وَقَدْ أَغْفَلَهُ الَّذِينَ جَمَعُوا مَا هُوَ مُعَرَّبٌ فِي الْقُرْآنِ كَالسُّيُوطِيِّ فِي «الْإِتْقَانِ» .
Kur'an'daki muarreb kelimeleri derleyen es-Süyûtî gibi müellifler el-İtkân'da bunu gözden kaçırmışlardır.
ومَعْدُودَةٍ كِنَايَةٌ عَنْ كَوْنِهَا قَلِيلَةً لِأَنَّ الشَّيْءَ الْقَلِيلَ يَسْهُلُ عَدُّهُ فَإِذَا كَثُرَ صَارَ تَقْدِيرُهُ بِالْوَزْنِ أَوِ الْكَيْلِ. وَيُقَالُ فِي الْكِنَايَةِ عَنِ الْكَثْرَةِ: لَا يُعَدُّ.
{ مَعْدُودَةٍ } (sayılı) ifadesi azlıktan kinayedir; çünkü az olan şey kolayca sayılır, çoğaldığında ise tartı veya ölçekle takdir edilir. Çokluktan kinaye olarak da «sayılamaz» denir.
وَضَمَائِرُ الْجَمْعِ كُلُّهَا لِلسَّيَّارَةِ عَلَى أَصَحِّ التَّفَاسِيرِ.
En sahih tefsirlere göre çoğul zamirlerinin tamamı kervana aittir.
وَالزَّهَادَةُ: قِلَّةُ الرَّغْبَةِ فِي حُصُولِ الشَّيْءِ الَّذِي مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يَرْغَبَ فِيهِ، أَوْ قِلَّةُ الرَّغْبَةِ فِي عِوَضِهِ كَمَا هُنَا، أَيْ كَانَ السَّيَّارَةُ غَيْرَ رَاغِبِينَ فِي إِغْلَاءِ ثَمَنِ يُوسُفَ- ﵇.
Zehâdet (الزَّهَادَةُ): Rağbet edilmesi gereken bir şeyi elde etmeye karşı isteksizlik veya burada olduğu gibi onun karşılığına (bedeline) az rağbet göstermektir; yani kervandakiler Yûsuf'un -aleyhisselâm- fiyatını yükseltmeye istekli değillerdi.
وَلَعَلَّ سَبَبَ ذَلِكَ قِلَّةُ مَعْرِفَتِهِمْ بِالْأَسْعَارِ.
Bunun sebebi de muhtemelen fiyatlar konusundaki bilgilerinin azlığıydı.
وَصَوْغُ الْإِخْبَارِ عَنْ زَهَادَتِهِمْ فِيهِ بِصِيغَةِ مِنَ الزَّاهِدِينَ أَشَدُّ مُبَالَغَةً مِمَّا لَوْ أَخْبَرَ بِكَانُوا فِيهِ زَاهِدِينَ، لِأَنَّ جَعْلَهُمْ مِنْ فريق زاهدين ينبىء بِأَنَّهُمْ جَرَوْا فِي زُهْدِهِمْ فِي أَمْثَالِهِ عَلَى سُنَنِ أَمْثَالِهِمُ الْبُسَطَاءِ الَّذِينَ لَا يُقَدِّرُونَ قَدْرَ نَفَائِسِ الْأُمُورِ.
Onların ona karşı rağbetsizliklerinin { مِنَ الزَّاهِدِينَ } sîgasıyla haber verilmesi, «kânû fîhi zâhidîn» şeklinde haber verilmesinden daha mübalağalıdır; çünkü onların rağbet etmeyenler grubundan kılınması, onun gibilerine değer vermeme hususunda, değerli şeylerin kıymetini takdir edemeyen kendileri gibi basit insanların âdeti üzere hareket ettiklerini bildirir.
وفِيهِ مُتَعَلِّقٌ بِ الزَّاهِدِينَ وَ (أَلْ) حَرفٌ لِتَعْرِيفِ الْجِنْس، وَلَيْسَت اسْم مَوْصُول خِلَافًا لِأَكْثَرِ النُّحَاةِ الَّذِينَ يَجْعَلُونَ (أَلِ) الدَّاخِلَةَ عَلَى الْأَسْمَاء المشتقة اسْم مَوْصُول مَا لَمْ يَتَحَقَّقْ عَهْدٌ وَتَمَسَّكُوا بِعِلَلٍ وَاهِيَةٍ وَخَالَفَهُمُ الْأَخْفَشُ وَالْمَازِنِيُّ.
{ فِيهِ } ifadesi { الزَّاهِدِينَ } kelimesine mütealliktir. Başındaki (el-) takısı cins belirten harftir; ahid gerçekleşmedikçe türemiş isimlerin başına gelen (el-) takısını zayıf gerekçelere dayanarak ism-i mevsul sayan nahivcilerin çoğunun aksine ism-i mevsul değildir. el-Ahfeş ve el-Mâzinî de onlara muhalefet etmiştir.
وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ عَلَى عَامِلِهِ لِلتَّنْوِيهِ بِشَأْنِ الْمَزْهُودِ فِيهِ، وَلِلتَّنْبِيهِ عَلَى ضَعْفِ تَوَسُّمِهِمْ وَبَصَارَتِهِمْ مَعَ الرِّعَايَةِ عَلَى الْفَاصِلَةِ
Mecrûrun âmilinin önüne geçirilmesi, kendisine rağbet edilmeyen zatın şanını yüceltmek, fasılayı gözetmekle birlikte onların feraset ve basiretlerinin zayıflığına dikkat çekmek içindir.
[سُورَة يُوسُف (١٢) : آيَة ٢١]
[Yûsuf Suresi (12), Ayet 21]
وَقالَ الَّذِي اشْتَراهُ مِنْ مِصْرَ لامْرَأَتِهِ أَكْرِمِي مَثْواهُ عَسى أَنْ يَنْفَعَنا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً وَكَذلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ وَلِنُعَلِّمَهُ مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحادِيثِ وَاللَّهُ غالِبٌ عَلى أَمْرِهِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٢١)
{ وَقالَ الَّذِي اشْتَراهُ مِنْ مِصْرَ لامْرَأَتِهِ أَكْرِمِي مَثْواهُ عَسى أَنْ يَنْفَعَنا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً وَكَذلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ وَلِنُعَلِّمَهُ مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحادِيثِ وَاللَّهُ غالِبٌ عَلى أَمْرِهِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٢١) } “Mısır'dan onu satın alan kişi karısına: «Ona güzel bak; umulur ki bize faydası dokunur yahut onu evlat ediniriz» dedi. İşte böylece Yûsuf'u o yerde yerleştirip iktidar sahibi kıldık ve ona rüyaların tabirini öğretelim diye [böyle yaptık]. Allah, emrini yerine getirmeye galiptir; fakat insanların çoğu bilmezler.”
وَقالَ الَّذِي اشْتَراهُ مِنْ مِصْرَ لِامْرَأَتِهِ أَكْرِمِي مَثْواهُ عَسى أَنْ يَنْفَعَنا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً.
{ وَقالَ الَّذِي اشْتَراهُ مِنْ مِصْرَ لِامْرَأَتِهِ أَكْرِمِي مَثْواهُ عَسى أَنْ يَنْفَعَنا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً } “Mısır'dan onu satın alan kişi karısına: «Ona güzel bak; umulur ki bize faydası dokunur yahut onu evlat ediniriz» dedi.”
الَّذِي اشْتَراهُ مُرَادٌ مِنْهُ الَّذِي دَفَعَ الثَّمَنَ فَمَلَكَهُ وَإِنْ كَانَ لَمْ يَتَوَلَّ الِاشْتِرَاءَ بِنَفْسِهِ، فَإِنَّ فِعْلَ الِاشْتِرَاءِ لَا يَدُلُّ إِلَّا عَلَى دَفْعِ الْعِوَضِ، بِحَيْثُ إِنَّ إِسْنَادَ الِاشْتِرَاءِ لِمَنْ يَتَوَلَّى إِعْطَاءَ الثَّمَنِ وَتَسَلُّمَ الْمَبِيعِ إِذَا لَمْ يَكُنْ هُوَ مَالِكُ الثَّمَنِ وَمَالِكُ الْمَبِيعِ يَكُونُ إِسْنَادًا مَجَازِيًّا، وَلِذَلِكَ يَكْتُبُ الْمُوَثِّقُونَ فِي مِثْلِ هَذَا أَنَّ شِرَاءَهُ لِفُلَانٍ.
{ الَّذِي اشْتَراهُ } ifadesiyle kastedilen, bizzat satın alma işini kendisi yürütmemiş olsa bile bedelini ödeyip ona mâlik olan kimsedir; çünkü satın alma fiili sadece ivazın (bedelin) ödenmesine delalet eder. Öyle ki bedelin ve satılan malın sahibi olmayan birinin bedeli verip malı teslim alması durumunda satın almanın ona isnat edilmesi mecazi bir isnat olur. Bu sebeple noterler/sözleşme yazıcıları bu gibi durumlarda satın almanın filanca kişi adına olduğunu yazarlar.
وَالَّذِي اشْتَرَى يُوسُفَ- ﵇ رَجُلٌ اسْمُهُ (فوطيفار) رَئِيس شَرط مَلِكِ مِصْرَ، وَهُوَ وَالِي مَدِينَةِ مِصْرَ، وَلُقِّبَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ بِالْعَزِيزِ، وَسَيَأْتِي.
Yûsuf'u -aleyhisselâm- satın alan kişi, Mısır kralının muhafız birliği komutanı (reîsü'ş-şurata) ve Mısır şehrinin valisi olan Potifar (فوطيفار) adlı bir adamdı. Bu surede kendisine «Aziz» unvanı verilmiştir ki ileride gelecektir.
وَمَدِينَةُ مِصْرَ هِيَ (مَنْفِيسُ) وَيُقَالُ: (مَنْفُ) وَهِيَ قَاعِدَةُ مِصْرَ السُّفْلَى الَّتِي يَحْكُمُهَا
Mısır şehri, Menfis'tir (مَنْفِيسُ) -Menf (مَنْفُ) de denir- ve burası
قَبَائِلُ مِنَ الْكَنْعَانِيِّينَ عُرِفُوا عِنْدَ القبط باسم (الهيكسوس) أَيِ الرُّعَاةُ. وَكَانَتْ مِصْرُ الْعُلْيَا الْمَعْرُوفَةُ الْيَوْمَ بِالصَّعِيدِ تَحْتَ حُكْمِ فَرَاعِنَةِ الْقِبْطِ. وَكَانَتْ مَدِينَتُهَا (ثِيبَةَ- أَوْ- طِيبَةَ) ، وَهِيَ الْيَوْمَ خَرَابٌ وَمَوْضِعُهَا يُسَمَّى الْأَقْصُرُ، جَمْعُ قَصْرٍ، لِأَنَّ بِهَا أَطْلَالَ الْقُصُورِ الْقَدِيمَةِ، أَيِ الْهَيَاكِلُ. وَكَانَتْ حُكُومَةُ مِصْرَ الْعُلْيَا أَيَامَئِذٍ مُسْتَضْعَفَةً لِغَلَبَةِ الْكَنْعَانِيِّينَ عَلَى مُعْظَمِ الْقُطْرِ وَأَجْوَدِهِ.
