أَحَدُهُمَا: أَنَّ هَذِهِ الْمَقَالَةَ خَاصَّةً بِالْمُكَذِّبِينَ مِنْ قَوْمِهِمْ يَقُولُونَهَا لِغَيْرِهِمْ إِذْ هُوَ جَوَابٌ عَنْ كَلَامٍ صَدَرَ مِنْهُمْ وَالْمَقَالَةُ الْأُولَى يَقُولُونَهَا لَهُمْ وَلِغَيْرِهِمْ، أَيْ لِلْمُصَدِّقِينَ وَالْمُكَذِّبِينَ.
Birincisi: Bu söz, kavimlerinin yalanlayanlarına hastır ve onlardan başkasına söylenmemektedir; zira bu, onlardan sâdır olan bir söze cevaptır. İlk söz ise peygamberler tarafından hem onlara hem de başkalarına, yani hem tasdik edenlere hem de yalanlayanlara söylenmektedir.
وَثَانِيهِمَا: أَنَّ وُجُودَ اللَّهِ أَمْرٌ نَظَرِيٌّ، فَكَانَ كَلَامُ الرُّسُلِ فِي شَأْنِهِ خِطَابًا لِعُمُومِ قَوْمِهِمْ، وَأَمَّا بَعْثَةُ الرُّسُلِ فَهِيَ أَمْرٌ ضَرُورِيٌّ ظَاهِرٌ لَا يَحْتَاجُ إِلَى نَظَرٍ، فَكَأَنَّهُ قَالَ: مَا قَالُوا هَذَا إِلَّا لِلْمُكَذِّبِينَ لِغَبَاوَتِهِمْ وَجَهْلِهِمْ لَا لِغَيْرِهِمْ.
İkincisi: Allah'ın varlığı nazarî bir mesele olduğundan peygamberlerin bu konudaki sözü kavimlerinin geneline yönelik bir hitaptı. Peygamberlerin gönderilmesi ise tefekküre ihtiyaç duymayacak kadar açık ve zorunlu bir mesele idi. Dolayısıyla sanki şöyle denilmektedir: Onlar bu sözü başkalarına değil, sadece ahmaklıkları ve cehaletleri sebebiyle yalanlayanlara söylemişlerdir.
وَأَجَابَ الْأَبِيُّ أَنَّ أَفِي اللَّهِ شَكٌّ خِطَابٌ لِمَنْ عَانَدَ فِي أَمْرٍ ضَرُورِيٍّ، فَكَأَنَّ
el-Übbî ise şöyle cevap vermiştir: { أَفِي اللَّهِ شَكٌّ } [ifadesi] apaçık/zarurî bir konuda inat eden kimseye hitaptır; sanki
الْمُجِيبَ عَنْ ذَلِكَ يُجِيبُ بِهِ مِنْ حَيْثُ الْجُمْلَةِ وَلَا يُقْبِلُ بِالْجَوَابِ عَلَى الْمُخَاطَبِ لِمُعَانَدَتِهِ فَيُجِيبُ وَهُوَ مُعْرِضٌ عَنْهُ بِخِلَافِ قَوْلِهِمْ: إِنْ نَحْنُ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ فَإِنَّهُ تَقْرِيرٌ لِمَقَالَتِهِمْ فَهُمْ يُقْبِلُونَ عَلَيْهِمْ بِالْجَوَابِ لِأَنَّهُمْ لَمْ يُبْطِلُوا كَلَامَهُمْ بِالْإِطْلَاقِ بَلْ يُقَرِّرُونَهُ وَيَزِيدُونَ فِيهِ اه.
buna cevap veren kimse, genel anlamda cevap vermekte ve inadı sebebiyle muhatabına bizzat yönelmemekte, aksine ondan yüz çevirmiş bir vaziyette cevap vermektedir. { إِنْ نَحْنُ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ } sözleri ise böyle değildir; zira bu onların iddiasını teyit etmekte olup bu yüzden peygamberler onlara bizzat yönelerek cevap vermektedirler; çünkü onların sözlerini toptan iptal etmemiş, aksine onu teyit edip üzerine ekleme yapmışlardır.
وَالْحَاصِلُ أَنَّ زِيَادَةَ لَهُمْ تُؤْذِنُ بِالدَّلَالَةِ عَلَى تَوَجُّهِ الرُّسُلِ إِلَى قَوْمِهِمْ بِالْجَوَابِ لِمَا فِي الْجَوَابِ عَنْ كَلَامِهِمْ مِنَ الدِّقَّةِ الْمُحْتَاجَةِ إِلَى الِاهْتِمَامِ بِالْجَوَابِ بِالْإِقْبَالِ عَلَيْهِمْ إِذِ اللَّامُ الدَّاخِلَةُ بَعْدَ فِعْلِ الْقَوْلِ فِي نَحْوِ: أَقُولُ لَكَ، لَامُ تَعْلِيلٍ، أَيْ أَقُولُ قَوْلِي لِأَجْلِكَ.
Hâsılı, { لَهُمْ } kelimesinin ilave edilmesi, peygamberlerin kavimlerinin sözlerine verdikleri cevabın ihtiva ettiği incelik sebebiyle bizzat onlara yönelerek cevap verdiklerini bildirmeye delalet etmektedir; zira onların sözlerine cevap vermek, onlara yönelerek cevaba özel bir ihtimam göstermeyi gerektiriyordu. Çünkü 'sana söylüyorum' gibi 'kavl' fiilinden sonra gelen lâm harfi illet (gerekçe) bildiren lâm olup 'sözümü senin için söylüyorum' mânâsındadır.
ثُمَّ عَطَفُوا عَلَى ذَلِكَ تَبْيِينُ أَنَّ مَا سَأَلَهُ الْقَوْمُ مِنَ الْإِتْيَانِ بِسُلْطَانٍ مُبِينٍ لَيْسَ ذَلِكَ إِلَيْهِمْ وَلَكِنَّهُ بِمَشِيئَةِ اللَّهِ وَلَيْسَ اللَّهُ بِمُكْرَهٍ عَلَى إِجَابَةِ مَنْ يَتَحَدَّاهُ.
Daha sonra buna atıfla, kavimlerinin apaçık bir delil getirilmesi yönündeki taleplerinin kendi ellerinde olmadığını, aksine Allah'ın dilemesine bağlı bulunduğunu ve Allah'ın Kendisine meydan okuyan kimseye cevap vermeye mecbur kılınamayacağını açıklamışlardır.
وَجُمْلَةُ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ أَمْرٌ لِمَنْ آمَنَ مِنْ قَوْمِهِمْ بِالتَّوَكُّلِ عَلَى اللَّهِ، وَقَصَدُوا بِهِ أَنْفُسَهُمْ قَصْدًا أَوَّلِيًّا لِأَنَّهُمْ أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِمْ: وَما لَنا أَلَّا نَتَوَكَّلَ عَلَى اللَّهِ وَقَدْ هَدانا إِلَى آخِرِهِ.
{ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ } “Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler” cümlesi, kavimlerinden iman edenlere Allah'a tevekkül etmelerini emretmektedir. Peygamberler, { وَما لَنا أَلَّا نَتَوَكَّلَ عَلَى اللَّهِ وَقَدْ هَدانا } “Bize yollarımızı göstermişken Allah'a niçin tevekkül etmeyelim?” sözlerinin sonuna kadarki kısmın karinesiyle, müminlerin ilki oldukları için bu emirle öncelikli olarak kendilerini kastetmişlerdir.
