وَعَطْفُ جُمْلَةِ فَاسْتَجابَ بِفَاءِ التَّعْقِيبِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ اللَّهَ عَجَّلَ إِجَابَةَ دُعَائِهِ الَّذِي تَضَمَّنَهُ قَوْلُهُ: وَإِلَّا تَصْرِفْ عَنِّي كَيْدَهُنَّ. وَاسْتَجَابَ: مُبَالَغَةٌ فِي أَجَابَ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْله: فَاسْتَعْصَمَ [سُورَة يُوسُف: ٣٢] .
{ فَاسْتَجابَ } cümlesinin ta'kīb fâ'sı ile matuf kılınması, Allah'ın, onun { وَإِلَّا تَصْرِفْ عَنِّي كَيْدَهُنَّ } “Eğer onların tuzaklarını benden savmazsan...” sözünün içerdiği duasına icabet etmekte acele ettiğine bir işarettir. İctecâbe (اسْتَجَابَ) fiili, daha önce { فَاسْتَعْصَمَ } [Yûsuf: 32] ifadesinde geçtiği gibi, ecâbe (أَجَابَ) fiilinin mübalağalı hâlidir.
وَصَرْفُ كَيْدِهِنَّ عَنْهُ صَرْفُ أَثَرِهِ، وَذَلِكَ بِأَنْ ثَبَّتَهُ عَلَى الْعِصْمَةِ فَلَمْ يَنْخَدِعْ لِكَيْدِهَا وَلَا
Onların tuzağının ondan savılması, tuzağın etkisinin savılmasıdır. Bu da onu masumiyet ve iffet üzere sabit kılması, böylece onun ne o kadının tuzağına ne de...
لِكَيْدِ خَلَائِلِهَا فِي أَضْيَقِ الْأَوْقَاتِ.
en dar anlarda dostlarının tuzağına aldanmaması suretiyle gerçekleşmiştir.
وَجُمْلَةُ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ فِي مَوْضِعِ الْعلَّة ل فَاسْتَجابَ الْمَعْطُوفِ بِفَاءِ التَّعْقِيبِ، أَيْ أَجَابَ دُعَاءَهُ بِدُونِ مُهْلَةٍ لِأَنَّهُ سَرِيعُ الْإِجَابَةِ وَعَلِيمٌ بِالضَّمَائِرِ الْخَالِصَةِ.
{ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } cümlesi, ta'kīb fâ'sı ile atfedilen { فَاسْتَجابَ } ifadesinin gerekçesi konumundadır; yani duasına gecikmeksizin icabet etmiştir; çünkü O, icabeti pek hızlı olan ve ihlaslı gönülleri/niyetleri hakkıyla bilendir.
فَالسَّمْعُ مُسْتَعْمَلٌ فِي إِجَابَةِ الْمَطْلُوبِ، يُقَالُ: سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ. وَتَأْكِيدُهُ بِضَمِيرِ الْفَصْلِ لِتَحْقِيقِ ذَلِك الْمَعْنى.
Sem' (işitme) kelimesi, istenene icabet etme manasında kullanılmıştır; nitekim 'Semiallāhu limen hamideh' (Allah kendisine hamdedene icabet etti) denir. Bunun fasıl zamiriyle pekiştirilmesi ise bu manayı tekit etmek içindir.
[سُورَة يُوسُف (١٢) : آيَة ٣٥]
[Yûsuf Suresi (12), Âyet 35]
ثُمَّ بَدا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا رَأَوُا الْآياتِ لَيَسْجُنُنَّهُ حَتَّى حِينٍ (٣٥)
{ ثُمَّ بَدا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا رَأَوُا الْآياتِ لَيَسْجُنُنَّهُ حَتَّى حِينٍ (٣٥) } “Sonra delilleri gördükleri halde, [onu aklamak yerine] belli bir süreye kadar mutlaka zindana atmaları [fikri] onlara uygun göründü. (35)”
ثُمَّ هُنَا لِلتَّرْتِيبِ الرُّتْبِيِّ، كَمَا هُوَ شَأْنُهَا فِي عَطْفِ الْجُمَلِ فَإِنَّ مَا بَدَا لَهُمْ أَعْجَبُ بَعْدَ مَا تَحَقَّقَتْ بَرَاءَتُهُ. وَإِنَّمَا بَدَا لَهُمْ أَنْ يَسْجُنُوا يُوسُفَ- ﵇ حِينَ شَاعَتِ الْقَالَةُ عَنِ امْرَأَةِ الْعَزِيزِ فِي شَأْنِهِ فَكَانَ ذَلِكَ عَقِبَ انْصِرَافِ النِّسْوَةِ لِأَنَّهَا خَشِيَتْ إِنْ هُنَّ انْصَرَفْنَ أَنْ تَشِيعَ الْقَالَةُ فِي شَأْنِهَا وَشَأْنِ بَرَاءَةِ يُوسُفَ- ﵇ فَرَامَتْ أَنْ تُغَطِّيَ ذَلِكَ بِسِجْنِ يُوسُفَ- ﵇ حَتَّى يَظْهَرَ فِي صُورَةِ الْمُجْرِمِينَ بِإِرَادَتِهِ السُّوءَ بِامْرَأَةِ الْعَزِيزِ، وَهِيَ تَرْمِي بِذَلِكَ إِلَى تَطْوِيعِهِ لَهَا. وَلَعَلَّهَا أَرَادَتْ أَنْ تُوهِمَ النَّاسَ بِأَنَّ مُرَاوَدَتَهُ إِيَّاهَا وَقَعَتْ يَوْمَ ذَلِكَ الْمَجْمَعِ، وَأَنْ تُوهِمَ أَنَّهُنَّ شَوَاهِدُ عَلَى يُوسُفَ- ﵇.
Buradaki { ثُمَّ } edatı, cümlelerin atfındaki kuralı üzere rütbece sıralama (tertîb-i rütbî) içindir; zira onun masumiyeti kesinleştikten sonra vardıkları bu karar daha şaşırtıcıdır. Yûsuf'u -aleyhisselâm- hapsetme fikri onlara, onun hakkında Azîz'in karısına dair dedikodular yayılınca uygun görünmüştür. Bu durum kadınların dağılmasının hemen ardından gerçekleşmiştir; zira kadın, onlar dağıldıklarında kendi durumu ve Yûsuf'un -aleyhisselâm- masumiyeti hakkında dedikoduların yayılmasından korkmuş ve Yûsuf'un -aleyhisselâm- Azîz'in karısına kötülük kasteden bir suçlu suretinde görünmesi için onu hapsettirerek bu durumu örtbas etmek istemiştir. Kadın bununla onu kendisine boyun eğdirmeyi de hedeflemekteydi. Belki de insanlara, onun kadını ayartmaya çalışmasının o meclisin toplandığı gün vuku bulduğu ve o kadınların da Yûsuf'un -aleyhisselâm- aleyhine şahit oldukları vehmini vermek istemişti.
وَالضَّمِيرُ فِي لَهُمْ لِجَمَاعَةِ الْعَزِيزِ مِنْ مُشِيرٍ وَآمِرٍ.
{ لَهُمْ } ifadesindeki zamir, danışman ve emreden konumundaki Azîz'in maiyetine/topluluğuna aittir.
وَجُمْلَةُ لَيَسْجُنُنَّهُ جَوَابُ قَسَمٍ مَحْذُوفٍ، وَهِيَ مُعَلِّقَةُ فِعْلَ بَدا عَنِ الْعَمَلِ فِيمَا بَعْدَهُ لِأَجْلِ لَامِ الْقَسَمِ لِأَنَّ مَا بَعْدَ لَامِ الْقَسَمِ كَلَامٌ مُسْتَأْنَفٌ. وَفِيهِ
{ لَيَسْجُنُنَّهُ } cümlesi mahzuf bir yeminin cevabıdır; kasem lâmı sebebiyle { بَدا } fiilinin kendisinden sonraki lafızda amel etmesini engellemiştir (ta'lîk etmiştir); çünkü kasem lâmından sonrası müstear/yeni bir kelâmdır (istînâftır). Bunda...
دَلِيلٌ لِلْمَعْمُولِ الْمَحْذُوفِ إِذِ التَّحْقِيقُ أَنَّ التَّعْلِيقَ لَا يَخْتَصُّ بِأَفْعَالِ الظَّنِّ، وَهُوَ مَذْهَبُ يُونُسَ بْنِ حَبِيبٍ، لِأَنَّ سَبَبَ التَّعْلِيقِ وُجُودُ أَدَاةٍ لَهَا صَدْرُ الْكَلَامِ. وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلُهُ.
mahzuf ma'mûle bir delil vardır; zira tahkike göre ta'lîk sadece zan fiillerine has değildir ki bu Yûnus b. Habîb'in mezhebidir; zira ta'lîkin sebebi, cümlenin başında bulunma hakkına sahip bir edatın varlığıdır. Bu ayette de onun delili bulunmaktadır.
وَالتَّقْدِيرُ: بَدَا لَهُمْ مَا يَدُلُّ عَلَيْهِ هَذَا الْقَسَمُ، أَيْ بَدَا لَهُمْ تَأْكِيدُ أَنْ يَسْجُنُوهُ.
Takdiri şöyledir: 'Bu yeminin delalet ettiği şey onlara uygun göründü', yani onu mutlaka hapsedeceklerine dair kesin kararları belirginleşti.
وَذَكَرَ فِي «الْمُغْنِي» فِي آخِرِ الْجُمَلِ الَّتِي لَهَا مَحَلٌّ مِنَ الْإِعْرَابِ: وُقُوعَ الْخِلَافِ فِي الْفَاعِلِ وَنَائِبِ الْفَاعِلِ، هَلْ يَكُونُ جُمْلَةً؟ فَأَجَازَهُ هِشَامُ وَثَعْلَبٌ مُطْلَقًا، وَأَجَازَهُ الْفَرَّاءُ وَجَمَاعَةٌ إِذَا كَانَ الْفِعْلُ قَلْبِيًّا وَوُجِدَ مُعَلَّقٌ، وَحَمَلُوا الْآيَةَ عَلَيْهِ، وَنُسِبَ إِلَى سِيبَوَيْهٍ. وَهُوَ يؤول إِلَى مَعْنَى التَّعْلِيقِ، وَالتَّعْلِيقُ أَنْسَبُ بِالْمَعْنَى.
el-Muğnî'de, iraptan mahalli olan cümlelerin sonunda şu zikredilmiştir: Fail ve naib-i failin cümle olup olamayacağı hususunda ihtilaf vuku bulmuştur; Hişâm ve Sa'leb bunu mutlak olarak caiz görmüş, Ferrâ ve bir grup ise fiil kalbî fiillerden olup ta'lîk edici bir edat bulunduğunda caiz görmüş ve ayeti buna hamletmişlerdir; bu görüş Sîbeveyh'e de nispet edilmiştir. Bu da netice itibarıyla ta'lîk anlamına dönmektedir ve ta'lîk anlama daha uygundur.
