وَأَنْشَدَ أَبُو عُبَيْدَةَ:
Ebû Ubeyde şu beyti okumuştur:
فَأَصْبَحْتُ فِيمَا كَانَ بَيْنِي وَبَيْنَهَا ... مِنَ الْوُدِّ مِثْلَ الْقَابِضِ الْمَاءَ بِالْيَدِ
Aramızda bulunan sevgi hususunda ben / Avucuyla su tutmaya çalışan gibi oldum.
وإِلَى للانتهاء لدلَالَة كَباسِطِ عَلَى أَنَّهُ مَدَّ إِلَى المَاء كفيه مبسوطتين.
{ إِلَى } harfi gayeye (nihayete) ulaşma içindir; zira { كَباسِطِ } ifadesi, kişinin suya doğru iki elini açık olarak uzattığına delalet eder.
وَاللَّامُ فِي لِيَبْلُغَ لِلْعِلَّةِ. وَضمير لِيَبْلُغَ عَائِدٌ إِلَى الْمَاءِ. وَكَذَلِكَ ضَمِيرُ هُوَ وَالضَّمِيرُ الْمُضَافُ إِلَيْهِ فِي (بَالِغِهِ) لِلْفَمِ.
{ لِيَبْلُغَ } kelimesindeki lâm illet (sebep bildirme) içindir. { لِيَبْلُغَ } fiilindeki zamir suya dönmektedir. Aynı şekilde { هُوَ } zamiri ile (بَالِغِهِ) kelimesindeki muzafun ileyh olan zamir de ağıza aittir.
وَالْكَلَامُ تَمْثِيلِيَّةٌ. شُبِّهَ حَالُ الْمُشْرِكِينَ فِي دُعَائِهِمُ الْأَصْنَامَ وَجَلْبِ نَفْعِهِمْ وَعَدَمِ اسْتِجَابَةِ الْأَصْنَامِ لَهُمْ بِشَيْءٍ بِحَالِ الظَّمْآنِ يَبْسُطُ كَفَّيْهِ يَبْتَغِي أَنْ يَرْتَفِعَ الْمَاءُ فِي كَفَّيْهِ الْمَبْسُوطَتَيْنِ إِلَى فَمِهِ لِيَرْوِيَهُ وَمَا هُوَ بِبَالِغٍ إِلَى فَمِهِ بِذَلِكَ الطَّلَبِ فَيَذْهَبُ سَعْيُهُ وَتَعَبُهُ بَاطِلًا مَعَ مَا فِيهِ مِنْ كِنَايَةٍ وَتَمْلِيحٍ كَمَا ذَكَرْنَاهُ.
Söz temsîlî bir teşbihtir. Müşriklerin putlara dua etmeleri, onlardan fayda beklemeleri ve putların kendilerine hiçbir şekilde karşılık verememesi hali; susamış bir kimsenin, suyun açık olan avuçlarında ağzına yükselip kendisini kandırmasını isteyerek ellerini açması, oysa o taleple suyun asla ağzına ulaşamayacağı, böylece çabasının ve yorgunluğunun boşa gideceği haline benzetilmiştir. Bununla birlikte zikrettiğimiz üzere kinaye ve temlîh nüktesini de içermektedir.
وَجُمْلَةُ وَما دُعاءُ الْكافِرِينَ إِلَّا فِي ضَلالٍ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَالَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لِاسْتِيعَابِ حَالِ الْمَدْعُوِّ وَحَالِ الدَّاعِي. فَبَيَّنَتِ الْجُمْلَةُ السَّابِقَةُ حَالَ عَجْزِ الْمَدْعُوِّ عَنِ الْإِجَابَةِ وَأُعْقِبَتْ بِالتَّمْثِيلِ الْمُشْتَمِلِ عَلَى كِنَايَةٍ وَتَمْلِيحٍ. وَاشْتَمَلَ ذَلِكَ أَيْضًا بِالْكِنَايَةِ عَلَى خَيْبَةِ الدَّاعِي.
{ وَما دُعاءُ الْكافِرِينَ إِلَّا فِي ضَلالٍ } cümlesi, hem kendisine dua edilenin hem de dua edenin halini bütünüyle kuşatmak üzere { وَالَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ } cümlesine atfedilmiştir. Önceki cümle, kendisine dua edilenin icabetten âciz olma durumunu açıklamış ve ardından kinaye ile temlîhi içeren temsil getirilmiştir. Bu temsil aynı zamanda kinaye yoluyla dua edenin hüsranını da içermiştir.
وَبَيَّنَتْ هَذِهِ الْجُمْلَةُ الثَّانِيَةُ حَالَ خَيْبَةِ الدَّاعِي بِالتَّصْرِيحِ عَقِبَ تَبْيِينِهِ بِالْكِنَايَةِ. فَبِاخْتِلَافِ الْغَرَضِ وَالْأُسْلُوبِ حسن الْعَطف، وبالمئال حَصَلَ تَوْكِيدُ الْجُمْلَةِ الْأُولَى وَتَقْرِيرُهَا وَكَانَتِ الثَّانِيَةُ كَالْفَذْلَكَةِ لِتَفْصِيلِ الْجُمْلَةِ الْأُولَى.
Bu ikinci cümle ise dua edenin hüsran halini kinaye yoluyla beyan edilişinin hemen ardından sarahaten açıklamıştır. Gaye ve üslup farklılığından ötürü atıf güzel düşmüş; netice itibarıyla ilk cümlenin te'kidi ve pekiştirilmesi gerçekleşmiş, ikinci cümle de ilk cümlenin tafsilatının bir fezlekesi (özeti) gibi olmuştur.
وَالضَّلَالُ: التَّلَفُ وَالضَّيَاعُ. وفِي لِلظَّرْفِيَّةِ الْمَجَازِيَّةِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى التَّمَكُّنِ فِي الْوَصْفِ، أَيْ إِلَّا ضَائِعٌ ضيَاعًا شَدِيدا.
Dalâl (الضَّلَالُ); telef olmak ve zayi olmaktır. { فِي } harfi, vasıfta yerleşikliğe delalet etmek için mecazi zarfiyet içindir; yani ancak şiddetli bir ziyanla zayi olmuştur.
[سُورَة الرَّعْد (١٣) : آيَة ١٥]
[Ra'd Suresi (13): Ayet 15]
وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ طَوْعاً وَكَرْهاً وَظِلالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ (١٥)
{ وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ طَوْعاً وَكَرْهاً وَظِلالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ } “Göklerde ve yerde bulunanlar da onların gölgeleri de sabah akşam, ister istemez Allah'a secde ederler.” (15)
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ لَهُ دَعْوَةُ الْحَقِّ [سُورَة الرَّعْد: ١٤] أَيْ لَهُ دَعْوَةُ الْحَقِّ وَلَهُ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَذَلِكَ شِعَارُ الْإِلَهِيَّةِ، فَأَمَّا الدَّعْوَةُ فَقَدِ اخْتَصَّ بِالْحَقَّةِ مِنْهَا دُونَ الْبَاطِلَةِ، وَأَمَّا السُّجُودُ وَهُوَ الْهَوِيُّ إِلَى الْأَرْضِ بِقَصْدِ الْخُضُوعِ فَقَدِ اخْتَصَّ اللَّهُ بِهِ عَلَى الْإِطْلَاقِ، لِأَنَّ الْمَوْجُودَاتِ الْعُلْيَا وَالْمُؤْمِنِينَ بِاللَّهِ يَسْجُدُونَ لَهُ، وَالْمُشْرِكِينَ لَا يَسْجُدُونَ لِلْأَصْنَامِ وَلَا لِلَّهِ تَعَالَى، وَلَعَلَّهُمْ يَسْجُدُونَ لِلَّهِ فِي بَعْضِ الْأَحْوَالِ.
{ لَهُ دَعْوَةُ الْحَقِّ } [Ra'd: 14] cümlesine atıftır; yani hak olan davet O'nadır ve göklerde ve yerde bulunanlar O'na secde ederler. Bu da ilahlığın şiarıdır. Duaya gelince; Allah bâtıl olana değil, hak olan duaya has kılınmıştır. Boyun eğme kastıyla yere kapanmak demek olan secdeye gelince; Allah mutlak olarak buna has kılınmıştır. Zira ulvî varlıklar ve Allah'a inanan müminler O'na secde ederler; müşrikler ise putlara secde etmedikleri gibi Allah Teâlâ'ya da secde etmezler; belki bazı durumlarda Allah'a secde ederler.
وَعُدِلَ عَنْ ضَمِيرِ الْجَلَالَةِ إِلَى اسْمِهِ تَعَالَى الْعَلَمِ تَبَعًا لِلْأُسْلُوبِ السَّابِقِ فِي افْتِتَاحِ الْأَغْرَاضِ الْأَصْلِيَّةِ.
Asıl gayelerin başlangıcında uygulanan önceki üsluba tâbi olarak, celâlet zamirinden Allah Teâlâ'nın özel ismine (lâfza-i celâle) geçilmiştir.
وَالْعُمُومُ الْمُسْتَفَادُ مِنْ مَنْ الْمَوْصُولَةِ عُمُومٌ عُرْفِيٌّ يُرَادُ بِهِ الْكَثْرَةُ الْكَاثِرَةُ.
Mevsûl olan { مَنْ } edatından anlaşılan umum (genellik), örfî bir umumdur ve bununla pek büyük bir çokluk kastedilmektedir.
وَالْمَقْصُودُ مِنْ طَوْعاً وَكَرْهاً تَقْسِيمُ أَحْوَالِ السَّاجِدِينَ. وَالْمُرَادُ بِالطَّوْعِ الِانْسِيَاقُ مِنَ النَّفْسِ تَقَرُّبًا وَزُلْفَى لِمَحْضِ التَّعْظِيمِ وَمَحَبَّةِ اللَّهِ. وَبِالْكُرْهِ الِاضْطِرَارُ عِنْدَ الشِّدَّةِ وَالْحَاجَةِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ إِذا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فَإِلَيْهِ تَجْئَرُونَ [سُورَة النَّحْل: ٥٣] . وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: مُكْرَهٌ أَخُوكَ لَا بَطَلٌ، أَيْ مُضْطَرٌّ إِلَى الْمُقَاتَلَةِ
{ طَوْعاً وَكَرْهاً } ifadesinden maksat, secde edenlerin hallerini kısımlara ayırmaktır. Tav' (isteyerek/gönülden) ile kastedilen, sırf tazim ve Allah sevgisiyle, O'na yaklaşmak ve yakınlık kazanmak amacıyla nefsin kendiliğinden yönelmesidir. Kerh (zorla/istemeyerek) ile kastedilen ise Allah Teâlâ'nın { ثُمَّ إِذا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فَإِلَيْهِ تَجْئَرُونَ } [Nahl: 53] “Sonra size bir darlık dokunduğunda ancak O'na yalvarırsınız” ayetinde olduğu gibi, darlık ve ihtiyaç anındaki çaresizliktir. Arapların “Kardeşin zorlanmıştır, kahraman olduğundan değil” (yani savaşmaya mecbur kalmıştır) sözü de bu kabildendir.
