَهُمْ بِقِصَّتِهِ، فَأَعْرَضُوا عَنْ ذَلِكَ طَمَعًا فِي أَنْ يَبِيعُوهُ. وَذَلِكَ مِنْ فِقْدَانِ الدِّينِ بَيْنَهُمْ أَوْ لِعَدَمِ الْعَمَلِ بِالدِّينِ.
çünkü onda asil ailelerin çocuklarının alametlerini sezmişlerdi. Asıl yapılması gereken ise o kuyuya yakın olanları öğrenip buluntu malların duyurulmasında olduğu gibi bunu ilan etmekti. Bu sebeple { وَأَسَرُّوهُ } buyruğu, Yûsuf'un -aleyhisselâm- onlara kıssasını anlattığına, onların ise onu satma tamahıyla bundan yüz çevirdiklerine işaret etmektedir. Bu da aralarındaki din duygusunun yokluğundan veya dine göre amel etmemelerinden ileri geliyordu.
وبِضاعَةً مَنْصُوبُ عَلَى الْحَالِ الْمُقَدَّرَةِ مِنَ الضَّمِيرِ الْمَنْصُوبِ فِي أَسَرُّوهُ، أَيْ جَعَلُوهُ بِضَاعَةً. وَالْبِضَاعَةُ: عُرُوضُ التِّجَارَةِ وَمَتَاعُهَا، أَيْ عَزَمُوا عَلَى بَيْعِهِ.
{ بِضاعَةً } kelimesi, { أَسَرُّوهُ } fiilindeki mansub zamirden mukadder hâl olarak mansubdur; yani «onu bir ticaret malı kıldılar» demektir. Bidâa (بِضَاعَة): Ticaret malları ve metâıdır; yani onu satmaya azmettiler demektir.
وَجُمْلَةُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِما يَعْمَلُونَ مُعْتَرِضَةٌ، أَيْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِمَا يَعْمَلُونَ مِنِ اسْتِرْقَاقِ مَنْ لَيْسَ لَهُمْ حَقٌّ فِي اسْتِرْقَاقِهِ، وَمَنْ كَانَ حَقُّهُ أَنْ يَسْأَلُوا عَنْ قَوْمِهِ وَيُبَلِّغُوهُ إِلَيْهِمْ، لِأَنَّهُمْ قَدْ عَلِمُوا خَبَرَهُ، أَوْ كَانَ مِنْ حَقِّهِمْ أَنْ يَسْأَلُوهُ لِأَنَّهُ كَانَ مُسْتَطِيعًا أَنْ يُخْبِرَهُمْ بِخَبَرِهِ.
{ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِما يَعْمَلُونَ } cümlesi ara cümledir (i‘tirâziyye); yani Allah, köleleştirme hakkına sahip olmadıkları birini köleleştirmeleri ve durumunu bildikleri için yahut kendilerine durumunu anlatabilecek güçte olduğu için ona sorup kavmini öğrenip onu ailesine ulaştırmaları gerekirken [bunu yapmamaları] gibi onların işlediklerini hakkıyla bilmektedir.
وَفِي عُثُورِ السَّيَّارَةِ عَلَى الْجُبِّ الَّذِي فِيهِ يُوسُفُ- ﵇ آيَةٌ مِنْ لُطْفِ الله بِهِ.
Kervanın, içinde Yûsuf'un -aleyhisselâm- bulunduğu kuyuya rast gelmesinde Allah'ın ona olan lütfundan bir delil ve mucize vardır.
[سُورَة يُوسُف (١٢) : آيَة ٢٠]
[Yûsuf Suresi (12), Ayet 20]
وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ دَراهِمَ مَعْدُودَةٍ وَكانُوا فِيهِ مِنَ الزَّاهِدِينَ (٢٠)
{ وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ دَراهِمَ مَعْدُودَةٍ وَكانُوا فِيهِ مِنَ الزَّاهِدِينَ (٢٠) } “Onu değersiz bir pahaya, birkaç dirheme sattılar. Zaten ona pek değer de vermemişlerdi.”
