السَّلَامُ-، لِأَنَّ الْكَلَامَ الْمُوَجَّهَ فِي الْمَعَانِي الْمُوَجَّهَةِ أَلْطَفُ مِنَ الصَّرِيحِ.
hakkındaki haberde bir nezaket bulunmaktadır; zira tevil edilebilir manalarda çok yönlü söz, açık sözden daha lâtiftir.
وَالْبِضْعُ: مِنَ الثَّلَاثِ إِلَى التِّسْعِ.
Bid' (الْبِضْعُ), üçten dokuza kadar olan sayıdır.
وَفِيمَا حَكَاهُ الْقُرْآنُ عَنْ حَالِ سجنهم مَا ينبىء عَلَى أَنَّ السِّجْنَ لَمْ يَكُنْ مَضْبُوطًا بِسِجِلٍّ يُذْكَرُ فِيهِ أَسْمَاءُ الْمَسَاجِينِ، وَأَسْبَابُ سَجْنِهِمْ، وَالْمُدَّةُ الْمَسْجُونُ إِلَيْهَا، وَلَا كَانَ مِنْ وَزَعَةِ السُّجُونِ وَلَا مِمَّنْ فَوْقَهُمْ مَنْ يَتَعَهَّدُ أَسْبَابَ السَّجْنِ وَيَفْتَقِدُ أَمْرَ الْمَسَاجِينِ وَيَرْفَعُ إِلَى الْمَلِكِ فِي يَوْمٍ مِنَ الْأُسْبُوعِ أَوْ مِنَ الْعَامِ. وَهَذَا مِنَ الْإِهْمَالِ وَالتَّهَاوُنِ بِحُقُوقِ النَّاسِ وَقَدْ أَبْطَلَهُ الْإِسْلَامُ، فَإِنَّ مِنَ الشَّرِيعَةِ أَنْ يَنْظُرَ الْقَاضِي أَوَّلَ مَا يَنْظُرُ فِيهِ كُلَّ يَوْمٍ أَمر المساجين.
Kur'an'ın onların zindan hali hakkında anlattığı hususlarda; zindanın mahpusların isimlerinin, hapsedilme sebeplerinin ve ne kadar süre yatacaklarının kaydedildiği bir kütükle kayıt altına alınmadığına, ne zindan görevlilerinden ne de onların üstlerinden hapis sebeplerini takip eden, mahpusların durumunu teftiş eden ve haftanın yahut yılın bir gününde bunu melike sunan kimsenin bulunmadığına işaret eden bir yön vardır. Bu ise insanların haklarını ihmal ve hafife almaktır ki İslam bunu geçersiz kılmıştır. Zira şeriatta kadının her gün ilk önce bakacağı iş mahpusların durumudur.
[٤٣- ٤٥]
[43-45]
[سُورَة يُوسُف (١٢) : الْآيَات ٤٣ إِلَى ٤٥]
[Yûsuf Suresi (12), Ayetler 43-45]
وَقالَ الْمَلِكُ إِنِّي أَرى سَبْعَ بَقَراتٍ سِمانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجافٌ وَسَبْعَ سُنْبُلاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يابِساتٍ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي رُءْيايَ إِنْ كُنْتُمْ لِلرُّءْيا تَعْبُرُونَ (٤٣) قالُوا أَضْغاثُ أَحْلامٍ وَما نَحْنُ بِتَأْوِيلِ الْأَحْلامِ بِعالِمِينَ (٤٤) وَقالَ الَّذِي نَجا مِنْهُما وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ أَنَا أُنَبِّئُكُمْ بِتَأْوِيلِهِ فَأَرْسِلُونِ (٤٥)
{ وَقالَ الْمَلِكُ إِنِّي أَرى سَبْعَ بَقَراتٍ سِمانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجافٌ وَسَبْعَ سُنْبُلاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يابِساتٍ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي رُءْيايَ إِنْ كُنْتُمْ لِلرُّءْيا تَعْبُرُونَ (٤٣) قالُوا أَضْغاثُ أَحْلامٍ وَما نَحْنُ بِتَأْوِيلِ الْأَحْلامِ بِعالِمِينَ (٤٤) وَقالَ الَّذِي نَجا مِنْهُما وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ أَنَا أُنَبِّئُكُمْ بِتَأْوِيلِهِ فَأَرْسِلُونِ (٤٥) } “Kral dedi ki: 'Ben yedi semiz inek görüyorum, onları yedi zayıf inek yiyor; bir de yedi yeşil başak ve diğerleri ise kuru. Ey ileri gelenler! Eğer rüya tabir ediyorsanız, bu rüyam hakkında bana fetva verin.' (43) Dediler ki: 'Bunlar karma karışık düşlerdir. Biz böyle düşlerin tabirini bilenler değiliz.' (44) O iki kişiden kurtulmuş olanı, nice zaman sonra hatırladı da dedi ki: 'Ben size onun tabirini haber veririm, hemen beni gönderin.' (45)”
هَذَا عَطْفُ جُزْءٍ مِنْ قِصَّةٍ عَلَى جُزْءٍ مِنْهَا تَكْمِلَةً لِوَصْفِ خَلَاصِ يُوسُفَ- ﵇ مِنَ السِّجْنِ.
Bu, Yûsuf’un —aleyhisselâm— zindandan kurtuluşunun tasvirini tamamlamak üzere kıssanın bir bölümünün diğer bir bölümüne atfedilmesidir.
وَالتَّعْرِيفُ فِي الْمَلِكُ لِلْعَهْدِ، أَيْ مَلِكُ مِصْرَ. وَسَمَّاهُ الْقُرْآنُ هُنَا مَلِكًا وَلَمْ يُسَمِّهِ فِرْعَوْنَ لِأَنَّ هَذَا الْمَلِكَ لَمْ يَكُنْ مِنَ الْفَرَاعِنَةِ مُلُوكِ مِصْرَ الْقِبْطِ، وَإِنَّمَا كَانَ مَلِكًا لِمِصْرَ أَيَّامَ حَكَمَهَا (الْهِكْسُوسُ) ، وَهُمُ الْعَمَالِقَةُ، وَهُمْ مِنَ الْكَنْعَانِيِّينَ، أَوْ مِنَ الْعَرَبِ، وَيُعَبِّرُ عَنْهُمْ مُؤَرِّخُو الْإِغْرِيقِ بِمُلُوكِ الرُّعَاةِ، أَيِ الْبَدْوُ. وَقَدْ مَلَكُوا بِمِصْرَ مِنْ عَامِ ١٩٠٠ إِلَى عَامِ ١٥٢٥ قَبْلَ مِيلَادِ الْمَسِيحِ- ﵇. وَكَانَ عَصْرُهُمْ فِيمَا بَيْنَ مُدَّةِ الْعَائِلَةِ الثَّالِثَةِ عَشْرَةَ وَالْعَائِلَةِ الثَّامِنَةِ عَشْرَةَ مِنْ مُلُوكِ الْقِبْطِ، إِذْ كَانَتْ عَائِلَاتُ مُلُوكِ الْقِبْطِ قَدْ بَقِيَ لَهَا حُكْمٌ فِي مِصْرَ الْعُلْيَا فِي مَدِينَةِ (طِيبَةَ) كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقالَ الَّذِي اشْتَراهُ [سُورَة يُوسُف:
{ الْمَلِكُ } kelimesindeki belirlilik takısı (ahd) içindir; yani Mısır meliki demektir. Kur'an onu burada melik (kral) olarak isimlendirmiş ve Firavun diye adlandırmamıştır; zira bu kral, Kıptî Mısır kralları olan Firavunlardan değildi. Aksine o, Mısır’a Hiksosların (الْهِكْسُوسُ) hükmettiği günlerde oranın kralıydı. Onlar Amâlika kavmidir; Kenanlılardan veya Araplardandırlar. Grek tarihçileri onları 'Çoban Krallar', yani bedeviler diye adlandırır. Bunlar Mısır’a Mesih’in —aleyhisselâm— doğumundan önce MÖ 1900’den MÖ 1525 yılına kadar hükmetmişlerdir. Onların dönemi, Kıptî krallarının on üçüncü hanedanı ile on sekizinci hanedanı arasındaki zamana denk geliyordu; zira Yüce Allah’ın [Yûsuf Suresi 21. ayetindeki] { وَقالَ الَّذِي اشْتَراهُ } sözünde daha önce geçtiği üzere Kıptî kralların hanedanlarının yukarı Mısır’da Tîbe (Teb) şehrinde hâkimiyetleri devam etmekteydi.
٢١] . وَكَانَ مَلِكُهُمْ فِي تِلْكَ الْمُدَّةِ ضَعِيفًا لِأَنَّ السِّيَادَةَ كَانَتْ لِمُلُوكِ مِصْرَ السُّفْلَى. وَيُقَدِّرُ الْمُؤَرِّخُونَ أَنَّ مَلِكَ مِصْرَ السُّفْلَى فِي زَمَنِ يُوسُفَ- ﵇ كَانَ فِي مُدَّةِ الْعَائِلَةِ السَّابِعَةِ عَشْرَةَ.
[21]. O dönemde onların krallığı zayıftı; zira hâkimiyet Aşağı Mısır krallarındaydı. Tarihçiler, Yûsuf —aleyhisselâm— zamanında Aşağı Mısır kralının on yedinci hanedanlık döneminde olduğunu tahmin etmektedirler.
فَالتَّعْبِيرُ عَنْهُ بِالْمَلِكِ فِي الْقُرْآنِ دُونَ التَّعْبِيرِ بِفِرْعَوْنٍ مَعَ أَنَّهُ عَبَّرَ عَنْ مَلِكِ مِصْرَ فِي زَمَنِ مُوسَى- ﵇ بِلَقَبِ فِرْعَوْنَ هُوَ مِنْ دَقَائِقِ إِعْجَازِ الْقُرْآنِ الْعِلْمِيِّ. وَقَدْ وَقَعَ فِي التَّوْرَاةِ إِذْ عَبَّرَ فِيهَا عَنْ مَلِكِ مِصْرَ فِي زَمَنِ يُوسُفَ- ﵇ فِرْعَوْن وَمَا هُوَ بِفِرْعَوْنَ
Kur'an'da Mûsâ —aleyhisselâm— zamanındaki Mısır kralı 'Firavun' lakabıyla ifade edilmişken, bundan 'Melik' diye bahsedilip 'Firavun' denilmemesi, Kur'an'ın ilmî icazının inceliklerindendir. Tevrat'ta ise Yûsuf —aleyhisselâm— dönemindeki Mısır kralı Firavun olarak adlandırılmıştır; hâlbuki o Firavun değildir.