وَالْحِينُ: زَمَنٌ غَيْرُ مَحْدُودٍ، فَإِنْ كَانَ حَتَّى حِينٍ مِنْ كَلَامِهِمْ كَانَ الْمَعْنَى: أَنَّهُمْ أَمَرُوا بِسَجْنِهِ سَجْنًا غَيْرَ مُؤَجَّلِ الْمُدَّةِ. وَإِنْ كَانَ مِنَ الْحِكَايَةِ كَانَ الْقُرْآنُ قَدْ أَبْهَمَ الْمُدَّةَ الَّتِي
Hîn (حِين), belirlenmemiş bir zamandır. Eğer { حَتَّى حِينٍ } ifadesi onların sözünden ise mana şudur: Onlar onun süresi belirlenmemiş bir şekilde hapsedilmesini emretmişlerdir. Şayet bu Kur'an'ın anlatımından ise, Kur'an onun hapsedilmesine izin verdikleri süreyi müphem bırakmıştır; zira...
أَذِنُوا بِسِجْنِهِ إِلَيْهَا إِذْ لَا يَتَعَلَّقُ فِيهَا الْغَرَضُ مِنَ الْقِصَّةِ.
kıssadan hedeflenen gaye o sürenin bilinmesine bağlı değildir.
وَالْآيَاتُ: دَلَائِلُ صِدْقِ يُوسُفَ- ﵇ وَكَذِبِ امْرَأَة الْعَزِيز.
Ayetler (الْآيَاتُ); Yûsuf'un -aleyhisselâm- doğruluğunun ve Azîz'in karısının yalancılığının delilleridir.
[سُورَة يُوسُف (١٢) : آيَة ٣٦]
[Yûsuf Suresi (12), Âyet 36]
وَدَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَيانِ قالَ أَحَدُهُما إِنِّي أَرانِي أَعْصِرُ خَمْراً وَقالَ الْآخَرُ إِنِّي أَرانِي أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِي خُبْزاً تَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْهُ نَبِّئْنا بِتَأْوِيلِهِ إِنَّا نَراكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (٣٦)
{ وَدَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَيانِ قالَ أَحَدُهُما إِنِّي أَرانِي أَعْصِرُ خَمْراً وَقالَ الْآخَرُ إِنِّي أَرانِي أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِي خُبْزاً تَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْهُ نَبِّئْنا بِتَأْوِيلِهِ إِنَّا نَراكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (٣٦) } “Onunla birlikte zindana iki delikanlı daha girdi. Biri, ‘Ben [rüyada] kendimi şarap sıkarken gördüm’ dedi. Diğeri de, ‘Ben de başımın üstünde kuşların yediği bir ekmek taşıdığımı gördüm. Bize bunun tabirini haber ver; çünkü biz senin iyilik edenlerden/güzel davrananlardan olduğunu görüyoruz’ dedi. (36)”
اتَّفَقَ جَمِيعُ الْقُرَّاءِ عَلَى كَسْرِ سِينِ السِّجْنَ هُنَا بِمَعْنَى الْبَيْتِ الَّذِي يُسْجَنُ فِيهِ، لِأَنَّ الدُّخُولَ لَا يُنَاسِبُ أَنْ يَتَعَلَّقَ إِلَّا بِالْمَكَانِ لَا بِالْمَصْدَرِ.
Bütün kurrâ, buradaki { السِّجْنَ } kelimesinin sîn harfinin kesreli okunması gerektiğinde ittifak etmişlerdir ki bu içine hapsedilen bina/mekân manasındadır; zira giriş (duhûl) eyleminin masdara değil ancak bir mekâna taalluk etmesi uygundur.
وَهَذَانَ الْفَتَيَانِ هُمَا سَاقَيِ الْمَلِكِ وَخَبَّازُهُ غَضِبَ عَلَيْهِمَا الْمَلِكُ فَأَمَرَ بِسَجْنِهِمَا. قِيلَ:
Bu iki genç, kralın sâkisi ile fırıncısıdır. Kral bunlara öfkelenmiş ve hapsedilmelerini emretmiştir. Denildi ki:
اتُّهِمَا بِتَسْمِيمِ الْمَلِكِ فِي الشَّرَابِ وَالطَّعَامِ.
İçecek ve yiyecekte kralı zehirleme teşebbüsüyle itham edilmişlerdi.
وَجُمْلَةُ قالَ أَحَدُهُما ابْتِدَاءُ مُحَاوَرَةٍ، كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ فِعْلُ الْقَوْلِ.
{ قالَ أَحَدُهُما } cümlesi, kavil fiilinin de delalet ettiği üzere karşılıklı konuşmanın başlangıcıdır.
وَكَانَ تَعْبِيرُ الرُّؤْيَا مِنْ فُنُونِ عُلَمَائِهِمْ فَلِذَلِكَ أَيَّدَ اللَّهُ بِهِ يُوسُفَ- ﵇ بَيْنَهُمْ.
Rüya tabiri onların âlimlerinin ihtisas alanlarındandı; bu sebeple Allah, onların arasında Yûsuf'u -aleyhisselâm- bu ilimle desteklemiştir.
وَهَذَانَ الْفَتَيَانِ تَوَسَّمَا مِنْ يُوسُفَ- ﵇ كَمَالَ الْعَقْلِ وَالْفَهْمِ فَظَنَّا أَنَّهُ يُحْسِنُ تَعْبِيرَ الرُّؤْيَا وَلَمْ يَكُونَا عَلِمَا مِنْهُ ذَلِكَ مِنْ قَبْلُ، وَقَدْ صَادَفَا الصَّوَابَ، وَلِذَلِكَ قَالَا: إِنَّا نَراكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ، أَيِ الْمُحْسِنِينَ التَّعْبِيرَ، أَوِ الْمُحْسِنِينَ الْفَهْمَ.
Bu iki genç, Yûsuf'ta -aleyhisselâm- akıl ve anlayış kemalini sezip onun rüya tabirini iyi bildiğini zannettiler; halbuki daha önce ondan bunu bilmiş değillerdi. Fakat isabet kaydettiler; bu yüzden de { إِنَّا نَراكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ } dediler; yani tabiri iyi yapanlardan yahut anlayışı güzel olanlardan.
وَالْإِحْسَانُ: الْإِتْقَانُ، يُقَالُ: هُوَ لَا يُحْسِنُ الْقِرَاءَةَ، أَيْ لَا يُتْقِنُهَا. وَمِنْ عَادَةِ الْمَسَاجِينِ حِكَايَةُ الْمَرَائِي الَّتِي يَرَوْنَهَا، لِفِقْدَانِهِمُ الْأَخْبَارَ الَّتِي هِيَ وَسَائِلُ الْمُحَادَثَةِ وَالْمُحَاوَرَةِ، وَلِأَنَّهُمْ يَتَفَاءَلُونَ بِمَا عَسَى أَنْ يُبَشِّرَهُمْ بِالْخَلَاصِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ. وَكَانَ عِلْمُ تَعْبِيرِ الرُّؤْيَا مِنَ الْعُلُومِ الَّتِي يَشْتَغِلُ بِهَا كَهَنَةُ الْمِصْرِيِّينَ، كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْ مَلِكِ مِصْرَ أَفْتُونِي فِي رُءْيايَ إِنْ كُنْتُمْ لِلرُّءْيا تَعْبُرُونَ [سُورَة يُوسُف: ٤٣] كَمَا سَيَأْتِي.
İhsân (الْإِحْسَانُ), bir şeyi iyi ve sağlam yapmak (itkan) demektir; nitekim 'O kıraati ihsan etmiyor' yani 'onu sağlam/düzgün yapamıyor' denir. Sohbet ve konuşma araçları olan haberlerden mahrum kaldıkları ve gelecekte kendilerini kurtuluşla müjdeleyecek şeylerle tefe'ülde bulundukları için gördükleri rüyaları anlatmak mahkûmların âdetindendir. Rüya tabiri ilmi, Mısırlı kâhinlerin meşgul olduğu ilimlerdendi; nitekim ileride geleceği üzere Yüce Allah'ın Mısır kralından naklettiği { أَفْتُونِي فِي رُءْيايَ إِنْ كُنْتُمْ لِلرُّءْيا تَعْبُرُونَ } “...Eğer rüya tabir ediyorsanız rüyam hakkında bana fetva verin...” [Yûsuf: 43] buyruğu da buna delalet etmektedir.
وَالْعَصْرُ: الضَّغْطُ بِالْيَدِ أَوْ بِحَجْرٍ أَوْ نَحْوِهِ عَلَى شَيْءٍ فِيهِ رُطُوبَةٌ لِإِخْرَاجِ مَا فِيهِ مِنَ الْمَائِعِ زَيْتٍ أَوْ مَاءٍ. وَالْعَصِيرُ: مَا يُسْتَخْرَجُ مِنَ الْمَعْصُورِ سُمِّيَ بِاسْمِ مَحَلِّهِ، أَيْ مَعْصُورٍ مِنْ كَذَا.
el-Asr (الْعَصْر); yağ veya su gibi içindeki sıvıyı çıkarmak için nemli/ıslak bir şeye elle, taşla veya benzeri bir şeyle baskı uygulamak (sıkmak)tır. el-Asîr (الْعَصِير) ise sıkılan şeyden çıkarılan sıvıdır; mahallinin ismiyle isimlendirilmiştir, yani 'falanca şeyden sıkılmış' demektir.
وَالْخُبْزُ: اسْمٌ لِقِطْعَةٍ مِنْ دَقِيقِ الْبُرِّ أَوِ الشَّعِيرِ أَوْ نَحْوِهِمَا يُعْجَنُ بِالْمَاءِ وَيُوضَعُ قُرْبَ النَّارِ حَتَّى يَنْضُجَ لِيُؤْكَلَ، وَيُسَمَّى رَغِيفًا أَيْضًا.
el-Hubz (الْخُبْز); buğday, arpa veya benzeri bir unun su ile yoğrulup yenilmek üzere pişmesi için ateşin yanına konulan bir parçanın ismidir; buna 'rağîf' (somun/ekmek) de denir.
وَالضَّمِيرُ فِي بِتَأْوِيلِهِ لِلْمَذْكُورِ، أَوْ لِلْمَرْئِيِّ بِاعْتِبَارِ الْجِنْسِ.
{ بِتَأْوِيلِهِ } ifadesindeki zamir zikredilen şeye yahut cins itibarıyla görülen rüyaya aittir.
وَجُمْلَةُ إِنَّا نَراكَ تَعْلِيلٌ لِانْتِفَاءِ الْمُسْتَفَادِ من نَبِّئْنا.
{ إِنَّا نَراكَ } cümlesi, { نَبِّئْنا } ifadesinden anlaşılan talep için bir gerekçelendirmedir.