Kıptîler nezdinde Hiksoslar (الهيكسوس) yani «çobanlar» adıyla bilinen Kenanlı kabilelerin hükmettiği Aşağı Mısır'ın başkentiydi. Bugün Saîd olarak bilinen Yukarı Mısır ise Kıptî firavunlarının hâkimiyeti altındaydı. Başkenti Tîbe (ثِيبَة / طِيبَة - Thebai) idi; burası bugün haraptır ve bulunduğu yere, içindeki eski sarayların yani mabetlerin kalıntıları sebebiyle kasrın çoğulu olarak el-Uksur (Luksor) denilmektedir. Kenanlıların ülkenin büyük ve en verimli kısmına hâkim olmaları sebebiyle Yukarı Mısır hükümeti o günlerde zayıf düşmüştü.
وَامْرَأَتُهُ تُسَمَّى فِي كُتُبِ الْعَرَبِ (زَلِيخَا) - بِفَتْحِ الزَّايِ وَكَسْرِ اللَّامِ وَقَصْرِ آخِرِهِ- وَسَمَّاهَا الْيَهُودُ (رَاعِيلَ) . ومِنْ مِصْرَ صِفَةٌ لِ الَّذِي اشْتَراهُ.
Karısı Arap kitaplarında Zelîha (زَلِيخَا) -ze harfinin fethası, lâm'ın kesresi ve sonunun kasrıyla- olarak adlandırılır; Yahudiler ise ona Râîl (رَاعِيل) demişlerdir. { مِنْ مِصْرَ } ifadesi { الَّذِي اشْتَراهُ } ifadesinin sıfatıdır.
ولِامْرَأَتِهِ مُتَعَلِّقٌ بِ قالَ أَوْ بِ اشْتَراهُ أَوْ يَتَنَازَعُهُ كِلَا الْفِعْلَيْنِ، فَيَكُونُ اشْتَرَاهُ لِيَهَبَهُ لَهَا لِتَتَّخِذَهُ وَلَدًا. وَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّهُمَا لَمْ يَكُنْ لَهُمَا وَلَدٌ.
{ لِامْرَأَتِهِ } ifadesi { قالَ } fiiline veya { اشْتَراهُ } fiiline mütealliktir yahut her iki fiil de bu ifadede tenazu etmiştir (aynı ögeye yönelmiştir); bu durumda onu, evlat edinsin diye karısına bağışlamak üzere satın almış olur. Bu da onların çocuklarının bulunmadığını gösterir.
وَامْرَأَتُهُ: مَعْنَاهُ زَوْجُهُ، فَإِنَّ الزَّوْجَةَ يُطْلَقُ عَلَيْهَا اسْمُ الْمَرْأَةِ وَيُرَادُ مِنْهُ مَعْنَى الزَّوْجَةِ.
{ امْرَأَتُهُ } karısı demektir; zira eşe de 'mer'e' (kadın) ismi verilir ve bununla eş kastedilir.
وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَامْرَأَتُهُ قائِمَةٌ فَضَحِكَتْ [سُورَة هود: ٧١] .
Bu durum daha önce Hûd Suresi'ndeki { وَامْرَأَتُهُ قائِمَةٌ فَضَحِكَتْ } [Hûd 71] “Karısı da ayaktaydı, bunun üzerine güldü” ayetinde geçmişti.
وَالْمَثْوَى: حَقِيقَتُهُ الْمَحَلُّ الَّذِي يثوي إِلَيْهِ الْمَرْءُ، أَيْ يَرْجِعُ إِلَيْهِ. وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ النَّارُ مَثْواكُمْ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٢٨] . وَهُوَ هُنَا كِنَايَةٌ عَنْ حَالِ الْإِقَامَةِ عِنْدَهُمَا لِأَنَّ الْمَرْءَ يُثَوَى إِلَى مَنْزِلِ إِقَامَتِهِ.
Mesvâ (الْمَثْوَى): Gerçek anlamı kişinin sığındığı, yani döndüğü/kaldığı yerdir. Daha önce En'âm Suresi'ndeki { قالَ النَّارُ مَثْواكُمْ } [En'âm 128] “[Allah] buyurdu ki: «Barınağınız ateştir»” ayetinde geçmişti. Burada ise yanlarındaki ikamet durumundan kinayedir; çünkü insan ikamet ettiği eve sığınır/yerleşir.
فَالْمَعْنَى: اجْعَلِي إِقَامَتَهُ عِنْدَكِ كَرِيمَةً، أَيْ كَامِلَةً فِي نَوْعِهَا. أَرَادَ أَنْ يُجْعَلَ الْإِحْسَانُ إِلَيْهِ سَبَبًا فِي اجْتِلَابِ مَحَبَّتِهِ إِيَّاهُمَا وَنُصْحِهِ لَهُمَا فَيَنْفَعُهُمَا، أَوْ يَتَّخِذَانِهِ وَلَدًا فَيَبَرُّ بِهِمَا وَذَلِكَ أَشَدُّ تَقْرِيبًا. وَلَعَلَّهُ كَانَ آيِسًا مِنْ وِلَادَةِ زَوْجِهِ. وَإِنَّمَا قَالَ ذَلِكَ لِحُسْنِ تَفَرُّسِهِ فِي مَلَامِحِ يُوسُفَ- ﵇ الْمُؤْذِنَةِ بِالْكَمَالِ، وَكَيْفَ لَا يَكُونُ رَجُلًا ذَا فِرَاسَةٍ وَقَدْ جَعَلَهُ الْمَلِكُ رَئِيسَ شُرْطَتِهِ، فَقَدْ كَانَ الْمُلُوكُ أَهْلَ حَذَرٍ فَلَا يُوَلُّونَ أُمُورَهُمْ غَيْرَ الْأَكْفَاءِ.
Manası şudur: Yanındaki ikametini kerîm kıl, yani türünün en mükemmeli yap. Ona yapılacak iyiliğin, onun kendilerini sevmesine ve kendilerine samimiyetle bağlanmasına vesile kılınmasını, böylece kendilerine fayda sağlamasını veya onu evlat edinip kendilerine iyilikte bulunmasını istedi ki bu daha da yakınlaştırıcı bir durumdur. Belki de karısının doğum yapmasından ümidini kesmişti. Bunu sadece Yûsuf'un -aleyhisselâm- kemale işaret eden simasındaki isabetli feraseti sebebiyle söylemişti. Zaten kralın kendisini muhafız komutanı yaptığı biri nasıl feraset sahibi bir adam olmasın ki? Zira krallar tedbirli kimselerdi ve işlerini ancak ehil olanlara tevdi ederlerdi.
وَكَذلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ وَلِنُعَلِّمَهُ مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحادِيثِ وَاللَّهُ غالِبٌ عَلى أَمْرِهِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ إِنْ أَجْرَيْنَا اسْمَ الْإِشَارَةِ عَلَى قِيَاسِ كَثِيرٍ مِنْ أَمْثَالِهِ فِي الْقُرْآنِ كَقَوْلِهِ: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٤٣] كَانَتِ الْإِشَارَةُ إِلَى التَّمْكِينِ الْمُسْتَفَادِ مِنْ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ تَنْوِيهًا بِأَنَّ ذَلِكَ التَّمْكِينَ بَلَغَ غَايَةَ مَا يُطْلَبُ مِنْ نَوْعِهِ بِحَيْثُ لَوْ أُرِيدَ تَشْبِيهُهُ بِتَمْكِينٍ أَتَمَّ مِنْهُ لَمَا كَانَ إِلَّا أَنْ يُشَبَّهَ بِنَفْسِهِ عَلَى نَحْوِ قَوْلِ النَّابِغَةِ:
{ وَكَذلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ وَلِنُعَلِّمَهُ مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحادِيثِ وَاللَّهُ غالِبٌ عَلى أَمْرِهِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ } “İşte böylece Yûsuf'u o yerde yerleştirip iktidar sahibi kıldık ve ona rüyaların tabirini öğretelim diye [böyle yaptık]. Allah, emrini yerine getirmeye galiptir; fakat insanların çoğu bilmezler.” Eğer işaret ismini Kur'an'daki Bakara Suresi'nde geçen { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً } [Bakara 143] “İşte böylece sizi vasat bir ümmet kıldık” gibi pek çok benzerinin kıyasına göre değerlendirirsek, işaret { مَكَّنَّا لِيُوسُفَ } ifadesinden anlaşılan temkine (yerleştirip güç vermeye) yönelik olur. Bu da söz konusu temkinin kendi türünde istenen son noktaya ulaştığını, öyle ki daha mükemmel bir temkine benzetilmek istense ancak en-Nâbiğa'nın şu sözü kabilinden bizzat kendisine benzetilebileceğini vurgulamak içindir:
وَالسَّفَاهَةُ كَاسْمِهَا
«Ve sefahat ancak kendi ismi gibidir (kendisine benzer)».
فَيَكُونُ الْكَافُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ. وَالتَّقْدِيرُ: مَكَّنَا لِيُوسُفَ تَمْكِينًا كَذَلِكَ التَّمْكِينِ.
Bu durumda kâf harfi mef'ûl-i mutlak olarak mansub mahalde olur. Takdiri de: «Yûsuf'a işte o temkin gibi bir temkin verdik» şeklindedir.
وَإِنْ أَجْرَيْنَا عَلَى مَا يَحْتَمِلُهُ اللَّفْظُ كَانَتْ لِحَاصِلِ الْمَذْكُورِ آنِفًا، وَهُوَ مَا يُفِيدُهُ عُثُورُ السَّيَّارَةِ عَلَيْهِ مِنْ أَنَّهُ إِنْجَاءٌ لَهُ عَجِيب الْحُصُول بمصادفة عَدَمِ
Eğer lafzın muhtemel olduğu diğer anlama göre değerlendirirsek, az önce zikredilenlerin sonucuna [işaret eder]. Bu da kervanın onu bulmasının ifade ettiği manadır; yani
الْإِسْرَاعِ بِانْتِشَالِهِ مِنَ الْجُبِّ، أَيْ مَكَّنَا لِيُوسُفَ- ﵇ تَمْكِينًا مِنْ صُنْعِنَا، مِثْلَ ذَلِكَ الْإِنْجَاءِ الَّذِي نَجَّيْنَاهُ، فَتَكُونُ الْكَافُ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ مَصْدَرٍ مَأْخُوذٍ مِنْ مَكَّنَّا. وَنَظِيرُهُ كَذلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٠٨] .
kuyudan alelacele çıkarılmaması rastlantısıyla gerçekleşen şaşırtıcı bir kurtarılıştır. Yani: Yûsuf'a -aleyhisselâm-, onu kurtardığımız o kurtarış gibi kendi yapıp etmemizden olan bir temkin verdik. Bu durumda kâf harfi, { مَكَّنَّا } fiilinden türetilen masdardan hâl konumunda olur. Bunun benzeri En'âm Suresi'ndeki { كَذلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ } [En'âm 108] “İşte böylece her ümmete yaptıkları işi süsledik” ayetidir.