وَلَيْسَ الْمُرَادُ مِنَ الْكُرْهِ الضَّغْطَ وَالْإِلْجَاءَ كَمَا فَسَّرَ بِهِ بَعْضُهُمْ فَهُوَ بَعِيدٌ عَنِ الْغَرَضِ كَمَا سَيَأْتِي.
Kerhten maksat, bazılarının tefsir ettiği gibi baskı ve zorlama değildir; zira bu, geleceği üzere asıl gayeden uzaktır.
وَالظِّلَالُ: جَمْعُ ظِلٍّ، وَهُوَ صُورَةُ الْجِسْمِ الْمُنْعَكِسِ إِلَيْهِ نُورٌ.
Zılâl (الظِّلَالُ); zıl (gölge) kelimesinin çoğuludur ve üzerine ışık yansıyan cismin görüntüsüdür.
وَالضَّمِيرُ رَاجِعٌ إِلَى مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ مَخْصُوصٌ بِالصَّالِحِ لَهُ مِنَ الْأَجْسَامِ الْكَثِيفَةِ ذَاتِ الظِّلِّ تَخْصِيصًا بِالْعَقْلِ وَالْعَادَةِ، وَهُوَ عَطْفٌ عَلَى مَنْ، أَيْ يَسْجُدُ من فِي السَّمَوَات وَتَسْجُدُ ظِلَالُهُمْ.
[وَظِلالُهُمْ kelimesindeki] zamir { مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } ifadesine racidir; akıl ve âdet gereği bir tahsis ile, gölgesi olan kesif cisimlerden buna elverişli olanlara tahsis edilmiştir. Bu, { مَنْ } üzerine atıftır; yani göklerde olanlar secde eder ve onların gölgeleri de secde eder.
وَالْغُدُوُّ: الزَّمَانُ الَّذِي يَغْدُو فِيهِ النَّاسُ، أَيْ يَخْرُجُونَ إِلَى حَوَائِجِهِمْ: إِمَّا مَصْدَرًا عَلَى تَقْدِيرِ مُضَافٍ، أَيْ وَقْتُ الْغُدُوِّ وَإِمَّا جَمْعُ غَدْوَةٍ، فَقَدْ حُكِيَ جَمْعُهَا عَلَى غُدُوٍّ، وَتَقَدَّمَ فِي آخِرِ سُورَةِ الْأَعْرَافِ.
Gudüvv (الْغُدُوُّ); insanların sabah erkenden çıktıkları, yani ihtiyaçları için dışarı gittikleri vakittir: Ya muzâf takdiriyle masdardır (yani sabah çıkma vakti demektir) ya da gadve (غَدْوَة) kelimesinin çoğuludur; zira çoğulunun gudüvv olarak geldiği nakledilmiştir. Bu husus A'râf Suresi'nin sonunda geçmişti.
وَالْآصَالُ: جَمْعُ أَصِيلٍ، وَهُوَ وَقْتُ اصْفِرَارِ الشَّمْسِ فِي آخِرِ الْمَسَاءِ، وَالْمَقْصُودُ مِنْ ذِكْرِهِمَا اسْتِيعَابُ أَجْزَاءِ أَزْمِنَةِ الظِّلِّ.
Âsâl (الْآصَالُ); asîl kelimesinin çoğuludur ve akşamın sonunda güneşin sarardığı vakittir. Bu ikisinin zikredilmesinden maksat, gölgenin bulunduğu zaman dilimlerinin tamamını içine almaktır.
وَمَعْنَى سُجُودِ الظِّلَالِ أَنَّ اللَّهَ خَلَقَهَا مِنْ أَعْرَاضِ الْأَجْسَامِ الْأَرْضِيَّةِ، فَهِيَ مُرْتَبِطَةٌ بِنِظَامِ انْعِكَاسِ أَشِعَّةِ الشَّمْسِ عَلَيْهَا وَانْتِهَاءِ الْأَشِعَّةِ إِلَى صَلَابَةِ وَجْهِ الْأَرْضِ حَتَّى تَكُونَ
Gölgelerin secdesinin anlamı şudur: Allah onları yeryüzündeki cisimlerin arazlarından olarak yaratmıştır; binaenaleyh gölgeler, güneş ışınlarının bu cisimler üzerine yansıması ve ışınların yeryüzünün sert zeminine ulaşması nizamına bağlıdır; öyle ki
الظِّلَالُ وَاقِعَةً عَلَى الْأَرْضِ وُقُوعَ السَّاجِدِ، فَإِذَا كَانَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَأْبَى السُّجُودَ لِلَّهِ أَوْ يَتْرُكُهُ اشْتِغَالًا عَنْهُ بِالسُّجُودِ لِلْأَصْنَامِ فَقَدْ جَعَلَ اللَّهُ مِثَالَهُ شَاهِدًا عَلَى اسْتِحْقَاقِ اللَّهِ السُّجُودَ إِلَيْهِ شَهَادَةً رَمْزِيَّةً. وَلَوْ جَعَلَ اللَّهُ الشَّمْسَ شَمْسَيْنِ مُتَقَابِلَتَيْنِ عَلَى السَّوَاءِ لَانْعَدَمَتِ الظِّلَالُ، وَلَوْ جَعَلَ وَجْهَ الْأَرْضِ شَفَّافًا أَوْ لَامِعًا كَالْمَاءِ لَمْ يظْهر الظل عَلَيْهِ بَيِّنًا. فَهَذَا مِنْ رُمُوزِ الصَّنْعَةِ الَّتِي أَوْجَدَهَا اللَّهُ وَأَدَقَّهَا دِقَّةً بَدِيعَةً. وَجَعَلَ نِظَامَ الْمَوْجُودَاتِ الْأَرْضِيَّةِ مُهَيَّئَةً لَهَا فِي الْخِلْقَةِ لِحِكَمٍ مُجْتَمِعَةٍ، مِنْهَا: أَنْ تَكُونَ رُمُوزًا دَالَّةً عَلَى انْفِرَادِهِ تَعَالَى بِالْإِلَهِيَّةِ، وَعَلَى حَاجَةِ الْمَخْلُوقَاتِ إِلَيْهِ، وَجَعَلَ أَكْثَرَهَا فِي نَوْعِ الْإِنْسَانِ لِأَنَّ نَوْعَهُ مُخْتَصٌّ بِالْكُفْرَانِ دُونَ الْحَيَوَانِ.
gölgeler yere secde eden kimsenin düşüşü gibi düşer. İnsanlardan Allah'a secde etmekten kaçınan veya putlara secde etmekle meşgul olup O'na secdeyi terk eden biri bulunsa bile, Allah onun bu halini sembolik bir şahitlikle Allah'ın kendisine secde edilmeyi hak ettiğine bir şahit kılmıştır. Şayet Allah güneşi birbirine tam karşıt iki güneş yapsaydı gölgeler yok olurdu; şayet yeryüzünü şeffaf yahut su gibi parlak kılsaydı gölge onun üzerinde belirgin olarak görünmezdi. Bu, Allah'ın var ettiği ve eşsiz bir incelikle varettiği sanatın sembollerindendir. Birçok hikmet sebebiyle yeryüzündeki varlıklar nizamını yaratılışta buna elverişli kılmıştır; bu hikmetlerden biri de: bunların Allah Teâlâ'nın ilahlıkta tek olduğuna ve yaratılmışların O'na muhtaç olduğuna delalet eden semboller olmasıdır. Bunların çoğunu da insan türünde kılmıştır; zira hayvanların aksine, nankörlük etmek sadece insan türüne has bir durumdur.
وَالْغَرَضُ مِنْ هَذَا الِاسْتِدْلَالِ الرَّمْزِيِّ التَّنْبِيهُ لِدَقَائِقِ الصُّنْعِ الْإِلَهِيِّ كَيْفَ جَاءَ عَلَى نِظَامٍ مُطَّرِدٍ دَالٍّ بَعْضُهُ عَلَى بَعْضٍ، كَمَا قِيلَ:
Bu sembolik istidlalden (delil getirmeden) maksat, ilahî sanatın inceliklerine; bir kısmı diğerine delalet eden nasıl düzenli bir nizam üzere geldiğine dikkat çekmektir; nitekim şöyle denilmiştir:
وَفِي كُلِّ شَيْءٍ لَهُ آيَةٌ تَدُلُّ ... عَلَى أَنَّهُ الْوَاحِدُ
Her şeyde O'nun için bir ayet (delil) vardır, / O'nun bir olduğuna delalet eden.
وَالِاسْتِدْلَالُ مَعَ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ الْأَشْيَاءَ تَسْجُدُ لِلَّهِ لِأَنَّ ظِلَالَهَا وَاقِعَةٌ عَلَى الْأَرْضِ فِي كُلِّ مَكَانٍ وَمَا هِيَ مَسَاجِدُ لِلْأَصْنَامِ وَأَنَّ الْأَصْنَامَ لَهَا أَمْكِنَةٌ مُعَيَّنَةٌ هِيَ حِمَاهَا وَحَرِيمُهَا وَأَكْثَرُ الْأَصْنَامِ، فِي الْبُيُوتِ مِثْلُ: الْعُزَّى وَذِي الْخَلَصَةِ وَذِي الْكَعْبَاتِ حَيْثُ تَنْعَدِمُ الظِّلَالُ فِي الْبُيُوتِ.
Bununla birlikte, eşyanın Allah'a secde ettiğine dair bir istidlaldir; zira onların gölgeleri her yerde yere düşmektedir ve bunlar putlar için yapılmış secdeler değildir. Putların ise kendilerine ait korunaklı ve dokunulmaz belirli mekânları vardır ve Uzzâ, Zü'l-Halasa ve Zü'l-Ka'bât gibi putların çoğu evlerin/tapınakların içindedir ki buralarda gölgeler oluşmaz.
وَهَذِهِ الْآيَةُ مَوْضِعُ سُجُودٍ مِنْ سُجُودِ الْقُرْآنِ، وَهِيَ السَّجْدَةُ الثَّانِيَةُ فِي تَرْتِيبِ الْمُصْحَفِ بِاتِّفَاقِ الْفُقَهَاءِ. وَمِنْ حِكْمَةِ السُّجُودِ عِنْدَ قِرَاءَتِهَا أَنْ يَضَعَ الْمُسْلِمُ نَفْسَهُ فِي عِدَادِ مَا يَسْجُدُ لِلَّهِ طَوْعًا بِإِيقَاعِهِ السُّجُودَ. وَهَذَا اعْتِرَافٌ فِعْلِيٌّ بِالْعُبُودِيَّةِ لِلَّهِ تَعَالَى.
Bu ayet, Kur'an tilavet secdelerinden bir secde yeridir ve fakihlerin ittifakıyla Mushaf tertibinde ikinci secdedir. Ayet okunduğunda secde etmenin hikmetlerinden biri de Müslümanın secdeyi fiilen yerine getirerek kendisini isteyerek Allah'a secde edenlerin arasına dahil etmesidir. Bu da Allah Teâlâ'ya kulluğun fiilî bir itirafıdır.