[٣٧، ٣٨]
[37, 38]
[سُورَة يُوسُف (١٢) : الْآيَات ٣٧ إِلَى ٣٨]
[Yûsuf Suresi (12), Âyetler 37-38]
قالَ لَا يَأْتِيكُما طَعامٌ تُرْزَقانِهِ إِلاَّ نَبَّأْتُكُما بِتَأْوِيلِهِ قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَكُما ذلِكُما مِمَّا عَلَّمَنِي رَبِّي إِنِّي تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كافِرُونَ (٣٧) وَاتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبائِي إِبْراهِيمَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ مَا كانَ لَنا أَنْ نُشْرِكَ بِاللَّهِ مِنْ شَيْءٍ ذلِكَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ عَلَيْنا وَعَلَى النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ (٣٨)
{ قالَ لَا يَأْتِيكُما طَعامٌ تُرْزَقانِهِ إِلاَّ نَبَّأْتُكُما بِتَأْوِيلِهِ قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَكُما ذلِكُما مِمَّا عَلَّمَنِي رَبِّي إِنِّي تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كافِرُونَ (٣٧) وَاتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبائِي إِبْراهِيمَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ مَا كانَ لَنا أَنْ نُشْرِكَ بِاللَّهِ مِنْ شَيْءٍ ذلِكَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ عَلَيْنا وَعَلَى النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ (٣٨) } “[Yûsuf] dedi ki: ‘Size rızık olarak verilecek bir yemek gelmeden önce mutlaka onun tabirini size bildiririm. Bu, Rabbimin bana öğrettiği şeylerdendir. Şüphesiz ben, Allah'a inanmayan ve ahireti de inkâr eden bir topluluğun dinini terk ettim. (37) Atalarım İbrâhim, İshak ve Ya'kūb'un dinine uydum. Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmak bize yaraşmaz. Bu, Allah'ın bize ve insanlara olan lütfundandır; fakat insanların çoğu şükretmezler.’ (38)”
جُمْلَةُ قالَ لَا يَأْتِيكُما جَوَابٌ عَنْ كَلَامِهِمَا فَفُصِّلَتْ عَلَى أُسْلُوبِ حِكَايَةِ جُمَلِ التَّحَاوُرِ.
{ قالَ لَا يَأْتِيكُما } cümlesi, onların sözüne bir cevaptır; bu sebeple karşılıklı konuşma cümlelerinin hikâye ediliş üslubu üzere fasledilmiştir.
أَرَادَ بِهَذَا الْجَواب أَن يفترص إِقْبَالَهُمَا عَلَيْهِ وَمُلَازِمَةَ الْحَدِيثِ مَعَهُ إِذْ هُمَا يَتَرَقَّبَانِ تَعْبِيرَهُ الرُّؤْيَا فَيُدْمَجُ فِي ذَلِكَ دَعَوْتُهُمَا إِلَى الْإِيمَانِ الصَّحِيحِ مَعَ الْوَعْدِ بِأَنَّهُ يَعْبُرُ لَهُمَا رُؤْيَاهُمَا غَيْرَ بَعِيدٍ، وَجَعَلَ لِذَلِكَ وَقْتًا مَعْلُومًا لَهُمْ، وَهُوَ وَقْتُ إِحْضَارِ طَعَامِ الْمَسَاجِينِ إِذْ لَيْسَ لَهُمْ فِي السِّجْنِ حَوَادِثُ يُوَقِّتُونَ بِهَا، وَلِأَنَّ انْطِبَاقَ الْأَبْوَابِ وَإِحَاطَةَ الْجُدْرَانِ يَحُولُ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ رُؤْيَةِ الشَّمْسِ، فَلَيْسَ لَهُمْ إِلَّا حَوَادِثُ أَحْوَالِهِمْ مِنْ طَعَامٍ أَوْ نَوْمٍ أَوْ هُبُوبٍ مِنْهُ.
Bu cevapla, onların rüya tabirini bekledikleri sırada kendisine yönelmelerini ve onunla konuşmaya devam etmelerini fırsat bilip rüyalarını çok geçmeden tabir edeceği vaadi eşliğinde araya onları sahih imana davet etmeyi katmak istemiştir. Bunun için de onlara bilinen bir vakit belirlemiştir ki o da mahkûmların yemeğinin getirildiği vakittir; zira zindanda kendisiyle vakit tayin edebilecekleri olaylar yoktur; ayrıca kapıların kilitlenmesi ve duvarların kuşatması güneşi görmelerine engel olmaktadır. Dolayısıyla yemek yemek, uyumak veya uykudan uyanmak gibi kendi ahvallerine ait olaylardan başka [vakit tayin edecekleri] bir şeyleri yoktur.
وَيُظْهِرُ أَنَّ أَمَدَ إِتْيَانِ الطَّعَامِ حِينَئِذٍ لَمْ يَكُنْ بَعِيدًا كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَكُما مِنْ تَعْجِيلِهِ لَهُمَا تَأْوِيلَ رُؤْيَاهُمَا وَأَنَّهُ لَا يَتَرَيَّثُ فِي ذَلِكَ.
Görünüşe göre o sırada yemeğin gelme süresi uzak değildi; nitekim { قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَكُما } “...o size gelmeden önce...” sözü, rüyalarını onlara tabir etmekte acele edeceğine ve bu konuda oyalanmayacağına delalet etmektedir.
وَوَصْفُ الطَّعَامِ بِجُمْلَةِ تُرْزَقانِهِ تَصْرِيحٌ بِالضَّبْطِ بِأَنَّهُ طَعَامٌ مَعْلُومُ الْوَقْتِ لَا تَرَقُّبَ طَعَامٍ يُهْدَى لَهُمَا بِحَيْثُ لَا يَنْضَبِطُ حُصُولُهُ.
Yemeğin { تُرْزَقانِهِ } “size rızık olarak verilecek” cümlesiyle nitelenmesi, onun vakti belirli bir yemek olduğunu açıkça belirtmektedir; yoksa gerçekleşmesi belli olmayan ve kendilerine hediye edilecek bir yemeği beklemek değildir.
وَحَقِيقَةُ الرِّزْقِ: مَا بِهِ النَّفْعُ، وَيُطْلَقُ عَلَى الطَّعَامِ كَقَوْلِهِ: وَجَدَ عِنْدَها رِزْقاً [سُورَة آل عمرَان: ٣٧] أَيْ طَعَامًا، وَقَوْلِهِ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [٥٠] أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ، وَقَوْلِهِ: وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيها بُكْرَةً وَعَشِيًّا [سُورَة مَرْيَم: ٦٢] . وَيُطْلَقُ عَلَى الْإِنْفَاقِ الْمُتَعَارَفِ كَقَوْلِهِ: وَارْزُقُوهُمْ فِيها وَاكْسُوهُمْ [سُورَة النِّسَاء: ٥] . وَمِنْ هُنَا يُطْلَقُ عَلَى الْعَطَاءِ الْمُوَقَّتِ، يُقَالُ: كَانَ بَنُو فُلَانٍ مِنْ مُرْتَزِقَةِ الْجُنْدِ، وَرِزْقُ الْجُنْدِ كَذَا كُلَّ يَوْمٍ.
Rızkın (الرِّزْق) hakiki anlamı, kendisinden faydalanılan şeydir. Yemek için de kullanılır; nitekim Âl-i İmrân Suresi'ndeki { وَجَدَ عِنْدَها رِزْقاً } “...onun yanında bir rızık buldu...” [Âl-i İmrân: 37] ayetinde yani 'yiyecek/yemek' anlamındadır. A'râf Suresi'ndeki { أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ } “...yahut Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden...” [A'râf: 50] ve { وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيها بُكْرَةً وَعَشِيًّا } “Orada sabah akşam onların rızıkları da vardır.” [Meryem: 62] ayetlerinde de bu anlamdadır. Bilinen nafaka/harçlık için de kullanılır; nitekim { وَارْزُقُوهُمْ فِيها وَاكْسُوهُمْ } “Onları oradan rızıklandırın ve giydirin...” [Nisâ: 5] ayetinde böyledir. Buradan hareketle belirli vakitte verilen maaş ve tahsisat için de kullanılır. Nitekim “Falandüzen oğulları paralı/maaşlı askerlerdendi” ve “Askerin rızkı (maaşı) her gün şu kadardır” denir.
وَضَمِيرُ بِتَأْوِيلِهِ عَائِدٌ إِلَى مَا عَادَ إِلَيْهِ ضمير بِتَأْوِيلِهِ [سُورَة يُوسُف: ٣٦] الْأَوَّلِ، وَهُوَ الْمَرْئِيُّ أَوِ الْمَنَامُ. وَلَا يَنْبَغِي أَنْ يَعُودَ إِلَى طَعَامٍ إِذْ لَا يَحْسُنُ إِطْلَاقُ التَّأْوِيلِ عَنِ الْأَنْبَاءِ بِأَسْمَاءِ أَصْنَافِ الطَّعَامِ خِلَافًا لِمَا سَلَكَهُ جُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ.
{ بِتَأْوِيلِهِ } ifadesindeki zamir, [Yûsuf Suresi 36. ayette] geçen ilk { بِتَأْوِيلِهِ } ifadesindeki zamirin döndüğü yere dönmektedir ki o da görülen şey veya rüyadır. Çoğu müfessirin benimsediğinin aksine, bu zamirin yemeğe dönmesi uygun değildir; zira yemek çeşitlerinin isimlerini haber vermeye tevil denmesi fasih/uygun olmaz.
وَالِاسْتِثْنَاءُ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا نَبَّأْتُكُما بِتَأْوِيلِهِ اسْتِثْنَاءٌ مِنْ أَحْوَالٍ مُتَعَدِّدَةٍ تُنَاسِبُ
{ إِلَّا نَبَّأْتُكُما بِتَأْوِيلِهِ } sözündeki istisna, maksada uygun düşen birden çok halden yapılan bir istisnadır.
الْغَرَضَ، وَهِيَ حَالُ الْإِنْبَاءِ بِتَأْوِيلِ الرُّؤْيَا وَحَالُ عَدَمِهِ، أَيْ لَا يَأْتِي الطَّعَامُ الْمُعْتَادُ إِلَّا فِي حَالِ أَنِّي قَدْ نَبَّأْتُكُمَا بِتَأْوِيلِ رُؤْيَاكُمَا، أَيْ لَا فِي حَالِ عَدَمِهِ. فَالْقَصْرُ الْمُسْتَفَادُ مِنَ الِاسْتِثْنَاءِ إِضَافِيٌّ.
Bu [haller] de rüyanın tabirinin haber verilmesi hali ile haber verilmemesi halidir. Yani: 'Alışılagelen yemek, ancak ben size rüyanızın tabirini bildirmiş olduğum halde gelir; yoksa bildirmemiş olduğum halde değil.' Dolayısıyla istisnadan anlaşılan kasr (sınırlama) izafîdir (görecelidir).
وَجُرِّدَتْ جُمْلَةُ الْحَالِ مِنَ الْوَاوِ (وَقَدْ) مَعَ أَنَّهَا مَاضِيَةٌ اكْتِفَاءً بِرَبْطِ الِاسْتِثْنَاءِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا يَقْطَعُونَ وادِياً إِلَّا كُتِبَ لَهُمْ [سُورَة التَّوْبَة: ١٢١] .
Hal cümlesi mazi olduğu halde, istisnanın bağlayıcılığı ile yetinilerek vav (ve) ve kad (قَدْ) edatından tecrit edilmiştir; nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğunda da böyledir: { وَلا يَقْطَعُونَ وادِياً إِلَّا كُتِبَ لَهُمْ } “...veya bir vadiyi geçmezler ki, mutlaka onların lehine yazılmış olmasın.” [Tevbe: 121].
وَجُمْلَةُ ذلِكُما مِمَّا عَلَّمَنِي رَبِّي اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ، لِأَنَّ وَعْدَهُ بِتَأْوِيلِ الرُّؤْيَا فِي وَقْتٍ قَرِيبٍ يُثِيرُ عَجَبَ السَّائِلِينَ عَنْ قُوَّةِ عِلْمِهِ وَعَنِ الطَّرِيقَةِ الَّتِي حَصَلَ بِهَا هَذَا الْعِلْمُ، فَيُجِيبُ بِأَنَّ ذَلِكَ مِمَّا عَلَّمَهُ اللَّهُ تَخَلُّصًا إِلَى دَعْوَتِهِمَا لِلْإِيمَانِ بِإِلَهٍ وَاحِدٍ. وَكَانَ الْقِبْطُ مُشْرِكِينَ يَدِينُونَ بِتَعَدُّدِ الْآلِهَةِ.