لِأَنَّ أُمَّتَهُ مَا كَانَتْ تَتَكَلَّمُ بِالْقِبْطِيَّةِ وَإِنَّمَا كَانَتْ لُغَتُهُمْ كَنْعَانِيَّةً قَرِيبَةً مِنَ الْآرَامِيَّةِ وَالْعَرَبِيَّةِ، فَيَكُونُ زَمَنُ يُوسُفَ- ﵇ فِي آخِرِ أَزْمَانِ حُكْمِ مُلُوكِ الرُّعَاةِ عَلَى اخْتِلَافٍ شَدِيدٍ فِي ذَلِكَ.
Çünkü onun kavmi Kıptîce konuşmuyor, dilleri Ârâmîce ve Arapça'ya yakın bir Kenan diliydi. Buna göre bu konuda büyük bir ihtilaf olmakla birlikte, Yûsuf’un —aleyhisselâm— dönemi Çoban Kralların hâkimiyetinin son dönemlerine denk gelmektedir.
وَقَوْلُهُ: سِمانٍ جَمْعُ سَمِينَةٍ وَسَمِينٍ، مِثْلَ كِرَامٍ، وَهُوَ وَصْفٌ لِ بَقَراتٍ.
{ سِمانٍ } sözü, kirâm (كِرَام) gibi, hem semîne (semiz dişi) hem de semîn (semiz erkek) kelimesinin çoğuludur ve { بَقَراتٍ } kelimesinin sıfatıdır.
وعِجافٌ جَمْعُ عَجْفَاءَ. وَالْقِيَاسُ فِي جَمْعِ عَجْفَاءَ عُجْفٌ لَكِنَّهُ صِيغَ هُنَا بِوَزْنِ فِعَالٍ لِأَجْلِ الْمُزَاوَجَةِ لِمُقَارِنِهِ وَهُوَ سِمانٍ. كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:
{ عِجافٌ } kelimesi acfâ (عَجْفَاءَ) kelimesinin çoğuludur. Acfâ kelimesinin kurala göre çoğulu ucf (عُجْف) gelir; fakat burada beraberinde geçen { سِمانٍ } kelimesine müzavece (uyum/ahenk) sağlamak için fi‘âl (فِعَال) vezninde getirilmiştir. Nitekim şair şöyle demiştir:
هَتَّاكُ أَخْبِيَةٍ وَلَّاجُ أَبَوِيَةٍ وَالْقِيَاسُ أَبْوَابٌ لَكِنَّهُ حَمَلَهُ عَلَى أَخْبِيَةٍ.
“Çadırları yırtan, kapılara çokça dalan...” [Burada] kurala göre [ebvâb (أَبْوَاب) olması gerekirken] ahbiye (أَخْبِيَة) kelimesine uydurarak [ebeviye (أَبَوِيَة)] demiştir.
وَالْعَجْفَاءُ: ذَاتُ الْعَجَفِ بِفَتْحَتَيْنِ وَهُوَ الْهُزَالُ الشَّدِيدُ.
Acfâ (الْعَجْفَاءُ), iki fetha ile acaf (الْعَجَف) sahibi olandır; bu da aşırı zayıflık, cılızlık demektir.
ووَ سَبْعَ سُنْبُلاتٍ مَعْطُوفٌ عَلَى سَبْعَ بَقَراتٍ. وَالسُّنْبُلَةُ تَقَدَّمَتْ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
{ وَسَبْعَ سُنْبُلاتٍ } ifadesi { سَبْعَ بَقَراتٍ } ifadesine matuftur. Sünbüle (السُّنْبُلَةُ - başak) kelimesi Yüce Allah'ın şu buyruğunda geçmişti:
كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٦١] .
Bakara Suresi'ndeki [261. ayette]: { كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ } “yedi başak bitiren bir tohum tanesi gibi”.
وَالْمَلَأُ: أَعْيَانُ النَّاسِ. وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [٦٠] .
Mele’ (الْمَلَأُ), insanların ileri gelenleridir (ekâbir). A'râf Suresi'ndeki [60. ayette]: { قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ } “Kavminin ileri gelenleri dedi ki” sözünün tefsirinde daha önce geçmişti.
وَالْإِفْتَاءُ: الْإِخْبَارُ بِالْفَتْوَى. وَتَقَدَّمَتْ آنِفًا عِنْدَ قَوْلِهِ: قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيانِ [سُورَة يُوسُف: ٤١] .
İftâ (الْإِفْتَاءُ), fetvayı haber vermektir. Az önce [Yûsuf Suresi 41. ayetteki] { قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيانِ } “Hakkında fetva istediğiniz iş olup bitmiştir” sözünde geçmişti.
وفِي لِلظَّرْفِيَّةِ الْمَجَازِيَّةِ الَّتِي هِيَ بِمَعْنَى الْمُلَابَسَةِ، أَيْ أَفْتُونِي إِفْتَاءً مُلَابِسًا لِرُؤْيَايَ مُلَابَسَةَ الْبَيَانِ للمجمل.
{ فِي } edatı, mülâbese (ilişki/irtibat) anlamındaki mecazî zarfiyet içindir; yani 'Mücmel olanın beyan ile irtibatı gibi, rüyamla irtibatlı bir şekilde bana fetva verin' demektir.
وَتَقْدِيم لِلرُّءْيا عَلَى عَامِلِهِ وَهُوَ تَعْبُرُونَ لِلرِّعَايَةِ عَلَى الْفَاصِلَةِ مَعَ الِاهْتِمَامِ بِالرُّؤْيَا فِي التَّعْبِيرِ. والتعريف فِي لِلرُّءْيا تَعْرِيفُ الْجِنْسِ.
{ لِلرُّءْيا } ifadesinin amili olan { تَعْبُرُونَ } fiilinin önüne geçirilmesi, tabir işleminde rüyaya önem verilmesiyle birlikte fasılaya (ayet sonu uyumuna) riayet etmek içindir. { لِلرُّءْيا } kelimesindeki belirlilik takısı ise cins belirten (harf-i tarif)dir.
وَاللَّام فِي لِلرُّءْيا لَامُ التَّقْوِيَةِ لِضَعْفِ الْعَامِلِ عَنِ الْعَمَلِ بِالتَّأْخِيرِ عَنْ مَعْمُولِهِ.
{ لِلرُّءْيا } ifadesindeki lâm harf-i cerri, âmilin ma'mûlünden sonraya kalarak amel etme gücünün zayıflaması sebebiyle getirilmiş takviye lâmıdır (lâmü't-takviye).
يُقَالُ: عَبَرَ الرُّؤْيَا مِنْ بَابِ نَصَرَ. قَالَ فِي «الْكَشَّافِ» : وَعَبَرَتِ الرُّؤْيَا بِالتَّخْفِيفِ هُوَ الَّذِي اعْتَمَدَهُ الْإِثْبَاتُ. وَرَأَيْتُهُمْ يُنْكِرُونَ عَبَّرَتْ بِالتَّشْدِيدِ وَالتَّعْبِيرِ، وَقَدْ عَثَرْتُ عَلَى بَيْتٍ أَنْشَدَهُ الْمُبَرِّدُ فِي كِتَابِ «الْكَامِلِ» لِبَعْضِ الْأَعْرَابِ:
Nasara babından 'Abere'r-ru'yâ' (عَبَرَ الرُّؤْيَا) denir. el-Keşşâf'ta şöyle der: 'Sağlam dil âlimlerinin benimsediği, şeddesiz olarak abere'r-ru'yâ (عَبَرَ الرُّؤْيَا) şeklidir. Onların şeddeli olarak abbere ve ta'bîr kullanımını reddettiklerini gördüm. Halbuki el-Müberred’in el-Kâmil adlı kitabında bazı bedevilere nispet ederek okuduğu şu beyte rastladım:
رَأَيْتُ رُؤْيَايَ ثُمَّ عَبَرْتُهَا ... وَكُنْتُ لِلْأَحْلَامِ عَبَّارًا
Rüyamı gördüm, sonra onu tabir ettim / Ben rüyaları çok iyi tabir eden biriydim.'”
وَالْمَعْنَى: فَسَّرَ مَا تَدُلُّ عَلَيْهِ وَأَوَّلَ إِشَارَاتِهَا وَرُمُوزَهَا.
Manası: Neye delalet ettiğini açıkladı, onun işaretlerini ve sembollerini yorumladı demektir.
وَكَانَ تَعْبِيرُ الرُّؤْيَا مِمَّا يَشْتَغِلُونَ بِهِ. وَكَانَ الْكَهَنَةُ مِنْهُمْ يَعُدُّونَهُ مِنْ عُلُومِهِمْ وَلَهُمْ قَوَاعِدُ فِي حَلِّ رُمُوزِ مَا يَرَاهُ النَّائِمُ. وَقَدْ وُجِدَتْ فِي آثَارِ الْقِبْطِ أَوْرَاقٌ مِنَ الْبَرْدِي فِيهَا ضَوَابِطُ وَقَوَاعِدُ لِتَعْبِيرِ الرُّؤَى، فَإِنَّ اسْتِفْتَاءَ صَاحِبَيِ السِّجْنِ يُوسُفَ- ﵇ فِي رؤييهما ينبىء بِأَنَّ ذَلِكَ شَائِعٌ فِيهِمْ، وَسُؤَالُ الْملك أهل ملأَهُ تَعْبِير رُؤْيَاهُ ينبىء عَنِ احْتِوَاءِ ذَلِكَ الْمَلَأِ عَلَى مَنْ يُظَنُّ بِهِمْ عِلْمُ تَعْبِيرِ الرُّؤْيَا، وَلَا يَخْلُو مَلَأُ الْمَلِكِ مِنْ حُضُورِ كُهَّانٍ مِنْ شَأْنِهِمْ تَعْبِيرُ الرُّؤْيَا.
Rüya tabiri onların meşgul olduğu şeylerden biriydi. Onlardan olan kâhinler bunu kendi ilimlerinden sayar ve uyuyanın gördüğü sembolleri çözmede kuralları bulunurdu. Nitekim Kıptîlerin kalıntılarında rüya tabirine dair kurallar ve kaideler içeren papirüs yaprakları bulunmuştur. Zindan arkadaşlarının iki rüyaları hakkında Yûsuf’a —aleyhisselâm— fetva sormaları, bunun aralarında yaygın olduğunu gösterir. Melikin ileri gelen meclisinden rüyasının tabirini istemesi de o toplulukta rüya tabiri ilmine sahip olduğu düşünülen kimselerin bulunduğunu gösterir. Melikin meclisi ise işi rüya tabir etmek olan kâhinlerin bulunmasından hali kalmazdı.