وَالتَّمْكِينُ فِي الْأَرْضِ هَنَا مُرَادٌ بِهِ ابْتِدَاؤُهُ وَتَقْدِيرُ أَوَّلِ أَجْزَائِهِ، فَيُوسُفُ- ﵇ بِحُلُولِهِ مَحَلَّ الْعِنَايَةِ مِنْ عَزِيزِ مِصْرَ قَدْ خَطَّ لَهُ مُسْتَقْبَلَ تَمْكِينِهِ مِنَ الْأَرْضِ بِالْوَجْهِ الْأَتَمِّ الَّذِي أُشِيرَ لَهُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى بَعْدُ: وَكَذلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ يَتَبَوَّأُ مِنْها حَيْثُ يَشاءُ [سُورَة يُوسُف: ٥٦] ، فَمَا ذُكِرَ هُنَالِكَ هُوَ كَرَدِّ الْعَجُزِ عَلَى الصَّدْرِ مِمَّا هُنَا، وَهُوَ تَمَامُهُ.
Buradaki { التَّمْكِينُ فِي الْأَرْضِ } (o yerde iktidar sahibi kılmak) ifadesiyle onun başlangıcı ve ilk kısımlarının takdir edilmesi kastedilmektedir. Zira Yûsuf -aleyhisselâm- Mısır Azizi'nin nezdinde itibar ve ihtimam görmesiyle, ileride Cenâb-ı Hakk'ın: { وَكَذلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ يَتَبَوَّأُ مِنْها حَيْثُ يَشاءُ } [Yûsuf 56] “İşte böylece Yûsuf'u o yerde yerleştirip iktidar sahibi kıldık; orada dilediği gibi konaklardı” buyruğuyla işaret edilen en mükemmel şekliyle yeryüzündeki temkininin geleceğini çizmiştir. Dolayısıyla orada zikredilen şey, buradakine göre 'raddü'l-acüz ale's-sadr' (sonu başa bağlama sanatı) kabilindendir ve onun tamamlanışıdır.
وَعَطَفَ عَلَى وَكَذلِكَ عِلَّةً لِمَعْنًى مُسْتَفَادٍ مِنَ الْكَلَامِ، وَهُوَ الْإِيتَاءُ، تِلْكَ الْعِلَّةُ هِيَ وَلِنُعَلِّمَهُ مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحادِيثِ لِأَنَّ اللَّهَ لَمَّا قَدَّرَ فِي سَابِقِ عِلْمِهِ أَنْ يَجْعَلَ يُوسُفَ- ﵇ عَالِمًا بِتَأْوِيلِ الرُّؤْيَا وَأَن يَجعله نبيئا أَنْجَاهُ مِنَ الْهَلَاكِ، وَمَكَّنَ لَهُ فِي الْأَرْضِ تَهْيِئَةً لِأَسْبَابِ مُرَادِ اللَّهِ.
{ وَكَذلِكَ } ifadesine, sözden anlaşılan bir mananın -ki o da vermektir (îtâ)- illetini atfetmiştir; bu illet de { وَلِنُعَلِّمَهُ مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحادِيثِ } ifadesidir. Çünkü Allah ezeli ilminde Yûsuf'u -aleyhisselâm- rüya tabirini bilen bir kimse kılmayı ve onu bir peygamber yapmayı takdir buyurunca, onu helak olmaktan kurtarmış ve Allah'ın muradının sebeplerini hazırlamak üzere onu o yerde iktidar sahibi kılmıştır.
وَتَقَدَّمَ مَعْنَى تَأْوِيلِ الْأَحَادِيثِ آنِفًا عِنْدَ ذِكْرِ قَوْلِ أَبِيهِ لَهُ: وَيُعَلِّمُكَ مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحادِيثِ [سُورَة يُوسُف: ٦] أَيْ تَعْبِيرِ الرُّؤْيَا.
{ تَأْوِيلِ الْأَحَادِيثِ } ifadesinin anlamı az önce babasının ona söylediği: { وَيُعَلِّمُكَ مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحادِيثِ } [Yûsuf 6] “ve sana rüyaların tabirini öğretecek” sözünün zikrinde geçmişti; yani rüya tabiridir.
وَجُمْلَةُ وَاللَّهُ غالِبٌ عَلى أَمْرِهِ مُعْتَرِضَةٌ فِي آخِرِ الْكَلَامِ، وَتَذْيِيلٌ، لِأَنَّ مَفْهُومَهَا عَامٌّ يَشْمَلُ غَلَبَ اللَّهِ إِخْوَةَ يُوسُفَ- ﵇ بِإِبْطَالِ كَيْدِهِمْ، وَضَمِيرُ أَمْرِهِ عَائِدٌ لِاسْمِ الْجَلَالَةِ.
{ وَاللَّهُ غالِبٌ عَلى أَمْرِهِ } cümlesi sözün sonunda bir ara cümle (i'tirâziyye) ve fezlekedir (tezyîl); zira mefhumu genel olup Allah'ın Yûsuf'un -aleyhisselâm- kardeşlerinin tuzaklarını boşa çıkararak onlara galip gelmesini de kapsar. { أَمْرِهِ } ifadesindeki zamir lafza-i celâle döner.
وَحَرْفُ عَلى بَعْدَ مَادَّةِ الْغَلَبِ وَنَحْوِهَا يَدْخُلُ عَلَى الشَّيْءِ الَّذِي يُتَوَقَّعُ فِيهِ النِّزَاعُ، كَقَوْلِهِمْ: غَلَبْنَاهُمْ عَلَى الْمَاءِ.
Galebe ve benzeri köklerden sonra gelen { عَلى } harf-i cerri, kendisinde çekişme beklenen şeyin üzerine dahil olur; nitekim «غَلَبْنَاهُمْ عَلَى الْمَاءِ» (Su üzerinde onlara galip geldik / suyu onların elinden aldık) denir.
وَأمر اللَّهِ هُوَ مَا قَدَّرَهُ وَأَرَادَهُ، فَمَنْ سَعَى إِلَى عَمَلٍ يُخَالِفُ مَا أَرَادَهُ اللَّهُ فَحَالُهُ كَحَالِ الْمُنَازِعِ عَلَى أَنْ يُحَقِّقَ الْأَمْرَ الَّذِي أَرَادَهُ وَيَمْنَعَ حُصُولَ مُرَادِ اللَّهِ تَعَالَى وَلَا يَكُونُ إِلَّا مَا أَرَادَهُ اللَّهُ تَعَالَى فَشَأْنُ اللَّهِ تَعَالَى كَحَالِ الْغَالِبِ لِمُنَازِعِهِ. وَالْمَعْنَى وَاللَّهُ مُتَمِّمٌ مَا قَدَّرَهُ، وَلِذَلِكَ
Allah'ın emri, O'nun takdir ettiği ve dilediği şeydir. Dolayısıyla Allah'ın dilediğine muhalif bir işe kalkışan kimsenin durumu, kendi istediği işi gerçekleştirmek ve Yüce Allah'ın muradının meydana gelmesine engel olmak için çekişen kimsenin durumu gibidir. Oysa ancak Yüce Allah'ın dilediği gerçekleşir; bu sebeple Yüce Allah'ın durumu, hasmına galip gelen kimsenin durumu gibidir. Anlamı ise: Allah takdir ettiğini tamamlayandır. Bu yüzden
عَقَّبَهُ بِالِاسْتِدْرَاكِ بِقَوْلِهِ: وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ اسْتِدْرَاكًا عَلَى مَا يَقْتَضِيهِ
ardından { وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ } “fakat insanların çoğu bilmezler” buyruğuyla istidrak yapmıştır; bu,
هَذَا الْحُكْمُ مِنْ كَوْنِهِ حَقِيقَةً ثَابِتَةً شَأْنُهَا أَن لَا تجْعَل لِأَنَّ عَلَيْهَا شَوَاهِدَ مِنْ أَحْوَالِ الْحَدَثَانِ، وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ ذَلِكَ مَعَ ظُهُوره.
bu hükmün, üzerinde zamanın olaylarından şahitler bulunduğu için bilinmemesi mümkün olmayan sabit bir hakikat olmasının gerektirdiği duruma yönelik bir istidraktır; buna rağmen insanların çoğu apaçık olmasına rağmen bunu bilmezler.
[سُورَة يُوسُف (١٢) : آيَة ٢٢]
[Yûsuf Suresi (12), Ayet 22]
وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ آتَيْناهُ حُكْماً وَعِلْماً وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (٢٢)
{ وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ آتَيْناهُ حُكْماً وَعِلْماً وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (٢٢) } “Olgunluk çağına erişince ona hikmet ve ilim verdik. İşte güzel davrananları biz böyle mükâfatlandırırız.”
هَذَا إِخْبَارٌ عَنِ اصْطِفَاءِ- يُوسُفَ- ﵇ لِلنُّبُوءَةِ. ذُكِرَ هُنَا فِي ذِكْرِ مَبْدَأِ حُلُولِهِ بِمِصْرَ لِمُنَاسَبَةِ ذِكْرِ مِنَّةِ اللَّهِ عَلَيْهِ بِتَمْكِينِهِ فِي الْأَرْضِ وَتَعْلِيمِهِ تَأْوِيلَ الْأَحَادِيثِ.
Bu, Yûsuf'un -aleyhisselâm- peygamberlik için seçildiğinin haber verilmesidir. Allah'ın onu o yerde iktidar sahibi kılması ve rüyaların tabirini öğretmesi nimetinin zikredilmesi münasebetiyle, burada onun Mısır'a yerleşmesinin başlangıcının zikri esnasında zikredilmiştir.
وَالْأَشُدُّ: الْقُوَّةُ. وَفُسِّرَ بِبُلُوغِهِ مَا بَيْنَ خَمْسٍ وَثَلَاثِينَ سَنَةً إِلَى أَرْبَعِينَ.
Eşüdd (الْأَشُدُّ): Kuvvet demektir. Otuz beş ile kırk yaş arasına ulaşması şeklinde tefsir edilmiştir.
وَالْحُكْمُ وَالْحِكْمَةُ مُتَرَادِفَانِ، وَهُوَ: عِلْمُ حَقَائِقِ الْأَشْيَاءِ وَالْعَمَلُ بِالصَّالِحِ وَاجْتِنَابُ ضِدِّهِ. وَأُرِيدَ بِهِ هُنَا النُّبُوءَةُ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى فِي ذِكْرِ دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ- ﵉ وَكُلًّا آتَيْنا حُكْماً وَعِلْماً [سُورَة الْأَنْبِيَاء: ٧٩] . وَالْمُرَادُ بِالْعِلْمِ عِلْمٌ زَائِدٌ عَلَى النُّبُوءَةِ.