[سُورَة الرَّعْد (١٣) : آيَة ١٦]
[Ra'd Suresi (13): Ayet 16]
قُلْ مَنْ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قُلِ اللَّهُ قُلْ أَفَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءَ لَا يَمْلِكُونَ لِأَنْفُسِهِمْ نَفْعاً وَلا ضَرًّا قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوِي الظُّلُماتُ وَالنُّورُ أَمْ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ خَلَقُوا كَخَلْقِهِ فَتَشابَهَ الْخَلْقُ عَلَيْهِمْ قُلِ اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ الْواحِدُ الْقَهَّارُ (١٦)
{ قُلْ مَنْ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قُلِ اللَّهُ قُلْ أَفَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءَ لَا يَمْلِكُونَ لِأَنْفُسِهِمْ نَفْعاً وَلا ضَرًّا قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوِي الظُّلُماتُ وَالنُّورُ أَمْ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ خَلَقُوا كَخَلْقِهِ فَتَشابَهَ الْخَلْقُ عَلَيْهِمْ قُلِ اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ الْواحِدُ الْقَهَّارُ } “De ki: 'Göklerin ve yerin Rabbi kimdir?' De ki: 'Allah'tır.' De ki: 'O halde O'nu bırakıp da kendilerine dahi ne bir fayda ne de bir zarar verme gücü olmayan dostlar mı edindiniz?' De ki: 'Kör ile gören bir olur mu hiç? Yahut karanlıklar ile aydınlık bir olur mu?' Yoksa Allah'a, O'nun yarattığı gibi yaratan ortaklar buldular da bu yaratma kendilerince birbirine benzer mi göründü? De ki: 'Her şeyin yaratıcısı Allah'tır. O, tektir, kahredicidir (her şeye mutlak galip gelendir).'” (16)
لَمَّا نَهَضَتِ الْأَدِلَّةُ الصَّرِيحَةُ بِمَظَاهِرِ الْمَوْجُودَاتِ الْمُتَنَوِّعَةِ عَلَى انْفِرَادِهِ بِالْإِلَهِيَّةِ مِنْ قَوْلِهِ: اللَّهُ الَّذِي رَفَعَ السَّماواتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها [سُورَة الرَّعْد: ٢] وَقَوْلِهِ: وَهُوَ الَّذِي مَدَّ الْأَرْضَ [سُورَة الرَّعْد: ٣] وَقَوْلِهِ: اللَّهُ يَعْلَمُ مَا تَحْمِلُ كُلُّ أُنْثى [سُورَة الرَّعْد: ٨] وَقَوْلِهِ: هُوَ الَّذِي يُرِيكُمُ الْبَرْقَ [سُورَة الرَّعْد: ١٢] الْآيَاتِ، وَبِمَا فِيهَا مِنْ دَلَالَةٍ رَمْزِيَّةٍ دَقِيقَةٍ مِنْ قَوْلِهِ: لَهُ دَعْوَةُ الْحَقِّ [سُورَة الرَّعْد: ١٤] وَقَوْلِهِ: وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّماواتِ [سُورَة الرَّعْد: ١٥] إِلَى آخِرِهَا لَا جَرَمَ تَهَيَّأَ الْمَقَامُ لِتَقْرِيرِ الْمُشْرِكِينَ تَقْرِيرًا لَا يَجِدُونَ مَعَهُ عَنِ الْإِقْرَارِ مَنْدُوحَةً، ثُمَّ لِتَقْرِيعِهِمْ عَلَى الْإِشْرَاكِ تَقْرِيعًا لَا يَسَعُهُمْ إِلَّا تَجَرُّعُ مَرَارَتِهِ، لِذَلِكَ اسْتُؤْنِفَ الْكَلَامُ وَافْتُتِحَ بِالْأَمْرِ بِالْقَوْلِ تَنْوِيهًا بِوُضُوحِ الْحُجَّةِ.
{ اللَّهُ الَّذِي رَفَعَ السَّماواتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها } [Ra'd: 2] “Gördüğünüz gökleri direksiz yükselten Allah'tır”, { وَهُوَ الَّذِي مَدَّ الْأَرْضَ } [Ra'd: 3] “Yeri yayıp döşeyen de O'dur”, { اللَّهُ يَعْلَمُ مَا تَحْمِلُ كُلُّ أُنْثى } [Ra'd: 8] “Allah, her dişinin ne taşıdığını bilir” ve { هُوَ الَّذِي يُرِيكُمُ الْبَرْقَ } [Ra'd: 12] “O, size şimşeği gösterendir” gibi ayetlerdeki çeşitli varlık tezahürleriyle O'nun ilahlıkta tek oluşuna dair açık deliller ile { لَهُ دَعْوَةُ الْحَقِّ } [Ra'd: 14] “Hak olan davet O'nadır” ve { وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّماواتِ } [Ra'd: 15] “Göklerde bulunanlar da Allah'a secde eder” gibi ayetlerdeki ince sembolik delaletler ortaya konulunca; şüphesiz makam, müşriklere itiraf etmekten başka çıkar yol bulamayacakları bir ikrar yaptırmaya, ardından da acısını yudumlamaktan başka çare bulamayacakları şekilde şirk koştukları için onları azarlamaya hazır hale gelmiştir. Bu sebeple söz yeniden başlatılmış (istînâf edilmiş) ve hüccetin apaçıklığına dikkat çekmek üzere söyleme emriyle açılmıştır.
وَلِكَوْنِ الِاسْتِفْهَامِ غَيْرَ حَقِيقِيٍّ جَاءَ جَوَابُهُ مِنْ قِبَلِ الْمُسْتَفْهِمِ. وَهَذَا كَثِيرٌ فِي الْقُرْآنِ وَهُوَ مِنْ بَدِيعِ أَسَالِيبِهِ، كَقَوْلِهِ: عَمَّ يَتَساءَلُونَ عَنِ النَّبَإِ الْعَظِيمِ [سُورَة النَّبَأِ: ١- ٢] .
İstifham (soru) hakiki olmadığından, cevabı soruyu soran tarafından verilmiştir. Bu durum Kur'an'da çokça yer alır ve { عَمَّ يَتَساءَلُونَ عَنِ النَّبَإِ الْعَظِيمِ } [Nebe: 1-2] “Birbirlerine neyi soruyorlar? O büyük haberi mi?” ayetinde olduğu gibi onun eşsiz üsluplarındandır.
وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ لِمَنْ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قُلْ لِلَّهِ كَتَبَ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٢] .
Bu husus En'âm Suresi'nde yer alan { قُلْ لِمَنْ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قُلِ اللَّهِ كَتَبَ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ } [12] “De ki: 'Göklerde ve yerde olanlar kimindir?' De ki: 'Allah'ındır. O, rahmeti kendi üzerine yazmıştır'” ayetinde geçmişti.
وَإِعَادَةُ فِعْلِ الْأَمْرِ بِالْقَوْلِ فِي قُلْ أَفَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءَ الَّذِي هُوَ تَفْرِيعٌ عَلَى الْإِقْرَارِ بِأَنَّ اللَّهَ رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ لِقَصْدِ الِاهْتِمَامِ بِذَلِكَ التَّفْرِيعِ لِمَا فِيهِ مِنَ الْحُجَّةِ الْوَاضِحَةِ.
Allah'ın göklerin ve yerin Rabbi olduğunu ikrar etmenin bir neticesi (tefrîi) olan { قُلْ أَفَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءَ } [ifadesinde] söyleme emri fiilinin tekrar edilmesi, içerdiği açık hüccetten ötürü bu neticeye dikkat çekmek ve önem vermek kastıyladır.
فَالِاسْتِفْهَامُ تَقْرِيرٌ وَتَوْبِيخٌ وَتَسْفِيهٌ لِرَأْيِهِمْ بِنَاءً عَلَى الْإِقْرَارِ الْمُسَلَّمِ. وَفِيهِ اسْتِدْلَالٌ آخَرُ عَلَى عَدَمِ أَهْلِيَّة أصنامهم للإهلية فَإِنَّ اتِّخَاذَهُمْ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِهِ مَعْلُومٌ لَا يَحْتَاجُ إِلَى الِاسْتِفْهَامِ عَنْهُ.
Buradaki istifham (soru); teslim edilen ikrara binaen bir onaylatma (takrîr), azarlama (tevbîh) ve onların görüşlerini akılsızca bulmadır (tesfîh). Ayrıca putlarının ilahlığa elverişli olmadığına dair başka bir delil getirmedir; zira onların Allah'tan başka dostlar edinmiş oldukları zaten bilinmektedir ve sorulmaya ihtiyacı yoktur.
وَجُمْلَةُ لَا يَمْلِكُونَ صِفَةٌ لِ أَوْلِياءَ، وَالْمَقْصُودُ مِنْهَا تَنْبِيهُ السَّامِعِينَ لِلنَّظَرِ فِي تِلْكَ الصِّفَةِ فَإِنَّهُمْ إِنْ تَدَبَّرُوا عَلِمُوهَا وَعَلِمُوا أَنَّ مَنْ كَانَتْ تِلْكَ صِفَتَهُ فَلَيْسَ بِأَهْلٍ لِأَنْ يُعْبَدَ.
{ لَا يَمْلِكُونَ } cümlesi { أَوْلِياءَ } kelimesinin sıfatıdır. Bundan maksat, dinleyenleri bu sıfat üzerinde düşünmeye sevk etmektir; çünkü onlar düşünürlerse bunu anlayacaklar ve bu sıfata sahip olan birinin ibadet edilmeye layık olmadığını bileceklerdir.
وَمَعْنَى الْمُلْكِ هُنَا الْقُدْرَةُ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ أَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعاً فِي سُورَةِ الْعُقُودِ [٧٦] .
Buradaki mülk (malik olma) anlamı güç yetirme (kudret) demektir; nitekim Mâide (Ukûd) Suresi'nde yer alan { قُلْ أَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعاً } [76] “De ki: 'Allah'ı bırakıp da size ne bir zarar ne de bir fayda vermeye gücü yetmeyen şeylere mi tapıyorsunuz?'” ayetinde de bu anlamdadır.
وَفِي الحَدِيث: «أَو أملك لَكَ أَنْ نَزَعَ اللَّهُ مِنْ قَلْبِكَ الرَّحْمَةَ»
Hadiste de şöyle buyrulmuştur: “Allah senin kalbinden merhameti söküp almışsa ben senin için ne yapabilirim (buna nasıl güç yetirebilirim)?”
. وَعَطْفُ الضُّرِّ عَلَى النَّفْعِ اسْتِقْصَاءٌ فِي عَجْزِهِمْ لِأَنَّ شَأْنَ الضُّرِّ أَنَّهُ أَقْرَبُ لِلِاسْتِطَاعَةِ وَأَسْهَلُ.
Zararın faydaya atfedilmesi onların acziyetini en uç noktasına kadar belirtmek içindir; çünkü zarar vermek güç yetirmeye daha yakın ve daha kolaydır.
قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوِي الظُّلُماتُ وَالنُّورُ إِعَادَةُ الْأَمْرِ بِالْقَوْلِ لِلِاهْتِمَامِ الْخَاصِّ بِهَذَا الْكَلَامِ لِأَنَّ مَا قَبْلَهُ إِبْطَالٌ لِاسْتِحْقَاقِ آلِهَتِهِمُ الْعِبَادَةَ. وَهَذَا إِظْهَارٌ لِمَزِيَّةِ الْمُؤْمِنِينَ بِاللَّهِ عَلَى أَهْلِ الشِّرْكِ، ذَلِكَ أَنَّ قَوْلَهُ: قُلْ مَنْ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قُلِ اللَّهُ تَضَمَّنَ أَن الرَّسُول- ﵇ دَعَا إِلَى إِفْرَادِ اللَّهِ بِالرُّبُوبِيَّةِ وَأَنَّ الْمُخَاطَبِينَ أَثْبَتُوا الرُّبُوبِيَّةَ لِلْأَصْنَامِ فَكَانَ حَالُهُمْ وَحَالُهُ كَحَالِ الْأَعْمَى وَالْبَصِيرِ وَحَالِ الظُّلُمَاتِ وَالنُّورِ.
{ قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوِي الظُّلُماتُ وَالنُّورُ } [ayetinde] söyleme emrinin tekrar edilmesi, bu söze özel bir önem verilmesinden dolayıdır; çünkü bundan önceki kısım onların ilahlarının ibadete layık oluşunu iptal etmektir. Bu kısım ise Allah'a inanan müminlerin şirk ehline olan üstünlüğünü ortaya koymaktır. Zira { قُلْ مَنْ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قُلِ اللَّهُ } ayeti, Resul'ün [sallallâhu aleyhi ve sellem] Allah'ı rablikte birlemeye çağırdığını, muhatapların ise rabliği putlara nispet ettiklerini içermektedir; dolayısıyla onların hali ile onun hali, kör ile görenin ve karanlıklar ile aydınlığın hali gibi olmuştur.
وَنَفْيُ التَّسْوِيَةِ بَيْنَ الْحَالَيْنِ يَتَضَمَّنُ تَشْبِيهًا بِالْحَالَيْنِ وَهَذَا مِنْ صِيَغِ التَّشْبِيهِ الْبَلِيغِ.
İki durum arasındaki eşitliğin nefyedilmesi (reddedilmesi), her iki duruma bir teşbihi içerir ve bu da belîğ teşbih kalıplarındandır.
وأَمْ لِلْإِضْرَابِ الِانْتِقَالِيِّ فِي التَّشْبِيهِ. فَهِيَ لِتَشْبِيهٍ آخَرَ بِمَنْزِلَةِ أَوْ فِي قَوْلِ لَبِيدٍ:
{ أَمْ } edatı teşbihte intikâlî ıdrâb (bir konudan diğerine geçiş) içindir. Dolayısıyla Lebîd'in şu sözündeki “ev” (أَوْ) mesabesinde başka bir teşbih içindir:
أَوْ رَجْعُ وَاشِمَةٍ أُسِفَّ نُؤُورُهَا وَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّماءِ.
“...Yahut dövmesi tazelenmiş bir dövmecinin izi gibidir.” ve Yüce Allah'ın { أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّماءِ } “Yahut gökten boşanan bir yağmur gibidir...” ayetindeki [gibidir].
وَأَظْهَرَ حَرْفَ هَلْ بَعْدَ أَمْ لِأَنَّ فِيهِ إِفَادَةَ تَحْقِيقِ الِاسْتِفْهَامِ. وَذَلِكَ لَيْسَ مِمَّا تُغْنِي فِيهِ دَلَالَةُ أَمْ عَلَى أَصْلِ الِاسْتِفْهَامِ وَلِذَلِكَ لَا تَظْهَرُ الْهَمْزَةُ بَعْدَ أَمْ اكْتِفَاءً بِدَلَالَةِ أَمْ عَلَى تَقْدِيرِ اسْتِفْهَامٍ.
{ أَمْ } edatından sonra { هَلْ } harfi açıkça getirilmiştir; çünkü bunda soru anlamını pekiştirme (tahkik) faydası vardır. Bu pekiştirme, { أَمْ } edatının asıl soruya olan delaletinin tek başına karşılayamayacağı bir durumdur. Bu sebeple, soru takdirine { أَمْ } edatının delaleti yeterli görüldüğünden { أَمْ } edatından sonra hemze açıkça zikredilmez.
وَجَمْعُ الظُّلُمَاتِ وَإِفْرَادُ النُّورِ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَجَعَلَ الظُّلُماتِ وَالنُّورَ فِي أَوَّلِ سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١] .
{ الظُّلُماتِ } kelimesinin çoğul, { النُّورِ } kelimesinin tekil getirilmesi hususu, En'âm Suresi'nin başında [1] yer alan { وَجَعَلَ الظُّلُماتِ وَالنُّورَ } “karanlıkları ve aydınlığı var etti” ayetinde daha önce geçmişti.
وَاخْتِيرَ التَّشْبِيهُ فِي الْمُتَقَابِلَاتِ الْعَمَى وَالْبَصَرِ، وَالظُّلْمَةِ وَالنُّورِ، لِتَمَامِ الْمُنَاسَبَةِ لِأَنَّ حَالَ الْمُشْرِكِينَ أَصْحَابِ الْعَمَى كَحَالِ الظُّلْمَةِ فِي انْعِدَامِ إِدْرَاكِ
Birbirinin zıddı olan körlük ve görme ile karanlık ve aydınlık arasındaki benzetme, tam bir uygunluk sağlamak için seçilmiştir. Çünkü kör olan müşriklerin durumu, görülebilen şeyleri algılayamama hususunda karanlığın durumu gibidir;
الْمُبْصَرَاتِ، وَحَالُ الْمُؤْمِنِينَ كَحَالِ الْبَصَرِ فِي الْعِلْمِ وَكَحَالِ النُّورِ فِي الْإِفَاضَةِ وَالْإِرْشَادِ.
müminlerin durumu ise ilim hususunda görmenin durumu gibi ve feyiz verme ile doğru yolu gösterme hususunda da aydınlığın durumu gibidir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ تَسْتَوِي الظُّلُمَاتُ بِفَوْقِيَّةٍ فِي أَوَّلِهِ مُرَاعَاةً لِتَأْنِيثِ الظُّلُمَاتِ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ، وَخَلَفٌ- بِتَحْتِيَّةٍ فِي أَوَّلِهِ وَذَلِكَ وَجْهٌ فِي الْجَمْعِ غَيْرِ الْمُذَكَّرِ السَّالِمِ.
Cumhur, { الظُّلُمَاتُ } kelimesinin müennesliğini (dişilliğini) gözeterek { تَسْتَوِي الظُّلُمَاتُ } ifadesini başındaki harfi üstten iki noktalı te ile (تَسْتَوِي) okumuştur. Hamza, Kisâî, Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir ve Halef ise başındaki harfi alttan iki noktalı ye ile (يَسْتَوِي) okumuşlardır; bu da kurallı eril çoğul (cem-i müzekker sâlim) dışındaki çoğullarda caiz olan bir vecihtir.
أَمْ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ خَلَقُوا كَخَلْقِهِ فَتَشابَهَ الْخَلْقُ عَلَيْهِمْ قُلِ اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ الْواحِدُ الْقَهَّارُ أَمْ للإضراب الِانْتِقَال فِي الِاسْتِفْهَام مُقَابل قَوْلِهِ: أَفَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءَ لَا يَمْلِكُونَ لِأَنْفُسِهِمْ نَفْعاً وَلا ضَرًّا، فَالْكَلَامُ بَعْدَ (أَمْ) اسْتِفْهَامٌ حُذِفَتْ أَدَاتُهُ لِدَلَالَةِ (أَمْ) عَلَيْهَا. وَالتَّقْدِيرُ أَمْ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ. وَالْتَفَتَ عَنِ الْخِطَابِ إِلَى الْغَيْبَةِ إِعْرَاضًا عَنْهُمْ لِمَا مَضَى مِنْ ذِكْرِ ضَلَالِهِمْ.
{ أَمْ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ خَلَقُوا كَخَلْقِهِ فَتَشابَهَ الْخَلْقُ عَلَيْهِمْ قُلِ اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ الْواحِدُ الْقَهَّارُ } “Yoksa Allah'a, O'nun yarattığı gibi yaratan ortaklar buldular da bu yaratma kendilerince birbirine benzer mi göründü? De ki: 'Allah her şeyin yaratıcısıdır ve O, tektir, her şeye boyun eğdirendir.'” Buradaki { أَمْ } edatı, { أَفَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءَ لَا يَمْلِكُونَ لِأَنْفُسِهِمْ نَفْعاً وَلا ضَرًّا } ayetinin karşılığı olarak istifhamda (soruda) intikâlî ıdrâb (bir konudan diğerine geçiş) içindir. Dolayısıyla { أَمْ } edatından sonraki söz, edatı { أَمْ }'in ona delalet etmesi sebebiyle hazfedilmiş bir istifhamdır (sorudur). Takdiri: [أَمْ أَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ] “Yoksa Allah'a ortaklar mı kıldılar?” şeklindedir. Sapıklıklarının daha önce zikredilmiş olmasından ötürü onlardan yüz çevirmek amacıyla hitaptan gayb (üçüncü şahıs) kipine iltifat yapılmıştır.
وَالِاسْتِفْهَامُ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّهَكُّمِ وَالتَّغْلِيطِ. فَالْمَعْنَى: لَوْ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ يَخْلُقُونَ كَمَا يَخْلُقُ اللَّهُ لَكَانَتْ لَهُمْ شُبْهَةٌ فِي الِاغْتِرَارِ وَاتِّخَاذِهِمْ آلِهَةً، أَيْ فَلَا عُذْرَ لَهُمْ فِي عِبَادَتِهِمْ، فَجُمْلَةُ خَلَقُوا صِفَةٌ لِ شُرَكاءَ.
Soru, alay etme (tehekküm) ve yanılgılarını yüzlerine vurma (tağlît) anlamında kullanılmıştır. Anlam şudur: Şayet Allah'a, O'nun yarattığı gibi yaratan ortaklar koşmuş olsalardı, aldanmaları ve onları ilah edinmeleri hususunda bir şüpheleri (tutunacak bir gerekçeleri) olurdu; yani [gerçekte] onlara ibadet etmelerinde hiçbir mazeretleri yoktur. Dolayısıyla { خَلَقُوا } cümlesi { شُرَكاءَ } kelimesinin sıfatıdır.
وَشِبْهُ جُمْلَةِ كَخَلْقِهِ فِي مَعْنَى الْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ، أَيْ خَلَقُوا خَلْقًا مِثْلَ مَا خَلَقَ اللَّهُ.
{ كَخَلْقِهِ } şibh-i cümlesi meful-i mutlak anlamındadır; yani “Allah'ın yarattığı gibi bir yaratışla yarattılar” demektir.
وَالْخَلْقُ فِي الْمَوْضِعَيْنِ مَصْدَرٌ.
Her iki yerdeki halk (خَلْق) kelimesi de masdardır.