وَفِي التَّوْرَاةِ «فَأَرْسَلَ وَدَعَا جَمِيعَ سَحَرَةِ مِصْرَ وَجَمِيعَ حُكَمَائِهَا وَقَصَّ عَلَيْهِمْ حُلْمَهُ فَلَمْ يَكُنْ مَنْ يَعْبُرُهُ لَهُ» . وَإِنَّمَا كَانَ مِمَّا يَقْصِدُ فِيهِ إِلَى الْكَهَنَةِ لِأَنَّهُ مِنَ الْمُغَيَّبَاتِ. وَقَدْ وَرَدَ فِي أَخْبَارِ السِّيرَةِ النَّبَوِيَّةِ أَنَّ كِسْرَى أَرْسَلَ إِلَى سُطَيْحٍ الْكَاهِنِ ليعبر لَهُ رُؤْيا أَيَّام ولادَة النبيء ﷺ وَهِيَ مَعْدُودَةٌ مِنَ الْإِرْهَاصَاتِ النَّبَوِيَّةِ. وَحَصَلَ لِكِسْرَى فَزَعٌ فَأَوْفَدَ إِلَيْهِ عَبْدَ الْمَسِيحِ.
Tevrat'ta da şöyle geçmektedir: “Haber gönderip Mısır'ın bütün büyücülerini ve bütün bilgelerini çağırdı; onlara düşünü anlattı, fakat onu kendisine tabir edebilen çıkmadı.” Bunun için kâhinlere başvurulurdu; çünkü bu, gaybiyat türündendir. Nitekim siyer haberlerinde Kisrâ'nın, Peygamber’in —sallallâhu aleyhi ve sellem— doğduğu günlerde gördüğü bir rüyayı tabir ettirmek üzere Kâhin Satîh'e haber gönderdiği rivayet edilmiştir; bu da nübüvvet irhâsâtından (mucize öncülerinden) sayılır. Kisrâ korkuya kapılmış ve ona Abdülmesîh'i göndermişti.
فَالتَّعْرِيفُ فِي قَوْله لِلرُّءْيا تَعْرِيفُ الْعَهْدِ، وَالْمَعْهُودُ الرُّؤْيَا الَّتِي كَانَ يَقُصُّهَا عَلَيْهِمْ عَلَى طَرِيقَةِ إِعَادَةِ النَّكِرَةِ مُعَرَّفَةً بِاللَّامِ أَنْ تَكُونَ الثَّانِيَةُ عَيْنَ الْأُولَى. وَالْمَعْنَى: إِنْ كُنْتُمْ تَعْبُرُونَ هَذِهِ الرُّؤْيَا.
{ لِلرُّءْيا } sözündeki harf-i tarif ahd içindir; ahdedilen ise onlara anlatmakta olduğu rüyadır. Bu, belirsiz (nekre) olarak geçen bir kelimenin ikinci defa harf-i tarifli olarak tekrarlanmasıyla ikincisinin birincisinin aynısı olması kuralına göredir. Mana: “Eğer bu rüyayı tabir edebiliyorsanız” [demektir].
وَالْأَضْغَاثُ: جَمْعُ ضِغْثٍ- بِكَسْرِ الضَّادِ الْمُعْجَمَةِ- وَهُوَ: مَا جُمِعَ فِي حُزْمَةٍ وَاحِدَةٍ مِنْ أَخْلَاطِ النَّبَاتِ وَأَعْوَادِ الشَّجَرِ، وَإِضَافَتُهُ إِلَى الْأَحْلَامِ عَلَى تَقْدِيرِ اللَّامِ، أَيْ أَضْغَاثٌ لِلْأَحْلَامِ.
Adgâs (الْأَضْغَاثُ), noktalı dâd harfinin kesresiyle dıgs (ضِغْث) kelimesinin çoğuludur. O da; karışık otlardan ve ağaç dallarından tek bir demet halinde toplanan şeydir. Bunun { الْأَحْلَامِ } kelimesine izafeti lâm takdiri iledir; yani düşlere ait karma karışık demetler (أَضْغَاثٌ لِلْأَحْلَامِ) demektir.
وَالْأَحْلَامُ: جَمْعُ حُلُمٍ- بِضَمَّتَيْنِ- وَهُوَ مَا يَرَاهُ النَّائِمُ فِي نَوْمِهِ. وَالتَّقْدِيرُ: هَذِهِ الرُّؤْيَا أَضْغَاثُ أَحْلَامٍ. شُبِّهَتْ تِلْكَ الرُّؤْيَا بِالْأَضْغَاثِ فِي اخْتِلَاطِهَا وَعَدَمِ تَمَيُّزِ مَا تَحْتَوِيهِ لَمَّا أُشْكِلَ عَلَيْهِمْ تَأْوِيلُهَا.
Ahlâm (الْأَحْلَامُ), iki ötre ile hulüm (حُلُم) kelimesinin çoğuludur; o da uyuyan kimsenin uykusunda gördüğü şeydir. Takdiri: 'Bu rüya, karma karışık düşlerdir' şeklindedir. Tabiri kendilerine kapalı gelince, karışıklığı ve ihtiva ettiği şeylerin birbirinden ayırt edilemeyişi bakımından o rüya karma karışık demetlere benzetilmiştir.
وَالتَّعْرِيفُ فِيهِ أَيْضًا تَعْرِيفُ الْعَهْدِ، أَيْ مَا نَحْنُ بِتَأْوِيلِ أَحْلَامِكَ هَذِهِ بِعَالِمِينَ.
Bundaki belirlilik takısı da ahd içindir; yani 'Biz senin bu düşlerinin tabirini bilenler değiliz' demektir.
وَجُمِعَتْ أَحْلامٍ بِاعْتِبَارِ تَعَدُّدِ الْأَشْيَاءِ الْمَرْئِيَّةِ فِي ذَلِكَ الْحُلْمِ، فَهِيَ عِدَّةُ رُؤَى.
{ أَحْلامٍ } kelimesi, o düşte görülen nesnelerin birden çok olması itibarıyla çoğul getirilmiştir; zira onlar birkaç rüyadır.
وَالْبَاءُ فِي بِتَأْوِيلِ الْأَحْلامِ لِتَأْكِيدِ اتِّصَالِ الْعَامِلِ بِالْمَفْعُولِ، وَهِيَ مِنْ قَبِيلِ بَاءِ الْإِلْصَاقِ مِثْلَ بَاء وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ [سُورَة الْمَائِدَة: ٦] ، لِأَنَّهُمْ نَفَوُا التَّمَكُّنَ مِنْ تَأْوِيلِ
{ بِتَأْوِيلِ الْأَحْلامِ } ifadesindeki bâ harf-i cerri, âmilin mef'ûle bağlanmasını pekiştirmek içindir ve [Mâide Suresi 6. ayetindeki] { وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ } “başlarınızı meshedin” ifadesindeki bâ gibi ilsâk (yapışma/doğrudan temas) bâsı kabilindendir; çünkü onlar
هَذَا الْحُلْمِ. وَتَقْدِيمُ هَذَا الْمَعْمُولِ عَلَى الْوَصْفِ الْعَامِلِ فِيهِ كَتَقْدِيمِ الْمَجْرُورِ فِي قَوْلِهِ: إِنْ كُنْتُمْ لِلرُّءْيا تَعْبُرُونَ.
bu düşünü [tabir etme güçlerini nefyetmişlerdir]. Bu ma'mûlün (tümlecin) kendisinde amel eden vasfın (ismin) önüne takdim edilmesi ise, O'nun { إِنْ كُنْتُمْ لِلرُّءْيا تَعْبُرُونَ } “eğer rüya tabir ediyorsanız” kavlindeki mecrûrun öne geçirilmesi gibidir.
فَلَمَّا ظَهَرَ عَوَصُ تَعْبِيرِ هَذَا الْحُلُمِ تَذَكَّرَ سَاقَيِ الْمَلِكِ مَا جَرَى لَهُ مَعَ يُوسُفَ- ﵇ فَقَالَ: أَنَا أُنَبِّئُكُمْ بِتَأْوِيلِهِ.
Bu rüyanın tabirinin zorluğu ortaya çıkınca, kralın sâkisi Yûsuf -aleyhisselâm- ile arasında geçenleri hatırladı ve: 'Ben size onun tabirini haber veririm' dedi.
وَابْتِدَاءُ كَلَامِهِ بِضَمِيرِهِ وَجَعْلِهِ مُسْنَدًا إِلَيْهِ وَخَبَرُهُ فِعْلِيٌّ لِقَصْدِ اسْتِجْلَابِ تَعَجُّبِ الْمَلِكِ مِنْ أَنْ يكون الساقي ينبىء بِتَأْوِيلِ رُؤْيَا عَوِصَتْ عَلَى عُلَمَاءِ بَلَاطِ الْمَلِكِ، مَعَ إِفَادَةِ تَقَوِّي الْحُكْمِ، وَهُوَ إِنْبَاؤُهُ إِيَّاهُمْ بِتَأْوِيلِهَا، لِأَنَّ تَقْدِيمَ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ عَلَى الْخَبَرِ الْفِعْلِيِّ فِي سِيَاقِ الْإِثْبَاتِ يُفِيدُ التَّقَوِّي، وَإِسْنَادُ الْإِنْبَاءِ إِلَيْهِ مَجَازٌ عَقْلِيٌّ لِأَنَّهُ سَبَبُ الْإِنْبَاءِ، وَلِذَلِكَ قَالَ:
Sözüne kendi zamiriyle başlaması, onu müsnedün ileyh (özne) kılması ve haberinin fiil cümlesi olması; kralın sarayındaki âlimlere kapalı gelen bir rüyanın tabirini sâkinin haber verecek olmasına kralın hayretini celbetmek ve aynı zamanda hükmü -ki o da onlara rüyanın tabirini haber vermesidir- pekiştirmek gayesiyledir. Zira olumlu söz diziminde müsnedün ileyhin fiil olan haberin önüne geçirilmesi pekiştirme ifade eder. Haberdar etme fiilinin ona isnat edilmesi ise aklî mecazdır; çünkü o, haber vermenin sebebidir. İşte bu sebeple şöyle dedi:
فَأَرْسِلُونِ. وَفِي ذَلِكَ مَا يَسْتَفِزُّ الْمَلِكَ إِلَى أَنْ يَأْذَنَ لَهُ بِالذَّهَابِ إِلَى حَيْثُ يُرِيدُ لِيَأْتِيَ بِنَبَأِ التَّأْوِيلِ إِذْ لَا يَجُوزُ لِمِثْلِهِ أَنْ يُغَادِرَ مَجْلِسَ الْمَلِكِ دُونَ إِذْنٍ. وَقَدْ كَانَ مُوقِنًا بِأَنَّهُ يَجِدُ يُوسُفَ- ﵇ فِي السِّجْنِ لِأَنَّهُ قَالَ: أَنَا أُنَبِّئُكُمْ بِتَأْوِيلِهِ دُونَ تَرَدُّدٍ. وَلَعَلَّ سَبَبَ يَقِينِهِ بِبَقَاءِ يُوسُفَ- ﵇ فِي السِّجْنِ أَنَّهُ كَانَ سِجْنَ الْخَاصَّةِ فَكَانَ مَا يَحْدُثُ فِيهِ مِنْ إِطْلَاقٍ أَوْ مَوْتٍ يَبْلُغُ مَسَامِعَ الْمَلِكِ وَشِيعَتِهِ.