Hükm (الْحُكْمُ) ve hikmet eş anlamlıdır; o da eşyanın hakikatlerini bilmek, salih amel işlemek ve zıddından kaçınmaktır. Cenâb-ı Hakk'ın Dâvûd ve Süleyman'ı -aleyhimesselâm- zikrederken buyurduğu: { وَكُلًّا آتَيْنا حُكْماً وَعِلْماً } [Enbiyâ 79] “Her birine hüküm (hikmet/peygamberlik) ve ilim verdik” ayetinde olduğu gibi burada da bununla peygamberlik kastedilmiştir. { عِلْم } ile kastedilen ise peygamberliğe ilave olan bir ilimdir.
وَتَنْكِيرُ عِلْماً لِلنَّوْعِيَّةِ، أَوْ لِلتَّعْظِيمِ. وَالْمُرَادُ: عِلْمُ تَعْبِيرِ الرُّؤْيَا، كَمَا سَيَأْتِي فِي قَوْلِهِ تَعَالَى عَنْهُ: ذلِكُما مِمَّا عَلَّمَنِي رَبِّي [سُورَة يُوسُف: ٣٧] .
{ عِلْماً } kelimesinin tenvinli (belirsiz) gelişi nev/tür bildirmek veya tazim (yüceltme) içindir. Kastedilen ise Yüce Allah'ın ondan naklen buyuracağı: { ذلِكُما مِمَّا عَلَّمَنِي رَبِّي } [Yûsuf 37] “Bu, Rabbimin bana öğrettiği şeylerdendir” ayetinde geleceği üzere rüya tabiri ilmidir.
وَقَالَ فَخْرُ الدِّينِ: الْحُكْمُ: الْحِكْمَةُ الْعَمَلِيَّةُ لِأَنَّهَا حُكْمٌ عَلَى هُدَى النَّفْسِ. وَالْعِلْمُ:
Fahreddin [er-Râzî] şöyle demiştir: Hüküm (el-hükm), amelî hikmettir; çünkü o, nefsin hidayetine yönelik bir hükümdür. İlim (el-ilm) ise:
الْحِكْمَةُ النَّظَرِيَّةُ.
nazarî hikmettir.
وَالْقَوْلُ فِي وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ كَالْقَوْلِ فِي نَظِيرِهِ، وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
{ وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ } “İşte güzel davrananları biz böyle mükâfatlandırırız” hakkındaki söz, benzeri hakkındaki söz gibidir ve Yüce Allah'ın:
وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٤٣] .
Bakara Suresi'ndeki { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً } [143] “İşte böylece sizi vasat bir ümmet kıldık” buyruğunda geçmişti.
وَفِي ذِكْرِ الْمُحْسِنِينَ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ إِحْسَانَهُ هُوَ سَبَبُ جَزَائِهِ بِتِلْكَ النِّعْمَةِ.
{ الْمُحْسِنِينَ } “güzel davrananlar”ın zikredilmesinde, onun ihsanının (güzel amelinin) bu nimetle ödüllendirilmesinin sebebi olduğuna bir işaret vardır.
وَفِي هَذَا الَّذِي دَبَّرَهُ اللَّهُ تَعَالَى تَصْرِيحٌ بِآيَةٍ مِنَ الْآيَاتِ الَّتِي كَانَتْ فِي يُوسُفَ- ﵇ وَإِخْوَته.
Yüce Allah'ın bu takdirinde, Yûsuf -aleyhisselâm- ve kardeşlerinde bulunan ibret ve işaretlerden (ayetlerden) birine açıkça bir beyan vardır.
[٢٣- ٢٩]
[23-29]
[سُورَة يُوسُف (١٢) : الْآيَات ٢٣ إِلَى ٢٩]
[Yûsuf Suresi (12), Ayet 23-29]
وَراوَدَتْهُ الَّتِي هُوَ فِي بَيْتِها عَنْ نَفْسِهِ وَغَلَّقَتِ الْأَبْوابَ وَقالَتْ هَيْتَ لَكَ قالَ مَعاذَ اللَّهِ إِنَّهُ رَبِّي أَحْسَنَ مَثْوايَ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ (٢٣) وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِها لَوْلا أَنْ رَأى بُرْهانَ رَبِّهِ كَذلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالْفَحْشاءَ إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُخْلَصِينَ (٢٤) وَاسْتَبَقَا الْبابَ وَقَدَّتْ قَمِيصَهُ مِنْ دُبُرٍ وَأَلْفَيا سَيِّدَها لَدَى الْبابِ قالَتْ مَا جَزاءُ مَنْ أَرادَ بِأَهْلِكَ سُوءاً إِلاَّ أَنْ يُسْجَنَ أَوْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٢٥) قالَ هِيَ راوَدَتْنِي عَنْ نَفْسِي وَشَهِدَ شاهِدٌ مِنْ أَهْلِها إِنْ كانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ قُبُلٍ فَصَدَقَتْ وَهُوَ مِنَ الْكاذِبِينَ (٢٦) وَإِنْ كانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ فَكَذَبَتْ وَهُوَ مِنَ الصَّادِقِينَ (٢٧)
{ وَراوَدَتْهُ الَّتِي هُوَ فِي بَيْتِها عَنْ نَفْسِهِ وَغَلَّقَتِ الْأَبْوابَ وَقالَتْ هَيْتَ لَكَ قالَ مَعاذَ اللَّهِ إِنَّهُ رَبِّي أَحْسَنَ مَثْوايَ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ (٢٣) وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِها لَوْلا أَنْ رَأى بُرْهانَ رَبِّهِ كَذلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالْفَحْشاءَ إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُخْلَصِينَ (٢٤) وَاسْتَبَقَا الْبابَ وَقَدَّتْ قَمِيصَهُ مِنْ دُبُرٍ وَأَلْفَيا سَيِّدَها لَدَى الْبابِ قالَتْ مَا جَزاءُ مَنْ أَرادَ بِأَهْلِكَ سُوءاً إِلاَّ أَنْ يُسْجَنَ أَوْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٢٥) قالَ هِيَ راوَدَتْنِي عَنْ نَفْسِي وَشَهِدَ شاهِدٌ مِنْ أَهْلِها إِنْ كانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ قُبُلٍ فَصَدَقَتْ وَهُوَ مِنَ الْكاذِبِينَ (٢٦) وَإِنْ كانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ فَكَذَبَتْ وَهُوَ مِنَ الصَّادِقِينَ (٢٧) } “Evinde bulunduğu kadın, onun nefsinden murat almak istedi, kapıları kilitledi ve: 'Hadi gelsene!' dedi. O ise: 'Allah'a sığınırım! Şüphesiz o benim efendimdir, bana güzel baktı. Gerçek şu ki, zalimler kurtuluşa ermez' dedi. (23) Andolsun ki kadın ona meyletti; eğer Rabbinin delilini görmemiş olsaydı o da kadına meyledecekti. İşte böylece biz, kötülüğü ve fuhşu ondan uzaklaştıralım diye [delilimizi gösterdik]. Çünkü o, ihlasa erdirilmiş kullarımızdandı. (24) İkisi de kapıya doğru koştular. Kadın onun gömleğini arkadan yırttı ve kapının yanında kadının efendisine rastladılar. Kadın: 'Senin ehline kötülük etmek isteyen birinin cezası, zindana atılmaktan veya can yakıcı bir azaptan başka nedir?' dedi. (25) [Yûsuf]: 'O benden murat almak istedi' dedi. Kadının ailesinden bir şahit de şöyle şahitlik etti: 'Eğer onun gömleği önden yırtılmışsa kadın doğru söylemiştir, o ise yalancılardandır. (26) Yok eğer onun gömleği arkadan yırtılmışsa kadın yalan söylemiştir, o ise doğru söyleyenlerdendir.' (27)”
فَلَمَّا رَأى قَمِيصَهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ قالَ إِنَّهُ مِنْ كَيْدِكُنَّ إِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ (٢٨) يُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هَذَا وَاسْتَغْفِرِي لِذَنْبِكِ إِنَّكِ كُنْتِ مِنَ الْخاطِئِينَ (٢٩)
{ فَلَمَّا رَأى قَمِيصَهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ قالَ إِنَّهُ مِنْ كَيْدِكُنَّ إِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ (٢٨) يُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هَذَا وَاسْتَغْفِرِي لِذَنْبِكِ إِنَّكِ كُنْتِ مِنَ الْخاطِئِينَ (٢٩) } “[Kocası] gömleğin arkadan yırtıldığını görünce: 'Şüphesiz bu, siz kadınların tuzağındandır. Gerçekten sizin tuzağınız pek büyüktür' dedi. (28) 'Yûsuf! Sen bundan vazgeç (bunu kimseye söyleme). [Ey kadın!] Sen de günahının bağışlanmasını dile; çünkü sen günahkârlardan oldun.' (29)”
عَطْفُ قِصَّةٍ عَلَى قِصَّةٍ، فَلَا يَلْزَمُ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الْقِصَّةُ حَاصِلَةً فِي الْوُجُودِ بَعْدَ الَّتِي قَبْلَهَا. وَقَدْ كَانَ هَذَا الْحَادِثُ قَبْلَ إِيتَائِهِ النُّبُوءَةَ لِأَنَّ إِيتَاءَ النُّبُوءَةِ غَلَبَ أَنْ يَكُونَ فِي سِنِّ الْأَرْبَعِينَ. وَالْأَظْهَرُ أَنه أُوتِيَ النبوءة وَالرِّسَالَةَ بَعْدَ دُخُولِ أَهْلِهِ إِلَى مِصْرَ وَبَعْدَ وَفَاةِ أَبِيهِ. وَقَدْ تَعَرَّضَتِ الْآيَاتُ لِتَقْرِيرِ ثَبَاتِ يُوسُفَ- ﵇ عَلَى الْعَفَافِ وَالْوَفَاءِ وَكَرَمِ الْخُلُقِ.
Bir kıssanın diğerine atfedilmesidir; dolayısıyla bu kıssanın varlıkta (kronolojik olarak) kendinden öncekinden sonra gerçekleşmiş olması gerekmez. Nitekim bu olay, ona peygamberlik verilmesinden önce gerçekleşmişti; çünkü peygamberliğin verilmesi ekseriyetle kırk yaşında olur. En kuvvetli görüşe göre ise ona peygamberlik ve risalet, ailesinin Mısır'a girişinden ve babasının vefatından sonra verilmiştir. Ayetler, Yûsuf'un -aleyhisselâm- iffet, vefa ve güzel ahlak üzerindeki sebatını ortaya koymaya yönelmiştir.
فَالْمُرَاوَدَةُ الْمُقْتَضِيَةُ تَكْرِيرَ الْمُحَاوَلَةِ بِصِيغَةِ الْمُفَاعَلَةِ، وَالْمُفَاعَلَةُ مُسْتَعْمَلَةٌ فِي التَّكْرِيرِ.
Müfâale (مُفَاعَلَة) kalıbıyla gelen murâvede (el-murâvede / kandırmaya çalışma), girişimi tekrarlamayı gerektirir; zira müfâale kalıbı tekrarlama anlamında kullanılmıştır.