{ ذلِكُما مِمَّا عَلَّمَنِي رَبِّي } “Bu, Rabbimin bana öğrettiği şeylerdendir” cümlesi bir istînâf-ı beyânîdir. Çünkü onun rüyayı yakın bir zamanda tabir etmeyi vaat etmesi, soranlarda onun ilminin gücüne ve bu ilmi elde ettiği yönteme dair bir hayret uyandırır; o da onları tek bir ilaha imana davet etmeye bir geçiş yapmak üzere, bunun Allah'ın kendisine öğrettiği şeylerden olduğunu belirterek cevap verir. Zira Kıptîler çok tanrılığa inanan müşriklerdi.
وَقَوْلُهُ: مِمَّا عَلَّمَنِي رَبِّي إِيذَانٌ بِأَنَّهُ عَلَّمَهُ عُلُومًا أُخْرَى، وَهِيَ عُلُومُ الشَّرِيعَةِ وَالْحِكْمَةِ وَالِاقْتِصَادِ وَالْأَمَانَةِ كَمَا قَالَ: اجْعَلْنِي عَلى خَزائِنِ الْأَرْضِ إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ [سُورَة يُوسُف: ٥٥] .
{ مِمَّا عَلَّمَنِي رَبِّي } “...Rabbimin bana öğrettiği şeylerdendir” sözü, O'nun kendisine başka ilimler de öğrettiğini hissettirmektedir; bunlar da şeriat, hikmet, iktisat ve emanet ilimleridir. Nitekim şöyle demiştir: { اجْعَلْنِي عَلى خَزائِنِ الْأَرْضِ إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ } “Beni ülkenin hazinelerine tayin et; çünkü ben hakkıyla koruyan ve iyi bilenim.” [Yûsuf: 55].
وَزَادَ فِي الِاسْتِينَافِ الْبَيَانِيِّ جُمْلَةَ إِنِّي تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ لِأَنَّ الْإِخْبَارَ بِأَنَّ اللَّهَ عَلَّمَهُ التَّأْوِيلَ وَعُلُومًا أُخْرَى مِمَّا يُثِيرُ السُّؤَالَ عَنْ وَسِيلَةِ
İstînâf-ı beyânîye { إِنِّي تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ } “Şüphesiz ben, Allah'a inanmayan bir topluluğun dinini terk ettim” cümlesini eklemiştir; çünkü Allah'ın kendisine rüya tabirini ve başka ilimleri öğrettiğini haber vermesi,
حُصُولِ هَذَا الْعِلْمِ، فَأَخْبَرَ بِأَنَّ سَبَبَ عِنَايَةِ اللَّهِ بِهِ أَنَّهُ انْفَرَدَ فِي ذَلِكَ الْمَكَانِ بِتَوْحِيدِ اللَّهِ وَتَرَكَ مِلَّةَ أَهْلِ الْمَدِينَةِ، فَأَرَادَ الله اخْتِيَاره لديهم، وَيَجُوزُ كَوْنُ الْجُمْلَةِ تَعْلِيلًا.
bu ilmin elde edilme vesilesi hakkında soru uyandırır. O da Allah'ın kendisine olan inayetinin sebebinin, o yerde tek başına Allah'ı birlemesi ve o şehir halkının dinini terk etmesi olduğunu bildirmiştir; böylece Allah onları onun vasıtasıyla seçmeyi murat etmiştir. Bu cümlenin bir gerekçelendirme (ta'lîl) olması da caizdir.
وَالْمِلَّةُ: الدِّينُ، تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: دِيناً قِيَماً مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٦١] .
Millet (الْمِلَّةُ), din demektir; En'âm Suresi'ndeki { دِيناً قِيَماً مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً } “...doğru bir din, dosdoğru olan İbrâhim'in dini...” [En'âm: 161] ayetinde geçmişti.
وَأَرَادَ بِالْقَوْمِ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ مَا يَشْمَلُ الْكَنْعَانِيِّينَ الَّذِينَ نَشَأَ فِيهِمْ وَالْقِبْطَ الَّذِينَ شَبَّ بَيْنَهُمْ، كَمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: مَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا أَسْماءً سَمَّيْتُمُوها [سُورَة يُوسُف: ٣٩] ، أَوْ أَرَادَ الْكَنْعَانِيِّينَ خَاصَّةً، وَهُمُ الَّذِينَ نَشَأَ فِيهِمْ تَعْرِيضًا بِالْقِبْطِ الَّذِينَ مَاثَلُوهُمْ فِي الْإِشْرَاكِ. وَأَرَادَ بِهَذَا أَنْ لَا يُوَاجِهَهُمْ بِالتَّشْنِيعِ اسْتِنْزَالًا لِطَائِرِ نُفُورِهِمْ مِنْ مَوْعِظَتِهِ.
Allah'a inanmayan topluluk ile, { مَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا أَسْماءً سَمَّيْتُمُوها } “O'nu bırakıp taptıklarınız, ancak sizin adlandırdığınız birtakım isimlerden ibarettir...” [Yûsuf: 39] ayetinin de delalet ettiği üzere hem aralarında yetiştiği Kenanlıları hem de aralarında büyüdüğü Kıptîleri kapsayan topluluğu kastetmiş olabilir; yahut şirk konusunda onlara benzeyen Kıptîlere üstü kapalı bir gönderme yaparak sadece aralarında yetiştiği Kenanlıları kastetmiştir. Bununla, nasihatinden ürküp kaçmalarını engellemek amacıyla onları doğrudan ayıplama ile karşı karşıya getirmemeyi hedeflemiştir.
وَزِيَادَةُ ضَمِيرِ الْفَصْلِ فِي قَوْلِهِ: هُمْ كافِرُونَ أَرَادَ بِهِ تَخْصِيصَ قَوْمٍ مِنْهُمْ بِذَلِكَ وَهُمُ الْكَنْعَانِيُّونَ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا يُنْكِرُونَ الْبَعْثَ مِثْلَ كُفَّارِ الْعَرَبِ. وَأَرَادَ بِذَلِكَ إِخْرَاجَ الْقِبْطِ لِأَنَّ الْقِبْطَ وَإِنْ كَانُوا مُشْرِكِينَ فَقَدْ كَانُوا يُثْبِتُونَ بَعْثَ الْأَرْوَاحِ وَالْجَزَاءِ.
{ هُمْ كافِرُونَ } sözündeki fasıl zamirinin fazladan getirilmesiyle, onlardan belirli bir topluluğu yani Kenanlıları bu vasıfla nitelemeyi kastetmiştir; çünkü onlar Arap kâfirleri gibi yeniden dirilmeyi inkâr ediyorlardı. Bununla Kıptîleri hariç tutmayı amaçlamıştır; zira Kıptîler müşrik olmalarına rağmen ruhların dirilişini ve ceza/mükâfatı kabul ediyorlardı.
وَالتَّرْكُ: عَدَمُ الْأَخْذِ لِلشَّيْءِ مَعَ إِمْكَانِهِ. أَشَارَ بِهِ إِلَى أَنَّهُ لَمْ يَتْبَعْ مِلَّةَ الْقِبْطِ مَعَ حُلُولِهِ بَيْنَهُمْ، وَكَوْنُ مَوْلَاهُ مُتَدَيِّنًا بِهَا.
Terk (التَّرْكُ), imkân dahilinde olduğu halde bir şeyi almamak/benimsememektir. Bununla, aralarında yerleşmiş olmasına ve efendisinin o dine mensup bulunmasına rağmen Kıptîlerin dinine uymadığına işaret etmiştir.
وَذَكَرَ آبَاءَهُ تَعْلِيمًا بِفَضْلِهِمْ، وَإِظْهَارًا لِسَابِقِيَّةِ الصَّلَاحِ فِيهِ، وَأَنَّهُ مُتَسَلْسِلٌ مِنْ آبَائِهِ، وَقَدْ عَقَلَهُ مِنْ أَوَّلِ نَشْأَتِهِ ثُمَّ تَأَيَّدَ بِمَا عَلَّمَهُ رَبُّهُ فَحَصَلَ لَهُ بِذَلِكَ الشَّرَفُ الْعِظَامِيُّ وَالشَّرَفُ الْعِصَامِيُّ. وَلذَلِك
Atalarını ise onların üstünlüğünü bildirmek ve kendisindeki ıslah ve salahın köklü olduğunu, atalarından silsile yoluyla geldiğini, bunu daha ilk yetişme anından itibaren kavradığını ve ardından Rabbinin öğrettiği şeylerle teyit edildiğini ortaya koymak için zikretmiştir; böylece onun için hem soydan gelen şeref (el-ızâmî) hem de kendi gayretiyle kazanılan şeref (el-ısâmî) bir araya gelmiştir. Bundan dolayıdır ki
قَالَ النبيء ﷺ لَمَّا سُئِلَ عَنْ أَكْرَمِ النَّاسِ: «يُوسُفُ بْنُ يَعْقُوبَ بْنِ إِسْحَاقَ بن إِبْرَاهِيم نبيء ابْن نبيء ابْن نبيء ابْن نبيء»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem insanların en keremi sorulduğunda şöyle buyurmuştur: “Peygamber oğlu, peygamber oğlu, peygamber oğlu peygamber olan İbrâhim oğlu İshak oğlu Ya'kūb oğlu Yûsuf'tur.”
. وَمِثْلَ هَذِهِ السلسلة فِي النبوءة لَمْ يَجْتَمِعْ لِأَحَدٍ غَيْرَ يُوسُفَ- ﵇ إِذَا كَانَ الْمُرَادُ بِالنُّبُوءَةِ أَكْمَلَهَا وَهُوَ الرِّسَالَةُ، أَوْ إِذَا كَانَ إِخْوَةُ يُوسُفَ- ﵇ غَيْرَ أَنْبِيَاءٍ عَلَى رَأْيِ فَرِيقٍ مِنَ الْعُلَمَاءِ.
Peygamberlikteki böylesi bir silsile, şayet peygamberlikten maksat onun en kâmil mertebesi olan risalet ise veya bir grup âlimin görüşüne göre Yûsuf'un -aleyhisselâm- kardeşleri peygamber değillerse, Yûsuf'tan -aleyhisselâm- başka hiç kimsede bir araya gelmemiştir.
وَأَرَادَ بِاتِّبَاعِ مِلَّةِ آبَائِهِ اتِّبَاعَهَا فِي أُصُولِهَا قَبْلَ أَن يعْطى النبوءة إِذَا كَانَ فِيمَا أُوحِيَ إِلَيْهِ زِيَادَةٌ عَلَى مَا أُوحِيَ بِهِ إِلَى آبَائِهِ مِنْ تَعْبِيرِ الرُّؤْيَا وَالِاقْتِصَادِ أَوْ أَنَّ نُبُوءَتَهُ كَانَتْ بِوَحْيٍ مِثْلَ مَا أُوحِيَ بِهِ إِلَى آبَائِهِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ مَا وَصَّى بِهِ نُوحاً- إِلَى قَوْلِهِ- أَقِيمُوا الدِّينَ وَلا تَتَفَرَّقُوا فِيهِ [سُورَة الشورى: ١٣] .