[Beni] { فَأَرْسِلُونِ } “hemen gönderin”. Bunda, kralı, tabirin haberini getirmesi için istediği yere gitmesine izin vermeye sevk edecek bir üslup vardır; zira onun gibisinin izin almaksızın kralın meclisinden ayrılması caiz değildir. O, Yûsuf'u -aleyhisselâm- zindanda bulacağından kesinlikle emindi; zira tereddüt etmeksizin: 'Ben size onun tabirini haber veririm' demiştir. Yûsuf'un -aleyhisselâm- zindanda kaldığına dair kesin bilgisinin sebebi, belki de oranın seçkinlere mahsus bir zindan olması ve orada meydana gelen tahliye yahut ölüm gibi durumların kralın ve maiyetinin kulağına ulaşmasıydı.
وادَّكَرَ بِالدَّالِ الْمُهْمَلَةِ أَصْلُهُ: اذْتَكَرَ، وَهُوَ افْتِعَالٌ مِنَ الذِّكْرِ، قُلِبَتْ تَاءُ الِافْتِعَالِ دَالًا لِثِقَلِهَا وَلِتَقَارُبِ مَخْرَجَيْهِمَا ثُمَّ قُلِبَتِ الذَّالُ لِيَتَأَتَّى إِدْغَامُهَا فِي الدَّالِ لِأَنَّ الدَّالَ أَخَفُّ مِنَ الذَّالِ. وَهَذَا أَفْصَحُ الْإِبْدَالِ فِي ادَّكَرَ. وَهُوَ قِرَاءَة النبيء ﷺ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ [سُورَة الْقَمَر: ١٥] كَمَا فِي الصَّحِيحِ.
Noktasız dâl ile iddekera (وادَّكَرَ) kelimesinin aslı iztekera (اذْتَكَرَ) olup zikr (الذِّكْر) kökünden ifti'âl babındadır. İfti'âl babının tâ'sı, ağırlığı ve mahreçlerinin yakınlığı sebebiyle dâl harfine dönüştürülmüş, ardından dâl harfi zâl harfinden daha hafif olduğu için dâl harfine idgam edilebilsin diye zâl harfi de [dâl'e] dönüştürülmüştür. Bu, iddekera kelimesindeki en fasih ibdâldir (harf değişimidir). Sahîh'te geçtiği üzere, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Kamer Suresi [15. ayetteki] { فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ } “Öğüt alan yok mudur?” kavlindeki kıraati de böyledir.
وَمَعْنَى بَعْدَ أُمَّةٍ بَعْدَ زَمَنٍ مَضَى عَلَى نِسْيَانِهِ وِصَايَةِ يُوسُفَ- ﵇.
{ بَعْدَ أُمَّةٍ } ifadesinin manası; Yûsuf'un -aleyhisselâm- tenbihini unutmasının üzerinden geçen bir zamandan sonra [demektir].
وَالْأُمَّةُ: أُطْلِقَتْ هُنَا عَلَى الْمُدَّةِ الطَّوِيلَةِ، وَأَصْلُ إِطْلَاقِ الْأُمَّةِ عَلَى الْمُدَّةِ الطَّوِيلَةِ هُوَ أَنَّهَا زَمَنٌ يَنْقَرِضُ فِي مِثْلِهِ جِيلٌ، وَالْجِيلُ يُسَمَّى أُمَّةً، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ [سُورَة آل عمرَان: ١١٠] عَلَى قَوْلِ مَنْ حَمَلَهُ عَلَى الصَّحَابَةِ.
Ümmet (الْأُمَّةُ) kelimesi burada uzun süre için kullanılmıştır. Ümmet kelimesinin uzun süreye ıtlak edilmesinin aslı, onun benzeri bir sürede bir neslin yok olup gitmesi ve nesle de ümmet denilmesidir; nitekim Âl-i İmrân Suresi [110. ayetteki] { كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ } “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz” kavlinde, onu sahâbeye hamletmiş olanların görüşüne göre de böyledir.
وَإِطْلَاقُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مُبَالَغَةٌ فِي زَمَنِ نِسْيَانِ السَّاقِي. وَفِي التَّوْرَاةِ كَانَتْ مُدَّةُ نِسْيَانِهِ سَنَتَيْنِ.
Bu ayetteki kullanımı, sâkinin unutma süresinde bir mübalağadır. Tevrat'ta ise onun unutma süresinin iki yıl olduğu belirtilmiştir.
وَضَمَائِرُ جَمْعِ الْمُخَاطَبِ فِي أُنَبِّئُكُمْ- فَأَرْسِلُونِ مُخَاطَبٌ بِهَا الْمَلِكُ عَلَى وَجْهِ التَّعْظِيمِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ [سُورَة الْمُؤْمِنُونَ: ٩٩] .
{ أُنَبِّئُكُمْ } ve { فَأَرْسِلُونِ } ifadelerindeki çoğul muhatap zamirleriyle, Mü'minûn Suresi [99. ayetteki] { قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ } “Rabbim! Beni geri gönder” kavlinde olduğu gibi, tazim (saygı) kastıyla krala hitap edilmektedir.
وَلَمْ يُسَمِّ لَهُمُ الْمُرْسَلُ إِلَيْهِ لِأَنَّهُ أَرَادَ أَنْ يُفَاجِئَهُمْ بِخَبَرِ يُوسُفَ- ﵇ بَعْدَ
Yanına gönderileceği kimsenin adını onlara açıkça söylemedi; çünkü
حُصُولِ تَعْبِيرِهِ لِيَكُونَ أَوْقَعَ، إِذْ لَيْسَ مِثْلُهُ مَظِنَّةَ أَنْ يَكُونَ بَين المساجين.
etkisi daha güçlü olsun diye tabiri aldıktan sonra onları Yûsuf -aleyhisselâm- haberiyle şaşırtmak istedi; zira onun gibisinin zindandakiler arasında bulunması beklenmezdi.
[سُورَة يُوسُف (١٢) : آيَة ٤٦]
[Yûsuf Suresi (12), Ayet 46]
يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ أَفْتِنا فِي سَبْعِ بَقَراتٍ سِمانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجافٌ وَسَبْعِ سُنْبُلاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يابِساتٍ لَعَلِّي أَرْجِعُ إِلَى النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ (٤٦)
{ يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ أَفْتِنا فِي سَبْعِ بَقَراتٍ سِمانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجافٌ وَسَبْعِ سُنْبُلاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يابِساتٍ لَعَلِّي أَرْجِعُ إِلَى النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ } “(Zindana varınca) 'Yûsuf! Ey dosdoğru kişi! Yedi semiz ineği yedi zayıf ineğin yemesi, bir de yedi yeşil başak ve diğer yedi kuru başak hakkında bize fetva ver (yorum yap); umarım ki insanlara dönerim de onlar da öğrenirler' [dedi].”
الْخِطَابُ بِالنِّدَاءِ مُؤْذِنٌ بِقَوْلٍ مَحْذُوفٍ فِي الْكَلَامِ، وَأَنَّهُ مِنْ قَوْلِ الَّذِي نَجَا وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ. وَحُذِفَ مِنَ الْكَلَامِ ذِكْرُ إِرْسَالِهِ وَمَشْيِهِ وَوُصُولِهِ، إِذْ لَا غَرَضَ فِيهِ مِنَ الْقِصَّةِ. وَهَذَا مِنْ بَدِيعِ الْإِيجَازِ.
Nida ile hitap edilmesi, sözde hazfedilmiş bir sözün bulunduğunu ve bunun da kurtulan ve bir süre sonra hatırlayan kimsenin sözü olduğunu gösterir. Kıssada bir gaye taşımadığı için onun gönderilmesi, yürümesi ve varmasının zikri sözden hazfedilmiştir. Bu da îcâzın (veciz anlatımın) eşsiz güzelliklerindendir.
والصِّدِّيقُ أَصْلُهُ صِفَةُ مُبَالَغَةٍ مُشْتَقَّةٌ مِنَ الصِّدْقِ، كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ فِي سُورَةِ الْعُقُودِ [٧٥] ، وَغَلَبَ اسْتِعْمَالُ وَصْفِ الصِّدِّيقِ اسْتِعْمَالُ اللَّقَبِ الْجَامِعِ لِمَعَانِي الْكَمَالِ وَاسْتِقَامَةِ السُّلُوكِ فِي طَاعَةِ اللَّهِ تَعَالَى، لِأَنَّ تِلْكَ الْمَعَانِيَ لَا تَجْتَمِعُ إِلَّا لِمَنْ قَوِيَ صِدْقُهُ فِي الْوَفَاءِ بِعَهْدِ الدِّينِ.
Sıddîk (الصِّدِّيقُ) kelimesinin aslı, Mâide Suresi [75. ayetteki] { وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ } “onun annesi de dosdoğru bir kadındı” kavlinde daha önce geçtiği üzere, sıdk (doğruluk) kökünden türetilmiş bir mübalağa sıfatıdır. Sıddîk vasfının kullanımı; kemal manalarını ve Allah Teâlâ'ya itaatteki istikametli davranışı kendinde toplayan bir unvan olarak galip gelmiştir; zira bu manalar ancak din ahdine vefada doğruluğu son derece güçlü olan kimsede toplanır.