وَقِيلَ: الْمُفَاعَلَةُ تَقْدِيرِيَّةٌ بِأَنِ اعْتَبَرَ الْعَمَلَ مِنْ جَانِبٍ وَالْمُمَانَعَةَ مِنَ الْجَانِبِ الْآخَرِ مِنَ الْعَمَلِ بِمَنْزِلَةِ مُقَابَلَةِ الْعَمَلِ بِمِثْلِهِ. وَالْمُرَاوَدَةُ: مُشْتَقَّةٌ مِنْ رَادَ يَرُودُ، إِذَا جَاءَ وَذَهَبَ. شَبَّهَ حَالَ الْمُحَاوِلِ أَحَدًا عَلَى فِعْلِ شَيْءٍ مُكَرِّرًا ذَلِكَ. بِحَالِ مَنْ يَذْهَبُ وَيَجِيءُ فِي الْمُعَاوَدَةِ إِلَى الشَّيْءِ الْمَذْهُوبِ عَنْهُ، فَأَطْلَقَ رَاوَدَ بِمَعْنَى حَاوَلَ.
Şöyle de denilmiştir: Müfâale takdirîdir; bir taraftan yapılan eylem ile diğer taraftan gelen engelleme, bir eylemin benzeriyle karşılanması konumunda kabul edilmiştir. Murâvede ise, gelip gitmek anlamına gelen Râde-yerûdu (رَادَ يَرُودُ) fiilinden türemiştir. Birini bir şeyi yapmaya ikna etmek için bunu tekrar tekrar deneyen kimsenin durumunu, ayrıldığı şeye tekrar dönmek üzere gidip gelen kimsenin durumuna benzetmiş ve "çabaladı/ikna etmeye çalıştı" anlamında râvede (رَاوَدَ) kelimesini kullanmıştır.
وعَنْ لِلْمُجَاوَزَةِ، أَيْ رَاوَدَتْهُ مُبَاعَدَةً لَهُ عَنْ نَفْسِهِ، أَيْ بِأَنْ يَجْعَلَ نَفْسَهُ لَهَا.
{ عَنْ } harf-i cerri mücâvezet (uzaklaşma/ayrılma) içindir; yani onu nefsinden uzaklaştırmak, nefsini kendisine teslim etmesini sağlamak üzere kandırmaya çalıştı.
وَالظَّاهِرُ أَنَّ هَذَا التَّرْكِيبَ مِنْ مُبْتَكَرَاتِ الْقُرْآنِ، فَالنَّفْسُ هُنَا كِنَايَةٌ عَنْ غَرَضِ الْمُوَاقَعَةِ، قَالَهُ ابْنُ عَطِيَّةَ، أَيْ فَالنَّفْسُ أُرِيدَ بِهَا عَفَافُهُ وَتَمْكِينُهَا مِنْهُ لِمَا تُرِيدُ، فَكَأَنَّهَا تُرَاوِدُهُ عَنْ أَنْ يُسَلِّمَ إِلَيْهَا إِرَادَتَهُ وَحُكْمَهُ فِي نَفْسِهِ.
Zahir olan şudur ki bu terkip Kur'an'ın özgün ifadelerindendir. Buradaki nefs, cinsel ilişki amacından kinayedir; bunu İbn Atiyye söylemiştir. Yani nefs ile onun iffeti ve istediği şey hususunda kadına imkân tanıması kastedilmiştir. Sanki kadın, iradesini ve nefsi üzerindeki hâkimiyetini kendisine teslim etmesi için onu ayartmaya çalışmaktadır.
وَأَمَّا تَعْدِيَتُهُ بِ (عَلَى) فَذَلِكَ إِلَى الشَّيْءِ الْمَطْلُوبِ حُصُولُهُ. وَوَقَعَ فِي قَوْلِ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ يُرَاوِدُ عَمَّهُ أَبَا طَالِبٍ عَلَى الْإِسْلَامِ:
[Bu fiilin] "alâ" (عَلَى) ile geçişli kılınmasına gelince, bu gerçekleşmesi istenen şeye yöneliktir. Ebû Hüreyre'nin sözünde Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem amcası Ebû Tâlib'i İslam'a davet edip ikna etmeye çalıştığı şu şekilde geçmiştir:
وَفِي حَدِيث الإسلاء «فَقَالَ لَهُ مُوسَى:
İsra hadisinde ise: «Mûsâ ona şöyle dedi:
قد وَالله رَاوَدْتُ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى أَدْنَى مِنْ ذَلِكَ فَتَرَكُوهُ»
“Vallahi ben İsrâiloğullarını bundan daha azı için ikna etmeye çalıştım da yine terk ettiler”» [şeklinde geçmiştir].
. وَالتَّعْبِيرُ عَنِ امْرَأَةِ الْعَزِيزِ بِطَرِيقِ الْمَوْصُولِيَّةِ فِي قَوْلِهِ: الَّتِي هُوَ فِي بَيْتِها لِقَصْدِ مَا تُؤْذِنُ بِهِ الصِّلَةُ مِنْ تَقْرِيرِ عِصْمَةِ يُوسُفَ- ﵇ لِأَنَّ كَوْنَهُ فِي بَيْتِهَا مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يُطَوِّعَهُ لِمُرَادِهَا.
{ الَّتِي هُوَ فِي بَيْتِها } “Evinde bulunduğu kadın” buyruğunda Azîz'in hanımından ism-i mevsûl yoluyla bahsedilmesi; sıla cümlesinin, Yûsuf'un -aleyhisselâm- ismetini (masumiyetini) perçinlemeye işaret etmesi gayesiyledir. Çünkü onun evinde bulunuyor olması, normal şartlarda onu kadının isteğine boyun eğdirici bir durumdur.
وبَيْتِها بَيْتُ سُكْنَاهَا الَّذِي تَبِيتُ فِيهِ. فَمَعْنَى هُوَ فِي بَيْتِها أَنَّهُ كَانَ حِينَئِذٍ فِي الْبَيْتِ الَّذِي هِيَ بِهِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالْبَيْتِ: الْمَنْزِلَ كُلَّهُ، وَهُوَ قَصْرُ الْعَزِيزِ. وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: رَبَّةُ الْبَيْتِ، أَيْ زَوْجَةُ صَاحِبِ الدَّارِ وَيَكُونُ مَعْنَى هُوَ فِي بَيْتِها أَنَّهُ مِنْ جُمْلَةِ أَتْبَاعِ ذَلِكَ الْمَنْزِلِ.
{ بَيْتِها } ifadesi, kadının ikamet ettiği ve gecelediği odasıdır/evidir. Buna göre { هُوَ فِي بَيْتِها } ifadesinin anlamı, o sırada kadının bulunduğu odada olmasıdır. Ev (el-beyt) kelimesiyle bütün köşkün, yani Azîz'in sarayının kastedilmiş olması da caizdir. Nitekim "rabbetü'l-beyt" (evin hanımı), yani ev sahibinin eşi tabiri de bundandır. Bu durumda { هُوَ فِي بَيْتِها } ifadesinin anlamı, onun o evin hizmetlilerinden/halkından biri olması demektir.
وَغَلْقُ الْأَبْوَابِ: جَعْلُ كُلَّ بَابٍ سَادًّا لِلْفُرْجَةِ الَّتِي هُوَ بِهَا.
Kapıların kapatılması (galku'l-ebvâb): Her bir kapının bulunduğu açıklığı kapatır hâle getirilmesidir.
وَتَضْعِيفُ غَلَّقَتِ لِإِفَادَةِ شِدَّةِ الْفِعْلِ وَقُوَّتِهِ، أَيْ أُغْلِقَتْ إِغْلَاقًا مُحْكَمًا.
{ غَلَّقَتِ } fiilinin şeddeli (tef'îl babında) gelişi, fiilin şiddetini ve kuvvetini ifade etmek içindir; yani kapılar sımsıkı kilitlendi.
وَالْأَبْوَابُ: جَمْعُ بَابٍ. وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبابَ [سُورَة الْمَائِدَة: ٢٣] .
Ebvâb (الْأَبْوَابُ), bâb (باب) kelimesinin çoğuludur. Yüce Allah'ın: { ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبابَ } [Mâide 23] “Onların üzerlerine kapıdan girin” buyruğunda geçmişti.
وهَيْتَ اسْمُ فِعْلِ أَمْرٍ بِمَعْنَى بَادِرْ. قِيلَ أَصْلُهَا مِنَ اللُّغَةِ الْحَوْرَانِيَّةِ، وَهِيَ نَبَطِيَّةٌ.
Heyte (هَيْتَ), "acele et, davran" anlamında bir emir fiil ismidir (ism-i fiil). Aslının Havran dilinden geldiği söylenmiştir ki bu Nabatîcedir.
وَقِيلَ: هِيَ مِنَ اللُّغَةِ الْعِبْرَانِيَّةِ.
İbranice kökenli olduğu da söylenmiştir.
وَاللَّامُ فِي لَكَ لِزِيَادَةِ بَيَانِ الْمَقْصُودِ بِالْخِطَابِ، كَمَا فِي قَوْلِهِمْ: سُقْيًا لَكَ وَشُكْرًا لَكَ. وَأَصْلُهُ: هِيتَكَ. وَيَظْهَرُ أَنَّهَا طَلَبَتْ مِنْهُ أَمْرًا كَانَ غَيْرَ بِدْعٍ فِي قُصُورِهِمْ بِأَنْ تَسْتَمْتِعَ الْمَرْأَةُ بِعَبْدِهَا كَمَا يَسْتَمْتِعُ الرَّجُلُ بِأَمَتِهِ، وَلِذَلِكَ لَمْ تَتَقَدَّمْ إِلَيْهِ مِنْ قَبْلُ بِتَرْغِيبٍ بَلِ ابْتَدَأَتْهُ بِالتَّمْكِينِ مِنْ نَفْسِهَا. وَسَيَأْتِي لِهَذَا مَا يَزِيدُهُ بَيَانًا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قالَتْ مَا جَزاءُ مَنْ أَرادَ بِأَهْلِكَ سُوءاً.
{ لَكَ } lafzındaki lâm harfi, hitap edilen muhatabın kastını pekiştirip açıklamak içindir; tıpkı "sukyen leke" (Allah sana su versin) ve "şükran leke" (sana şükürler olsun) sözlerinde olduğu gibi. Aslı "hîteke"dir. Anlaşılan o ki kadın, saraylarında yadırganmayan bir şeyi ondan istemişti; zira erkeğin cariyesinden yararlandığı gibi kadının da kölesinden yararlanması [onlarca] olağandı. Bu yüzden daha önceden ona bir rağbet göstermemiş, bilakis doğrudan kendini ona sunarak başlamıştır. Yüce Allah'ın: { قالَتْ مَا جَزاءُ مَنْ أَرادَ بِأَهْلِكَ سُوءاً } “[Kadın]: 'Senin ehline kötülük etmek isteyen birinin cezası nedir?' dedi” buyruğunda bunu daha da açıklayacak hususlar gelecektir.