Atalarının dinine uymaktan kastı, kendisine vahiy verilmeden önce onun temel esaslarına uymaktır; bu da ya rüya tabiri ve iktisat gibi hususlarda kendisine vahyedilen şeylerin atalarına vahyedilenlerden daha fazla olması durumunda ya da peygamberliğinin, Yüce Allah'ın: { شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ مَا وَصَّى بِهِ نُوحاً } “Dinden Nûh'a tavsiye ettiğini... sizin için de şeriat kıldı” ayetinden { أَقِيمُوا الدِّينَ وَلا تَتَفَرَّقُوا فِيهِ } “Dini dosdoğru tutun ve onda ayrılığa düşmeyin...” [Şûrâ: 13] kısmına kadar olan buyruğunda olduğu gibi, atalarına vahyedilenin aynısı bir vahiy ile olması halindedir.
وَذِكْرُ السَّلَفِ الصَّالِحِ فِي الْحَقِّ يَزِيدُ دَلِيلَ الْحَقِّ تَمَكُّنًا، وَذِكْرُ ضِدِّهِمْ فِي الْبَاطِلِ لِقَصْدِ عَدَمِ الْحُجَّةِ بِهِمْ بِمُجَرَّدِهِمْ. كَمَا فِي قَوْلِهِ الْآتِي: مَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا أَسْماءً سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ [سُورَة يُوسُف: ٤٠] .
Hak hususunda salih geçmişleri anmak, hakkın delilini daha da perçinler; batıl hususunda onların zıddını anmak ise sırf onlara dayanarak delil getirilmesini hükümsüz kılmak içindir. Nitekim gelecek olan şu ayette de böyledir: { مَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا أَسْماءً سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ } “O'nu bırakıp taptıklarınız, ancak sizin ve atalarınızın adlandırdığı birtakım isimlerden ibarettir...” [Yûsuf: 40].
وَجُمْلَةُ مَا كانَ لَنا أَنْ نُشْرِكَ بِاللَّهِ مِنْ شَيْءٍ فِي قُوَّةِ الْبَيَانِ لِمَا اقْتَضَتْهُ جُمْلَةُ وَاتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبائِي مِنْ كَوْنِ التَّوْحِيدِ صَارَ كَالسَّجِيَّةِ لَهُمْ عرف بهَا أسلافه بَيْنَ الْأُمَمِ، وَعَرَّفَهُمْ بِهَا لِنَفْسِهِ فِي هَذِهِ الْفُرْصَةِ. وَلَا يَخْفَى مَا تَقْتَضِيهِ صِيغَةُ الْجُحُودِ مِنْ مُبَالَغَةِ انْتِفَاءِ الْوَصْفِ عَلَى الْمَوْصُوفِ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: مَا كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتابَ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٧٩] ، وَعِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ سُبْحانَكَ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ فِي آخِرِ سُورَةِ الْعُقُودِ [١١٦] .
{ مَا كانَ لَنا أَنْ نُشْرِكَ بِاللَّهِ مِنْ شَيْءٍ } “Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmak bize yaraşmaz” cümlesi, { وَاتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبائِي } “Atalarımın dinine uydum” cümlesinin gerektirdiği mânayı açıklamada güçlü bir beyan niteliğindedir; zira tevhid onlar için adeta fıtrî bir seciye haline gelmiş, ataları ümmetler arasında bununla tanınmış ve o da bu fırsatta kendisini onlara bununla tanıtmıştır. Âl-i İmrân Suresi'ndeki { مَا كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتابَ } “Hiçbir beşere yakışmaz ki, Allah ona Kitab'ı versin de...” [Âl-i İmrân: 79] ayetinde ve Mâide Suresi'nin sonundaki { قالَ سُبْحانَكَ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ } “Dedi ki: 'Seni tenzih ederim, hakkım olmayan bir şeyi söylemek bana yakışmaz...'” [Mâide: 116] ayetinde geçtiği üzere, cühûd (inkâr/olumsuzluk) sîgasının, sıfatın mevsûftan nefyedilmesindeki mübalağayı nasıl gerektirdiği gizli değildir.
ومِنْ فِي قَوْلِهِ: مِنْ شَيْءٍ مَزِيدَةٌ لِتَأْكِيدِ النَّفْيِ. وَأُدْخِلَتْ عَلَى الْمَقْصُودِ بِالنَّفْيِ.
{ مِنْ شَيْءٍ } sözündeki { مِنْ }, nefyi (olumsuzluğu) pekiştirmek için ziyade kılınmıştır (zâiddir) ve nefyedilmesi kastedilen şeyin başına getirilmiştir.
وَجُمْلَةُ ذلِكَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ عَلَيْنا زِيَادَةٌ فِي الِاسْتِئْنَافِ وَالْبَيَانِ لِقَصْدِ التَّرْغِيبِ فِي اتِّبَاعِ دِينِ التَّوْحِيدِ بِأَنَّهُ فَضْلٌ.
{ ذلِكُما مِنْ فَضْلِ اللَّهِ عَلَيْنا } “Bu, Allah'ın bize olan lütfundandır” cümlesi, tevhid dininin bir lütuf olduğunu belirterek ona uymaya teşvik etmek amacıyla yapılmış ilave bir istînâf ve açıklamadır.
وَقَوْلُهُ: وَعَلَى النَّاسِ أَيِ الَّذِينَ يَتْبَعُونَهُمْ، وَهُوَ الْمَقْصُودُ مِنَ التَّرْغِيبِ بِالْجُمْلَةِ.
{ وَعَلَى النَّاسِ } “...ve insanlara [olan lütfundandır]” sözü, yani onlara uyan insanlara demektir ki cümledeki teşvikten asıl kastedilen de budur.
وأتى بالاستدراك بِقَوْلِهِ: وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ لِلتَّصْرِيحِ بِأَنَّ حَالَ
{ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ } “...fakat insanların çoğu şükretmezler” sözüyle istidrakte (düzeltmede) bulunmuştur; zira bununla muhatapların
الْمُخَاطَبِينَ فِي إِشْرَاكِهِمْ حَالُ مَنْ يَكْفُرُ نِعْمَةَ اللَّهِ، لِأَنَّ إِرْسَالَ الْهُدَاةِ نِعْمَةٌ يَنْبَغِي أَنْ يَنْظُرَ النَّاسُ فِيهَا فَيَعْلَمُوا أَنَّ مَا يَدْعُونَهُمْ إِلَيْهِ خَيْرٌ وَإِنْقَاذٌ لَهُمْ مِنَ
şirk içindeki hallerinin Allah'ın nimetine nankörlük eden kimsenin hali olduğunu açıkça ifade etmektedir. Çünkü hidayet rehberlerinin gönderilmesi bir nimettir; insanların bu nimeti düşünüp onların kendilerini çağırdığı şeyin bir hayır ve kendilerini
الِانْحِطَاطِ فِي الدُّنْيَا وَالْعَذَابِ فِي الْآخِرَةِ، وَلِأَنَّ الْإِعْرَاضَ عَنِ النَّظَرِ فِي أَدِلَّةِ صِدْقِ الرُّسُلِ كُفْرٌ بِنِعْمَةِ الْعقل وَالنَّظَر.
dünyadaki alçalmadan ve ahiretteki azaptan kurtarış olduğunu bilmeleri gerekir. Ayrıca elçilerin doğruluğunun delillerini düşünmekten yüz çevirmek, akıl ve tefekkür nimetine nankörlüktür.
[٣٩، ٤٠]
[39, 40]
[سُورَة يُوسُف (١٢) : الْآيَات ٣٩ إِلَى ٤٠]
[YÛSUF SURESİ (12): 39-40. AYETLER]
يَا صاحِبَيِ السِّجْنِ أَأَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ (٣٩) مَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ إِلاَّ أَسْماءً سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ إِنِ الْحُكْمُ إِلاَّ لِلَّهِ أَمَرَ أَلاَّ تَعْبُدُوا إِلاَّ إِيَّاهُ ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٤٠)
{ يَا صاحِبَيِ السِّجْنِ أَأَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ (٣٩) مَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ إِلاَّ أَسْماءً سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ إِنِ الْحُكْمُ إِلاَّ لِلَّهِ أَمَرَ أَلاَّ تَعْبُدُوا إِلاَّ إِيَّاهُ ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٤٠) } “Ey zindan arkadaşlarım! Ayrı ayrı rabler mi daha hayırlıdır, yoksa her şeye galip gelen bir tek Allah mı? (39) O'nu bırakıp taptıklarınız, sizin ve atalarınızın taktığı birtakım isimlerden ibarettir; Allah onlar hakkında hiçbir delil indirmemiştir. Hüküm ancak Allah'ındır. O, yalnız kendisine kulluk etmenizi emretmiştir. İşte dosdoğru din budur; fakat insanların çoğu bilmezler. (40)”
استيناف ابْتِدَائِيٌّ مُصَدَّرٌ بِتَوْجِيهِ الْخِطَابِ إِلَى الْفَتَيَيْنِ بِطَرِيقِ النِّدَاءِ الْمُسْتَرْعِي سَمْعَهُمَا إِلَى مَا يَقُولُهُ لِلِاهْتِمَامِ بِهِ.
Bu, önemine binaen söyleyeceği söze dikkatlerini çekmek amacıyla iki gence nida yoluyla hitap yöneltilerek başlanmış bir istînâf-ı ibtidâîdir.
وَعَبَّرَ عَنْهُمَا بِوَصْفِ الصُّحْبَةِ فِي السَّجْنِ دُونَ اسْمَيْهِمَا إِمَّا لِجَهْلِ اسْمَيْهِمَا عِنْدَهُ إِذْ كَانَا قَدْ دَخَلَا السِّجْنَ مَعَهُ فِي تِلْكَ السَّاعَةِ قَبْلَ أَنْ تَطُولَ الْمُعَاشَرَةُ بَيْنَهُمَا وَبَيْنَهُ، وَإِمَّا لِلْإِيذَانِ بِمَا حَدَثَ مِنَ الصِّلَةِ بَيْنَهُمَا وَهِيَ صِلَةُ الْمُمَاثَلَةِ فِي الضَّرَّاءِ الْإِلْفَ فِي الْوَحْشَةِ، فَإِنَّ الْمُوَافَقَةَ فِي الْأَحْوَالِ صِلَةٌ تَقُومُ مَقَامَ صِلَةِ الْقَرَابَةِ أَوْ تَفُوقُهَا.
Onlardan isimleriyle değil de zindandaki arkadaşlık vasfıyla bahsetmiştir; bu ya onlarla kendisi arasındaki birliktelik uzamadan önce o anda kendisiyle birlikte zindana girmiş olmaları sebebiyle isimlerini bilmemesinden ya da aralarında oluşan bağı, yani sıkıntıda benzerlik ve yalnızlıkta can yoldaşlığı bağını bildirmek içindir. Zira hallerdeki uyum, akrabalık bağının yerine geçen, hatta ondan üstün olan bir bağdır.
وَاتَّفَقَ الْقُرَّاءُ عَلَى- كَسْرِ سِينِ- السِّجْنِ هُنَا بِمَعْنَى الْبَيْتِ الَّذِي يُسْجَنُ فِيهِ الْمُعَاقَبُونَ، لِأَنَّ الصَّاحِبَ لَا يُضَافُ إِلَى السِّجْنِ إِلَّا بِمَعْنَى الْمَكَانِ.