وَلَمَّا كَانَ حُصُولُ إِذْنِ اللَّهِ تَعَالَى بِتَأْيِيدِ الرُّسُل بِالْحجَّةِ المسئولة غَيْرَ مَعْلُومِ الْمِيقَاتِ وَلَا مُتَعَيَّنَ الْوُقُوعِ وَكَانَتْ مُدَّةُ تَرَقُّبِ ذَلِكَ مَظِنَّةً لِتَكْذِيبِ
Yüce Allah'ın peygamberleri talep edilen hüccetle destekleme izninin vakti bilinmediği ve gerçekleşmesi kesin bir zamana bağlı olmadığı için ve bu beklenti süresi, inkâr edenlerin
الَّذِينَ كَفَرُوا رُسُلَهُمْ تَكْذِيبًا قَاطِعًا وَتَوَقَّعَ الرُّسُلُ أَذَاةَ قَوْمِهِمْ إِيَّاهُمْ شَأْنَ الْقَاطِعِ بِكَذِبِ مَنْ زَعَمَ أَنَّهُ مُرْسَلٌ مِنَ اللَّهِ، وَلِأَنَّهُم قد بدأوهم بِالْأَذَى كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُمْ: وَلَنَصْبِرَنَّ عَلى مَا آذَيْتُمُونا. أَظْهَرَ الرُّسُلُ لِقَوْمِهِمْ أَنَّهُمْ غَيْرُ غَافِلِينَ عَنْ ذَلِكَ وَأَنَّهُمْ يَتَلَقَّوْنَ مَا عَسَى أَنْ يُوَاجِهَهُمْ بِهِ الْمُكَذِّبُونَ مِنْ أَذًى بِتَوَكُّلِهِمْ عَلَى اللَّهِ هُمْ وَمَنْ آمن مَعَهم فابتدأوا بِأَنْ أَمَرُوا الْمُؤْمِنِينَ بِالتَّوَكُّلِ تَذْكِيرًا لَهُمْ لِئَلَّا يَتَعَرَّضَ إِيمَانُهُمْ إِلَى زَعْزَعَةِ الشَّكِّ حِرْصًا عَلَى ثَبَاتِ الْمُؤْمِنِينَ،
peygamberlerini kesin bir şekilde yalanlamalarına ortam hazırladığından, peygamberler de Allah'tan gönderildiğini iddia eden kimsenin yalancı olduğuna kesin hükmeden bir kimsenin tutumu gereği kavimlerinin kendilerine eziyet etmesini beklediklerinden ve nitekim { وَلَنَصْبِرَنَّ عَلى مَا آذَيْتُمُونا } “Bize verdiğiniz eziyetlere elbette sabredeceğiz” sözlerinin de gösterdiği gibi onlar eziyete çoktan başlamış olduklarından; peygamberler kavimlerine bundan gafil olmadıklarını ve yalanlayanların kendilerine yöneltebileceği her türlü eziyeti gerek kendileri gerekse beraberlerindeki müminlerle birlikte Allah'a tevekkül ederek karşılayacaklarını göstermişlerdir. Bu sebeple müminlerin sebatını sağlamaya yönelik bir arzuyla, imanlarının şüphe sarsıntısına maruz kalmaması için bir hatırlatma kabilinden söze müminlere tevekkülü emrederek başlamışlardır.
كَقَوْلِ النَّبِيءِ ﷺ لِعُمَرَ- ﵁: «أَفِي شَكٍّ أَنْتَ يَا ابْن الْخَطَّابِ»
Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de Ömer'e -radıyallâhu anh-: «Şüphede misin ey İbnü'l-Hattâb?» buyurmuştur.
. وَفِي ذَلِكَ الْأَمْرِ إِيذَانٌ بِأَنَّهُم لَا يعبأون بِمَا يُضْمِرُهُ لَهُمُ الْكَافِرُونَ مِنَ الْأَذَى، كَقَوْلِ السَّحَرَةِ لِفِرْعَوْنَ حِينَ آمَنُوا لَا ضَيْرَ إِنَّا إِلى رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ [سُورَة الشُّعَرَاء: ٥٠] .
Bu emirde, kâfirlerin kendileri için besledikleri eziyet niyetlerine aldırış etmediklerinin bir bildirimi vardır; tıpkı büyücülerin iman ettiklerinde Firavun'a Şuarâ Suresi'nde [50. ayette] dedikleri gibi: { لَا ضَيْرَ إِنَّا إِلى رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ } “Zararı yok, biz şüphesiz Rabbimize döneceğiz.”
وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ فِي قَوْلِهِ: وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ مُؤُذِنٌ بِالْحَصْرِ وَأَنَّهُمْ لَا يَرْجُونَ نَصْرًا مِنْ غَيْرِ اللَّهِ تَعَالَى لِضَعْفِهِمْ وَقِلَّةِ نَاصِرِهِمْ. وَفِيهِ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّهُمْ وَاثِقُونَ بِنَصْرِ اللَّهِ.
{ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ } buyruğunda mecrûrun öne alınması hasr (yalnızca O'na tahsis etme) ifade eder; yani zayıflıkları ve yardımcılarının azlığı sebebiyle Yüce Allah'tan başkasından yardım ummadıklarını bildirir. Bunda ayrıca Allah'ın yardımına güvendiklerine de bir ima vardır.
وَالْجُمْلَةُ مَعْطُوفَةٌ بِالْوَاوِ عَطْفَ الْإِنْشَاءِ عَلَى الْخَبَرِ.
Cümle, vâv harfiyle inşâî cümlenin haberî cümleye atfedilmesi kabilinden atfedilmiştir.
وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ رابطة لجملة (ليتوكل الْمُؤْمِنُونَ) بِمَا أَفَادَهُ
{ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ } buyruğundaki fâ harfi, { لِيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ } cümlesini
تَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ مِنْ مَعْنَى الشَّرْطِ الَّذِي يَدُلُّ عَلَيْهِ الْمَقَامُ. وَالتَّقْدِيرُ: إِنْ عَجِبْتُمْ مِنْ قِلَّةِ اكْتِرَاثِنَا بِتَكْذِيبِكُمْ أَيُّهَا الْكَافِرُونَ، وَإِنْ خَشِيتُمْ هَؤُلَاءِ الْمُكَذِّبِينَ أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ عَلَى اللَّهِ فَإِنَّهُمْ لَنْ يَضِيرَهُمْ عَدُوُّهُمْ. وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَعَلَى اللَّهِ فَتَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ كَمَا تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْعُقُودِ [٢٣] .
mecrûrun öne alınmasının makamın delaletiyle ifade ettiği şart mânâsına bağlayan rabıtadır. Takdiri şöyledir: «Ey kâfirler! Bizim sizin yalanlamanızı hiç umursamamamıza şaşırdıysanız ve ey müminler, eğer siz bu yalanlayanlardan korktuysanız, artık müminler Allah'a tevekkül etsinler; zira düşmanları onlara asla zarar veremez.» Bu durum, Ukûd (Mâide) Suresi'nde [23. ayette] daha önce geçtiği üzere Yüce Allah'ın { وَعَلَى اللَّهِ فَتَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Eğer müminler iseniz ancak Allah'a tevekkül edin” buyruğu gibidir.
وَالتَّوَكُّلُ: الِاعْتِمَادُ وَتَفْوِيضُ التَّدْبِيرِ إِلَى الْغَيْرِ ثِقَةٌ بِأَنَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يَصْلُحُ، فَالتَّوَكُّلُ عَلَى اللَّهِ تَحَقَّقَ أَنَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يَنْفَعُ أَوْلِيَاءَهُ مِنْ خَيْرِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى التَّوَكُّلِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٥٩] .