مَعْنَى شَرَوْهُ بَاعُوهُ. يُقَالُ: شَرَى كَمَا يُقَالُ: بَاعَ، وَيُقَالُ: اشْتَرَى كَمَا يُقَالُ:
{ شَرَوْهُ } fiilinin anlamı «onu sattılar» demektir. «Sattı» anlamında 'bâ‘a' (بَاعَ) denildiği gibi 'şerâ' (شَرَى) da denir; «satın aldı» anlamında 'ibtâ‘a' (ابْتَاعَ) denildiği gibi 'işterâ' (اشْتَرَى) da
ابْتَاعَ. وَمِثْلُهُمَا رَهَنَ وَارْتَهَنَ، وَعَاوَضَ وَاعْتَاضَ، وَكَرَى وَاكْتَرَى.
denir. Bunların benzeri rehene ve irtehene (rehnetti / rehin aldı), ‘âvada ve i‘tâda (bedel verdi / bedel aldı), kerâ ve ikterâ (kiraya verdi / kiraladı) kelimeleridir.
وَالْأَصْلُ فِي ذَلِكَ وَأَمْثَالِهِ أَنَّ الْفِعْلَ لِلْحَدَثِ وَالِافْتِعَالَ لِمُطَاوَعَةِ الْحَدَثِ.
Bu ve benzeri kelimelerde asıl olan; yalın fiilin [asıl] fiil için, ifti‘âl kalıbının ise fiilin mutavaatı (dönüşlülüğü/kabulü) için olmasıdır.
وَمَنْ فَسَّرَ شَرَوْهُ بِاشْتَرَوْهُ أَخْطَأَ خَطَأً أَوْقَعَهُ فِيهِ سُوءُ تَأْوِيلِ قَوْلِهِ: وَكانُوا فِيهِ مِنَ الزَّاهِدِينَ. وَمَا ادَّعَاهُ بَعْضُ أَهْلِ اللُّغَةِ أَنَّ شَرَى وَاشْتَرَى مُتَرَادِفَانِ فِي مَعْنَيَيْهِمَا يَغْلِبُ عَلَى ظَنِّي أَنَّهُ وَهَمَ إِذْ لَا دَلِيلَ يَدُلُّ عَلَيْهِ.
{ شَرَوْهُ } fiilini «onu satın aldılar» diye tefsir eden kimse, { وَكانُوا فِيهِ مِنَ الزَّاهِدِينَ } buyruğunu yanlış yorumlamasının kendisini içine düşürdüğü bir hataya düşmüştür. Bazı dilcilerin 'şerâ' ve 'işterâ' fiillerinin her iki anlamda da eş anlamlı olduğu yönündeki iddiaları ise zannımca bir yanılgıdır; zira buna delalet eden bir delil yoktur.
وَالْبَخْسُ: أَصْلُهُ مَصْدَرُ بَخَسَهُ إِذَا نَقَصَهُ عَنْ قِيمَةِ شَيْئِهِ. وَهُوَ هُنَا بِمَعْنَى الْمَبْخُوسِ كَالْخَلْقِ بِمَعْنَى الْمَخْلُوقِ. وَتَقَدَّمَ فِعْلُ الْبَخْسِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا يَبْخَسْ مِنْهُ شَيْئاً فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٨٢] .
Bahs (الْبَخْسُ) kelimesinin aslı, bir şeyi değerinden eksilttiğinde kullanılan 'bahasehü' fiilinin masdarıdır. Burada ise 'halk' kelimesinin 'mahlûk' anlamında olması gibi mebhûs (eksik/değersiz kılınmış) anlamındadır. Bahs fiili daha önce Bakara Suresi'ndeki { وَلا يَبْخَسْ مِنْهُ شَيْئاً } [Bakara 282] “ondan hiçbir şeyi eksiltmesin” ayetinde geçmişti.
ودَراهِمَ بدل من بِثَمَنٍ وَهِيَ جُمَعُ دِرْهَمٍ، وَهُوَ الْمَسْكُوكُ. وَهُوَ مُعَرَّبٌ عَنِ الْفَارِسِيَّةِ كَمَا فِي «صِحَاحِ الْجَوْهَرِيِّ» .
{ دَراهِمَ } kelimesi { بِثَمَنٍ } ifadesinden bedeldir ve basılmış para olan 'dirhem'in çoğuludur. el-Cevherî'nin es-Sıhâh'ında belirtildiği üzere Farsçadan Arapçalaşmıştır (muarrebdir).