وَأَحْسَنُ مَا رَأَيْتُ فِي هَذَا الْمَعْنَى كَلِمَةُ الرَّاغِبِ الْأَصْفَهَانِيِّ فِي مُفْرَدَاتِ الْقُرْآنِ قَالَ:
Bu mana hakkında gördüğüm en güzel söz, Râgıb el-İsfahânî'nin Müfredâtü'l-Kur'ân'daki şu sözüdür:
«الصِّدِّيقُونَ هُمْ دُوَيْنَ الْأَنْبِيَاءِ» . وَهَذَا مَا يَشْهَدُ بِهِ اسْتِعْمَالُ الْقُرْآنِ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ مِثْلَ قَوْلِهِ:
«Sıddîklar, peygamberlerin hemen alt derecesinde olanlardır.» Kur'an'ın pek çok ayetteki kullanımı da buna şahitlik etmektedir; nitekim şöyle buyrulmuştur:
فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ [سُورَة النِّسَاء: ٦٩] الْآيَةَ، وَقَوْلِهِ: وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ [سُورَة الْمَائِدَة: ٧٥] . وَمِنْهُ مَا
Nisâ Suresi [69. ayetteki] { فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ } “İşte onlar; Allah’ın kendilerine nimet verdiği peygamberler, dosdoğru olanlar (sıddîklar)... ile beraberdirler” ayeti ve [Mâide Suresi 75. ayetteki] { وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ } “onun annesi de dosdoğru bir kadındı” kavli böyledir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in,
لقّب النبيء ﷺ أَبَا بَكْرٍ بِالصِّدِّيقِ فِي قَوْلِهِ فِي حَدِيثِ رَجْفِ جَبَلِ أُحُدٍ «اسْكُنْ أُحُدُ فَإِنَّمَا عَلَيْك نبيء وَصِدِّيقٌ وَشَهِيدَانِ»
Uhud dağının sarsılması hadisinde buyurduğu: «Sakin ol ey Uhud! Zira senin üzerinde bir peygamber, bir sıddîk ve iki şehit vardır» sözünde Ebû Bekir'e 'es-Sıddîk' lakabını vermesi de bu kabildendir.
. مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ أَجْمَعَ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَمِنْهُمْ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ- كَرَّمَ اللَّهُ وَجْهَهُ- عَلَى أَنَّ أَبَا بَكْرٍ- ﵁ أَفْضَلُ الْأمة بعد النبيء ﷺ. وَقَدْ جَمَعَ اللَّهُ هَذَا الْوَصْفَ مَعَ صفة النبوءة فِي قَوْلِهِ: وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِدْرِيسَ إِنَّهُ كانَ صِدِّيقاً نَبِيًّا فِي سُورَةِ مَرْيَمَ
İşte bundan dolayı, içlerinde Ali b. Ebî Tâlib -kerremallâhu vecheh- de olmak üzere Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı, Ebû Bekir'in -radıyallâhu anh- Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den sonra ümmetin en faziletlisi olduğu hususunda icmâ etmişlerdir. Allah Teâlâ bu vasfı Meryem Suresi'nde { وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِدْرِيسَ إِنَّهُ كانَ صِدِّيقاً نَبِيًّا } kavlinde peygamberlik sıfatıyla bir arada zikretmiştir.
وَقَدْ يُطْلَقُ الصِّدِّيقُ عَلَى أَصْلِ وَصْفِهِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ أُولئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ [سُورَة الْحَدِيد: ١٩] عَلَى أَحَدِ تَأْوِيلَيْنِ فِيهَا.
Sıddîk kelimesi bazen, Hadîd Suresi [19. ayetteki] { وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ أُولئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ } “Allah'a ve peygamberlerine iman edenler var ya, işte onlar sıddîkların ta kendileridir” kavlindeki iki tefsirden birine göre, yalın sıfat anlamında da kullanılabilir.
فَهَذَا الَّذِي اسْتَفْتَى يُوسُفَ- ﵇ فِي رُؤْيَا الْمَلِكِ وَصَفَ فِي كَلَامِهِ- يُوسُفَ- ﵇ بِمَعْنًى يَدُلُّ عَلَيْهِ وَصْفُ الصِّدِّيقِ فِي اللِّسَانِ الْعَرَبِيِّ، وَإِنَّمَا وَصَفَهُ بِهِ عَنْ خِبْرَةٍ وَتَجْرِبَةٍ اكْتَسَبَهَا مِنْ مُخَالَطَةِ يُوسُفَ- ﵇ فِي السِّجْنِ.
Kralın rüyası hakkında Yûsuf'tan -aleyhisselâm- fetva (yorum) isteyen bu kimse, sözünde Yûsuf'u -aleyhisselâm- Arap dilinde 'sıddîk' vasfının delalet ettiği bir mana ile nitelemiştir. Onu bu sıfatla nitelemesi, zindanda Yûsuf -aleyhisselâm- ile birlikte bulunmaktan edindiği tecrübe ve müşahedeye dayanmaktadır.
فَضَمَّ مَا ذَكَرْنَاهُ هُنَا إِلَى مَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ فِي سُورَةِ الْعُقُودِ
Burada zikrettiğimiz hususları, Mâide Suresi'nde [75. ayette] Allah Teâlâ'nın { وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ } “onun annesi de dosdoğru bir kadındı” kavlinde geçenler ile,
[٧٥] ، وَإِلَى قَوْلِهِ: مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٦٩] .
Nisâ Suresi [69. ayetteki] { مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ } “Allah'ın kendilerine nimet verdiği peygamberler, dosdoğru olanlar (sıddîklar)... ile beraberdirler” kavline ekleyiniz.
وَإِعَادَةُ الْعِبَارَاتِ الْمَحْكِيَّةِ عَنِ الْمَلِكِ بِعَيْنِهَا إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُ بَلَّغَ السُّؤَالَ كَمَا تَلَقَّاهُ، وَذَلِكَ تَمَامُ أَمَانَةِ النَّاقِلِ.
Kraldan nakledilen ifadelerin aynen tekrarlanması, soruyu işittiği gibi tebliğ ettiğine bir işarettir; nakilcinin tam emanet ehli olması da bunu gerektirir.
والنَّاسِ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٨] .
İnsanlar (النَّاسِ) kelimesi, Bakara Suresi [8. ayetteki] { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ } “İnsanlardan öyleleri vardır ki: 'Allah'a inandık' derler” kavlinde daha önce geçmişti.
وَالْمُرَادُ بِ النَّاسِ بَعْضِهِمْ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ [سُورَة آل عمرَان: ١٧٣] . وَالنَّاسُ هُنَا هُمُ الْمَلِكُ وَأَهْلُ مَجْلِسِهِ، لِأَنَّ تَأْوِيلَ تِلْكَ الرُّؤْيَا يُهِمُّهُمْ جَمِيعًا لِيَعْلَمَ الْمَلِكُ تَأْوِيلَ رُؤْيَاهُ وَيَعْلَمَ أَهْلُ مَجْلِسِهِ أَنَّ مَا عَجَزُوا عَنْ تَأْوِيلِهِ قَدْ عُلِّمَهُ مَنْ هُوَ أَعْلَمُ مِنْهُمْ. وَهَذَا وَجْهُ قَوْلِهِ: لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ مَعَ حَذْفِ مَعْمُولِ يَعْلَمُونَ لِأَنَّ كُلَّ أَحَدٍ يَعْلَمُ مَا يفِيدهُ علمه.
{ النَّاسِ } kelimesiyle kastedilen onların bir kısmıdır; nitekim Âl-i İmrân Suresi [173. ayetteki] { الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ } “Onlar öyle kimselerdir ki, insanlar kendilerine: 'İnsanlar size karşı toplandı' dediler” kavlinde de böyledir. Buradaki 'insanlar' ise kral ve onun meclis halkıdır; zira bu rüyanın tabiri, kralın rüyasının tabirini öğrenmesi ve meclis halkının da tabir etmekten aciz kaldıkları şeyi kendilerinden daha bilgili birinin bildiğini öğrenmesi için hepsini ilgilendirmektedir. Herkes kendi ilminin fayda sağlayacağı şeyi bileceği için { يَعْلَمُونَ } fiilinin ma'mûlü (nesnesi) hazfedilerek { لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ } “onlar da bilsinler diye” buyrulmasının hikmeti budur.
[سُورَة يُوسُف (١٢) : الْآيَات ٤٧ إِلَى ٤٩]
[Yûsuf Suresi (12), Ayetler 47-49]
قالَ تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِينَ دَأَباً فَما حَصَدْتُمْ فَذَرُوهُ فِي سُنْبُلِهِ إِلاَّ قَلِيلاً مِمَّا تَأْكُلُونَ (٤٧) ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذلِكَ سَبْعٌ شِدادٌ يَأْكُلْنَ مَا قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ إِلاَّ قَلِيلاً مِمَّا تُحْصِنُونَ (٤٨) ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذلِكَ عامٌ فِيهِ يُغاثُ النَّاسُ وَفِيهِ يَعْصِرُونَ (٤٩)
{ قالَ تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِينَ دَأَباً فَما حَصَدْتُمْ فَذَرُوهُ فِي سُنْبُلِهِ إِلاَّ قَلِيلاً مِمَّا تَأْكُلُونَ (٤٧) ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذلِكَ سَبْعٌ شِدادٌ يَأْكُلْنَ مَا قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ إِلاَّ قَلِيلاً مِمَّا تُحْصِنُونَ (٤٨) ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذلِكَ عامٌ فِيهِ يُغاثُ النَّاسُ وَفِيهِ يَعْصِرُونَ (٤٩) } “(Yûsuf) dedi ki: 'Âdetiniz üzere yedi yıl ekin ekersiniz; biçtiğiniz mahsulü, yiyeceğiniz az bir miktar hariç, başağında bırakın. Sonra bunun ardından, biriktireceğiniz az bir miktar hariç, onlar için önceden biriktirdiğiniz şeyleri yiyip tüketecek yedi şiddetli (kıtlık yılı) gelecektir. Sonra da bunun ardından, insanların yağmura kavuşacağı ve (bolluktan) sıkıp sıkıştıracakları (meyve suları ve yağlar elde edecekleri) bir yıl gelecektir.'”
عَبَرَ الرُّؤْيَا بِجَمِيعِ مَا دَلَّتْ عَلَيْهِ، فَالْبَقَرَاتُ لِسِنِينِ الزِّرَاعَةِ، لِأَنَّ الْبَقَرَةَ تُتَّخَذُ لِلْإِثْمَارِ.
Rüyayı delalet ettiği her şeyle tabir etti: İnekler ziraat yıllarına işaret etmektedir; çünkü sığır ürün elde etmek için beslenir.
وَالسِمَنُ رَمْزٌ لِلْخِصْبِ. وَالْعَجَفُ رَمْزٌ لِلْقَحْطِ. وَالسُّنْبُلَاتُ رَمْزٌ لِلْأَقْوَاتِ فَالسُّنْبُلَاتُ الْخُضْرُ رَمْزٌ لِطَعَامٍ يُنْتَفَعُ بِهِ، وَكَوْنُهَا سَبْعًا رَمَزٌ لِلِانْتِفَاعِ بِهِ فِي السَّبْعِ السِّنِينَ، فَكُلُّ سُنْبُلَةٍ رَمْزٌ لِطَعَامِ سَنَةٍ، فَذَلِكَ يَقْتَاتُونَهُ فِي تِلْكَ السِّنِينِ جَدِيدًا.