Tevekkül: Bir işi en uygun şekilde yapmayı bildiğine güvenerek başkasına dayanmak ve idareyi ona havale etmektir. Allah'a tevekkül ise, O'nun dostlarına dünya ve ahiret hayrından neyin fayda vereceğini en iyi bilen olduğuna kesin olarak inanmaktır. Tevekkül hakkındaki açıklama Âl-i İmrân Suresi'nde [159. ayette yer alan] { فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ } “Karar verdiğin zaman da artık Allah'a tevekkül et” buyruğunda daha önce geçmişti.
وَجُمْلَةُ وَما لَنا أَلَّا نَتَوَكَّلَ عَلَى اللَّهِ اسْتِدْلَالٌ عَلَى صِدْقِ رَأْيِهِمْ فِي تَفْوِيضِ
{ وَما لَنا أَلَّا نَتَوَكَّلَ عَلَى اللَّهِ } “Allah'a niçin tevekkül etmeyelim?” cümlesi,
أَمْرِهِمْ إِلَى اللَّهِ، لِأَنَّهُمْ رَأَوْا بِوَارِقَ عِنَايَتِهِ بِهِمْ إِذْ هَدَاهُمْ إِلَى طَرَائِقِ النَّجَاةِ وَالْخَيْرِ، وَمَبَادِئُ الْأُمُورِ تَدُلُّ عَلَى غَايَاتِهَا.
işlerini Allah'a havale etme konusundaki görüşlerinin doğruluğuna dair bir delillendirmedir; zira kendilerini kurtuluş ve hayır yollarına hidayet etmesiyle O'nun kendilerine olan inayetinin parıltılarını görmüşlerdir. Başlangıçlar ise varılacak neticelere delalet eder.
وَأَضَافُوا السُّبُلَ إِلَى ضَمِيرِهِمْ لِلِاخْتِصَارِ لِأَنَّ أُمُورَ دِينِهِمْ صَارَتْ مَعْرُوفَةً لَدَى الْجَمِيعِ فَجَمَعَهَا قَوْلُهُمْ: سُبُلَنا.
Dinlerine dair meseleler herkesçe bilinir hâle geldiği için ihtisar (kısa kesme) amacıyla yollar kelimesini kendi zamirlerine izafe etmişler ({ سُبُلَنا }) ve { سُبُلَنا } “yollarımızı” sözleri bütün bu meseleleri toplamıştır.
وَما لَنا أَلَّا نَتَوَكَّلَ اسْتِفْهَامٌ إِنْكَارِيٌّ لِانْتِفَاءِ تَوَكُّلِهِمْ عَلَى اللَّهِ، أَتَوْا بِهِ فِي صُورَةِ الْإِنْكَارِ بِنَاءً عَلَى مَا هُوَ مَعْرُوفٌ مِنَ اسْتِحْمَاقِ الْكُفَّارِ إِيَّاهُمْ فِي تَوَكُّلِهِمْ عَلَى اللَّهِ، فَجَاءُوا بِإِنْكَارِ نَفْيِ التَّوَكُّلِ عَلَى اللَّهِ، وَمَعْنَى وَما لَنا أَلَّا نَتَوَكَّلَ مَا ثَبَتَ لَنَا مِنْ عَدَمِ التَّوَكُّلِ، فَاللَّامُ لِلِاسْتِحْقَاقِ.
{ وَما لَنا أَلَّا نَتَوَكَّلَ } [ifadesi], Allah'a tevekkül etmemelerini reddeden inkârî bir istifhamdır (sorudur). Kâfirlerin, onların Allah'a tevekkül etmelerini ahmakça buldukları bilindiğinden ötürü bu ifadeyi inkâr tarzında getirmişler ve böylece Allah'a tevekkülün yokluğunu inkâr etmişlerdir. { وَما لَنا أَلَّا نَتَوَكَّلَ } ifadesinin mânâsı: 'Bizim için tevekkülsüzlüğün sabit olması ne mümkündür!' demektir; buradaki lâm harfi istihkak (hak ediş/layık olma) içindir.
وَزَادُوا قَوْمَهُمْ تأييسا من التأثر بِالْأَذَى فَأَقْسَمُوا عَلَى أَنَّ صَبْرَهُمْ عَلَى أَذَى قَوْمِهِمْ سَيَسْتَمِرُّ، فَصِيغَةُ الِاسْتِقْبَالِ الْمُسْتَفَادَةُ مِنَ الْمُضَارِعِ الْمُؤَكَّدِ بِنُونِ التَّوْكِيدِ فِي وَلَنَصْبِرَنَّ دَلَّتْ عَلَى أَذَى مُسْتَقْبَلٍ. وَدَلَّتْ صِيغَةُ الْمُضِيِّ الْمُنْتَزَعُ مِنْهَا الْمَصْدَرُ فِي قَوْلِهِ: مَا آذَيْتُمُونا عَلَى أَذًى مَضَى. فَحَصَلَ مِنْ ذَلِكَ مَعْنَى نَصْبِرُ عَلَى أَذًى مُتَوَقَّعٍ كَمَا صَبَرْنَا عَلَى أَذًى مَضَى.
Kavimlerinin verdikleri eziyetten etkilenmelerine dair ümitlerini daha da kırmak için, kavimlerinin eziyetlerine karşı sabırlarının süreceğine yemin ettiler. { وَلَنَصْبِرَنَّ } lafzındaki tekit nûnu ile pekiştirilmiş muzâri fiilden anlaşılan gelecek zaman kipi, gelecekteki eziyete delalet etmiştir. { مَا آذَيْتُمُونا } kavlindeki masdarı kendisinden çıkarılan mazi sîgası ise geçmişteki eziyete delalet etmiştir. Böylece bundan, 'Geçmiş eziyetlere sabrettiğimiz gibi beklenen eziyetlere de sabredeceğiz' mânâsı hâsıl olmuştur.
وَهَذَا إِيجَازٌ بَدِيعٌ.
Bu ise eşsiz bir îcazdır (özlü anlatımdır).
وَجُمْلَةُ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ يُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ مِنْ بَقِيَّةِ كَلَامِ الرُّسُلِ فَتَكُونَ تَذْيِيلًا وَتَأْكِيدًا لِجُمْلَةِ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ فَكَانَتْ تَذْيِيلًا لِمَا فِيهَا مِنَ الْعُمُومِ الزَّائِدِ فِي قَوْلِهِ: الْمُتَوَكِّلُونَ عَلَى عُمُومِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ. وَكَانَتْ تَأْكِيدًا لِأَنَّ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ جُمْلَةِ الْمُتَوَكِّلِينَ. وَالْمَعْنَى: مَنْ كَانَ مُتَوَكِّلًا فِي أَمْرِهِ عَلَى غَيْرِهِ فَلْيَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ.
{ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ } “Tevekkül edenler yalnız Allah'a tevekkül etsinler” cümlesinin peygamberlerin sözünün devamı olması muhtemeldir; bu takdirde { وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ } cümlesi için bir tezyîl (pekiştirici fezleke) ve tekit olur. { الْمُتَوَكِّلُونَ } lafzında, { فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ } genel ifadesinden daha fazla bir genellik bulunduğu için tezyîl olmuştur. Tekit olması ise müminlerin de tevekkül edenlerin kapsamında yer almasındandır. Mânâ şudur: İşinde başkasına güvenip dayanacak olan kimse, yalnız Allah'a tevekkül etsin.
وَيُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ مِنْ كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى، فَهِيَ تَذْيِيلٌ لِلْقِصَّةِ وَتَنْوِيهٌ بِشَأْنِ الْمُتَوَكِّلِينَ عَلَى اللَّهِ، أَيْ لَا يَنْبَنِي التَّوَكُّلُ إِلَّا عَلَيْهِ
Bu cümlenin Yüce Allah'ın kelâmından olması da muhtemeldir; bu durumda kıssanın bir tezyîli (tamamlayıcı fezlekesi) ve Allah'a tevekkül edenlerin şanını yüceltme olur; yani tevekkül ancak O'na dayanır.
[١٣، ١٤]
[13, 14]
[سُورَة إِبْرَاهِيم (١٤) : الْآيَات ١٣ الى ١٤]
[İbrâhîm Suresi (14), 13-14. Ayetler]
وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِرُسُلِهِمْ لَنُخْرِجَنَّكُمْ مِنْ أَرْضِنا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنا فَأَوْحى إِلَيْهِمْ رَبُّهُمْ لَنُهْلِكَنَّ الظَّالِمِينَ (١٣) وَلَنُسْكِنَنَّكُمُ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِهِمْ ذلِكَ لِمَنْ خافَ مَقامِي وَخافَ وَعِيدِ (١٤)
{ وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِرُسُلِهِمْ لَنُخْرِجَنَّكُمْ مِنْ أَرْضِنا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنا فَأَوْحى إِلَيْهِمْ رَبُّهُمْ لَنُهْلِكَنَّ الظَّالِمِينَ (١٣) وَلَنُسْكِنَنَّكُمُ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِهِمْ ذلِكَ لِمَنْ خافَ مَقامِي وَخافَ وَعِيدِ (١٤) } “İnkâr edenler peygamberlerine dediler ki: «Elbette sizi ya yurdumuzdan çıkaracağız ya da mutlaka dinimize döneceksiniz!» Rableri de onlara vahyetti ki: «O zalimleri mutlaka helâk edeceğiz! Ve onlardan sonra sizi mutlaka o yurda yerleştireceğiz. İşte bu, makamımdan korkan ve tehdidimden sakınan kimseler içindir.»”
وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِرُسُلِهِمْ لَنُخْرِجَنَّكُمْ مِنْ أَرْضِنا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنا فَأَوْحى إِلَيْهِمْ رَبُّهُمْ لَنُهْلِكَنَّ الظَّالِمِينَ (١٣) وَلَنُسْكِنَنَّكُمُ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِهِمْ.
{ وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِرُسُلِهِمْ لَنُخْرِجَنَّكُمْ مِنْ أَرْضِنا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنا فَأَوْحى إِلَيْهِمْ رَبُّهُمْ لَنُهْلِكَنَّ الظَّالِمِينَ (١٣) وَلَنُسْكِنَنَّكُمُ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِهِمْ } “İnkâr edenler peygamberlerine dediler ki: «Elbette sizi ya yurdumuzdan çıkaracağız ya da mutlaka dinimize döneceksiniz!» Rableri de onlara vahyetti ki: «O zalimleri mutlaka helâk edeceğiz! Ve onlardan sonra sizi mutlaka o yurda yerleştireceğiz.»”
تَغْيِيرُ أُسْلُوبِ الْحِكَايَةِ بِطَرِيقِ الْإِظْهَارِ دُونَ الْإِضْمَارِ يُؤْذِنُ بِأَنَّ الْمُرَادَ بِ الَّذِينَ كَفَرُوا هُنَا غَيْرُ الْكَافِرِينَ الَّذِينَ تَقَدَّمَتِ الْحِكَايَةُ عَنْهُمْ فَإِنَّ الْحِكَايَةَ عَنْهُمْ كَانَتْ بِطَرِيقِ الْإِضْمَارِ. فَالظَّاهِرُ عِنْدِي أَنَّ الْمُرَادَ بِ الَّذِينَ كَفَرُوا هُنَا كُفَّارُ قُرَيْشٍ عَلَى طَرِيقَةِ التَّوْجِيهِ.
Anlatım üslubunun zamir yerine açık isim (izhâr) yoluyla değiştirilmesi, buradaki { الَّذِينَ كَفَرُوا } “inkâr edenler” ifadesinden kastedilenlerin, daha önce kendilerinden zamir yoluyla bahsedilen kâfirlerden başkası olduğunu ihsas ettirmektedir. Bana göre zahir olan, buradaki { الَّذِينَ كَفَرُوا } ifadesiyle tevcîh yoluyla Kureyş kâfirlerinin kastedilmiş olmasıdır.
وَأَنَّ المُرَاد ب لِرُسُلِهِمْ الرَّسُولُ- مُحَمَّدٌ ﷺ، أُجْرِيَتْ عَلَى وَصْفِهِ صِيغَةَ الْجمع على طَرِيق قَوْلِهِ: الَّذِينَ كَذَّبُوا بِالْكِتابِ وَبِما أَرْسَلْنا بِهِ رُسُلَنا فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ فِي سُورَةِ غَافِرٍ [٧٠] .
{ لِرُسُلِهِمْ } “peygamberlerine” ifadesinden muradın ise Resûl Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem olduğudur; tıpkı Gâfir Suresi'ndeki [70. ayette yer alan] { الَّذِينَ كَذَّبُوا بِالْكِتابِ وَبِما أَرْسَلْنا بِهِ رُسُلَنا فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ } “Onlar, Kitab'ı ve elçilerimize gönderdiklerimizi yalanlayanlardır; yakında bilecekler!” buyruğunda olduğu gibi, onun vasfı hakkında çoğul sîgası kullanılmıştır.
فَإِنَّ الْمُرَادَ الْمُشْرِكُونَ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ كَمَا هُوَ مُقْتَضَى قَوْلِهِ: فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ وَقَوْلِهِ: لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلَنا بِالْبَيِّناتِ إِلَى قَوْلِهِ: وَأَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ وَرُسُلَهُ بِالْغَيْبِ [سُورَة الْحَدِيد: ٢٥] ، فَإِنَّ الْمُرَادَ بِالرُّسُلِ فِي الْمَوْضِعَيْنِ الْأَخِيرَيْنِ الرَّسُول مُحَمَّد- ﵊ لِأَنَّهُ الرَّسُولُ الَّذِي أُنْزِلَ مَعَهُ الْحَدِيدُ، أَيِ الْقِتَالُ بِالسَّيْفِ لِأَهْلِ الدَّعْوَةِ الْمُكَذِّبِينَ، وَقَوْلِهِ: فَكَذَّبُوا رُسُلِي فِي سُورَةِ سَبَأٍ [٤٥] عَلَى أَحَدِ تَفْسِيرَيْنِ فِي الْمُرَادِ بِهِمْ وَهُوَ أَظْهَرُهُمَا.
Zira { فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ } “Yakında bilecekler” buyruğunun gerektirdiği üzere kastedilenler Mekke müşrikleridir. Hadîd Suresi'ndeki [25. ayette yer alan] { لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلَنا بِالْبَيِّناتِ } buyruğundan { وَأَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ وَرُسُلَهُ بِالْغَيْبِ } “Andolsun biz elçilerimizi açık delillerle gönderdik... ve kendisinde çetin bir güç ile insanlar için faydalar bulunan demiri indirdik; ta ki Allah, gıyabında Kendisine ve peygamberlerine yardım edenleri ortaya çıkarsın” kavline kadar olan kısımda da böyledir; zira son iki yerdeki 'elçiler' ile kastedilen Resûl Muhammed'dir -aleyhisselâm-; çünkü demir, yani yalanlayan muhataplarla kılıçla savaşmak kendisiyle birlikte indirilen elçi odur. Sebe' Suresi'ndeki [45. ayette geçen] { فَكَذَّبُوا رُسُلِي } “Elçilerimi yalanladılar” buyruğunda da elçilerden kastedilen hususundaki iki tefsirden daha zahir olanına göre durum böyledir.