Kıraat imamları, cezalandırılanların hapsedildiği bina anlamında buradaki es-Sicn (السِّجْن) kelimesinin sîn harfinin kesresiyle okunması üzerinde ittifak etmişlerdir; çünkü 'arkadaş' (sâhib), sicne ancak mekân anlamında izafe edilir.
وَالْإِضَافَةُ هُنَا عَلَى تَقْدِيرِ حَرْفِ الظَّرْفِيَّةِ، مِثْلَ: مَكْرُ اللَّيْلِ، أَيْ يَا صَاحِبَيْنِ فِي السِّجْنِ.
Buradaki tamlama, tıpkı { مَكْرُ اللَّيْلِ } “gece tuzağı” ifadesinde olduğu gibi zarfiyet harfinin takdiri iledir; yani 'Ey zindandaki iki arkadaş!' demektir.
وَأَرَادَ بِالْكَلَامِ الَّذِي كَلَّمَهُمَا بِهِ تَقْرِيرَهُمَا بِإِبْطَالِ دِينِهِمَا، فَالِاسْتِفْهَامُ تَقْرِيرِيٌّ. وَقَدْ رَتَّبَ لَهُمَا الِاسْتِدْلَالُ بِوَجْهٍ خِطَابِيٍّ قَرِيبٍ مِنْ أَفْهَامِ الْعَامَّةِ، إِذْ
Kendilerine söylediği sözle, dinlerinin batıllığını onlara ikrar ettirmeyi amaçlamıştır; dolayısıyla soru takrîrîdir. Onlara, avamın anlayışına yakın hitâbî bir üslupla delillendirmeyi şöyle sıralamıştır:
فَرَضَ لَهُمَا إِلَهًا وَاحِدًا مستفردا بِالْإِلَهِيَّةِ كَمَا هُوَ حَالُ مِلَّتِهِ الَّتِي أَخْبَرَهُمْ بِهَا. وَفَرَضَ لَهُمَا آلِهَةً مُتَفَرِّقِينَ كُلُّ إِلَهٍ مِنْهُمْ إِنَّمَا يَتَصَرَّفُ فِي أَشْيَاءٍ مُعَيَّنَةٍ مِنْ أَنْوَاعِ الْمَوْجُودَاتِ تَحْتَ سُلْطَانِهِ لَا يَعُدُّوهَا إِلَى مَا هُوَ مِنْ نِطَاقِ سُلْطَانِ غَيْرِهِ مِنْهُمْ، وَذَلِكَ حَالُ مِلَّةِ الْقِبْطِ.
Onlara haber verdiği kendi dininin durumunda olduğu gibi, ilahlıkta tek ve benzersiz olan bir tek ilah farz etmiştir. Ayrıca her bir ilahın kendi hâkimiyeti altındaki varlık türlerinden yalnızca belirli şeylerde tasarruf ettiği, diğerlerinin hâkimiyet alanına giren şeylere karışmadığı ayrı ayrı ilahlar farz etmiştir ki bu da Kıptîlerin dininin durumudur.
ثُمَّ فَرَضَ لَهُمَا مُفَاضَلَةً بَيْنَ مَجْمُوعِ الْحَالَيْنِ حَالِ الْإِلَهِ الْمُنْفَرِدِ بِالْإِلَهِيَّةِ وَالْأَحْوَالِ الْمُتَفَرِّقَةِ لِلْآلِهَةِ الْمُتَعَدِّدِينَ لِيَصِلَ بِذَلِكَ إِلَى إِقْنَاعِهِمَا بِأَنَّ حَالَ الْمُنْفَرِدِ بِالْإِلَهِيَّةِ أَعْظَمُ وَأَغْنَى، فَيَرْجِعَانِ عَنِ اعْتِقَادِ تَعَدُّدِ الْآلِهَةِ. وَلَيْسَ الْمُرَادُ مِنْ هَذَا الِاسْتِدْلَالِ وُجُودَ الْحَالَيْنِ فِي الْإِلَهِيَّةِ وَالْمُفَاضَلَةِ بَيْنَ أَصْحَابِ هَذَيْنِ الْحَالَيْنِ لِأَنَّ الْمُخَاطَبِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِوُجُودِ الْإِلَهِ الْوَاحِدِ.
Sonra, ilahlıkta tek olan ilahın hali ile çok sayıdaki ilahların dağınık halleri arasında bir mukayese ortaya koymuştur; ta ki ilahlıkta tek olanın halinin daha yüce ve daha zengin olduğuna onları ikna edip çok tanrılık inancından dönmelerini sağlasın. Bu delillendirmeden maksat, ilahlıkta her iki durumun da fiilen var olması ve bu iki durumun sahipleri arasında bir üstünlük karşılaştırması yapılması değildir; zira muhataplar tek bir ilahın varlığına inanmamaktadırlar.
هَذَا إِذَا حُمِلَ لَفْظُ خَيْرٌ عَلَى ظَاهِرِ الْمُتَعَارَفِ مِنْهُ وَهُوَ التَّفْضِيلُ بَيْنَ مُشْتَرَكَاتٍ فِي صِفَةٍ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ خَيْرٌ مُسْتَعْمَلًا فِي مَعْنَى الْخَيْرِ عِنْدَ الْعَقْلِ، أَيِ الرُّجْحَانِ وَالْقَبُولِ. وَالْمَعْنَى: اعْتِقَادُ وُجُودِ أَرْبَابٍ مُتَفَرِّقِينَ أَرْجَحُ أَمِ اعْتِقَادُ أَنَّهُ لَا يُوجَدُ إِلَّا إِلَهٌ وَاحِدٌ، لِيَسْتَنْزِلَ بِذَلِكَ طَائِرَ نَظَرِهِمَا وَاسْتِدْلَالِهِمَا حَتَّى يَنْجَلِيَ لَهُمَا فَسَادُ اعْتِقَادِ تَعَدُّدِ الْآلِهَةِ، إِذْ يَتَبَيَّنُ لَهُمَا أَنَّ أَرْبَابًا مُتَفَرِّقِينَ لَا يَخْلُو حَالُهُمْ مِنْ تَطَرُّقِ الْفَسَادِ وَالْخَلَلِ فِي تصرفهم، كَمَا يومىء إِلَيْهِ وَصْفُ التَّفَرُّقِ بِالنِّسْبَةِ لِلتَّعَدُّدِ وَوَصْفُ الْقَهَّارِ بِالنِّسْبَةِ لِلْوَحْدَانِيَّةِ.
Bu [açıklama], { خَيْرٌ } “daha hayırlı” lafzının, bilinen zahiri anlamı olan bir vasıfta ortak olanlar arasındaki üstünlük manasına hamledilmesi durumundadır. { خَيْرٌ } lafzının akıl nezdindeki hayır, yani tercihe şayan olma ve kabul edilebilirlik anlamında kullanılmış olması da caizdir. Anlam şudur: Ayrı ayrı rablerin varlığına inanmak mı daha tercihe şayandır, yoksa tek bir ilahtan başka hiçbir şeyin bulunmadığına inanmak mı? Böylece çok sayıdaki rablerin tasarruflarında fesat ve aksaklığın baş göstermesinden hali olamayacağını kavrayıp çok tanrılık inancının bozukluğu kendilerine açıkça belirinceye kadar onların düşünce ve akıl yürütmelerini yatıştırıp yönlendirmek istemiştir; nitekim çokluğa nispetle 'dağınık/ayrı ayrı' vasfı ve tekliğe nispetle 'el-Kahhâr' (her şeye galip gelen) vasfı da buna işaret etmektedir.
وَكَانَتْ دِيَانَةُ الْقِبْطِ فِي سَائِرِ الْعُصُورِ الَّتِي حَفِظَهَا التَّارِيخُ وَشَهِدَتْ بِهَا الْآثَارُ دِيَانَةَ شِرْكٍ، أَيْ تَعَدُّدِ الْآلِهَةِ. وَبِالرَّغْمِ عَلَى مَا يُحَاوِلُهُ بَعْضُ الْمُؤَرِّخِينَ الْمِصْرِيِّينَ وَالْإِفْرِنْجِ مِنْ إِثْبَاتِ اعْتِرَافِ الْقِبْطِ بِإِلَهٍ وَاحِدٍ وَتَأْوِيلِهِمْ لَهُمْ تَعَدُّدَ الْآلِهَةِ بِأَنَّهَا رُمُوزٌ لِلْعَنَاصِرِ فَإِنَّهُمْ لَمْ يَسْتَطِيعُوا أَنَّ يُثْبِتُوا إِلَّا أَنَّ هَذَا الْإِلَهَ هُوَ مُعْطِي التَّصَرُّفَ لِلْآلِهَةِ الْأُخْرَى. وَذَلِكَ هُوَ شَأْنُ سَائِرِ أَدْيَانِ الشِّرْكِ، فَإِنَّ الشِّرْكَ يَنْشَأُ عَنْ مِثْلِ ذَلِكَ الْخَيَالِ فَيُصْبِحُ تَعَدُّدَ آلِهَةٍ. وَالْأُمَمُ الْجَاهِلَةُ تَتَخَيَّلُ هَذِهِ الِاعْتِقَادَاتِ مِنْ تَخَيُّلَاتِ نِظَامِ مُلُوكِهَا وَسَلَاطِينِهَا وَهُوَ النِّظَامُ الْإِقْطَاعِيُّ الْقَدِيمُ.
Tarihin koruduğu ve arkeolojik kalıntıların tanıklık ettiği bütün çağlarda Kıptîlerin dini, şirk yani çok tanrılılık diniydi. Bazı Mısırlı ve Batılı tarihçilerin, Kıptîlerin tek bir ilahı kabul ettiklerini ve çok tanrılığı da unsurların sembolleri olarak tevil ettiklerini ispatlama çabalarına rağmen, onlar bu ilahın diğer ilahlara tasarruf yetkisi veren bir ilah olduğunu kanıtlamaktan öteye geçememişlerdir. Bütün şirk dinlerinin durumu da böyledir; zira şirk böylesi bir hayalden doğar ve sonunda çok tanrılılığa dönüşür. Cahil milletler bu inançları, kendi krallarının ve hükümdarlarının düzenine dair tahayyüllerinden, yani eski feodal düzenden mülhem olarak tasavvur ederler.
نَعَمْ إِنَّ الْقِبْطَ بَنَوْا تَعَدُّدَ الْآلِهَةِ عَلَى تَعَدُّدِ الْقُوَى وَالْعَنَاصِرِ وَبَعْضِ الْكَوَاكِبِ ذَاتِ الْقُوَى. وَمَثَلُهُمُ الْإِغْرِيقُ فَهُمْ فِي ذَلِكَ أَحْسَنُ حَالًا مِنْ مُشْرِكِي الْعَرَبِ الَّذِينَ أَلَّهُوا الْحِجَارَةَ. وَقُصَارَى مَا قَسَّمُوهُ فِي عِبَادَتِهَا أَنْ جَعَلُوا بَعْضَهَا آلِهَةً لِبَعْضِ الْقَبَائِلِ كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:
Evet, Kıptîler çok tanrılılığı kuvvetlerin, unsurların ve kudret sahibi bazı yıldızların çokluğuna dayandırmışlardır. Grekler de onlar gibidir; bu bakımdan onlar, taşları ilah edinen Arap müşriklerinden daha iyi durumdaydılar. [Arap müşriklerinin] putlara tapınmada yaptıkları en ileri taksimat, şairin dediği gibi:
وَفَرَّتْ ثَقِيفٌ إِلَى لَاتِهَا وَأَحْسَنُ حَالًا من الصابئة الكلدانيين والأشوريين الَّذِينَ جَعَلُوا الْآلِهَةَ رُمُوزًا لِلنُّجُومِ وَالْكَوَاكِبِ.