وَفِي هَيْتَ لُغَاتٌ. قَرَأَ نَافِعٌ، وَابْنُ ذِكْوَانَ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ، وَأَبُو جَعْفَرٍ- بِكَسْرِ الْهَاءِ وَفَتْحِ الْمُثَنَّاةِ الْفَوْقِيَّةِ-. وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ- بِفَتْحِ الْهَاءِ وَسُكُونِ التَّحْتِيَّةِ وَضَمِّ الْفَوْقِيَّةِ-. وَقَرَأَهُ الْبَاقُونَ- بِفَتْحِ الْهَاءِ وَسُكُون التَّحْتِيَّة وَضم التَّاءِ الْفَوْقِيَّةِ، وَالْفَتْحَةُ وَالضَّمَّةُ حَرَكَتَا بِنَاءٍ.
Heyte (هَيْتَ) kelimesinde farklı lehçeler/kıraatler vardır. Nâfi', İbn Âmir'den rivayetle İbn Zekvân ve Ebû Ca'fer; he'nin kesresi ve üstteki iki noktalı te'nin fethasıyla (Hite / هِئْتَ) okumuştur. İbn Kesîr; he'nin fethası, alttaki iki noktalı ye'nin sükûnu ve te'nin dammesiyle (Heytü / هَيْتُ) okumuştur. Diğerleri ise he'nin fethası, ye'nin sükûnu ve te'nin fethasıyla [Heyte] okumuştur; fetha ve damme bina harekeleridir.
ومَعاذَ مَصْدَرٌ أُضِيفَ إِلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ إِضَافَةَ الْمَصْدَرِ إِلَى مَعْمُولِهِ. وَأَصْلُهُ: أَعُوذُ عَوذًا بِاللَّهِ، أَيْ أَعْتَصِمُ بِهِ مِمَّا تُحَاوِلِينَ. وَسَيَأْتِي بَيَانُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ: قالَ مَعاذَ اللَّهِ أَنْ نَأْخُذَ [سُورَة يُوسُف: ٧٩] فِي هَذِهِ السُّورَةِ.
{ مَعاذَ } lafzı, masdarın mamulüne izafeti kabilinden lafza-i celâle muzâf olmuş bir masdardır. Aslı: "Allah'a tam bir sığınışla sığınırım", yani "senin yeltendiğin şeyden O'na sığınırım" demektir. Bunun açıklaması bu surede: { قالَ مَعاذَ اللَّهِ أَنْ نَأْخُذَ } [Yûsuf 79] “[Yûsuf]: '... tutmaktan Allah'a sığınırız' dedi” buyruğunun tefsirinde gelecektir.
وَ (إِنَّ) مُفِيدَةٌ تَعْلِيلَ مَا أَفَادَهُ مَعاذَ اللَّهِ مِنَ الِامْتِنَاعِ وَالِاعْتِصَامِ مِنْهُ بِاللَّهِ الْمُقْتَضِي أَنَّ اللَّهَ أَمَرَ بِذَلِكَ الِاعْتِصَامِ.
{ إِنَّ } edatı, { مَعاذَ اللَّهِ } ifadesinin bildirdiği kaçınma ve Allah'a sığınma durumunu gerekçelendirir; bu da Allah'ın o sığınmayı emrettiğini gerektirir.
وَضَمِيرُ إِنَّهُ يَجُوزُ أَنْ يَعُودَ إِلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ، وَيَكُونُ رَبِّي بِمَعْنَى خَالِقِي.
{ إِنَّهُ } lafzındaki zamirin lafza-i celâle dönmesi caizdir; bu durumda { رَبِّي }, "Yaratıcım" anlamına gelir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَعُودَ إِلَى مَعْلُومٍ مِنَ الْمَقَامِ وَهُوَ زَوْجُهَا الَّذِي لَا يَرْضَى بِأَنْ يَمَسَّهَا غَيْرُهُ، فَهُوَ مَعْلُومٌ بِدَلَالَةِ الْعُرْفِ، وَيَكُونُ رَبِّي بِمَعْنَى سَيِّدِي وَمَالِكِي.
Makamdan (durumun gereğinden) anlaşılan ve kendisinden başkasının eşine dokunmasına razı olmayacak olan kocasına dönmesi de caizdir; zira bu örfün delaletiyle bilinmektedir. Bu durumda { رَبِّي }, "efendim ve sahibim" anlamına gelir.
وَهَذَا مِنَ الْكَلَامِ الْمُوَجَّهِ تَوْجِيهًا بَلِيغًا حُكِيَ بِهِ كَلَامُ يُوسُفَ- ﵇ إِمَّا لِأَنَّ يُوسُفَ- ﵇ أَتَى بِمِثْلِ هَذَا التَّرْكِيبِ فِي لُغَةِ
Bu, Yûsuf'un -aleyhisselâm- sözünün aktarıldığı son derece beliğ ve çift anlamlı (muvecceh) bir kelamdır; ya Yûsuf -aleyhisselâm- Kıptî
الْقِبْطِ، وَإِمَّا لِأَنَّهُ أَتَى بِتَرْكِيبَيْنِ عُذْرَيْنِ لِامْتِنَاعِهِ فَحَكَاهُمَا الْقُرْآنُ بِطَرِيقَةِ الْإِيجَازِ وَالتَّوْجِيهِ.
dilinde böylesi bir terkip kullanmıştır ya da kaçınmasına dair iki ayrı mazeret cümlesi kurmuş, Kur'an da bunları îcâz (özlü anlatım) ve tevcih yoluyla aktarmıştır.
وَأَيًّا مَا كَانَ فَالْكَلَامُ تَعْلِيلٌ لِامْتِنَاعِهِ وَتَعْرِيضٌ بِهَا فِي خِيَانَةِ عَهْدِهَا.
Hangisi olursa olsun bu söz, onun kaçınmasının bir gerekçesi ve kadının yaptığı ahde hıyanete karşı üstü kapalı bir tarizdir.
وَفِي هَذَا الْكَلَامِ عِبْرَةٌ عَظِيمَةٌ مِنَ الْعَفَافِ وَالتَّقْوَى وَعِصْمَةُ الْأَنْبِيَاءِ قَبْلَ النُّبُوءَةِ مِنَ الْكَبَائِرِ.
Bu sözde iffet ve takvaya, ayrıca peygamberlerin peygamberlikten önce büyük günahlardan masum (korunmuş) olduklarına dair büyük bir ibret vardır.
وَذِكْرُ وَصْفِ الرَّبِّ عَلَى الِاحْتِمَالَيْنِ لِمَا يُؤْذِنُ بِهِ مِنْ وُجُوبِ طَاعَتِهِ وَشُكْرِهِ عَلَى نِعْمَةِ الْإِيجَادِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى اللَّهِ، وَنِعْمَةِ التَّرْبِيَةِ بِالنِّسْبَةِ لِمَوْلَاهُ الْعَزِيزِ.
"Rab" vasfının zikredilmesi her iki ihtimale göre de; Allah'a nispetle var etme nimetine, efendisi Azîz'e nispetle ise büyütüp yetiştirme nimetine karşı O'na/ona itaat etmenin ve şükretmenin gerekliliğini hissettirdiği içindir.
وَأَكَّدَ ذَلِكَ بِوَصْفِهِ بِجُمْلَةِ أَحْسَنَ مَثْوايَ، أَيْ جَعَلَ آخِرَتِي حُسْنَى، إِذْ أَنْقَذَنِي مِنَ الْهَلَاكِ، أَوْ أَكْرَمَ كَفَالَتِي. وَتَقَدَّمَ آنِفًا تَفْسِيرُ الْمَثْوَى.
Bunu { أَحْسَنَ مَثْوايَ } “bana güzel baktı / yerimi güzel kıldı” cümlesiyle vasfederek pekiştirmiştir; yani beni helakten kurtararak akıbetimi güzel kıldı veya bana güzel baktı/ağırladı. Az önce "mesvâ" kelimesinin tefsiri geçmişti.
وَجُمْلَةُ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ تَعْلِيلٌ ثَانٍ لِلِامْتِنَاعِ. وَالضَّمِيرُ الْمَجْعُولُ اسْمًا لِ (إِنَّ) ضَمِيرُ الشَّأْنِ يُفِيدُ أَهَمِّيَّةَ الْجُمْلَةِ الْمَجْعُولَةِ خَبَرًا عَنْهُ لِأَنَّهَا مَوْعِظَةٌ جَامِعَةٌ. وَأَشَارَ إِلَى أَنَّ إِجَابَتَهَا لِمَا رَاوَدَتْهُ ظُلْمٌ، لِأَنَّ فِيهَا ظُلْمُ كِلَيْهِمَا نَفْسَهُ بِارْتِكَابِ مَعْصِيَةٍ مِمَّا اتَّفَقَتِ الْأَدْيَانُ عَلَى أَنَّهَا كَبِيرَةٌ، وَظُلْمُ سَيِّدِهِ الَّذِي آمنهُ على بَينه وَآمَنَهَا عَلَى نَفْسِهَا إِذِ اتَّخَذَهَا زَوَجًا وَأَحْصَنَهَا.
{ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ } “Gerçek şu ki, zalimler kurtuluşa ermez” cümlesi, kaçınmanın ikinci bir gerekçesidir. { إِنَّ } edatına isim kılınan zamir şan zamiridir ve kapsamlı bir öğüt olduğundan kendisine haber yapılan cümlenin önemini bildirir. Kadının kandırma girişimine icabet etmenin zulüm olduğuna işaret etmiştir; zira bunda hem bütün dinlerin büyük günah olduğunda ittifak ettiği bir günahı işleyerek her ikisinin de nefsine zulmetmesi hem de kendisini evine güvenip emanet eden, kadını da eş edinip iffetini koruyarak nefsine güvenen efendisine zulmetmesi söz konusudur.
وَالْهَمُّ: الْعَزْمُ عَلَى الْفِعْلِ. وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَهَمُّوا بِما لَمْ يَنالُوا فِي سُورَةِ بَرَاءَةَ [٧٤] . وَأَكَّدَ هَمَّهَا ب لَقَدْ وَلَامِ الْقَسَمِ لِيُفِيدَ أَنَّهَا عَزَمَتْ عَزْمًا مُحَقَّقًا.
Hemm (الْهَمُّ), fiili yapmaya azmetmektir. Tevbe Suresi'nde Yüce Allah'ın: { وَهَمُّوا بِما لَمْ يَنالُوا } [74] “Erişemedikleri bir şeye azmettiler” buyruğunda geçmişti. Kadının niyet ve arzusunu, kesin olarak azmettiğini ifade etmek üzere "lekad" (لَقَدْ) ve kasem lâmı ile pekiştirmiştir.
وَجُمْلَةُ وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا ابْتِدَائِيًّا. وَالْمَقْصُودُ: أَنَّهَا كَانَتْ جَادَّةً فِيمَا رَاوَدَتْهُ لَا مُخْتَبِرَةً. وَالْمَقْصُودُ مِنْ ذِكْرِ هَمِّهَا بِهِ التَّمْهِيدُ إِلَى ذِكْرِ انْتِفَاءِ هَمِّهِ بِهَا لِبَيَانِ الْفَرْقِ بَيْنَ حَالَيْهِمَا فِي الدِّينِ فَإِنَّهُ مَعْصُومٌ.
{ وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ } “Andolsun ki kadın ona meyletti” cümlesi iptidâî istînâfiyedir. Maksat, kadının onu ayartma girişiminde deneme maksatlı değil, tamamen ciddi olduğunu belirtmektir. Kadının ona meyletmesinin zikredilmesinden maksat ise, dindeki durumlarının farkını açıklamak üzere Yûsuf'un ona meyletmesinin yokluğunu zikretmeye bir hazırlıktır; zira o masumdur (korunmuştur).
وَجُمْلَةُ وَهَمَّ بِها لَوْلا أَنْ رَأى بُرْهانَ رَبِّهِ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ كُلِّهَا. وَلَيْسَتْ مَعْطُوفَةً عَلَى جُمْلَةِ هَمَّتْ الَّتِي هِيَ جَوَابُ الْقَسَمِ
{ وَهَمَّ بِها لَوْلا أَنْ رَأى بُرْهانَ رَبِّهِ } “eğer Rabbinin delilini görmemiş olsaydı o da kadına meyledecekti” cümlesi, { وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ } cümlesinin tamamına matuftur. Yoksa lâm ile delalet edilen kasemin cevabı olan
الْمَدْلُولُ عَلَيْهِ بِاللَّامِ، لِأَنَّهُ لَمَّا أُرْدِفَتْ جُمْلَةُ وَهَمَّ بِها بِجُمْلَةِ شَرْطِ لَوْلا الْمُتَمَحَّضِ لِكَوْنِهِ مِنْ أَحْوَالِ يُوسُفَ- ﵇ وَحْدَهُ لَا مِنْ أَحْوَالِ امْرَأَةِ الْعَزِيزِ تَعَيَّنَ أَنَّهُ لَا عَلَاقَةَ بَيْنَ الْجُمْلَتَيْنِ، فَتَعَيَّنَ أَنَّ الثَّانِيَةَ مُسْتَقِلَّةٌ لِاخْتِصَاصِ شَرْطِهَا بِحَالِ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ فِيهَا. فَالتَّقْدِيرُ: وَلَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ لَهَمَّ بِهَا، فَقَدَّمَ الْجَوَابَ عَلَى شَرْطِهِ لِلِاهْتِمَامِ بِهِ. وَلَمْ يَقْرِنِ الْجَوَابَ بِاللَّامِ الَّتِي يَكْثُرُ اقْتِرَانُ جَوَابِ لَوْلا بِهَا لِأَنَّهُ لَيْسَ لَازِمًا وَلِأَنَّهُ لَمَّا قُدِّمَ عَلَى لَوْلا كُرِهَ قَرْنُهُ بِاللَّامِ قَبْلَ ذِكْرِ حَرْفِ الشَّرْطِ، فَيَحْسُنُ الْوَقْفُ عَلَى قَوْلِهِ: وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ لِيَظْهَرَ مَعْنَى الِابْتِدَاءِ بِجُمْلَةِ وَهَمَّ بِها وَاضِحًا. وَبِذَلِكَ يَظْهَرُ أَنَّ يُوسُفَ- ﵇ لَمْ يُخَالِطْهُ هَمٌّ بِامْرَأَةِ
{ هَمَّتْ } cümlesine matuf değildir. Çünkü { وَهَمَّ بِها } cümlesi, Azîz'in karısının değil yalnızca Yûsuf'un -aleyhisselâm- durumlarına has olan { لَوْلا } şart cümlesiyle takip edilince, iki cümle arasında doğrudan bir bağ olmadığı kesinleşmiş; böylece şartının oradaki müsnedün ileyhin durumuna tahsis edilmesi sebebiyle ikinci cümlenin müstakil olduğu belirlenmiştir. Takdiri şöyledir: “Eğer Rabbinin delilini görmemiş olsaydı elbette ona meylederdi”; önemine binaen cevap şartının önüne geçirilmiştir. { لَوْلا } edatının cevabının çoğunlukla bitiştiği lâm harfiyle cevap birleştirilmemiştir; çünkü bu zorunlu değildir ve { لَوْلا }'nın önüne geçirildiğinde şart harfi zikredilmeden önce lâm ile bitiştirilmesi hoş karşılanmamıştır. Dolayısıyla { وَهَمَّ بِها } cümlesiyle başlamanın anlamı açıkça ortaya çıksın diye { وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ } buyruğu üzerinde vakıf yapmak (durmak) güzel olur. Böylelikle Yûsuf'a -aleyhisselâm- Azîz'in karısına dair bir hemm/meyil karışmadığı ortaya çıkar;
الْعَزِيزِ لِأَنَّ اللَّهَ عَصَمَهُ مِنَ الْهَمِّ بِالْمَعْصِيَةِ بِمَا أَرَاهُ مِنَ الْبُرْهَانِ.
zira Allah, ona gösterdiği bürhan (delil) sayesinde onu günaha meyletmekten korumuştur.
قَالَ أَبُو حَاتِمٍ: كُنْتُ أَقْرَأُ غَرِيبَ الْقُرْآنِ عَلَى أَبِي عُبَيْدَةَ فَلَمَّا أَتَيْتُ عَلَى قَوْلِهِ: وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِها الْآيَةَ قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: هَذَا عَلَى التَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ، أَيْ تَقْدِيمِ الْجَوَابِ وَتَأْخِيرِ الشَّرْطِ، كَأَنَّهُ قَالَ: وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَلَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ لَهَمَّ بِهَا.
Ebû Hâtim şöyle demiştir: Ebû Ubeyde'ye Garîbü'l-Kur'ân okuyordum; { وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِها } ayetine geldiğimde Ebû Ubeyde şöyle dedi: "Bu takdim ve tehir (öne alma ve geriye bırakma) kabilindendir; yani cevabın öne alınması ve şartın sonraya bırakılmasıdır. Sanki: 'Kadın ona meyletti; eğer Rabbinin delilini görmemiş olsaydı o da kadına meylederdi' buyurmuştur."
وَطَعَنَ فِي هَذَا التَّأْوِيلِ الطَّبَرِيُّ بِأَنَّ جَوَابَ لَوْلا لَا يَتَقَدَّمُ عَلَيْهَا. وَيَدْفَعُ هَذَا الطَّعْنَ أَنَّ أَبَا عُبَيْدَةَ لَمَّا قَالَ ذَلِكَ عَلِمْنَا أَنَّهُ لَا يَرَى مَنْعَ تَقْدِيمِ جَوَابِ لَوْلا، عَلَى أَنَّهُ قَدْ يَجْعَلُ الْمَذْكُورَ قَبْلَ لَوْلا دَلِيلًا لِلْجَوَابِ وَالْجَوَابُ مَحْذُوفًا لِدَلَالَةِ مَا قَبْلَ لَوْلا عَلَيْهِ. وَلَا مَفَرَّ مِنْ ذَلِكَ عَلَى كُلِّ تَقْدِيرٍ فَإِنَّ لَوْلا وَشَرْطَهَا تَقْيِيدٌ لِقَوْلِهِ: وَهَمَّ بِها عَلَى جَمِيعِ التَّأْوِيلَاتِ، فَمَا يُقَدَّرُ مِنَ الْجَوَابِ يُقَدَّرُ عَلَى جَمِيعِ التَّأْوِيلَاتِ.
Taberî, { لَوْلا } edatının cevabının onun önüne geçemeyeceğini belirterek bu yoruma itiraz etmiştir. Bu itirazı defeden husus şudur: Ebû Ubeyde bunu söylediğine göre, onun { لَوْلا }'nın cevabının öne geçirilmesini caiz gördüğünü anlarız. Kaldı ki o, { لَوْلا }'dan önce zikredilen kısmı cevabın bir delili kılmış ve { لَوْلا }'dan önce gelenin delalet etmesi sebebiyle cevabı mahzuf (düşürülmüş) saymış da olabilir. Her hâlükarda bundan kaçış yoktur; zira { لَوْلا } ve şartı, bütün tevillere göre { وَهَمَّ بِها } sözü için bir kayıttır; dolayısıyla takdir edilen cevap bütün tevillere göre takdir edilir.
وَقَالَ جَمَاعَةٌ: هَمَّ يُوسُفُ بِأَنْ يُجِيبَهَا لِمَا دَعَتْهُ إِلَيْهِ ثُمَّ ارْعَوى وَانْكَفَّ عَلَى ذَلِكَ لَمَّا رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ. قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَقَتَادَةُ، وَابْنُ أَبِي مُلَيْكَةَ، وَثَعْلَبٌ. وَبَيَانُ هَذَا أَنَّهُ انْصَرَفَ عَمَّا هَمَّ بِهِ بِحِفْظِ اللَّهِ أَوْ بِعِصْمَتِهِ، وَالْهَمُّ بِالسَّيِّئَةِ مَعَ الْكَفِّ عَنْ إِيقَاعِهَا لَيْسَ بِكَبِيرَةٍ فَلَا يُنَافِي عِصْمَةَ الْأَنْبِيَاءِ مِنَ الْكَبَائِرِ قَبْلَ النُّبُوءَةِ عَلَى قَوْلِ مَنْ رَأَى عِصْمَتَهُمْ مِنْهَا قَبْلَ النُّبُوءَةِ، وَهُوَ قَوْلُ الْجُمْهُورِ،
Bir grup müfessir ise şöyle demiştir: Yûsuf, kadının kendisini çağırdığı şeye icabet etmeye niyetlendi, sonra Rabbinin delilini görünce bundan vazgeçip geri durdu. Bunu İbn Abbâs, Katâde, İbn Ebî Müleyke ve Sa'leb söylemiştir. Bunun açıklaması şudur: O, Allah'ın koruması veya ismetiyle niyetlendiği şeyden vazgeçmiştir; kötülüğe niyetlenip de onu fiiliyata dökmekten vazgeçmek ise büyük günah değildir. Dolayısıyla peygamberlerin nübüvvetten önce büyük günahlardan masum olduklarını savunan cumhurun görüşüne göre bu durum, onların peygamberlik öncesi ismetine aykırı düşmez.
وَفِيهِ خِلَافٌ، وَلِذَلِكَ جَوَّزَ ابْنُ عَبَّاسٍ ذَلِكَ عَلَى يُوسُفَ. وَقَالَ جَمَاعَةٌ: هَمَّ يُوسُفُ وَأَخَذَ فِي التَّهَيُّؤِ لِذَلِكَ فَرَأَى بُرْهَانًا صَرَفَهُ عَنْ ذَلِكَ فَأَقْلَعَ عَنْ ذَلِكَ.
Bu konuda ihtilaf vardır; bu sebeple İbn Abbâs bunu Yûsuf hakkında caiz görmüştür. Bir topluluk da şöyle demiştir: Yûsuf niyetlendi ve bunun için hazırlanmaya başladı; ardından kendisini bundan çeviren bir delil gördü ve vazgeçti.
وَهَذَا قَوْلُ السُّدِّيِّ، وَرِوَايَةٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَهُوَ يَرْجِعُ إِلَى مَا بَيَّنَاهُ فِي الْقَوْلِ الَّذِي قَبْلَهُ.