وَإِطْلَاقُ صِيغَةِ الْجَمْعِ عَلَى الْوَاحِدِ مَجَازٌ: إِمَّا اسْتِعَارَةٌ إِنْ كَانَ فِيهِ مُرَاعَاةُ تَشْبِيهِ الْوَاحِدِ بِالْجَمْعِ تَعْظِيمًا لَهُ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ [سُورَة الْمُؤْمِنُونَ:
Tekil için çoğul sîgasının kullanılması mecazdır: Eğer bunda tekili tazim amacıyla çoğula benzetme gözetilmişse istiaredir; nitekim Yüce Allah'ın Mü'minûn Suresi'ndeki { قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ } “«Rabbim! Beni geri döndürün» dedi” buyruğunda olduğu gibidir [
٩٩] .
99].
وَإِمَّا مَجَازٌ مُرْسَلٌ إِذَا رُوعِيَ فِيهِ قَصْدُ التَّعْمِيَةِ، فعلاقته الْإِطْلَاق وَالتَّقْيِيد. وَالْعُدُولُ عَنِ الْحَقِيقَةِ إِلَيْهِ لِقَصْدِ التَّعْمِيَةِ.
Eğer bunda kapalılık/üstü kapalı anlatım (ta'miye) kastı gözetilmişse mecâz-ı mürseldir ve alâkası ıtlak-takyîddir (mutlakı mukayyet yerine veya aksine kullanmadır). Hakikatten buna sapılması ta'miye (üstü kapalı anlatım) gayesiyledir.
فَلَا جَرَمَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِ الَّذِينَ كَفَرُوا هُنَا كُفَّارَ مَكَّةَ وَيُؤَيِّدُهُ قَوْلُهُ بَعْدَ ذَلِكَ وَلَنُسْكِنَنَّكُمُ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِهِمْ فَإِنَّهُ لَا يُعْرَفُ أَنَّ رَسُولًا
Şüphe yok ki buradaki { الَّذِينَ كَفَرُوا } “inkâr edenler” ile kastedilen Mekke kâfirleridir. Bundan sonra gelen { وَلَنُسْكِنَنَّكُمُ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِهِمْ } “Ve onlardan sonra sizi mutlaka o yurda yerleştireceğiz” buyruğu da bunu desteklemektedir; zira geçmiş ümmetlerin peygamberlerinden hiçbirinin,
مِنْ رُسُلِ الْأُمَمِ السَّالِفَةِ دَخَلَ أَرْضَ مُكَذِّبِيهِ بَعْدَ هَلَاكِهِمْ وامتلكها إِلَّا
helaklerinden sonra kendilerini yalanlayanların yurduna girip oraya sahip olduğu bilinmemektedir; yalnız
النَّبِي مُحَمَّدًا ﷺ، قَالَ فِي حِجَّةِ الْوَدَاعِ «مَنْزِلُنَا إِنْ
Peygamber Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem müstesnadır. Nitekim o, Veda Haccı'nda şöyle buyurmuştur: «Allah
شَاءَ اللَّهُ غَدًا بِالْخَيْفِ خَيْفِ بَنِي كِنَانَةَ حَيْثُ تَقَاسَمُوا عَلَى الْكُفْرِ»
dilerse yarın konak yerimiz, (vaktiyle Kureyş'in) küfür üzerine yeminleştikleri Benî Kinâne Hayfı'ndaki Hayf mevkiidir.»
. وَعَلَى تَقْدِيرِ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي هَذِهِ الْآيَةِ نَفْسَ الْمُرَادِ مِنَ الْأَقْوَامِ السَّالِفَيْنِ فَالْإِظْهَارُ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ لِزِيَادَةِ تَسْجِيلِ اتِّصَافِهِمْ بِالْكُفْرِ حَتَّى صَارَ الْخَصْلَةَ الَّتِي يُعْرَفُونَ بِهَا. وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَكُونُ الْمُرَادُ مِنَ الرُّسُلِ ظَاهِرَ الْجَمْعِ فَيَكُونُ هَذَا التوعد سنة الْأُمَمِ وَيَكُونُ الْإِيمَاءُ إِلَيْهِمْ بِهِ سُنَّةَ اللَّهِ مَعَ رُسُلِهِ.
Bu ayetteki { الَّذِينَ كَفَرُوا } ifadesinden muradın geçmiş kavimlerin bizzat kendileri olduğu varsayıldığında ise, zamir yerine açık ismin getirilmesi (izhâr fi makâmi'l-idmâr), küfrün kendileriyle tanındıkları bir vasıf haline geldiğini tescil etmeyi pekiştirmek içindir. Bu takdire göre 'peygamberler'den kastedilen de lafzın zahirindeki çoğuldur; böylece bu tehdit geçmiş ümmetlerin bir âdeti (sünneti), onlara bunun vahyedilmesi de Allah'ın peygamberlerine yönelik bir sünneti (kanunu) olmuş olur.
وَتَأْكِيدُ تَوَعُّدِهِمْ بِالْإِخْرَاجِ بِلَامِ الْقَسَمِ وَنُونِ التَّوْكِيدِ ضَرَاوَةٌ فِي الشَّرِّ.
Yurtlarından çıkarma tehditlerini kasem lâmı ve tekit nûnu ile pekiştirmeleri, kötülükteki azgınlık ve hırslarını göstermektedir.
وَ (أَوْ) لِأَحَدِ الشَّيْئَيْنِ، أَقْسَمُوا عَلَى حُصُولِ أَحَدِ الْأَمْرَيْنِ لَا مَحَالَةَ، أَحَدُهُمَا مِنْ فِعْلِ الْمُقَسَّمِينَ، وَالْآخَرُ مَنْ فِعْلِ مَنْ خُوطِبَ بِالْقَسَمِ، وَلَيْسَتْ هِيَ أَوْ الَّتِي بِمَعْنَى إِلَى أَوْ بِمَعْنَى إِلَّا.
Ve { أَوْ } [edatı] iki şeyden biri içindir. İki durumdan birinin mutlaka gerçekleşeceği üzerine yemin etmişlerdir; bunlardan biri yemin edenlerin fiilinden, diğeri ise yemine muhatap olanların fiilindendir. Buradaki 'ev', 'ilâ' (kadar) veya 'illâ' (ancak/meğerki) mânâsında olan 'ev' değildir.
وَالْعَوْدُ: الرُّجُوعُ إِلَى شَيْءٍ بَعْدَ مُفَارَقَتِهِ. وَلَمْ يَكُنْ أَحَدٌ مِنَ الرُّسُلِ مُتَّبِعًا مِلَّةَ الْكُفْرِ بَلْ كَانُوا مُنْعَزِلِينَ عَنِ الْمُشْرِكِينَ دُونَ تَغْيِيرٍ عَلَيْهِمْ، فَكَانَ الْمُشْرِكُونَ يَحْسَبُونَهُمْ مُوَافِقِينَ لَهُمْ، وَكَانَ الرُّسُلُ يَتَجَنَّبُونَ مُجْتَمَعَاتِهِمْ بِدُونِ أَنْ يَشْعُرُوا بِمُجَانَبَتِهِمْ، فَلَمَّا جَاءُوهُمْ بِالْحَقِّ ظَنُّوهُمْ قَدِ انْتَقَلُوا مِنْ مُوَافَقَتِهِمْ إِلَى مُخَالَفَتِهِمْ فَطَلَبُوا مِنْهُمْ أَنْ يَعُودُوا إِلَى مَا كَانُوا يَحْسَبُونَهُمْ عَلَيْهِ.
el-Avd (الْعَوْدُ): Bir şeyi terk ettikten sonra ona geri dönmektir. Peygamberlerden hiçbiri küfür dinine uymuş değildi; bilakis onlar müşriklere açıkça müdahale etmeksizin onlardan ayrı duruyorlardı. Bu sebeple müşrikler onların kendileriyle aynı görüşte olduğunu sanıyorlardı; peygamberler ise onlar bunu fark etmeksizin meclislerinden uzak duruyorlardı. Peygamberler kendilerine hakikatle gelince, onların kendileriyle uzlaşma halinden muhalefet haline geçtiklerini zannederek kendilerinden eskiden üzerinde bulunduklarını sandıkları duruma geri dönmelerini talep ettiler.