“Sakîf ise Lât'ına kaçıp sığındı” bazısını belirli kabilelerin ilahları kılmaktan ibaretti. [Kıptîler], ilahları yıldızların ve gezegenlerin sembolleri kılan Keldânî ve Âsûrî Sâbiîlerinden de daha iyi durumdaydılar.
وَكَانَتْ آلِهَةُ الْقِبْطِ نَحْوًا مِنْ ثَلَاثِينَ رَبًّا أَكْبَرَهَا عِنْدَهُمْ آمَونْ رَعْ. وَمِنْ أَعْظَمِ آلِهَتِهِمْ ثَلَاثَةٌ أُخَرُ وَهِيَ: أُوزُورِيسُ، وَإِزيسُ، وَهُورُوسُ. فَلِلَّهِ بَلَاغَةُ الْقُرْآنِ إِذْ عَبَّرَ عَنْ تَعَدُّدِهَا بِالتَّفَرُّقِ فَقَالَ: أَأَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ [سُورَة يُوسُف: ٣٩] .
Kıptîlerin ilahları otuz civarında rab idi; onların nezdinde en büyükleri Amon-Ra idi. En büyük ilahlarından üçü de Osiris, İsis ve Horus idi. Kur'an'ın belagatine hayran olmamak elde değildir; zira onların çokluğunu 'teferruk' (ayrı ayrı/dağınık olma) lafzıyla ifade ederek: { أَأَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ } “Ayrı ayrı rabler mi...” [Yûsuf: 39] buyurmuştur.
وَبَعْدَ أَنْ أَثَارَ لَهُمَا الشَّكَّ فِي صِحَّةِ إِلَهِيَّةِ آلِهَتِهِمُ الْمُتَعَدِّدِينَ انْتَقَلَ إِلَى إِبْطَالِ وُجُودِ تِلْكَ الْآلِهَةِ عَلَى الْحَقِيقَةِ بِقَوْلِهِ: مَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا أَسْماءً سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ، يَعْنِي أَنَّ تِلْكَ الْآلِهَةَ لَا تَحَقُّقَ لِحَقَائِقِهَا فِي الْوُجُودِ الْخَارِجِيِّ بَلْ
Çok sayıdaki ilahlarının ilahlığının sıhhati konusunda içlerinde şüphe uyandırdıktan sonra, { مَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا أَسْماءً سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ } “O'nu bırakıp taptıklarınız, ancak sizin ve atalarınızın taktığı birtakım isimlerden ibarettir; Allah onlar hakkında hiçbir delil indirmemiştir” buyruğuyla bu ilahların gerçekte var oluşunu iptal etmeye geçmiştir. Yani bu ilahların hakikatlerinin dış dünyada hiçbir gerçekliği yoktur, bilakis
هِيَ تَوَهُّمَاتٌ تَخَيَّلُوهَا.
onlar zihinlerinde kurdukları kuruntulardan ibarettir.
وَمَعْنَى قَصْرِهَا عَلَى أَنَّهَا أَسْمَاءٌ قَصْرًا إِضَافِيًّا، أَنَّهَا أَسْمَاءٌ لَا مُسَمَّيَاتٍ لَهَا فَلَيْسَ لَهَا فِي الْوُجُودِ إِلَّا أَسْمَاؤُهَا.
Onların yalnızca isimlerden ibaret kılındığı izafî kasrın anlamı, isimlendirilen bir varlıkları bulunmayan isimler olmalarıdır; dolayısıyla varlık aleminde onların isimlerinden başka bir şeyleri yoktur.
وَقَوْلُهُ: أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ جُمْلَةٌ مُفَسِّرَةٌ لِلضَّمِيرِ الْمَرْفُوعِ فِي سَمَّيْتُمُوها. وَالْمَقْصُودُ مِنْ ذَلِكَ الرَّدُّ عَلَى آبَائِهِمْ سَدًّا لِمَنَافِذِ الِاحْتِجَاجِ لِأَحَقِّيَّتِهَا بِأَنَّ تِلْكَ الْآلِهَةَ مَعْبُودَاتُ آبَائِهِمْ، وَإِدْمَاجًا لِتَلْقِينِ الْمَعْذِرَةِ لَهُمَا لِيَسْهُلَ لَهُمَا الْإِقْلَاعُ عَنْ عِبَادَةِ آلِهَةٍ مُتَعَدِّدَةٍ.
{ أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ } “siz ve atalarınız” sözü, { سَمَّيْتُمُوها } ifadesindeki merfû zamiri açıklayan bir cümledir. Bundan maksat, o ilahların atalarının mabutları olduğu gerekçesiyle meşruiyetine dair delil getirme yollarını tıkamak üzere atalarına cevap vermek ve çok sayıdaki ilaha tapmayı bırakmalarını kolaylaştırmak için onlara bir mazeret telkin etmeyi araya katmaktır.
وَإِنْزَالُ السُّلْطَانِ: كِنَايَةٌ عَنْ إِيجَادِ دَلِيلِ إِلَهِيَّتِهَا فِي شَوَاهِدِ الْعَالَمِ. وَالسُّلْطَانُ:
Sultanın indirilmesi (inzâlü's-sultân), âlemdeki deliller içerisinde onların ilahlığına dair bir delil var edilmesinden kinayedir. Sultan (السُّلْطَانُ),
الْحُجَّةُ.
hüccet (delil) demektir.
وَجُمْلَةُ إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ إِبْطَالٌ لِجَمِيعِ التَّصَرُّفَاتِ الْمَزْعُومَةِ لِآلِهَتِهِمْ بِأَنَّهَا لَا حُكْمَ لَهَا فِيمَا زَعَمُوا أَنَّهُ مِنْ حُكْمِهَا وَتَصَرُّفِهَا.
{ إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ } “Hüküm ancak Allah'ındır” cümlesi, onların ilahları için iddia ettikleri bütün tasarrufların, onların hükmü ve tasarrufu olduğunu iddia ettikleri hususlarda hiçbir hükümleri bulunmadığını belirterek iptal edilmesidir.
وَجُمْلَةُ أَمَرَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ انْتِقَالٌ مِنْ أَدِلَّةِ إِثْبَاتِ انْفِرَادِ اللَّهِ تَعَالَى بِالْإِلَهِيَّةِ إِلَى التَّعْلِيمِ بِامْتِثَالِ أَمْرِهِ وَنَهْيِهِ، لِأَنَّ ذَلِك نتيجة إِثْبَات الْإِلَهِيَّةِ وَالْوَحْدَانِيَّةِ لَهُ، فَهِيَ بَيَانٌ لِجُمْلَةِ إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ مِنْ حَيْثُ مَا فِيهَا مِنْ مَعْنَى الْحُكْمِ.
{ أَمَرَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ } “O, yalnız kendisine kulluk etmenizi emretmiştir” cümlesi, Yüce Allah'ın ilahlıkta tek olduğunu ispatlayan delillerden, O'nun emir ve yasağına boyun eğmeyi bildirmeye bir geçiştir; çünkü bu, ilahlığın ve vahdaniyetin O'na ait olduğunu ispat etmenin bir neticesidir. Dolayısıyla bu cümle, ihtiva ettiği hüküm anlamı bakımından { إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ } cümlesinin bir beyanıdır.
وَجُمْلَةُ ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ خُلَاصَةٌ لِمَا تَقَدَّمَ مِنَ الِاسْتِدْلَالِ، أَيْ ذَلِكَ الدِّينُ لَا غَيْرُهُ مِمَّا أَنْتُمْ عَلَيْهِ وَغَيْرُكُمْ. وَهُوَ بِمَنْزِلَةِ رَدِّ الْعَجُزِ عَلَى الصَّدْرِ لِقَوْلِهِ: إِنِّي تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ- إِلَى- لَا يَشْكُرُونَ [سُورَة يُوسُف:
{ ذلِكُ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ } “İşte dosdoğru din budur; fakat insanların çoğu bilmezler” cümlesi, daha önce geçen delillendirmenin bir özetidir; yani sizin ve başkalarının üzerinde bulunduğu dinler değil, asıl din işte budur. Bu, [Yûsuf Suresi 37-38. ayetlerdeki] { إِنِّي تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ } sözünden { لَا يَشْكُرُونَ } sözüne kadar olan kısma yönelik
٣٨] .
bir reddü'l-acüz ale's-sadr (sonu başa bağlama) mesabesindedir.
[سُورَة يُوسُف (١٢) : آيَة ٤١]
[Yûsuf Suresi (12), Ayet 41]
يَا صاحِبَيِ السِّجْنِ أَمَّا أَحَدُكُما فَيَسْقِي رَبَّهُ خَمْراً وَأَمَّا الْآخَرُ فَيُصْلَبُ فَتَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْ رَأْسِهِ قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيانِ (٤١)
{ يَا صاحِبَيِ السِّجْنِ أَمَّا أَحَدُكُما فَيَسْقِي رَبَّهُ خَمْراً وَأَمَّا الْآخَرُ فَيُصْلَبُ فَتَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْ رَأْسِهِ قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيانِ } “Ey zindan arkadaşlarım! Biriniz efendisine şarap sunacak; diğeri ise asılacak ve kuşlar başından yiyecektir. Hakkında fetva istediğiniz iş olup bitmiştir.” (41)
افْتَتَحَ خِطَابَهُمَا بِالنِّدَاءِ اهْتِمَامًا بِمَا يُلْقِيهِ إِلَيْهِمَا مِنَ التَّعْبِيرِ، وَخَاطَبَهُمَا بِوَصْفِ صاحِبَيِ السِّجْنِ أَيْضًا.
Onlara yapacağı rüya tabirine dikkat çekmek için hitabına nida ile başladı ve yine kendilerine { صاحِبَيِ السِّجْنِ } “zindan arkadaşları” vasfıyla hitap etti.
ثُمَّ إِذَا كَانَ الْكَلَامُ الْمَحْكِيُّ عَنْ يُوسُفَ- ﵇ فِي الْآيَةِ صَدَرَ مِنْهُ عَلَى نَحْوِ النَّظْمِ الَّذِي نُظِمَ بِهِ فِي الْآيَةِ وَهُوَ الظَّاهِرُ كَانَ جَمْعُ التَّأْوِيلِ فِي عِبَارَةٍ وَاحِدَةٍ مُجْمَلَةٍ، لِأَنَّ فِي تَأْوِيل إِحْدَى الرؤيين مَا يَسُوءُ صَاحِبَهَا قَصْدًا لِتَلَقِّيهِ مَا يَسُوءُ بَعْدَ تَأَمُّلٍ قَلِيلٍ كَيْلَا يَفْجَأَهُ مِنْ أَوَّلِ الْكَلَامِ، فَإِنَّهُ بَعْدَ التَّأَمُّلِ يَعْلَمُ أَنَّ الَّذِي يَسْقِي رَبَّهُ خَمْرًا هُوَ رَائِي عَصْرَ الْخَمْرِ، وَأَنَّ
Sonra eğer Yûsuf’tan —aleyhisselâm— ayette aktarılan söz, ayetteki diziliş tarzında ondan sadır olmuşsa —ki zahir olan da budur— tabirin tek ve mücmel bir ifadede toplanması, iki rüyadan birinin tabirinde sahibini üzecek bir durum bulunması sebebiyle, sözün başında onu ansızın dehşete düşürmemek için üzecek şeyi biraz düşündükten sonra idrak etmesini sağlamak maksadıyla yapılmıştır. Zira o, biraz düşündükten sonra efendisine şarap sunacak olanın şarap sıktığını gören kişi olduğunu ve
الَّذِي تَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْ رَأْسِهِ هُوَ رَائِي أَكْلَ الطَّيْرِ مِنْ خُبْزٍ عَلَى رَأْسِهِ.
kuşların başından yiyeceği kimsenin de başının üzerindeki ekmekten kuşların yediğini gören kişi olduğunu anlar.