وَجُمْلَةُ فَتَشابَهَ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ خَلَقُوا كَخَلْقِهِ فَهِيَ صِفَةٌ ثَانِيَةٌ لِ شُرَكاءَ،
{ فَتَشابَهَ } cümlesi { خَلَقُوا كَخَلْقِهِ } cümlesine matuftur; dolayısıyla { شُرَكاءَ } kelimesinin ikinci sıfatıdır.
وَالرَّابِطُ اللَّامُ فِي قَوْلِهِ: الْخَلْقُ لِأَنَّهَا عِوَضٌ عَنِ الضَّمِيرِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ. وَالتَّقْدِيرُ: فَتَشَابَهَ خَلْقُهُمْ عَلَيْهِمْ. وَالْوَصْفَانِ هُمَا مصب التهكم والتغليط.
{ الْخَلْقُ } kelimesindeki harf-i tarif (lâm), muzafun ileyh olan zamirin yerine geçtiği için râbıttır (bağlayıcıdır). Takdiri: [فَتَشَابَهَ خَلْقُهُمْ عَلَيْهِمْ] “Onların yaratması kendilerine benzer göründü” şeklindedir. Bu iki sıfat, alay etme ve yanılgıyı ortaya koymanın odak noktasıdır.
وَجُمْلَةُ قُلِ اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ فَذْلَكَةٌ لِمَا تَقَدَّمَ وَنَتِيجَةٌ لَهُ، فَإِنَّهُ لَمَّا جَاءَ الِاسْتِفْهَامُ التَّوْبِيخِيُّ فِي أَفَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءَ [سُورَة الرَّعْد: ١٦] وَفِي أَمْ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ خَلَقُوا كَخَلْقِهِ كَانَ
{ قُلِ اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ } cümlesi, önceki kısmın bir özeti (fezlekesi) ve onun bir sonucudur. Zira kınama bildiren soru, { أَفَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءَ } [Ra'd Suresi: 16] ve { أَمْ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ خَلَقُوا كَخَلْقِهِ } ayetlerinde yer alınca,
بِحَيْثُ يَنْتُجُ أَنَّ أُولَئِكَ الَّذِينَ اتَّخَذُوهُمْ شُرَكَاءَ لِلَّهِ وَالَّذِينَ تَبَيَّنَ قُصُورُهُمْ عَنْ أَنْ يَمْلِكُوا لِأَنْفُسِهِمْ نَفْعًا أَوْ ضَرًّا، وَأَنَّهُمْ لَا يَخْلُقُونَ كَخَلْقِ اللَّهِ إِنْ هُمْ إِلَّا مَخْلُوقَاتٌ لِلَّهِ تَعَالَى، وَأَنَّ اللَّهَ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ، وَمَا أُولَئِكَ الْأَصْنَامُ إِلَّا أَشْيَاءُ دَاخِلَةٌ فِي عُمُومِ كُلِّ شَيْءٍ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْمُتَوَحِّدُ بِالْخَلْقِ، الْقَهَّارُ لِكُلِّ شَيْءٍ دُونَهُ. وَلِتَعَيُّنِ مَوْضُوعِ الْوَحْدَةِ وَمُتَعَلَّقِ الْقَهْرِ حُذِفَ مُتَعَلَّقُهُمَا. وَالتَّقْدِيرُ: الْوَاحِدُ بِالْخَلْقِ الْقَهَّارُ لِلْمَوْجُودَاتِ.
Allah'a ortak koştukları, kendilerine fayda veya zarar vermekten aciz oldukları ve Allah'ın yaratması gibi yaratamadıkları ortaya çıkan o varlıkların ancak Yüce Allah'ın yaratıkları olduğu; Allah'ın her şeyin yaratıcısı olduğu, o putların da “her şey” umumuna (kapsamına) dahil nesnelerden başka bir şey olmadığı, yaratmada tek olanın ve Kendisi dışındaki her şeye mutlak galip gelenin (kahhâr) yalnızca Allah olduğu sonucunu doğuracak bir mahiyet arz etmiştir. Vahdaniyetin (tekliğin) konusu ve kahrın (boyun eğdirmenin) taalluk ettiği şey belirli olduğu için her ikisinin de müteallakı hazfedilmiştir. Takdiri şöyledir: “Yaratmada tek olan, varlıklara mutlak boyun eğdirendir.”
والقهر: الْغَلَبَة، وَتقدم عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَهُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ فِي سُورَة الْأَنْعَام [١٨] .
Kahr (الْقَهْر): Galebe çalmak demektir; En'âm Suresi'nde [18] yer alan { وَهُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ } “O, kullarının üstünde mutlak hâkimdir” ayetinde daha önce geçmişti.
[سُورَة الرَّعْد (١٣) : آيَة ١٧]
[RA'D SURESİ (13): AYET 17]
أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَسالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِها فَاحْتَمَلَ السَّيْلُ زَبَداً رابِياً وَمِمَّا يُوقِدُونَ عَلَيْهِ فِي النَّارِ ابْتِغاءَ حِلْيَةٍ أَوْ مَتاعٍ زَبَدٌ مِثْلُهُ كَذلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْحَقَّ وَالْباطِلَ فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفاءً وَأَمَّا مَا يَنْفَعُ النَّاسَ فَيَمْكُثُ فِي الْأَرْضِ كَذلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ (١٧)
{ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَسالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِها فَاحْتَمَلَ السَّيْلُ زَبَداً رابِياً وَمِمَّا يُوقِدُونَ عَلَيْهِ فِي النَّارِ ابْتِغاءَ حِلْيَةٍ أَوْ مَتاعٍ زَبَدٌ مِثْلُهُ كَذلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْحَقَّ وَالْباطِلَ فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفاءً وَأَمَّا مَا يَنْفَعُ النَّاسَ فَيَمْكُثُ فِي الْأَرْضِ كَذلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ (١٧) } “O, gökten bir su indirdi de vadiler kendi hacimlerince dolup aktı; sel de üste çıkan bir köpüğü yüklenip götürdü. Bir zinet veya bir eşya yapmak isteyerek ateşte erittikleri şeylerden de bunun gibi bir köpük çıkar. İşte Allah hak ile batılı böyle darbımesel yapar. Köpüğe gelince, o atılır gider; insanlara fayda veren şeye gelince, o ise yerde kalır. İşte Allah misalleri böyle verir.” (17)
جُمْلَةُ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ أَفَادَ تَسْجِيلَ حِرْمَانِ الْمُشْرِكِينَ مِنَ الِانْتِفَاعِ بِدَلَائِلِ الِاهْتِدَاءِ الَّتِي مِنْ شَأْنِهَا أَنْ تَهْدِيَ مَنْ لَمْ يَطْبَعِ اللَّهُ عَلَى قَلْبِهِ فَاهْتَدَى بِهَا الْمُؤْمِنُونَ.
{ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً } cümlesi, Allah'ın kalbini mühürlemediği kimselere hidayet verme özelliğine sahip olan ve müminlerin kendisiyle hidayet bulduğu doğru yol delillerinden müşriklerin mahrum kaldığını tescil eden bir istînâf-ı ibtidâîdir (yeni bir başlangıç cümlesidir).
وَجِيءَ فِي هَذَا التَّسْجِيلِ بِطَرِيقَةِ ضَرْبِ الْمَثَلِ بِحَالَيْ فَرِيقَيْنِ فِي تَلَقِّي شَيْءٍ وَاحِدٍ انْتَفَعَ فَرِيقٌ بِمَا فِيهِ مِنْ مَنَافِعَ وَتَعَلَّقَ فَرِيقٌ بِمَا فِيهِ مِنْ مَضَارَّ. وَجِيءَ فِي ذَلِكَ التَّمْثِيلِ بِحَالَةٍ فِيهَا دَلَالَةٌ عَلَى بَدِيعِ تَصَرُّفِ اللَّهِ تَعَالَى لِيَحْصُلَ التَّخَلُّصُ مِنْ ذِكْرِ دَلَائِلِ الْقُدْرَةِ إِلَى ذِكْرِ عِبَرِ الْمَوْعِظَةِ، فَالْمُرَكَّبُ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّشْبِيهِ التَّمْثِيلِيِّ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: كَذلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْحَقَّ إِلَخْ.
Bu tescil; aynı şeyi karşılayan iki fırkanın hali üzerinden, bir fırkanın ondaki faydalardan yararlanması, diğer fırkanın ise ondaki zararlara takılıp kalması şeklinde darbımesel (örnekleme) yoluyla getirilmiştir. Bu temsilde, kudret delillerinin zikrinden öğüt ibretlerinin zikrine geçişin (tahallüs) sağlanması amacıyla Allah Teâlâ'nın eşsiz tasarrufuna delalet eden bir durum getirilmiştir. Dolayısıyla bu terkip, { كَذلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْحَقَّ } “İşte Allah hakkı böyle darbımesel yapar...” sözünün karinesiyle temsîlî teşbihte kullanılmıştır.
شُبِّهَ إِنْزَالُ الْقُرْآنِ الَّذِي بِهِ الْهُدَى مِنَ السَّمَاءِ بِإِنْزَالِ الْمَاءِ الَّذِي بِهِ النَّفْعُ وَالْحَيَاةُ مِنَ السَّمَاءِ. وَشُبِّهَ وُرُودُ الْقُرْآنِ عَلَى أَسْمَاعِ النَّاسِ بِالسَّيْلِ يَمُرُّ عَلَى مُخْتَلَفِ الْجِهَاتِ فَهُوَ يَمُرُّ عَلَى التِّلَالِ وَالْجِبَالِ فَلَا يَسْتَقِرُّ فِيهَا وَلَكِنَّهُ يَمْضِي إِلَى الْأَوْدِيَةِ وَالْوِهَادِ فَيَأْخُذُ مِنْهُ كُلٌّ بِقَدْرِ سَعَتِهِ. وَتِلْكَ السُّيُولُ فِي حَالِ نُزُولِهَا تَحْمِلُ فِي أَعَالِيهَا زَبَدًا، وَهُوَ رَغْوَةُ الْمَاءِ الَّتِي تَرْبُو
İçinde hidayet bulunan Kur'an'ın gökten indirilmesi, içinde fayda ve hayat bulunan suyun gökten indirilmesine benzetilmiştir. Kur'an'ın insanların işitme duyularına ulaşması ise çeşitli yönlerden geçen sele benzetilmiştir; nitekim o tepelerden ve dağlardan geçer ama oralarda yerleşip kalmaz, vadilere ve çukurlara doğru akar ve her biri kendi kapasitesi ölçüsünde ondan alır. Bu seller aktıkları esnada üstlerinde kabaran bir köpük taşırlar; bu köpük suyun yüzeyinde kabarıp
وَتَطْفُو عَلَى سَطْحِ الْمَاءِ، فَيَذْهَبُ الزَّبَدُ غَيْرَ مُنْتَفَعٍ بِهِ وَيَبْقَى الْمَاءُ الْخَالِصُ الصَّافِي يَنْتَفِعُ بِهِ النَّاسُ لِلشَّرَابِ وَالسَّقْيِ.
yüzen köpüğüdür; neticede köpük hiçbir fayda sağlamaksızın kaybolup gider, insanların içmek ve sulamak amacıyla faydalandığı duru ve saf su ise geride kalır.