Bu, Süddî'nin görüşü ve İbn Abbâs'tan gelen bir rivayettir. Bu da bir önceki görüşte açıkladığımız hususa dayanmaktadır.
وَقَدْ خَبَطَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» فِي إِلْصَاقِ هَذِهِ الرِّوَايَاتِ بِمَنْ يُسَمِّيهِمُ الْحَشْوِيَّةَ وَالْمُجَبِّرَةَ، وَهُوَ يَعْنِي الْأَشَاعِرَةَ، وَغَضَّ بَصَرَهُ عَنْ أَسْمَاءِ مَنْ عُزِيَتْ إِلَيْهِمْ هَذِهِ التَّأْوِيلَاتُ (رَمَتْنِي بِدَائِهَا وَانْسَلَّتْ) وَلَمْ يَتَعَجَّبْ مِنْ إِجْمَاعِ الْجَمِيعِ عَلَى مُحَاوَلَةِ إِخْوَةِ يُوسُفَ- ﵇ قَتْلَهُ وَالْقَتْلُ أَشَدُّ.
el-Keşşâf sahibi [Zemahşerî], bu rivayetleri Haşviyye ve Mücebbire diye adlandırdığı kimselere -ki bununla Eş'arîleri kastetmektedir- mal etmekle bocalayıp hataya düşmüş; bu tevillere kaynaklık eden isimlere gözlerini yummuştur ("Kendi ayıbını bana attı da sıvışıp gitti"). Üstelik Yûsuf'un -aleyhisselâm- kardeşlerinin onu öldürmeye kalkıştığına -ki cinayet çok daha ağırdır- dair herkesin ittifak etmesine hiç şaşmamıştır.
وَالرُّؤْيَةُ: هُنَا عِلْمِيَّةٌ لِأَنَّ الْبُرْهَانَ مِنَ الْمَعَانِي الَّتِي لَا تُرَى بِالْبَصَرِ.
Buradaki görme (rü’yet) kalbî/ilmî bir görmedir; zira delil (bürhan), gözle görülemeyen manevi kavramlardandır.
وَالْبُرْهَانُ: الْحُجَّةُ. وَهَذَا الْبُرْهَانُ مِنْ جُمْلَتِهِ صَرْفُهُ عَنِ الْهَمِّ بِهَا، وَلَوْلَا ذَلِكَ لَكَانَ حَالُ الْبَشَرِيَّةِ لَا يَسْلَمُ مِنَ الْهَمِّ بِمُطَاوَعَتِهَا فِي تِلْكَ الْحَالَةِ لِتَوَفُّرِ دَوَاعِي الْهَمِّ مِنْ حُسْنِهَا، وَرَغْبَتِهَا فِيهِ، وَاغْتِبَاطِ أَمْثَالِهِ بِطَاعَتِهَا، وَالْقُرْبِ مِنْهَا، وَدَوَاعِي الشَّبَابِ الْمُسَوِّلَةِ لِذَلِكَ، فَكَانَ بُرْهَانُ اللَّهِ هُوَ الْحَائِلُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْهَمِّ بِهَا دُونَ شَيْءٍ آخَرَ.
Bürhan ise kesin hüccettir (delildir). Bu bürhanın bir neticesi de onun kadına meyletmekten alıkonulmasıdır. Eğer o olmasaydı, o durumda kadının güzelliği, ona olan arzusu, onun gibilerin kadına itaat etmekten ve ona yakın olmaktan imrenip sevinmesi ve gençliğin buna teşvik edici saikleri gibi meyletme sebeplerinin tam bulunması karşısında beşeriyet hali kadına uymaya niyetlenmekten uzak kalamazdı. Dolayısıyla başka bir şey değil, sadece Allah'ın bürhanı kendisiyle kadına meyletmesi arasına perde olmuştur.
وَاخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِي مَا هُوَ هَذَا الْبُرْهَانُ، فَمِنْهُمْ مَنْ يُشِيرُ إِلَى أَنَّهُ حُجَّةٌ نَظَرِيَّةٌ
Müfessirler bu bürhanın ne olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bir kısmı bunun aklî/nazarî bir hüccet olduğuna işaret etmiş,
قَبَّحَتْ لَهُ هَذَا الْفِعْلَ، وَقِيلَ: هُوَ وَحْيٌ إِلَهِيٌّ، وَقِيلَ: حِفْظٌ إِلَهِيٌّ، وَقِيلَ: مُشَاهَدَاتٌ تَمَثَّلَتْ لَهُ.
[ve bu hüccetin] kendisine bu fiilin çirkinliğini gösterdiğini [söylemişlerdir]. Bunun ilahî bir vahiy olduğu da söylenmiştir; ilahî bir koruma olduğu veya kendisine tecessüm eden müşâhedeler (görsel işaretler) olduğu da söylenmiştir.
وَالْإِشَارَةُ فِي قَوْلِهِ: كَذلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالْفَحْشاءَ إِلَى شَيْءٍ مَفْهُومٍ مِمَّا قبله بتضمنه قَوْلُهُ: رَأى بُرْهانَ رَبِّهِ، وَهُوَ رَأْيُ الْبُرْهَانِ، أَيْ أَرَيْنَاهُ كَذَلِكَ الرَّأْيِ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ.
{ كَذلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالْفَحْشاءَ } “İşte böylece, biz ondan kötülüğü ve fuhşu uzaklaştıralım diye...” buyruğundaki işaret, kendisinden önceki { رَأى بُرْهانَ رَبِّهِ } “Rabbinin delilini gördü” ifadesinin tazammun ettiği (içerdiği) anlaşılır bir hususadır ki o da delilin görülmesidir. Yani: "Ondan kötülüğü uzaklaştırmak için ona böylece gösterdik" demektir.
وَالصَّرْفُ: نَقْلُ الشَّيْءِ مِنْ مَكَانٍ إِلَى مَكَانٍ، وَهُوَ هُنَا مَجَازٌ عَنِ الْحِفْظِ مِنْ حُلُولِ الشَّيْءِ بِالْمَحَلِّ الَّذِي مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يَحِلَّ فِيهِ. عَبَّرَ بِهِ عَنِ الْعِصْمَةِ مِنْ شَيْءٍ
Sarf (صَرْف), bir şeyi bir yerden başka bir yere nakletmektir. Burada ise bir şeyin, normalde yerleşeceği yere girmesini engellemekten (korumaktan) mecazdır. Bununla bir şeyin...
يُوشِكُ أَنْ يُلَابِسَ شَيْئًا. وَالتَّعْبِيرُ عَنِ الْعِصْمَةِ بِالصَّرْفِ يُشِيرُ إِلَى أَنَّ أَسْبَابَ حُصُولِ السُّوءِ وَالْفَحْشَاءِ مَوْجُودَةٌ وَلَكِنَّ اللَّهَ صَرَفَهُمَا عَنْهُ.
...başka bir şeye bulaşmak üzere olmasından korunması (ismet) ifade edilmiştir. İsmetin sarf lafzıyla ifade edilmesi, kötülük ve fuhşun meydana gelme sebeplerinin mevcut olduğuna, fakat Allah'ın bu ikisini ondan uzaklaştırdığına işaret eder.
وَالسُّوءُ: الْقَبِيحُ، وَهُوَ خِيَانَةُ مَنِ ائْتَمَنَهُ. وَالْفَحْشَاءُ: الْمعْصِيَة، وَهِي الزِّنَى. وَتَقَدَّمَ السُّوءُ وَالْفَحْشَاءُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّما يَأْمُرُكُمْ بِالسُّوءِ وَالْفَحْشاءِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٦٩] . وَمَعْنَى صَرَفَهُمَا عَنْهُ صَرَفَ مُلَابَسَتَهُ إِيَّاهُمَا.
Sû' (سُوء), çirkin davranış olup kendisine güvenene hıyanet etmektir. Fahşâ (فَحْشَاء) ise günahtır ki o da zinadır. Sû' ve fahşâ kavramları daha önce Bakara suresindeki { إِنَّما يَأْمُرُكُمْ بِالسُّوءِ وَالْفَحْشاءِ } “O size ancak kötülüğü ve hayâsızlığı emreder” [Bakara: 169] ayetinde geçmişti. Onların Yûsuf'tan uzaklaştırılmasının anlamı ise, onun bunlara bulaşmasının engellenmesidir.
وَجُمْلَةُ إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُخْلَصِينَ تَعْلِيلٌ لِحِكْمَةِ صَرْفِهِ عَنِ السُّوءِ وَالْفَحْشَاءِ الصَّرْفَ الْخَارِقَ لِلْعَادَةِ لِئَلَّا يُنْتَقَصَ اصْطَفَاءُ اللَّهِ إِيَّاهُ فِي هَذِهِ الشِّدَّةِ عَلَى النَّفْسِ.
{ إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُخْلَصِينَ } “Çünkü o, bizim ihlasa erdirilmiş kullarımızdandı” cümlesi, nefse pek ağır gelen bu zorlu durumda Allah'ın onu seçmişliğine bir halel gelmesin diye, onun kötülük ve fuhştan harikulade bir şekilde uzaklaştırılmasındaki hikmetin gerekçesidir.
قَرَأَ نَافِعٌ، وَعَاصِمٌ، وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَأَبُو جَعْفَرٍ، وَخَلَفٌ الْمُخْلَصِينَ- بِفَتْحِ اللَّامِ- أَيِ الَّذِينَ أَخْلَصَهُمُ اللَّهُ وَاصْطَفَاهُمْ. وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو، وَابْنُ عَامِرٍ، وَيَعْقُوبُ- بِكَسْرِ اللَّامِ- عَلَى مَعْنَى الْمُخْلِصِينَ دِينَهُمْ لِلَّهِ. وَمَعْنَى التَّعْلِيلِ عَلَى الْقِرَاءَتَيْنِ وَاحِدٌ.
Nâfi', Âsım, Hamza, Kisâî, Ebû Ca'fer ve Halef { الْمُخْلَصِينَ } kelimesini -lâm harfinin fethasıyla- okumuşlardır ki bu, Allah'ın ihlaslı kıldığı ve seçtiği kimseler demektir. İbn Kesîr, Ebû Amr, İbn Âmir ve Ya'kūb ise -lâm harfinin kesresiyle- { الْمُخْلِصِينَ } şeklinde okumuşlardır; bu da dinlerini Allah'a halis kılanlar anlamındadır. Her iki kıraate göre de gerekçelendirmenin anlamı birdir.
وَالِاسْتِبَاقُ: افْتِعَالٌ مِنَ السَّبْقِ. وَتَقَدَّمَ آنِفًا، وَهُوَ هُنَا إِشَارَةٌ إِلَى تَكَلُّفِهِمَا السَّبْقُ، أَيْ إِنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا يُحَاوِلُ أَنْ يَكُونَ هُوَ السَّابِقُ إِلَى الْبَابِ.
İstibak (الِاسْتِبَاقُ), "sebk" (yarışmak/öne geçmek) kökünden iftiâl veznindedir. Az önce geçmişti. Burada her ikisinin de öne geçmeye çabalamasına işarettir; yani her biri kapıya ilk ulaşan olmayı deniyordu.