وَالظَّرْفِيَّةُ فِي قَوْلِهِ: فِي مِلَّتِنا مَجَازِيَّةٌ مُسْتَعْمَلَةٌ فِي التَّمَكُّنِ مِنَ التَّلَبُّسِ بِالشَّيْءِ الْمَتْرُوكِ فَكَأَنَّهُ عَادَ إِلَيْهِ.
{ فِي مِلَّتِنا } sözündeki zarfiyet mecazidir; terk edilen şeye yeniden sımsıkı sarılıp yerleşmeyi ifade etmek için kullanılmıştır, dolayısıyla sanki ona geri dönmüş gibi olur.
وَالْمِلَّةُ: الدِّينُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: دِيناً قِيَماً مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً فِي آخِرِ سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٦١] ، وَانْظُرْ قَوْلَهُ: فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً فِي أَوَائِلِ سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ
Millet (الْمِلَّةُ), din demektir. Bu husus daha önce En'âm Suresi'nin sonlarında [161] yer alan { دِيناً قِيَماً مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً } “dosdoğru bir dine, hanîf olan İbrahim'in milletine...” ayetinde geçmişti; Âl-i İmrân Suresi'nin başlarındaki { فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً } “Hanîf olarak İbrahim'in milletine uyun” ifadesine de bakınız.
وَتَفْرِيعُ جُمْلَةِ فَأَوْحى إِلَيْهِمْ رَبُّهُمْ لَنُهْلِكَنَّ الظَّالِمِينَ عَلَى قَوْلِ الَّذِينَ كَفَرُوا لِرُسُلِهِمْ لَنُخْرِجَنَّكُمْ مِنْ أَرْضِنا [سُورَة إِبْرَاهِيم: ١٣] الْخَ تَفْرِيعٌ عَلَى مَا يَقْتَضِيهِ قَوْلُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ الْعَزْمِ عَلَى إِخْرَاجِ الرُّسُلِ مِنَ الْأَرْضِ، أَيْ أَوْحَى اللَّهُ إِلَى الرُّسُلِ مَا يُثَبِّتُ بِهِ قُلُوبَهُمْ، وَهُوَ الْوَعْدُ بِإِهْلَاكِ الظَّالِمِينَ.
{ فَأَوْحى إِلَيْهِمْ رَبُّهُمْ لَنُهْلِكَنَّ الظَّالِمِينَ } “Bunun üzerine Rableri onlara: «Biz o zalimleri mutlaka helak edeceğiz!» diye vahyetti” [İbrahim: 13] cümlesinin, inkâr edenlerin peygamberlerine söylediği { لَنُخْرِجَنَّكُمْ مِنْ أَرْضِنا } “Sizi mutlaka yurdumuzdan çıkaracağız” sözüne tafri' edilmesi (bağlanması), inkâr edenlerin peygamberleri yurtlarından çıkarma azminin gerektirdiği duruma bir tafri'dir. Yani Allah peygamberlerine, kalplerini pekiştirecek şeyi, [yani] zalimleri helak etme vaadini vahyetmiştir.
وَجُمْلَةُ لَنُهْلِكَنَّ الظَّالِمِينَ بَيَانٌ لِجُمْلَةِ (أَوْحَى..) .
{ لَنُهْلِكَنَّ الظَّالِمِينَ } “Biz o zalimleri mutlaka helak edeceğiz!” cümlesi, { أَوْحَى } “[Rableri onlara] vahyetti” cümlesinin beyanıdır (açıklamasıdır).
وَإِسْكَانُ الْأَرْضِ: التَّمْكِينُ مِنْهَا وَتَخْوِيلُهَا إِيَّاهُمْ، كَقَوْلِهِ: وَأَوْرَثَكُمْ أَرْضَهُمْ وَدِيارَهُمْ [سُورَة الْأَحْزَاب: ٢٧] .
Yurda yerleştirmek (iskânü'l-ard), oraya hâkim kılmak ve orayı onlara tahsis etmektir; nitekim { وَأَوْرَثَكُمْ أَرْضَهُمْ وَدِيارَهُمْ } “Onların yerlerini ve yurtlarını size miras kıldı” [Ahzâb: 27] buyrulmuştur.
وَالْخِطَابُ فِي لَنُسْكِنَنَّكُمُ لِلرُّسُلِ وَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِمْ، فَلَا يَقْتَضِي أَنْ يَسْكُنَ الرَّسُولُ بِأَرْضِ عَدُوِّهِ بَلْ يَكْفِي أَنْ يَكُونَ لَهُ السُّلْطَانُ عَلَيْهَا وَأَنْ يَسْكُنَهَا الْمُؤْمِنُونَ، كَمَا مَكَّنَ اللَّهُ لِرَسُولِهِ مَكَّةَ وَأَرْضَ الْحِجَازِ وَأَسْكَنَهَا الَّذِينَ آمَنُوا بَعْدَ فَتْحِهَا.
{ لَنُسْكِنَنَّكُمُ } “Sizi mutlaka yerleştireceğiz” ifadesindeki hitap, peygamberlere ve onlara iman edenleredir. Dolayısıyla bu, peygamberin bizzat düşmanının yurduna yerleşmesini gerektirmez; bilakis onun o yurda hâkim olması ve oraya müminlerin yerleşmesi yeterlidir; nitekim Allah Resulü'nü Mekke'ye ve Hicaz topraklarına hâkim kılmış ve fetihten sonra oraya iman edenleri yerleştirmiştir.
ذلِكَ لِمَنْ خافَ مَقامِي وَخافَ وَعِيدِ (١٤) .
{ ذلِكَ لِمَنْ خافَ مَقامِي وَخافَ وَعِيدِ } “İşte bu, makamımdan korkan ve tehdidimden çekinen kimseler içindir.” (14).
ذلِكَ إِشَارَةٌ إِلَى الْمَذْكُورِ مِنَ الْإِهْلَاكِ وَالْإِسْكَانِ الْمَأْخُوذَيْنِ مِنْ لَنُهْلِكَنَّ، ولَنُسْكِنَنَّكُمُ. عَادَ إِلَيْهِمَا اسْمُ الْإِشَارَةِ بِالْإِفْرَادِ بِتَأْوِيلِ الْمَذْكُورِ، كَقَوْلِهِ: وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ يَلْقَ أَثاماً [سُورَة الْفرْقَان: ٦٨] .
{ ذلِكَ } kelimesi, { لَنُهْلِكَنَّ } ve { لَنُسْكِنَنَّكُمُ } fiillerinden anlaşılan helak etme ve yerleştirme durumuna işarettir. Bu iki hususa işaret ismi, zikredilen şey (el-mezkûr) teviliyle tekil olarak dönmüştür; nitekim { وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ يَلْقَ أَثاماً } “Kim bunları yaparsa günahının cezasını bulur” [Furkân: 68] ayetinde de böyledir.