ثُمَّ شُبِّهَتْ هَيْئَةُ نُزُولِ الْآيَاتِ وَمَا تَحْتَوِي عَلَيْهِ مِنْ إِيقَاظِ النَّظَرِ فِيهَا فَيَنْتَفِعُ بِهِ مَنْ دَخَلَ الْإِيمَانُ قُلُوبَهُمْ عَلَى مَقَادِيرِ قُوَّةِ إِيمَانِهِمْ وَعَمَلِهِمْ، وَيَمُرُّ عَلَى قُلُوبِ قَوْمٍ لَا يَشْعُرُونَ بِهِ وَهُمُ الْمُنْكِرُونَ الْمُعْرِضُونَ، وَيُخَالِطُ قُلُوبَ قَوْمٍ فَيَتَأَمَّلُونَهُ فَيَأْخُذُونَ مِنْهُ مَا يُثِيرُ لَهُمْ شُبُهَاتٍ وَإِلْحَادًا. كَقَوْلِهِمْ: هَلْ نَدُلُّكُمْ عَلى رَجُلٍ يُنَبِّئُكُمْ إِذا مُزِّقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّكُمْ لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ. وَمِنْهُ الْأَخْذُ بِالْمُتَشَابِهِ قَالَ تَعَالَى: فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغاءَ تَأْوِيلِهِ [سُورَة آل عمرَان: ٧] .
Sonra ayetlerin iniş biçimi ve içerdiği derin düşünmeye sevk eden hususlar; kalplerine iman girmiş kimselerin iman ve amellerinin gücü nispetinde ondan faydalanmasına, onu fark etmeyen bir topluluğun -ki bunlar inkâr eden ve yüz çevirenlerdir- kalplerinden öylece geçip gitmesine ve bir topluluğun da kalbine karışıp onların onu düşünerek kendileri için şüphe ve inançsızlık doğuracak şeyleri çıkarmalarına benzetilmiştir. Nitekim onların: { هَلْ نَدُلُّكُمْ عَلى رَجُلٍ يُنَبِّئُكُمْ إِذا مُزِّقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّكُمْ لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ } “Paramparça olduğunuz zaman sizin mutlaka yeniden yaratılacağınızı haber veren bir adamı size gösterelim mi?” demeleri ve müteşabih ayetlere tutunmaları böyledir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغاءَ تَأْوِيلِهِ } [Âl-i İmrân Suresi: 7] “Kalplerinde eğrilik olanlar, fitne çıkarmak ve onu tevil etmek arzusuyla onun müteşabih olanına uyarlar.”
شُبِّهَ ذَلِكَ كُلُّهُ بِهَيْئَةِ نُزُولِ الْمَاءِ فَانْحِدَارُهُ عَلَى الْجِبَالِ وَالتِّلَالِ وَسَيَلَانُهُ فِي الْأَوْدِيَةِ عَلَى اخْتِلَافِ مَقَادِيرِهَا، ثُمَّ مَا يَدْفَعُ مِنْ نَفْسِهِ زَبَدًا لَا يُنْتَفَعُ بِهِ ثُمَّ لَمْ يَلْبَثِ الزَّبَدُ أَنْ ذَهَبَ وَفَنِيَ وَالْمَاءُ بَقِيَ فِي الْأَرْضِ لِلنَّفْعِ.
Bütün bunlar; suyun iniş biçimine, dağlardan ve tepelerden aşağı süzülüşüne, farklı boyutlardaki vadilerde akışına, sonra kendisinden faydasız bir köpük çıkarıp atmasına, ardından çok geçmeden köpüğün yok olup gitmesine ve suyun fayda sağlamak üzere yerde kalmasına benzetilmiştir.
وَلَمَّا كَانَ الْمَقْصُودُ التَّشْبِيهَ بِالْهَيْئَةِ كُلِّهَا جِيءَ فِي حِكَايَةِ مَا تَرَتَّبَ عَلَى إِنْزَالِ الْمَاءِ بِالْعَطْفِ بِفَاءِ التَّفْرِيعِ فِي قَوْلِهِ: فَسالَتْ وَقَوْلِهِ: فَاحْتَمَلَ فَهَذَا تَمْثِيلٌ صَالِحٌ لِتَجْزِئَةِ التَّشْبِيهَاتِ الَّتِي تَرَكَّبَ مِنْهَا وَهُوَ أَبْلَغُ التَّمْثِيلِ.
Maksat tablonun tamamıyla bir benzetme yapmak olduğu için, suyun indirilmesine bağlanan hususlar anlatılırken { فَسالَتْ } ve { فَاحْتَمَلَ } kavillerinde tefri' ifade eden fâ (فَـ) ile atıf yapılmıştır. Bu durum, kendisinden teşekkül ettiği benzetmelerin parçalara ayrılmasına elverişli bir temsildir ve temsilin en beliğ olanıdır.
وَعَلَى نَحْوِ هَذَا التَّمْثِيلِ وَتَفْسِيرِهِ جَاءَ مَا يُبَيِّنُهُ مِنَ التَّمْثِيلِ الَّذِي
Bu temsil ve tefsir doğrultusunda, onu açıklayıcı nitelikte bir temsil de
فِي قَوْلِ النَّبِيءِ ﷺ «مَثَلُ مَا بَعَثَنِي اللَّهُ بِهِ مِنَ الْهُدَى وَالْعِلْمِ كَمَثَلِ الْغَيْثِ الْكَثِيرِ أَصَابَ أَرْضًا فَكَانَ مِنْهَا نَقِيَّةٌ قَبِلَتِ الْمَاءَ فَأَنْبَتَتِ الْكَلَأَ وَالْعُشْبَ الْكَثِيرَ، وَكَانَتْ مِنْهَا أَجَادَبُ أَمْسَكَتِ الْمَاءَ فَنَفَعَ اللَّهُ بِهَا النَّاسَ فَشَرِبُوا وَسَقُوا
Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] şu hadisinde yer almıştır: “Allah'ın benimle gönderdiği hidayet ve ilmin misali, bir toprağa isabet eden bol yağmur gibidir. O toprağın bir kısmı verimlidir; suyu kabul eder, bolca çayır ve ot bitirir. Bir kısmı da çorak arazidir; suyu tutar da Allah onunla insanları faydalandırır, böylece içerler, [hayvanlarını] sularlar
وَزَرَعُوا، وَأَصَابَ مِنْهَا طَائِفَةً أُخْرَى إِنَّمَا هِيَ قِيعَانٌ لَا تُمْسِكُ مَاء وَلَا نتنبت كَلَأً، مَثَلُ مَنْ فَقِهَ فِي دِينِ اللَّهِ وَنَفَعَهُ مَا بَعَثَنِي اللَّهُ بِهِ فَعَلِمَ وَعَلَّمَ، وَمَثَلُ مَنْ لَمْ يَرْفَعْ بِذَلِكَ رَأْسًا وَلَمْ يَقْبَلْ هُدَى اللَّهِ الَّذِي أُرْسِلْتُ بِهِ»
ve ekin ekerler. O yağmur diğer bir kısım toprağa daha isabet eder ki burası sadece düz kayalıktır; ne suyu tutar ne de ot bitirir. İşte bu, Allah'ın dinini derinlemesine kavrayan ve Allah'ın benimle gönderdiği şeyden yararlanıp öğrenen ve öğreten kimse ile buna hiç başını kaldırıp bakmayan ve kendisiyle gönderildiğim Allah'ın hidayetini kabul etmeyen kimsenin misalidir.”
. وَالْأَوْدِيَةُ: جَمْعُ الْوَادِي، وَهُوَ الْحَفِيرُ الْمُتَّسِعُ الْمُمْتَدُّ مِنَ الْأَرْضِ الَّذِي يَجْرِي فِيهِ السَّيْلُ. وَتَقَدَّمَ فِي سُورَةِ بَرَاءَةَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا يَقْطَعُونَ وادِياً إِلَّا كُتِبَ لَهُمْ [سُورَة التَّوْبَة: ١٢١] .
Evdiye (الْأَوْدِيَةُ): Vâdî (الْوَادِي) kelimesinin çoğuludur; o da arazide uzayıp giden, içinden selin aktığı geniş çukurdur. Bu kelime Tevbe Suresi'nde [121] yer alan { وَلا يَقْطَعُونَ وادِياً إِلَّا كُتِبَ لَهُمْ } “ve bir vadiyi geçmeyiversinler, mutlaka kendileri için yazılır” ayetinde daha önce geçmişti.
وَالْقدر- بِفتْحَتَيْنِ-: التَّقْدِير، فَقَوْلُهُ: بِقَدَرِها فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ أَوْدِيَةٌ، وَذَكَرَهُ لِأَنَّهُ مِنْ مَوَاضِعِ الْعِبْرَةِ، وَهُوَ أَنْ كَانَتْ أَخَادِيدُ الْأَوْدِيَةِ عَلَى قَدْرِ مَا تَحْتَمِلُهُ مِنَ السُّيُولِ بِحَيْثُ لَا تَفِيضُ عَلَيْهَا وَهُوَ غَالِبُ أَحْوَالِ الْأَوْدِيَةِ. وَهَذَا الْحَالُ مَقْصُودٌ فِي التَّمْثِيلِ
Kader (الْقَدَر) -iki fetha ile- takdir (ölçü ve miktar) demektir. Dolayısıyla { بِقَدَرِها } ifadesi { أَوْدِيَةٌ } kelimesinden hal konumundadır. İbret noktalarından biri olduğu için zikredilmiştir; o da vadilerin yataklarının taşıyabilecekleri sellerin miktarınca olması, dolayısıyla vadilerin taşmamasıdır ki vadilerin çoğu durumu böyledir. Bu hal temsilde kastedilmiştir;
لِأَنَّهُ حَالُ انْصِرَافِ الْمَاءِ لِنَفْعٍ لَا ضُرَّ مَعَهُ، لِأَنَّ مِنَ السُّيُولِ جَوَاحِفَ تَجْرُفُ الزَّرْعَ وَالْبُيُوتَ وَالْأَنْعَامَ.
çünkü bu, suyun beraberinde hiçbir zarar olmaksızın sırf faydaya yöneldiği durumdur; zira sellerin bir kısmı ekini, evleri ve hayvanları sürükleyip götüren felaket selleridir.
وَأَيْضًا هُوَ دَالٌّ عَلَى تَفَاوُتِ الْأَوْدِيَةِ فِي مَقَادِيرِ الْمِيَاهِ. وَلِذَلِكَ حَظٌّ مِنَ التَّشْبِيهِ وَهُوَ اخْتِلَافُ النَّاسِ فِي قَابِلِيَّةِ الِانْتِفَاعِ بِمَا نَزَلَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ كَاخْتِلَافِ الْأَوْدِيَةِ فِي قَبُولِ الْمَاءِ عَلَى حَسَبِ مَا يَسِيلُ إِلَيْهَا مِنْ مَصَابِّ السُّيُولِ، وَقَدْ تَمَّ التَّمْثِيلُ هُنَا.