وَإِذَا كَانَ نَظْمُ الْآيَةِ عَلَى غَيْرِ مَا صَدَرَ مِنْ يُوسُفَ- ﵇ كَانَ فِي الْآيَةِ إِيجَازٌ لِحِكَايَةِ كَلَامِ يُوسُفَ- ﵇، وَكَانَ كَلَامًا مُعَيَّنًا فِيهِ كُلٌّ مِنَ الْفَتَيَيْنِ بِأَنْ قَالَ: أَمَّا أَنْتَ فَكَيْتُ وَكَيْتُ، وَأَمَّا أَنْتَ فَكَيْتُ وَكَيْتُ، فَحُكِيَ فِي الْآيَةِ بِالْمَعْنَى.
Şayet ayetin nazmı Yûsuf’tan —aleyhisselâm— sadır olandan farklı ise bu durumda ayette Yûsuf’un —aleyhisselâm— sözünün aktarılmasında bir îcâz (kısaltma) yapılmış demektir. Aslında o, her iki genci de belirterek: “Sana gelince şöyle şöyle olacak, diğerine gelince şöyle şöyle olacak” şeklinde konuşmuş; ayette ise bu mana ile aktarılmıştır.
وَجُمْلَةُ قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيانِ تَحْقِيقٌ لِمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ الرُّؤْيَا، وَأَنَّ تَعْبِيرَهَا هُوَ مَا أَخْبَرَهُمَا بِهِ فَإِنَّهُمَا يَسْتَفْتِيَانِ فِي دَلَالَةِ الرُّؤْيَا عَلَى مَا سَيَكُونُ فِي شَأْنِ سِجْنِهِمَا لِأَنَّ ذَلِكَ أَكْبَرُ هَمِّهِمَا، فَالْمُرَادُ بِالْأَمْرِ تَعْبِيرُ رُؤْيَاهُمَا.
{ قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيانِ } “Hakkında fetva istediğiniz iş olup bitmiştir” cümlesi, rüyanın delalet ettiği şeyin ve tabirinin onlara haber verdiği husustan ibaret olduğunun kesinleştirilmesidir. Çünkü onlar, en büyük dertleri bu olduğu için hapis durumları hakkında rüyanın neye delalet ettiğini sormaktaydılar. Dolayısıyla buradaki “emir” (iş) ile kastedilen, rüyalarının tabiridir.
وَالِاسْتِفْتَاءُ: مَصْدَرُ اسْتَفْتَى إِذَا طَلَبَ الْإِفْتَاءَ. وَهُوَ: الْإِخْبَارُ بِإِزَالَةِ مُشْكِلٍ، أَوْ إِرْشَادٌ إِلَى إِزَالَةِ حَيْرَةٍ. وَفِعْلُهُ أَفْتَى مُلَازِمٌ لِلْهَمْزِ وَلَمْ يُسْمَعْ لَهُ فعل مُجَرّد، فدلا ذَلِكَ عَلَى أَنَّ هَمَزَهُ فِي الْأَصْلِ مُجْتَلَبٌ لِمَعْنًى، قَالُوا: أَصْلُ اشْتِقَاقِ أَفْتَى مِنَ الْفَتَى وَهُوَ الشَّابُّ، فَكَأَنَّ الَّذِي يُفْتِيهِ يُقَوِّي نَهْجَهُ بِبَيَانِهِ فَيَصِيرُ بِقُوَّةِ بَيَانِهِ فَتِيًّا أَيْ قَوِيًّا. وَاسْمُ الْخَبَرِ الصَّادِرِ مِنَ الْمُفْتِي: فَتْوَى- بِفَتْحِ الْفَاءِ وَبِضَمِّهَا مَعَ الْوَاوِ مَقْصُورًا، وَبِضَمِّ الْفَاءِ مَعَ الْيَاء مَقْصُورا-.
İstifta (الِاسْتِفْتَاءُ), ifta (fetva) talep edildiğinde kullanılan isteftâ (اسْتَفْتَى) fiilinin masdarıdır. O da müşkül bir durumu giderecek haberi vermek veya şaşkınlığı giderecek bir yol göstermektir. Bunun fiili olan eftâ (أَفْتَى) hemzeli olarak kullanılır ve sülâsî mücerred bir fiili işitilmemiştir. Bu da hemzesinin aslen bir mana için getirildiğini gösterir. Şöyle demişlerdir: Eftâ kelimesinin asıl türeyişi genç delikanlı demek olan el-fetâ (الْفَتَى) kelimesindendir. Sanki fetva veren kimse, açıklamasıyla [soran kişinin] yolunu güçlendirir ve [soran kişi] onun açıklamasının kuvvetiyle 'fetî' yani güçlü hale gelir. Müftiden sadır olan haberin ismi ise: Fe’nin fethasıyla veya ötresiyle ve vav harfiyle maksûr olarak [fetvâ / fütvâ], yahut fe’nin ötresi ve ya harfiyle maksûr olarak [fütyâ] şeklinde 'fetvâ'dır.
[سُورَة يُوسُف (١٢) : آيَة ٤٢]
[Yûsuf Suresi (12), Ayet 42]
وَقالَ لِلَّذِي ظَنَّ أَنَّهُ ناجٍ مِنْهُمَا اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ فَأَنْساهُ الشَّيْطانُ ذِكْرَ رَبِّهِ فَلَبِثَ فِي السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ (٤٢)
{ وَقالَ لِلَّذِي ظَنَّ أَنَّهُ ناجٍ مِنْهُمَا اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ فَأَنْساهُ الشَّيْطانُ ذِكْرَ رَبِّهِ فَلَبِثَ فِي السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ } “İkisinden kurtulacağını bildiği kimseye: 'Efendinin yanında beni an' dedi. Fakat Şeytan ona, efendisinin yanında [Yûsuf'u] anmayı unutturdu. Bu yüzden [Yûsuf] birkaç yıl zindanda kaldı.” (42)
قَالَ يُوسُفُ- ﵇ لِلَّذِي ظَنَّ نَجَاتَهُ مِنَ الْفَتَيَيْنِ وَهُوَ السَّاقِي. وَالظَّنُّ هُنَا مُسْتَعْمَلٌ فِي الْقَرِيبِ مِنَ الْقَطْعِ لِأَنَّهُ لَا يَشُكُّ فِي صِحَّةِ تَعْبِيرِهِ الرُّؤْيَا. وَأَرَادَ بِذِكْرِهِ ذِكْرُ قَضِيَّتِهِ وَمَظْلَمَتِهِ، أَيِ اذْكُرْنِي لِرَبِّكَ، أَيْ سَيِّدِكَ. وَأَرَادَ بِرَبِّهِ مَلِكَ مِصْرَ.
Yûsuf —aleyhisselâm— iki gençten kurtulacağını zannettiği kişiye —ki o sâkidir— [böyle] dedi. Buradaki zan (الظَّنُّ), kesin bilgiye yakın bir anlamda kullanılmıştır; çünkü o, rüya tabirinin doğruluğundan şüphe etmiyordu. Kendisini anmasından maksadı davasını ve uğradığı haksızlığı anmasıdır; yani “efendine, yani seyyidine beni an” [demektir]. Efendisi ile de Mısır melikini kastetmiştir.
وَضَمِيرَا فَأَنْساهُ ورَبِّهِ يَحْتَمِلَانِ الْعود إِلَى لِلَّذِي، أَيْ أَنْسَى الشَّيْطَانُ الَّذِي نَجَا أَنْ يَذْكُرَهُ لِرَبِّهِ، فَالذِّكْرُ الثَّانِي هُوَ الذِّكْرُ الْأَوَّلُ. وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَعُودَ
{ فَأَنْساهُ } ve { رَبِّهِ } ifadelerindeki iki zamirin { لِلَّذِي } ifadesine dönmesi muhtemeldir; yani Şeytan, kurtulan kişiye efendisinin yanında onu anmayı unutturmuştur; bu durumda ikinci anma birinci anmanın aynısıdır. Ayrıca şu da muhtemeldir:
الضَّمِيرَانِ إِلَى مَا عَادَ إِلَيْهِ ضَمِيرُ وَقالَ أَيْ يُوسُفُ- ﵇ أَنْسَاهُ الشَّيْطَانُ ذِكْرَ اللَّهِ، فَالذِّكْرُ الثَّانِي غَيْرُ الذِّكْرِ الْأَوَّلِ. وَلَعَلَّ كِلَا الِاحْتِمَالَيْنِ مُرَادٌ، وَهُوَ مِنْ بَدِيعِ الْإِيجَازِ. وَذَلِكَ أَنَّ نِسْيَانَ يُوسُفَ- ﵇ أَنْ يَسْأَلَ اللَّهَ إِلْهَامَ الْمَلِكِ تَذَكُّرِ شَأْنِهِ كَانَ مِنْ إِلْقَاءِ الشَّيْطَانِ فِي أُمْنِيَتِهِ، وَكَانَ ذَلِكَ سَبَبًا إِلَهِيًّا فِي نِسْيَانِ السَّاقِي تَذْكِيرَ الْمَلِكِ، وَكَانَ ذَلِكَ عِتَابًا إِلَهِيًّا لِيُوسُفَ- ﵇ عَلَى اشْتِغَالِهِ بِعَوْنِ الْعِبَادِ دُونَ اسْتِعَانَةِ رَبِّهِ عَلَى خَلَاصِهِ.
İki zamir, { وَقالَ } fiilindeki zamirin döndüğü kimseye döner; yani Şeytan Yûsuf’a —aleyhisselâm— Allah’ı anmayı unutturmuştur; bu durumda ikinci zikir birinci zikirden farklıdır. Muhtemelen her iki ihtimal de kastedilmiştir ki bu da harika bir îcâzdır (vecizliktir). Şöyle ki: Yûsuf’un —aleyhisselâm— hükümdarın kalbine kendi durumunu hatırlatması hususunda Allah’a yalvarmayı unutması, Şeytan’ın onun temennisine vesvese atmasından ileri gelmiştir; bu da sâkinin hükümdara hatırlatmayı unutmasında ilahî bir sebep olmuştur. Bu durum, kurtuluşu için Rabbinden yardım istemek yerine kulların yardımına yönelmesinden ötürü Yûsuf’a —aleyhisselâm— ilahî bir sitem olmuştur.
وَلَعَلَّ فِي إِيرَادِ هَذَا الْكَلَامِ عَلَى هَذَا التَّوْجِيهِ تَلَطُّفًا فِي الْخَبَرِ عَنْ يُوسُفَ- عَلَيْهِ
Bu sözün bu şekilde tevcih edilerek getirilmesinde, belki de Yûsuf —aleyhisselâm—