وَاللَّامُ لِلْمِلْكِ، أَيْ ذَلِكَ عَطَاءٌ وَتَمْلِيكٌ لِمَنْ خَافَ مَقَامِي، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: ذلِكَ لِمَنْ خَشِيَ رَبَّهُ [سُورَة الْبَيِّنَة: ٨] .
[Buradaki] lâm mülkiyet içindir; yani bu, makamımdan korkan kimseye bir bağış ve mülk kılmadır; nitekim Yüce Allah { ذلِكَ لِمَنْ خَشِيَ رَبَّهُ } “İşte bu, Rabbinden korkan kimse içindir” [Beyyine: 8] buyurmuştur.
وَالْمَعْنَى: ذَلِكَ الْوَعْدُ لِمَنْ خَافَ مَقَامِي، أَيْ ذَلِكَ لَكُمْ لِأَنَّكُمْ خِفْتُمْ مَقَامِي، فَعَدَلَ عَنْ ضَمِيرِ الْخطاب إِلَى لِمَنْ خافَ مَقامِي لِدَلَالَةِ الْمَوْصُولِ عَلَى الْإِيمَاءِ إِلَى أَنَّ الصِّلَةَ عِلَّةٌ فِي حُصُولِ تِلْكَ الْعَطِيَّةِ.
Anlam şudur: Bu vaat, makamımdan korkan kimseler içindir; yani sizler makamımdan korktuğunuz için bu [vaat] sizleredir. Hitap zamiri yerine { لِمَنْ خافَ مَقامِي } ifadesine geçilmesi, ism-i mevsûlün, sıla cümlesinin bu bağışın elde edilmesinde bir gerekçe olduğuna işaret etmesinden dolayıdır.
وَمَعْنَى خافَ مَقامِي خَافَنِي، فَلَفْظُ مَقَامٍ مُقْحِمٌ لِلْمُبَالَغَةِ فِي تَعَلُّقِ الْفِعْلِ بِمَفْعُولِهِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ [الرَّحْمَن: ٤٦] ، لِأَنَّ الْمَقَامَ أَصْلُهُ مَكَانُ الْقِيَامِ، وَأُرِيدَ فِيهِ بِالْقِيَامِ مُطْلَقُ الْوُجُودِ لِأَنَّ الْأَشْيَاءَ تُعْتَبَرُ قَائِمَةً، فَإِذَا قِيلَ خافَ مَقامِي كَانَ فِيهِ مِنَ الْمُبَالَغَةِ مَا لَيْسَ فِي (خَافَنِي) بِحَيْثُ إِنَّ الْخَوْفَ يَتَعَلَّقُ بِمَكَانِ الْمُخَوَّفِ مِنْهُ. كَمَا يُقَالُ: قَصَّرَ فِي جَانِبِي. وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: عَلى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ [سُورَة الزمر: ٥٦] . وَكُلُّ ذَلِكَ كِنَايَةٌ عَنِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ كَقَوْلِ زِيَادٍ الْأَعْجَمِ:
{ خافَ مَقامِي } ifadesinin manası "benden korktu" demektir. Makam kelimesi, fiilin mefulüyle bağlantısında mübalağa sağlamak amacıyla fazladan getirilmiştir; nitekim Yüce Allah { وَلِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ } “Rabbinin makamından korkan kimse için iki cennet vardır” [Rahmân: 46] buyurmuştur. Çünkü makam kelimesinin aslı, durulan yerdir (kıyâm yeridir); burada kıyâm ile mutlak varlık kastedilmiştir, zira varlıklar ayakta (kâim) kabul edilir. Dolayısıyla { خافَ مَقامِي } denildiğinde, burada "benden korktu" (hâfenî) ifadesinde bulunmayan bir mübalağa söz konusu olur; öyle ki korku, korkulan zatın mekânına taalluk eder. Nitekim: "Hakkımda kusur etti (kasara fî cânibî)" denir. Yüce Allah'ın { عَلى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ } “Allah'ın yanında (emirleri konusunda) yaptığım kusurlardan ötürü...” [Zümer: 56] ayeti de bu kabildendir. Bütün bunlar muzâfun ileyhten kinayedir; nitekim Ziyâd el-A'cem şöyle demiştir:
إِنَّ السَّمَاحَةَ وَالْمَرُوءَةَ وَالنَّدَى ... فِي قُبَّةٍ ضُرِبَتْ عَلَى ابْنِ الْحَشْرَجِ
Şüphesiz cömertlik, mürüvvet ve ihsan... İbnü'l-Haşrec'in üzerine kurulan çadırdadır.
أَيْ فِي ابْنِ الْحَشْرَجِ مِنْ غَيْرِ نَظَرٍ إِلَى وُجُودِ قُبَّةٍ. وَمِنْهُ مَا
Yani bir çadırın varlığına bakılmaksızın doğrudan İbnü'l-Haşrec'dedir. Şu hadiste geçen ifade de bu kabildendir:
فِي الْحَدِيثِ «إِنَّ اللَّهَ لَمَّا خَلَقَ الرَّحِمَ أَخَذَتْ بِسَاقِ الْعَرْشِ وَقَالَتْ: هَذَا مَقَامُ الْعَائِذِ بِكَ مِنَ الْقَطِيعَةِ»
«Şüphesiz Allah akrabalık bağını (rahim) yarattığında, o Arş'ın ayağına tutunup şöyle dedi: Bu, akrabalık bağını koparmaktan Sana sığınanın makamıdır.»
، أَيْ هَذَا الْعَائِذُ بِكَ الْقَطِيعَةَ.
Yani "Bu, akrabalık bağının koparılmasından Sana sığınandır."
وَخَوْفُ اللَّهِ: هُوَ خَوْفُ غَضَبِهِ لِأَنَّ غَضَبَ اللَّهِ أَمْرٌ مَكْرُوهٌ لَدَى عَبِيدِهِ.
Allah'tan korkmak ise O'nun gazabından korkmaktır; çünkü Allah'ın gazabı kulları nezdinde son derece nahoş bir şeydir.
وَعَطَفَ جُمْلَةَ وَخافَ وَعِيدِ عَلَى خافَ مَقامِي مَعَ إِعَادَةِ فِعْلِ خافَ دُونَ اكْتِفَاء بعطف وَعِيدِ عَلَى مَقامِي لِأَنَّ هَذِهِ الصِّلَةَ وَإِنْ كَانَ صَرِيحُهَا ثَنَاءً عَلَى
{ وَعِيدِ } kelimesini { مَقامِي } üzerine atfetmekle yetinilmeyip, { خافَ } fiili tekrar edilerek { وَخافَ وَعِيدِ } cümlesinin { خافَ مَقامِي } cümlesine atfedilmesi şundandır: Çünkü bu sıla cümlesi, her ne kadar açık ifadesiyle
الْمُخَاطَبِينَ فَالْمُرَادُ مِنْهَا التَّعْرِيضُ بِالْكَافِرِينَ بِأَنَّهُمْ لَا يَخَافُونَ وَعِيدَ اللَّهِ، وَلَوْلَا ذَلِكَ لَكَانَتْ جُمْلَةُ خافَ مَقامِي تُغْنِي عَنْ هَذِهِ الْجُمْلَةِ، فَإِنَّ الْمُشْركين لم يعبأوا بِوَعِيدِ اللَّهِ وَحَسِبُوهُ عَبَثًا، قَالَ تَعَالَى: وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ [سُورَة الْحَج: ٤٧] ، وَلِذَلِكَ لَمْ يَجْمَعْ بَيْنَهُمَا فِي سُورَةِ الْبَيِّنَةِ [٨] ذلِكَ لِمَنْ خَشِيَ رَبَّهُ، لِأَنَّهُ فِي سِيَاقِ ذِكْرِ نَعِيمِ الْمُؤْمِنِينَ خَاصَّةً.
muhatapları övmekte ise de, bundan asıl maksat inkârcıların Allah'ın tehdidinden korkmadıklarını üstü kapalı bir şekilde belirtmektir (tariz). Şayet bu maksat olmasaydı, { خافَ مَقامِي } cümlesi bu cümleye gerek bırakmazdı. Zira müşrikler Allah'ın tehdidine aldırış etmemiş ve onu anlamsız saymışlardır; nitekim Yüce Allah { وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ } “Senden azabı acele istiyorlar” [Hac: 47] buyurmuştur. İşte bu sebeple Beyyine Suresi'nde [8] { ذلِكَ لِمَنْ خَشِيَ رَبَّهُ } “İşte bu, Rabbinden korkan kimse içindir” denilmiş, ikisi bir arada zikredilmemiştir; zira orası sadece müminlerin nimetlerini zikretme makamıdır.