Semizlik bolluğun, zayıflık ise kıtlığın sembolüdür. Başaklar ise erzakların sembolüdür; yeşil başaklar kendisinden faydalanılan gıdanın simgesidir, bunların yedi tane olması ise yedi yıl boyunca ondan faydalanılacağına işarettir. Her bir başak bir yılın gıdasının sembolüdür; bu sebeple o yıllarda taze olarak onunla beslenirler.
وَالسُّنْبُلَاتُ الْيَابِسَاتُ رَمْزٌ لِمَا يُدَّخَرُ، وَكَوْنُهَا سَبْعًا رَمْزٌ لِادِّخَارِهَا فِي سَبْعِ سِنِينَ لِأَنَّ الْبَقَرَاتِ الْعِجَافَ أَكَلَتِ الْبَقَرَاتِ السِّمَانَ، وَتَأْوِيلُ ذَلِكَ: أَنَّ سِنِي الْجَدْبِ أَتَتْ عَلَى مَا أَثْمَرَتْهُ سِنُو الْخِصْبِ.
Kuru başaklar ise depolanan şeylerin sembolüdür; bunların yedi tane olması yedi yıl boyunca depolanmalarına işarettir, zira zayıf inekler semiz inekleri yemiştir. Bunun tabiri ise şudur: Kıtlık yılları, bolluk yıllarının ürettiği mahsulü tüketip bitirmiştir.
وَقَوْلُهُ: تَزْرَعُونَ خَبَرٌ عَمَّا يَكُونُ مِنْ عَمَلِهِمْ، وَذَلِكَ أَنَّ الزَّرْعَ عَادَتُهُمْ، فَذِكْرُهُ إِيَّاهُ تَمْهِيدٌ لِلْكَلَامِ الْآتِي وَلِذَلِكَ قَيَّدَهُ بِ دَأَباً.
{ تَزْرَعُونَ } sözü, onların yapacağı işi haber vermektedir; zira ekin ekmek onların âdetidir. Bunu zikretmesi, gelecek söze bir zemin hazırlamadır; bu sebeple onu { دَأَباً } kelimesiyle kayıtlamıştır.
وَالدَّأَبُ: الْعَادَةُ وَالِاسْتِمْرَارُ عَلَيْهَا. وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [١١] . وَهُوَ مَنْصُوبٌ عَلَى الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ يَزْرَعُونَ، أَيْ كَدَأْبِكُمْ. وَقَدْ مَزَجَ تَعْبِيرَهُ بِإِرْشَادٍ جَلِيلٍ لِأَحْوَالِ التَّمْوِينِ وَالِادِّخَارِ لِمَصْلَحَةِ الْأُمَّةِ. وَهُوَ مَنَامٌ حِكْمَتُهُ كَانَتْ رُؤْيَا
De'b (الدَّأَبُ); âdet ve onda sürekliliktir. Âl-i İmrân Suresi [11. ayetteki] { كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ } “Firavun hanedanının gidişatı gibi” kavlinde geçmişti. Bu kelime, { يَزْرَعُونَ } fiilindeki zamirden hâl olarak mansubdur; yani 'âdetiniz üzere' demektir. Yûsuf rüya tabirini, ümmetin maslahatı için erzak tedariki ve depolama usullerine dair yüce bir rehberlikle meczetmiştir. Bu öyle bir rüyadır ki hikmeti; kralın rüyasının,
الْمَلِكِ لُطْفًا مِنَ اللَّهِ بِالْأُمَّةِ الَّتِي آوَتْ يُوسُفَ- ﵇، وَوَحْيًا أَوْحَاهُ اللَّهُ إِلَى يُوسُفَ- ﵇ بِوَاسِطَةِ رُؤْيَا الْمَلِكِ، كَمَا أَوْحَى إِلَى سُلَيْمَانَ- ﵇ بِوَاسِطَةِ الطَّيْرِ. وَلَعَلَّ الْمَلِكَ قَدِ اسْتَعَدَّ لِلصَّلَاحِ وَالْإِيمَانِ.
Yûsuf'u -aleyhisselâm- barındıran topluma Allah'tan bir lütuf ve Süleyman'a -aleyhisselâm- kuş vasıtasıyla vahyettiği gibi, kralın rüyası vasıtasıyla da Allah'ın Yûsuf'a -aleyhisselâm- ulaştırdığı bir vahiy olmasıdır. Muhtemelen kral da ıslaha ve imana kabiliyetli hale gelmişti.
وَكَانَ مَا أَشَارَ بِهِ يُوسُفُ- ﵇ عَلَى الْمَلِكِ مِنَ الِادِّخَارِ تَمْهِيدًا لِشَرْعِ ادِّخَارِ الْأَقْوَاتِ لِلتَّمْوِينِ، كَمَا كَانَ الْوَفَاءُ فِي الْكَيْلِ وَالْمِيزَانِ ابْتِدَاءَ دَعْوَةِ شُعَيْبٍ- ﵇، وَأَشَارَ إِلَى إِبْقَاءِ مَا فَضُلَ عَنْ أَقْوَاتِهِمْ فِي سُنْبُلِهِ لِيَكُونَ أَسْلَمَ لَهُ مِنْ إِصَابَةِ السُّوسِ الَّذِي يُصِيبُ الْحَبَّ إِذَا تَرَاكَمَ بَعْضُهُ عَلَى بَعْضٍ فَإِذَا كَانَ فِي سُنْبُلِهِ دُفِعَ عَنْهُ السُّوسُ، وَأَشَارَ عَلَيْهِمْ بِتَقْلِيلِ مَا يَأْكُلُونَ فِي سَنَوَاتِ الْخِصْبِ لِادِّخَارِ مَا فَضُلَ عَنْ ذَلِكَ لِزَمَنِ الشِّدَّةِ، فَقَالَ:
Yûsuf'un -aleyhisselâm- krala depolama hususundaki tavsiyesi, tıpkı ölçü ve tartıda dürüstlüğün Şuayb'ın -aleyhisselâm- davetinin başlangıcı olması gibi, erzak temini için gıdaların depolanması hükmünün bir hazırlığıydı. Gıdalarından arta kalanı başağında bırakmalarını tavsiye etti ki, taneler üst üste yığıldığında musallat olan böceklerin (güvelerin) zararından daha iyi korunsun; zira başağında kaldığında böceklenmeye karşı korunmuş olur. Bolluk yıllarında yediklerini azaltmalarını tavsiye etti ki arta kalanı kıtlık zamanı için depolansın; nitekim şöyle demiştir:
إِلَّا قَلِيلًا مِمَّا تَأْكُلُونَ.
{ إِلَّا قَلِيلًا مِمَّا تَأْكُلُونَ } “yiyeceğiniz az bir miktar hariç”.
وَالشِّدَادُ: وَصْفٌ لِسِنِي الْجَدْبِ، لِأَنَّ الْجَدْبَ حَاصِلٌ فِيهَا، فَوَصَفَهَا بِالشِّدَّةِ عَلَى طَرِيقَةِ الْمَجَازِ الْعَقْلِيِّ.
Şidâd (الشِّدَادُ), kıtlık yıllarının bir vasfıdır; çünkü kıtlık o yıllarda vuku bulmaktadır. Bu sebeple aklî mecaz yoluyla o yıllar şiddetli olarak nitelenmiştir.
وَأَطْلَقَ الْأَكْلَ فِي قَوْلِهِ: يَأْكُلْنَ عَلَى الْإِفْنَاءِ، كَالَّذِي فِي قَوْلِهِ: وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَهُمْ إِلى أَمْوالِكُمْ [سُورَة النِّسَاء: ٢] . وَإِسْنَادُهُ بِهَذَا الْإِطْلَاقِ إِلَى السِّنِينَ إِسْنَادُ مَجَازٍ عَقْلِيٍّ، لِأَنَّهُنَّ زَمَنُ وُقُوعِ الْفَنَاءِ.
{ يَأْكُلْنَ } “yerler” kavlindeki 'yeme' ifadesini, Nisâ Suresi [2. ayetteki] { وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَهُمْ إِلى أَمْوالِكُمْ } “Onların mallarını kendi mallarınıza katarak yemeyin” kavlinde olduğu gibi yok edip tüketme anlamında kullanmıştır. Bu kullanım ile fiilin yıllara isnat edilmesi aklî bir mecazdır; zira yıllar, yok oluşun vuku bulduğu zamandır.
وَالْإِحْصَانُ: الْإِحْرَازُ وَالِادِّخَارُ، أَيِ الْوَضْعُ فِي الْحِصْنِ وَهُوَ الْمَطْمُورُ. وَالْمَعْنَى:
İhsân (الْإِحْصَانُ); muhafaza etmek ve depolamak, yani hisara (korunaklı ambar ve depoya) koymaktır. Mana:
أَنَّ تِلْكَ السِّنِينَ الْمُجْدِبَةَ يَفْنَى فِيهَا مَا ادُّخِرَ لَهَا إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُ يَبْقَى فِي الْأَهْرَاءِ. وَهَذَا تَحْرِيضٌ عَلَى اسْتِكْثَارِ الِادِّخَارِ.
O kıtlık yıllarında, ambarlarda kalacak az bir miktar hariç, kendileri için depolanan her şeyin tükeneceğidir. Bu ise depolamayı çoğaltmaya bir teşviktir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذلِكَ عامٌ فِيهِ يُغاثُ النَّاسُ فَهُوَ بِشَارَة وَإِدْخَال المسرة والأمل بَعْدَ الْكَلَامِ الْمُؤَيِّسِ، وَهُوَ مِنْ لَازِمِ انْتِهَاءِ مُدَّةِ الشِّدَّةِ، وَمِنْ سُنَنِ اللَّهِ تَعَالَى فِي حُصُولِ الْيُسْرِ بَعْدَ الْعُسْرِ.
{ ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذلِكَ عامٌ فِيهِ يُغاثُ النَّاسُ } “Sonra da bunun ardından, insanların yağmura kavuşacağı... bir yıl gelecektir” kavli ise, ümitsizlik veren sözlerin ardından bir müjde, bir sevinç ve ümit aşılamadır. Bu, şiddet döneminin sona ermesinin bir gereği ve Allah Teâlâ'nın zorluktan sonra kolaylık yaratma sünnetlerindendir.