Ayrıca bu durum, vadilerin su miktarlarındaki farklılığına da delalet eder. Bunda da teşbihten bir pay vardır; o da insanların Allah katından indirilenden faydalanma kabiliyetlerinin farklılığıdır; tıpkı vadilerin sel yataklarından kendilerine doğru akan suları kabul etme hususundaki farklılıkları gibi. Burada temsil tamamlanmıştır.
وَجُمْلَةُ وَمِمَّا تُوقِدُونَ عَلَيْهِ فِي النَّارِ ابْتِغاءَ حِلْيَةٍ أَوْ مَتاعٍ زَبَدٌ مِثْلُهُ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ جُمْلَةِ فَاحْتَمَلَ إِلَخْ وَجُمْلَةِ فَأَمَّا الزَّبَدُ إِلَخَّ.
{ وَمِمَّا يُوقِدُونَ عَلَيْهِ فِي النَّارِ ابْتِغاءَ حِلْيَةٍ أَوْ مَتاعٍ زَبَدٌ مِثْلُهُ } cümlesi, { فَاحْتَمَلَ } ile başlayan cümle ile { فَأَمَّا الزَّبَدُ } ile başlayan cümle arasında bir itiraziyedir (ara cümledir).
وَهَذَا تَمْثِيلٌ آخَرُ وَرَدَ اسْتِطْرَادًا عَقِبَ ذِكْرِ نَظِيرِهِ يُفِيدُ تَقْرِيبَ التَّمْثِيلِ لِقَوْمٍ لَمْ يُشَاهِدُوا سُيُولَ الْأَوْدِيَةِ مِنْ سُكَّانِ الْقُرَى مِثْلَ أَهْلِ مَكَّةَ وَهُمُ الْمَقْصُودُ، فَقَدْ كَانَ لَهُمْ فِي مَكَّةَ صَوَّاغُونَ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ حَدِيثُ الْإِذْخِرِ، فَقَرَّبَ إِلَيْهِمْ تَمْثِيلَ عَدَمِ انْتِفَاعِهِمْ بِمَا انْتَفَعَ بِهِ غَيْرُهُمْ بِمَثَلِ مَا يُصْهَرُ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ فِي الْبَوَاتِقِ فَإِنَّهُ يَقْذِفُ زَبَدًا يَنْتَفِي عَنْهُ وَهُوَ الْخَبَثُ وَهُوَ غَيْرُ صَالِحٍ لِشَيْءٍ فِي حِينِ صَلَاحِ مَعْدِنِهِ لِاتِّخَاذِهِ حِلْيَةً أَوْ مَتَاعًا.
Bu, benzerinin zikrinin hemen ardından istıtrâd (konuyla bağlantılı ek bir açıklama) olarak gelmiş başka bir temsildir; Mekke halkı gibi yerleşik ahali olup vadi sellerini görmemiş kimselere -ki kastedilenler onlardır- temsili yaklaştırma faydası sağlar. Nitekim ızhır hadisinin de gösterdiği gibi Mekke'de kuyumcuları vardı; böylece başkalarının faydalandığı şeyden onların faydalanmayışını, potalarda eritilen altın ve gümüşün durumuna benzeterek onlara yaklaştırmıştır. Zira maden eritildiğinde kendisinden ayrılan bir köpük -yani cüruf- fırlatıp atar ki bu köpük hiçbir işe yaramaz; madenin kendisi ise ziynet veya eşya yapılmaya elverişlidir.
وَفِي الْحَدِيثِ «كَمَا يَنْفِي الْكِيرُ
Hadiste şöyle buyrulmuştur: “Tıpkı körüğün,
خَبَثَ الْحَدِيدِ»
demirin pasını (cürufunu) atıp temizlediği gibi.”
. فَالْكَلَامُ مِنْ قَبِيلِ تَعَدُّدِ التَّشْبِيهِ الْقَرِيبِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارًا ثُمَّ قَوْلِهِ: أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّماءِ [سُورَة الْبَقَرَة: ١٩] .
Dolayısıyla bu ifade, Yüce Allah'ın { مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَاراً } “Onların misali, bir ateş yakan kimsenin misali gibidir” ve ardından { أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّماءِ } [Bakara Suresi: 19] “Yahut gökten boşanan bir yağmur gibidir” ayetlerinde olduğu gibi birbirine yakın teşbihlerin peş peşe sıralanması kabilindendir.
وَأَقْرَبُ إِلَى مَا هُنَا قَوْلُ لَبِيدٍ:
Buradaki duruma en yakın olanı Lebîd'in şu sözüdür:
فَتَنَازَعَا سَبِطًا يَطِيرُ ظِلَالُهُ ... كَدُخَانِ مُشْعَلَةٍ يَشِبُّ ضِرَامُهَا
“Gölgesi uçuşan düz saçlar için çekiştiler ... alevi parlayan yakılmış bir ateşin dumanı gibi.”
مَشْمُولَةٍ غُلِثَتْ بِنَابِتِ عَرْفَجِ ... كَدُخَانِ نَارٍ سَاطِعٍ أَسْنَامُهَا
“Kuzey rüzgârıyla alevlenmiş, arfeç otuyla tutuşturulmuş ... hörgüçleri yükselen bir ateş dumanı gibi.”
وَأَفَادَ ذَلِكَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ: زَبَدٌ مِثْلُهُ.
Bu ayette söz konusu anlamı { زَبَدٌ مِثْلُهُ } “bunun gibi bir köpük” ifadesi sağlamıştır.
وَتَقْدِيمُ الْمُسْنَدِ عَلَى الْمَسْنَدِ إِلَيْهِ فِي هَذِهِ الْجُمْلَةِ لِلِاهْتِمَامِ بِالْمُسْنَدِ لِأَنَّهُ مَوْضِعُ اعْتِبَارٍ أَيْضًا بِبَدِيعِ صُنْعِ اللَّهِ تَعَالَى إِذْ جَعَلَ الزَّبَدَ يَطْفُو عَلَى أَرَقِّ الْأَجْسَامِ وَهُوَ الْمَاءُ وَعَلَى أَغْلَظِهَا وَهُوَ الْمَعْدِنُ فَهُوَ نَامُوسٌ مِنْ نَوَامِيسِ الْخِلْقَةِ، فَبِالتَّقْدِيمِ يَقَعُ تَشْوِيقُ السَّامِعِ إِلَى تَرَقُّبِ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ.
Bu cümlede müsnedin müsnedün ileyhten önce getirilmesi, müsnede önem verilmesinden dolayıdır; çünkü onda da Allah Teâlâ'nın eşsiz sanatından bir ibret vardır. Zira Allah, köpüğü hem cisimlerin en hafifi/inceliği olan suyun üzerine hem de en yoğunu/katısı olan madenin üzerine çıkaracak şekilde yaratmıştır ki bu da yaratılış kanunlarından bir kanundur. Dolayısıyla öne alma yoluyla, dinleyicide müsnedün ileyhi merakla bekleme arzusu (teşvik) meydana gelir.
وَهَذَا الِاهْتِمَامُ بِالتَّشْبِيهِ يُشْبِهُ الِاهْتِمَامَ بِالِاسْتِفْهَامِ
Teşbihe verilen bu önem, soruya verilen öneme benzemektedir;
فِي قَوْلِ النَّبِيءِ ﷺ فِي وَصْفِ جَهَنَّمَ «فَإِذَا فِيهَا كَلَالِيبُ مِثْلُ حَسَكِ السَّعْدَانِ هَلْ رَأَيْتُمْ حَسَكَ السَّعْدَانِ»
nitekim Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] cehennemi vasfederken şöyle buyurmuştur: “Orada sa'dân dikenine benzeyen çengeller vardır. Sa'dân dikenini gördünüz mü?”
. وَعَدَلَ عَنْ تَسْمِيَةِ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ إِلَى الْمَوْصُولِيَّةِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمِمَّا تُوقِدُونَ عَلَيْهِ
Altın ve gümüşün adını açıkça zikretmekten vazgeçilip, Yüce Allah'ın { وَمِمَّا تُوقِدُونَ عَلَيْهِ فِي النَّارِ } kavliyle mevsul yapısına yönelinmiştir;
فِي النَّارِ لِأَنَّهَا أَخْصَرُ وَأَجْمَعُ، وَلِأَنَّ الْغَرَضَ فِي ذِكْرِ الْجُمْلَةِ الْمَجْعُولَةِ صِلَةً، فَلَوْ ذُكِرَتْ بِكَيْفِيَّةٍ غَيْرِ صِلَةٍ كَالْوَصْفِيَّةِ مَثَلًا لَكَانَتْ بِمَنْزِلَةِ الْفَضْلَةِ فِي الْكَلَامِ وَلَطَالَ الْكَلَامُ بِذِكْرِ اسْمِ الْمَعْدِنَيْنِ مَعَ ذِكْرِ الصِّلَةِ إِذْ لَا مَحِيدَ عَنْ ذِكْرِ الْوَقُودِ لِأَنَّهُ سَبَبُ الزَّبَدِ، فَكَانَ الْإِتْيَانُ بِالْمَوْصُولِ قَضَاءً لِحَقِّ ذِكْرِ الْجُمْلَةِ مَعَ الِاخْتِصَارِ الْبَدِيعِ.
çünkü bu daha veciz ve daha kapsamlıdır. Ayrıca asıl maksat, sıla yapılan cümlenin zikredilmesidir. Şayet sıla dışında başka bir şekilde, mesela sıfat kalıbıyla zikredilseydi kelamda fazlalık (fadla) mesabesinde olurdu; ayrıca sıla zikredilirken her iki madenin adının da anılmasıyla söz uzardı. Oysa köpüğün sebebi olduğu için ateşte yakma/eritme eyleminin zikrinden kaçınmak mümkün değildir. Dolayısıyla ism-i mevsûl getirilmesi, eşsiz bir icaz ile birlikte cümlenin zikredilme hakkını yerine getirmiştir.
وَلِأَنَّ فِي الْعُدُولِ عَنْ ذِكْرِ اسْمِ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ إِعْرَاضًا يُؤْذِنُ بِقِلَّةِ الِاكْتِرَاثِ بِهِمَا تَرَفُّعًا عَنْ وَلَعِ النَّاسِ بِهِمَا فَإِنَّ اسْمَيْهِمَا قَدِ اقْتَرَنَا بِالتَّعْظِيمِ فِي عُرْفِ النَّاسِ.
Ayrıca altın ve gümüşün ismini zikretmeyip başka bir ifadeye yönelmede, insanların onlara olan düşkünlüğünün üstüne çıkıp onlara fazla önem vermemeyi hissettiren bir yüz çevirme vardır; zira insanların örfünde bu iki madenin ismi daima tazimle (büyütülerek) anılagelmiştir.
وَمن فِي قَوْلِهِ: وَمِمَّا تُوقِدُونَ ابْتِدَائِيَّةٌ.
{ وَمِمَّا تُوقِدُونَ } kavlindeki { مِنْ } harf-i cerri ibtidâiyyedir (başlangıç bildirir).