ويُغاثُ مَعْنَاهُ يُعْطَوْنَ الْغَيْثَ، وَهُوَ الْمَطَرُ. وَالْعَصْرُ: عَصْرُ الْأَعْنَابِ خُمُورًا.
{ يُغاثُ } ifadesinin manası; kendilerine ğays (yağmur) verilir [demektir]. Asr (الْعَصْرُ) ise üzümlerin şıra (şarap) olarak sıkılmasıdır.
وَتَقَدَّمَ آنِفًا فِي قَوْله: أَعْصِرُ خَمْراً [سُورَة يُوسُف: ٣٦] .
Bu kelime az önce Yûsuf Suresi [36. ayetteki] { أَعْصِرُ خَمْراً } “şarap sıkıyorum” sözünde geçmişti.
[سُورَة يُوسُف (١٢) : آيَة ٥٠]
[Yûsuf Suresi (12), Ayet 50]
وَقالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ فَلَمَّا جاءَهُ الرَّسُولُ قالَ ارْجِعْ إِلى رَبِّكَ فَسْئَلْهُ مَا بالُ النِّسْوَةِ اللاَّتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ إِنَّ رَبِّي بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ (٥٠)
{ وَقالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ فَلَمَّا جاءَهُ الرَّسُولُ قالَ ارْجِعْ إِلى رَبِّكَ فَسْئَلْهُ مَا بالُ النِّسْوَةِ اللاَّتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ إِنَّ رَبِّي بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ } “Kral: 'Onu bana getirin!' dedi. Elçi ona geldiğinde (Yûsuf) dedi ki: 'Efendine dön de ona sor bakalım; ellerini kesen o kadınların zoru neydi? Şüphesiz Rabbim onların tuzaklarını hakkıyla bilendir.'”
قَالَ الْمَلِكُ: ائْتُونِي بِهِ لَمَّا أَبْلَغَهُ السَّاقِي صُورَةَ التَّعْبِيرِ. وَالْخِطَابِ لِلْمَلَأِ لِيُرْسِلُوا مَنْ
Sâki tabirin mahiyetini kendisine ulaştırınca Kral: 'Onu bana getirin' dedi. Hitap, onu getirmeye
يُعِينُونَهُ لِجَلْبِهِ. وَلِذَلِكَ فَرَّعَ عَلَيْهِ فَلَمَّا جاءَهُ الرَّسُولُ. فَالتَّقْدِيرُ: فَأَرْسَلُوا رَسُولًا مِنْهُمْ.
yardım edecek kimseleri göndersinler diye ileri gelenleredir. Bu sebeple { فَلَمَّا جاءَهُ الرَّسُولُ } “Elçi ona geldiğinde” cümlesi buna bağlanmıştır. Takdiri şöyledir: 'Bunun üzerine aralarından bir elçi gönderdiler.'
وَضَمِيرَا الْغَائِبِ فِي قَوْلِهِ: بِهِ وَقَوْلِهِ: جاءَهُ عَائِدَانِ إِلَى يُوسُفَ- ﵇.
{ بِهِ } sözündeki ve { جاءَهُ } sözündeki üçüncü şahıs zamirleri Yûsuf'a -aleyhisselâm- racidir.
وَضَمِيرُ قالَ الْمُسْتَتِرُ كَذَلِكَ.
{ قالَ } fiilindeki müstetir (gizli) zamir de aynı şekildedir.
وَقَدْ أَبَى يُوسُفُ- ﵇ الْخُرُوجَ مِنَ السِّجْنِ قَبْلَ أَنْ تَثْبُتَ بَرَاءَتُهُ مِمَّا رُمِيَ بِهِ فِي بَيْتِ الْعَزِيزِ، لِأَنَّ ذَلِكَ قَدْ بَلَغَ الْمَلِكَ لَا مَحَالَةَ لِئَلَّا يَكُونَ تَبْرِيزُهُ فِي التَّعْبِيرِ الْمُوجِبِ لِإِطْلَاقِهِ مِنَ السِّجْنِ كَالشَّفِيعِ فِيهِ فَيَبْقَى حَدِيثُ قَرَفِهِ بِمَا قُرِفَ بِهِ فَاشِيًا فِي النَّاسِ فَيَتَسَلَّقُ بِهِ الْحَاسِدُونَ إِلَى انْتِقَاصِ شَأْنِهِ عِنْدَ الْمَلِكِ يَوْمًا مَا، فَإِنَّ تَبْرِئَةَ الْعِرْضِ مِنَ التُّهَمِ الْبَاطِلَةِ مَقْصِدٌ شَرْعِيٌّ، وَلِيَكُونَ حُضُورُهُ لَدَى الْمَلِكِ مَرْمُوقًا بِعَيْنٍ لَا تَنْظُرُ إِلَيْهِ بِشَائِبَةِ نَقْصٍ.
Yûsuf -aleyhisselâm-, Azîz'in evinde kendisine atılan [iftiradan] beraati sabit olmadan önce zindandan çıkmayı reddetmiştir. Çünkü bu durum kaçınılmaz olarak Kral'a ulaşmıştı; zindandan salıverilmesini gerektiren rüya tabirindeki üstün başarısının onun hakkında bir şefaatçi gibi olup kendisine atılan lekenin insanlar arasında yaygın kalmaması ve hasetçilerin bir gün Kral'ın nezdinde onun kadrini düşürmek için bunu basamak yapmaması içindi. Zira namusun asılsız ithamlardan aklanması şer'î bir maksattır; bir de Kral'ın huzuruna çıktığında kendisine hiçbir kusur şüphesiyle bakılmayan bir gözle itibar görmesi içindi.
وَجَعَلَ طَرِيقَ تَقْرِيرِ بَرَاءَتِهِ مُفْتَتَحَةً بِالسُّؤَالِ عَنِ الْخَبَرِ لِإِعَادَةِ ذِكْرِهِ مِنْ أَوله، فَمَعْنَى فَسْئَلْهُ بَلِّغْ إِلَيْهِ سُؤَالًا مِنْ قِبَلِي. وَهَذِهِ حِكْمَةٌ عَظِيمَةٌ تَحِقُّ بِأَنْ يُؤْتَسَى بِهَا. وَهِيَ تَطَلُّبُ الْمَسْجُونِ بَاطِلًا أَنْ يَبْقَى فِي السِّجْنِ حَتَّى تَتَبَيَّنَ بَرَاءَتُهُ مِنَ السَّبَبِ الَّذِي سُجِنَ لِأَجْلِهِ، وَهِيَ رَاجِعَةٌ إِلَى التَّحَلِّي بِالصَّبْرِ حَتَّى يَظْهَرَ النَّصْر.
Beraatinin ortaya konması yolunu, olayın başından itibaren yeniden anılması için haber hakkında soru sorulmasıyla başlatmıştır. Dolayısıyla { فَسْئَلْهُ } ifadesinin anlamı; 'Benden ona bir soru ilet' demektir. Bu, örnek alınmaya layık büyük bir hikmettir. O da haksız yere hapsedilen kimsenin, hapsedilmesine sebep olan durumdan beraati açıklığa kavuşuncaya kadar zindanda kalmayı talep etmesidir; bu da zafer ortaya çıkıncaya kadar sabırla donanmaya dayanır.
وَقَالَ النبيء ﷺ: «لَوْ لَبِثْتُ مَا لَبِثَ يُوسُفُ فِي السِّجْنِ لَأَجَبْتُ الدَّاعِيَ»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Yûsuf'un zindanda kaldığı kadar kalsaydım, davetçiye hemen icabet ederdim.”
، أَيْ دَاعِيَ الْمَلِكِ وَهُوَ الرَّسُولُ الَّذِي فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَمَّا جاءَهُ الرَّسُولُ، أَيْ لَمَّا رَاجَعْتُ الْمَلِكَ.
yani Kral'ın davetçisine; o da Allah Teâlâ'nın { فَلَمَّا جاءَهُ الرَّسُولُ } “Elçi ona geldiğinde” kavlindeki elçidir; yani 'Kral'a [hemen] dönerdim.'
فَهَذِهِ إِحْدَى الْآيَاتِ وَالْعِبَرِ الَّتِي أَشَارَ إِلَيْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: لَقَدْ كانَ فِي يُوسُفَ وَإِخْوَتِهِ آياتٌ لِلسَّائِلِينَ [سُورَة يُوسُف: ٧] .
İşte bu, Allah Teâlâ'nın Yûsuf Suresi [7. ayetindeki] { لَقَدْ كانَ فِي يُوسُفَ وَإِخْوَتِهِ آياتٌ لِلسَّائِلِينَ } “Andolsun ki Yûsuf ve kardeşlerinde soranlar için ibretler vardır” kavlinin işaret ettiği ayetlerden ve ibretlerden biridir.
وَالسُّؤَالُ: مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّنْبِيهِ دُونَ طَلَبِ الْفَهْمِ، لِأَنَّ السَّائِلَ عَالِمٌ بِالْأَمْرِ الْمَسْئُولِ عَنْهُ وَإِنَّمَا يُرِيدُ السَّائِلُ حَثَّ الْمَسْئُولِ عَنْ عِلْمِ الْخَبَرِ. وَقَرِيبٌ مِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: عَمَّ يَتَساءَلُونَ [سُورَة النبإ: ١] .
Soru (es-suâl); anlamayı talep etmek için değil, dikkat çekmek (tenbih) için kullanılmıştır. Çünkü soran kişi, hakkında soru sorulan konuyu bilmektedir; soran kişi sadece sorulan kimseyi haberin bilgisine yöneltmeyi murat etmektedir. Allah Teâlâ'nın Nebe Suresi [1. ayetindeki] { عَمَّ يَتَساءَلُونَ } “Neyi soruşturup duruyorlar?” kavli de buna yakındır.
وَجُعِلَ السُّؤَالُ عَنِ النِّسْوَةِ اللَّاتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ دُونَ امْرَأَةِ الْعَزِيزِ تَسْهِيلًا لِلْكَشْفِ عَنْ أَمْرِهَا، لِأَنَّ ذِكْرَهَا مَعَ مَكَانَةِ زَوْجِهَا مِنَ الْمَلِكِ رُبَّمَا يَصْرِفُ الْمَلِكَ عَنِ الْكَشْفِ رَعْيًا لِلْعَزِيزِ، وَلِأَنَّ حَدِيثَ الْمُتَّكَأِ شاع بَين النَّاس، وَأَصْبَحَتْ قَضِيَّةُ يُوسُفَ- ﵇ مَشْهُورَةً بِذَلِكَ الْيَوْمِ، كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ بَدا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا رَأَوُا الْآياتِ لَيَسْجُنُنَّهُ [سُورَة يُوسُف: ٣٥] ، وَلِأَنَّ النِّسْوَةَ كُنَّ شَوَاهِدَ عَلَى إِقْرَار امْرَأَة العزيم بِأَنَّهَا رَاوَدَتْ يُوسُفَ- ﵇ عَنْ نَفْسِهِ. فَلَا جَرَمَ كَانَ طَلَبُ الْكَشْفِ عَنْ أُولَئِكَ النِّسْوَةِ مُنْتَهَى الْحِكْمَةِ فِي الْبَحْثِ وَغَايَةِ الْإِيجَازِ فِي الْخِطَابِ.
Azîz'in karısı yerine ellerini kesen kadınlar hakkında soru sorulması, kadının durumunun açığa çıkarılmasını kolaylaştırmak içindir. Çünkü kocasının Kral katındaki konumu sebebiyle kadının anılması, Azîz'i gözetmek adına Kral'ı araştırmaktan alıkoyabilirdi. Ayrıca ziyafet (müttekâ) olayı insanlar arasında yayılmış ve Yûsuf'un -aleyhisselâm- meselesi, Yûsuf Suresi [35. ayetteki] { ثُمَّ بَدا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا رَأَوُا الْآياتِ لَيَسْجُنُنَّهُ } “Sonra delilleri gördükten sonra onu mutlaka zindana atmaları kendilerine uygun göründü” kavlinde geçtiği üzere o günle meşhur olmuştu. Bir de kadınlar, Azîz'in karısının Yûsuf'un -aleyhisselâm- nefsinden murat almak istediğine dair ikrarının şahitleri idiler. Bu yüzden o kadınlar hakkında tahkikat yapılmasını istemek, araştırmada son derece hikmetli ve hitapta son derece veciz olmuştur.
وَجُمْلَةُ إِنَّ رَبِّي بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ مِنْ كَلَامِ يُوسُفَ- ﵇. وَهِيَ تَذْيِيلٌ وَتَعْرِيضٌ بِأَنَّ الْكَشْفَ الْمَطْلُوبَ سَيَنْجَلِي عَنْ بَرَاءَتِهِ وَظُهُورِ كَيْدِ الْكَائِدَاتِ لَهُ ثِقَةً بِاللَّهِ رَبِّهِ أَنَّهُ نَاصِرُهُ.
{ إِنَّ رَبِّي بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ } “Şüphesiz Rabbim onların tuzaklarını hakkıyla bilendir” cümlesi Yûsuf'un -aleyhisselâm- sözündendir. Bu, Rabbine olan güveniyle O'nun kendisine yardım edeceğine dayanarak, talep edilen tahkikatın beraatiyle sonuçlanacağına ve ona tuzak kuran kadınların hilesinin açığa çıkacağına dair bir tezyîl (pekiştirme) ve üstü kapalı bir işarettir (tarizdir).
وَإِضَافَةُ كَيْدٍ إِلَى ضَمِيرِ النِّسْوَةِ لِأَدْنَى مُلَابَسَةٍ لِأَنَّ الْكَيْدَ وَاقِعٌ مِنْ بَعْضِهِنَّ، وَهِيَ امْرَأَةُ الْعَزِيزِ فِي غَرَضِهَا مِنْ جَمْعِ النِّسْوَةِ فَأُضِيفَ إِلَى ضَمِيرِ جَمَاعَتِهِنَّ قَصْدًا لِلْإِبْهَامِ الْمُعَيَّنِ على التِّبْيَان.
Tuzak (keyd) kelimesinin kadınların zamirine izafe edilmesi en ufak bir münasebetten ötürüdür; çünkü tuzak içlerinden birinden, yani kadınları toplamadaki gayesi sebebiyle Azîz'in karısından sadır olmuştur. Dolayısıyla hakikati açıklamaya yardımcı olan bir kapalılık (ibham) kastedilerek onların topluluğunun zamirine izafe edilmiştir.
[سُورَة يُوسُف (١٢) : آيَة ٥١]
[Yûsuf Suresi (12), Ayet 51]
قالَ مَا خَطْبُكُنَّ إِذْ راوَدْتُنَّ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ قُلْنَ حاشَ لِلَّهِ مَا عَلِمْنا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ قالَتِ امْرَأَةُ الْعَزِيزِ الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ أَنَا راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ (٥١)
{ قالَ مَا خَطْبُكُنَّ إِذْ راوَدْتُنَّ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ قُلْنَ حاشَ لِلَّهِ مَا عَلِمْنا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ قالَتِ امْرَأَةُ الْعَزِيزِ الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ أَنَا راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ } “(Kral kadınlara): 'Yûsuf'un nefsinden murat almak istediğiniz zaman durumunuz neydi?' dedi. Onlar: 'Hâşâ, Allah için biz onda hiçbir kötülük görmedik' dediler. Azîz'in karısı ise: 'Şimdi hak ortaya çıktı; onun nefsinden ben murat almak istemiştim. Şüphesiz o, doğru söyleyenlerdendir' dedi.”
جُمْلَةُ قالَ مَا خَطْبُكُنَّ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا لِأَنَّ الْجُمَلَ الَّتِي سَبَقَتْهَا تُثِيرُ سُؤَالًا فِي نَفْسِ السَّامِعِ عَمَّا حَصَلَ مِنَ الْمَلِكِ لَمَّا أُبْلِغَ إِلَيْهِ اقْتِرَاحُ يُوسُفَ-
{ قالَ مَا خَطْبُكُنَّ } “(Kral): 'Durumunuz neydi?' dedi” cümlesi istînâf-ı beyânîdir. Çünkü kendisinden önceki cümleler, Yûsuf'un -
عَلَيْهِ السَّلَامُ- مَعَ شِدَّةِ تَشَوُّقِهِ إِلَى حُضُورِهِ بَيْنَ يَدَيْهِ، أَيْ قَالَ الْمَلِكُ لِلنِّسْوَةِ.
aleyhisselâm- teklifi kendisine iletildiğinde, huzuruna gelmesini şiddetle arzulamasına rağmen Kral'dan ne sadır olduğu hususunda dinleyicinin zihninde bir soru uyandırmaktadır. Yani Kral kadınlara [şöyle] dedi:
وَوُقُوعُ هَذَا بَعْدَ جُمْلَةِ ارْجِعْ إِلى رَبِّكَ [سُورَة يُوسُف: ٥٠] إِلَى آخِرِهَا مُؤْذِنٌ بِكَلَامٍ مَحْذُوفٍ، تَقْدِيرُهُ: فَرَجَعَ فَأَخْبَرَ الْمَلِكَ فَأَحْضَرَ الْمَلِكُ النِّسْوَةَ اللَّائِي كَانَتْ جَمَعَتْهُنَّ امْرَأَةُ الْعَزِيزِ لَمَّا أعتدت لهنّ متّكأ فَقَالَ لَهُنَّ: مَا خَطْبُكُنَّ إِلَى آخِرِهِ.
Bunun Yûsuf Suresi [50. ayetteki] { ارْجِعْ إِلى رَبِّكَ } “Efendine dön” cümlesi ve sonrasından sonra gelmesi, mahzuf bir söze delalet eder. Takdiri şöyledir: [Elçi] döndü ve Kral'a haber verdi; Kral da Azîz'in karısının onlar için oturup yaslanacak bir yer hazırladığında topladığı kadınları huzuruna getirtti ve onlara: { مَا خَطْبُكُنَّ } [“Durumunuz neydi?”] ve devamını söyledi.
وَأُسْنِدَتِ الْمُرَاوَدَةُ إِلَى ضَمِيرِ النِّسْوَةِ لِوُقُوعِهَا مِنْ بَعْضِهِنَّ غَيْرَ مُعَيِّنٍ، أَوْ لِأَنَّ الْقَالَةَ الَّتِي شَاعَتْ فِي الْمَدِينَةِ كَانَتْ مَخْلُوطَةً ظَنًّا أَنَّ الْمُرَاوَدَةَ وَقَعَتْ فِي مَجْلِسِ الْمُتَّكَأِ.
Nefsinden murat alma (mürâvede) fiili, içlerinden belirsiz bir kimseden meydana geldiği için veya şehirde yayılan söylenti mürâvedenin ziyafet meclisinde meydana geldiği zannıyla karışık olduğu için kadınların zamirine isnat edilmiştir.
وَالْخَطْبُ: الشَّأْنُ الْمُهِمُّ مِنْ حَالَةٍ أَوْ حَادِثَةٍ. قِيلَ: سُمِّيَ خَطْبًا لِأَنَّهُ يَقْتَضِي أَنْ يُخَاطِبَ الْمَرْءُ صَاحِبَهُ بِالتَّسَاؤُلِ عَنْهُ. وَقِيلَ: هُوَ مَأْخُوذٌ مِنَ الْخُطْبَةِ، أَيْ يَخْطُبُ فِيهِ، وَإِنَّمَا تَكُونُ الْخُطْبَةُ فِي أَمْرٍ عَظِيمٍ، فَأَصْلُهُ مَصْدَرٌ بِمَعْنَى الْمَفْعُولِ، أَيْ مَخْطُوبٌ فِيهِ.
Hatb (الْخَطْبُ); bir durum veya hadiseye dair önemli mesele demektir. Kişinin arkadaşına onun hakkında soru sorarak hitap etmesini gerektirdiği için hatb diye isimlendirildiği söylenmiştir. Yine onun hutbe (الْخُطْبَةُ) kelimesinden alındığı, yani 'onun hakkında konuşulur' anlamına geldiği de söylenmiştir; zira hutbe ancak büyük bir meselede olur. Aslı ise mef'ul anlamında bir mastardır, yani 'hakkında konuşulan şey' demektir.
وَجُمْلَةُ قُلْنَ مَفْصُولَةٌ لِأَجْلِ كَوْنِهَا حِكَايَةَ جَوَابٍ عَنْ كَلَامِ الْمَلِكِ أَيْ قَالَتِ النِّسْوَةُ عَدَا امْرَأَةِ الْعَزِيزِ، بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ بَعْدُ: قالَتِ امْرَأَةُ الْعَزِيزِ.
{ قُلْنَ } “Dediler” cümlesi, Kral'ın sözüne verilen cevabın hikaye edilmesi sebebiyle fasledilmiştir (bağlaçsız getirilmiştir); yani daha sonra gelen { قالَتِ امْرَأَةُ الْعَزِيزِ } “Azîz'in karısı dedi” ifadesinin karinesiyle, Azîz'in karısı dışındaki kadınlar dediler [anlamındadır].