وَ (ابْتِغاءَ حِلْيَةٍ أَوْ مَتاعٍ) مَفْعُولٌ لِأَجْلِهِ مُتَعَلِّقٌ بِ تُوقِدُونَ. ذُكِرَ لِإِيضَاحِ الْمُرَادِ مِنَ الصِّلَةِ وَلِإِدْمَاجِ مَا فِيهِ مِنْ مِنَّةِ تَسْخِيرِ ذَلِكَ لِلنَّاسِ. لِشِدَّةِ رَغْبَتِهِمْ فِيهِمَا.
{ ابْتِغاءَ حِلْيَةٍ أَوْ مَتاعٍ } ifadesi { تُوقِدُونَ } fiiline bağlı mefulün lieclihdir (amaç bildiren tümleçtir). Sıla cümlesinden murat edilen şeyi açıklamak ve insanların bu ikisine aşırı rağbet göstermelerinden ötürü bunu insanlara boyun eğdirip hizmete sunma nimetini araya sıkıştırmak (idmâc) için zikredilmiştir.
وَالْحِلْيَةُ: مَا يُتَحَلَّى بِهِ، أَيْ يُتَزَيَّنُ وَهُوَ الْمَصُوغُ.
Hilye (الْحِلْيَةُ): Kendisiyle süslenilen şey, yani takı ve ziynettir ki o da işlenmiş madendir.
وَالْمَتَاعُ: مَا يُتَمَتَّعُ بِهِ وَيُنْتَفَعُ، وَذَلِكَ الْمَسْكُوكُ الَّذِي يَتَعَامَلُ بِهِ النَّاسُ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ.
Metâ (الْمَتَاعُ): Kendisinden faydalanılan ve yararlanılan şeydir; bu da insanların altın ve gümüşten aralarında muamele yaptıkları basılmış paradır (sikke).
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ تُوقِدُونَ- بِفَوْقِيَّةٍ فِي أَوَّلِهِ- عَلَى الْخِطَابِ، وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ، وَخَلَفٌ- بِتَحْتِيَّةٍ- عَلَى الْغَيْبَةِ.
Cumhur, { تُوقِدُونَ } [kelimesini] -başında iki noktalı üst harf (te) ile- muhatap kipiyle okumuştur; Hamza, Kisâî, Âsım'dan rivayetle Hafs ve Halef ise -iki noktalı alt harf (ye) ile [yûkıdûne şeklinde]- gaib kipiyle okumuştur.
وَجُمْلَةُ كَذلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْحَقَّ وَالْباطِلَ مُعْتَرِضَةٌ، هِيَ فَذْلَكَةُ التَّمْثِيلِ بِبَيَانِ الْغَرَضِ مِنْهُ، أَيْ مِثْلَ هَذِهِ الْحَالَةِ يَكُونُ ضَرْبُ مَثَلٍ لِلْحَقِّ وَالْبَاطِلِ. فَمَعْنَى يَضْرِبُ يُبَيِّنُ وَيُمَثِّلُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ مَعْنًى يَضْرِبُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٦] .
{ كَذلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْحَقَّ وَالْباطِلَ } “İşte Allah, hak ile batılı böylece örneklendirir” cümlesi ara cümledir (mu'tarıza) ve maksadı açıklayarak yapılan temsilin bir hülasasıdır; yani hak ile batıl için misal verme durumu tıpkı bu hal gibidir. { يَضْرِبُ } fiilinin anlamı; açıklar ve misal verir demektir. { يَضْرِبُ } lafzının anlamı, Bakara suresinde Yüce Allah'ın: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا } “Şüphesiz Allah bir misal vermekten çekinmez” [Bakara 26] kavlinde geçmişti.
فَحُذِفَ مُضَافٌ فِي قَوْلِهِ: يَضْرِبُ اللَّهُ الْحَقَّ، وَالتَّقْدِيرُ: يَضْرِبُ اللَّهُ مَثَلَ الْحق وَالْبَاطِل، دلَالَة فِعْلِ يَضْرِبُ عَلَى تَقْدِيرِ هَذَا الْمُضَافِ.
{ يَضْرِبُ اللَّهُ الْحَقَّ } kavlinde bir muzaf hazfedilmiştir; takdiri ise "يَضْرِبُ اللَّهُ مَثَلَ الْحق وَالْبَاطِلِ" (Allah, hakkın ve batılın misalini verir) şeklindedir; zira { يَضْرِبُ } fiili bu muzafın takdirine delalet etmektedir.
وَحَذْفُ الْجَارِّ مِنَ الْحَقَّ لِتَنْزِيلِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ مَنْزِلَةَ الْمُضَافِ الْمَحْذُوفِ.
{ الْحَقَّ } lafzından cer harfinin hazfedilmesi ise, muzafun ileyhin hazfedilen muzafın yerine geçirilmesinden (tenzil edilmesinden) ötürüdür.
وَقَدْ عُلِمَ أَنَّ الزَّبَدَ مَثَلٌ لِلْبَاطِلِ وَأَنَّ الْمَاءَ مَثَلٌ لِلْحَقِّ، فَارْتَقَى عِنْدَ ذَلِكَ إِلَى مَا فِي الْمَثَلَيْنِ مِنْ صِفَتَيِ الْبَقَاءِ وَالزَّوَالِ لِيُتَوَصَّلَ بِذَلِكَ إِلَى الْبِشَارَةِ وَالنِّذَارَةِ لِأَهْلِ الْحَقِّ وَأَهْلِ الْبَاطِلِ بِأَنَّ الْفَرِيقَ الْأَوَّلَ هُوَ الْبَاقِي الدَّائِمُ، وَأَنَّ الْفَرِيقَ الثَّانِيَ زَائِلٌ بَائِدٌ، كَقَوْلِهِ: وَلَقَدْ كَتَبْنا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُونَ إِنَّ فِي هَذَا لَبَلاغاً لِقَوْمٍ
Köpüğün batıla, suyun ise hakka misal olduğu bilindiğine göre, buradan hareketle her iki misalde bulunan kalıcılık (bekā) ve yok oluş (zevâl) niteliklerine geçilmiştir; ta ki bununla hak ehline müjde, batıl ehline ise uyarı ulaştırılsın: Birinci fırka kalıcı ve süreklidir, ikinci fırka ise yok olup gidicidir; nitekim [Allah Teâlâ'nın] şu kavlinde olduğu gibi: { وَلَقَدْ كَتَبْنا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُونَ إِنَّ فِي هَذَا لَبَلاغاً لِقَوْمٍ
عابِدِينَ [الْأَنْبِيَاء: ١٠٥، ١٠٦] ، فَصَارَ التَّشْبِيهُ تَعْرِيضًا وَكِنَايَةً عَنِ الْبِشَارَةِ وَالنِّذَارَةِ، كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ عَقِبَ ذَلِكَ لِلَّذِينَ اسْتَجابُوا لِرَبِّهِمُ الْحُسْنى وَالَّذِينَ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُ [الرَّعْد:
عابِدِينَ } “Andolsun, Zikir'den sonra Zebur'da da: 'Yeryüzüne mutlaka salih kullarım vâris olacaktır' diye yazmıştık. Şüphesiz bunda, kulluk eden bir kavim için kesin bir bildiri vardır” [Enbiyâ 105, 106]. Böylece benzetme, ardından gelen şu kavlinin delalet ettiği gibi, müjde ve uyarıdan kinaye ve üstü kapalı bir ima (ta'riz) haline gelmiştir: { لِلَّذِينَ اسْتَجابُوا لِرَبِّهِمُ الْحُسْنى وَالَّذِينَ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُ [الرَّعْد:
١٨] إِلَخْ كَمَا سَيَأْتِي قَرِيبًا.
١٨] إِلَخْ } “Rablerinin çağrısına uyanlar için en güzel mükâfat vardır. O'na uymayanlar ise...” [Ra'd 18] ilh. birazdan geleceği üzere.
فَجُمْلَةُ فَأَمَّا الزَّبَدُ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ فَاحْتَمَلَ السَّيْلُ زَبَداً رابِياً مُفَرَّعَةٌ عَلَى التَّمْثِيلِ. وافتتحت ب فَأَمَّا لِلتَّوْكِيدِ وَصَرْفِ ذِهْنِ السَّامِعِ إِلَى الْكَلَامِ
{ فَأَمَّا الزَّبَدُ } cümlesi { فَاحْتَمَلَ السَّيْلُ زَبَداً رابِياً } cümlesine matuf olup temsilden türetilmiştir (müferraadır). [Cümleye] { فَأَمَّا } ile başlanması ise tekit ve dinleyicinin zihnini söze yönlendirmek içindir;
لِمَا فِيهِ مِنْ خَفِيِّ الْبِشَارَةِ وَالنِّذَارَةِ، وَلِأَنَّهُ تَمَامُ التَّمْثِيلِ. وَالتَّقْدِيرُ: فَذَهَبَ الزَّبَدُ جُفَاءً وَمَكَثَ مَا يَنْفَعُ النَّاسَ فِي الْأَرْضِ.
zira onda örtülü bir müjde ve uyarı vardır ve ayrıca temsilin tamamlayıcısıdır. Takdiri şöyledir: "فَذَهَبَ الزَّبَدُ جُفَاءً وَمَكَثَ مَا يَنْفَعُ النَّاسَ فِي الْأَرْضِ" (Köpük atılıp gitmiş, insanlara fayda veren şey ise yerde kalmıştır).
وَالْجُفَاءُ: الطَّرِيحُ الْمَرْمِيُّ، وَهَذَا وَعِيدٌ لِلْمُشْرِكِينَ بِأَنَّهُمْ سَيَبِيدُونَ بِالْقَتْلِ وَيَبْقَى الْمُؤْمِنُونَ.
Cufâ (الْجُفَاءُ): Kenara fırlatılıp atılan demektir. Bu, müşriklere öldürülerek yok edileceklerine ve müminlerin kalıcı olacağına dair bir tehdittir (vaîd).
وَعُبِّرَ عَنِ الْمَاءِ بِمَا يَنْفَعُ النَّاسَ لِلْإِيمَاءِ إِلَى وَجْهِ بِنَاءِ الْخَبَرِ وَهُوَ الْبَقَاءُ فِي الْأَرْضِ تَعْرِيضًا لِلْمُشْرِكِينَ بِأَنْ يَعْرِضُوا أَحْوَالَهُمْ عَلَى مَضْمُونِ هَذِهِ الصِّلَةِ لِيَعْلَمُوا أَنهم لَيْسُوا مَا يَنْفَعُ النَّاسَ، وَهَذِهِ الصِّلَةُ مُوَازِنَةٌ لِلْوَصْفِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُونَ [سُورَة الْأَنْبِيَاء: ١٠٥] .
Sudan { مَا يَنْفَعُ النَّاسَ } (insanlara fayda veren şey) diye bahsedilmesi, haberin üzerine bina edildiği cihete -ki o da yerde kalıcı olmaktır- ima etmek içindir; müşriklere de durumlarını bu sıla cümlesinin içeriğine arz edip insanlara fayda veren kimseler olmadıklarını anlamaları için üstü kapalı bir göndermedir (ta'rizdir). Bu sıla cümlesi, Yüce Allah'ın: { أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُونَ } “Yeryüzüne mutlaka salih kullarım vâris olacaktır” [Enbiyâ 105] kavlindeki vasfa denktir.