وَهَذِهِ الْآيَةُ فِي ذِكْرِ إِهْلَاكِ الظَّالِمِينَ وَإِسْكَانِ الْمُؤْمِنِينَ أَرْضَهُمْ فَكَانَ الْمَقَامُ لِلْفَرِيقَيْنِ، فَجُمِعَ فِي جَزَاءِ الْمُؤْمِنِينَ بإدماج التَّعْرِيض بوعي الْكَافِرِينَ، وَفِي الْجَمْعِ بَيْنَهُمَا دَلَالَةً عَلَى أَنَّ مِنْ حَقِّ الْمُؤْمِنِ أَنْ يَخَافَ غَضَبَ رَبِّهِ وَأَنْ يَخَافَ
Bu ayet ise zalimlerin helak edilmesini ve müminlerin onların yurtlarına yerleştirilmesini zikretmektedir; dolayısıyla buradaki makam her iki zümreyi de ilgilendirmektedir. Bu yüzden müminlerin mükâfatı zikredilirken inkârcıların tehditten korkmadığına dair üstü kapalı bir ifade (tariz) de araya dâhil edilmiş ve ikisi cem edilmiştir. Bu iki vasfın bir arada zikredilmesinde, müminin Rabb'inin gazabından korkmasının yanı sıra O'nun
وَعِيدَهُ، وَالَّذِينَ يَخَافُونَ غَضَبَ اللَّهِ وَوَعِيدَهُ هُمُ الْمُتَّقُونَ الصَّالِحُونَ، فَآلَ مَعْنَى الْآيَةِ إِلَى مَعْنَى الْآيَةِ الْأُخْرَى أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُونَ [سُورَة الْأَنْبِيَاء: ١٠٥] .
tehdidinden de korkması gerektiğine delalet vardır. Allah'ın gazabından ve O'nun tehdidinden korkanlar ise takva sahibi sâlih kimselerdir. Böylece bu ayetin manası, { أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُونَ } “Yeryüzüne sâlih kullarım vâris olacaktır” [Enbiyâ: 105] ayetinin manasına raci olmuştur.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ وَعِيدِ بِدُونِ يَاءٍ وَصْلًا وَوَقْفًا. وَقَرَأَهُ وَرْشٌ عَنْ نَافِعٍ- بِدُونِ يَاءٍ- فِي الْوَقْفِ وَبِإِثْبَاتِهَا فِي الْوَصْلِ. وَقَرَأَهُ يَعْقُوبُ- بِإِثْبَاتِ الْيَاءِ- فِي حَالَيِ الْوَصْلِ وَالْوَقْفِ.
Cumhur { وَعِيدِ } kelimesini hem vasl (geçiş) hem de vakıf (duruş) halinde yâ harfi olmaksızın okumuştur. Nâfi'den rivayetle Verş, vakıf halinde yâ harfi olmaksızın, vasl halinde ise yâ harfini tespit ederek (açığa vurarak) okumuştur. Ya'kûb ise hem vasl hem de vakıf halinde yâ harfini tespit ederek okumuştur.
وَكُلُّ ذَلِكَ جَائِزٌ فِي يَاءِ الْمُتَكَلِّمِ الْوَاقِعَةِ مُضَافًا إِلَيْهَا فِي غَيْرِ النِّدَاءِ. وَفِيهَا فِي النِّدَاءِ لُغَتَانِ أخريان.
Bütün bunlar, nida dışında muzâfun ileyh olarak gelen mütekellim yâ'sında caizdir. Nida halinde ise bu yâ için iki ayrı lehçe daha bulunmaktadır.
[١٥- ١٧]
[15- 17]
[سُورَة إِبْرَاهِيم (١٤) : الْآيَات ١٥ إِلَى ١٧]
[İBRÂHÎM SURESİ (14): 15 İLÂ 17. AYETLER]
وَاسْتَفْتَحُوا وَخابَ كُلُّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ (١٥) مِنْ وَرائِهِ جَهَنَّمُ وَيُسْقى مِنْ ماءٍ صَدِيدٍ (١٦) يَتَجَرَّعُهُ وَلا يَكادُ يُسِيغُهُ وَيَأْتِيهِ الْمَوْتُ مِنْ كُلِّ مَكانٍ وَما هُوَ بِمَيِّتٍ وَمِنْ وَرائِهِ عَذابٌ غَلِيظٌ (١٧)
{ وَاسْتَفْتَحُوا وَخابَ كُلُّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ (١٥) مِنْ وَرائِهِ جَهَنَّمُ وَيُسْقى مِنْ ماءٍ صَدِيدٍ (١٦) يَتَجَرَّعُهُ وَلا يَكادُ يُسِيغُهُ وَيَأْتِيهِ الْمَوْتُ مِنْ كُلِّ مَكانٍ وَما هُوَ بِمَيِّتٍ وَمِنْ وَرائِهِ عَذابٌ غَلِيظٌ (١٧) } “(Peygamberler) fetih ve yardım istediler; her inatçı zorba da hüsrana uğradı. (15) Ardından da cehennem vardır; ona irinli sudan içirilecektir. (16) Onu yutmaya çalışacak fakat boğazından kolayca geçiremeyecektir. Ona her taraftan ölüm gelecek ama ölmeyecektir. Bunun ardından da pek çetin bir azap vardır. (17)”
جُمْلَةُ وَاسْتَفْتَحُوا يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مَعْطُوفَةً عَلَى جُمْلَةِ فَأَوْحى إِلَيْهِمْ رَبُّهُمْ، أَوْ مُعْتَرِضَةً بَيْنَ جُمْلَةِ وَلَنُسْكِنَنَّكُمُ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِهِمْ وَبَيْنَ جُمْلَةِ وَخابَ كُلُّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ.
{ وَاسْتَفْتَحُوا } cümlesinin, { فَأَوْحى إِلَيْهِمْ رَبُّهُمْ } cümlesine matuf olması caiz olduğu gibi, { وَلَنُسْكِنَنَّكُمُ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِهِمْ } cümlesi ile { وَخابَ كُلُّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ } cümlesi arasında bir ara cümle (cümle-i mu'tariza) olması da caizdir.
وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمُ اسْتَعْجَلُوا النَّصْرَ. وَضَمِيرُ اسْتَفْتَحُوا عَائِدٌ إِلَى الرُّسُلِ، وَيَكُونُ جُمْلَةُ وَخابَ كُلُّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ عَطْفًا عَلَى جُمْلَةِ فَأَوْحى إِلَيْهِمْ رَبُّهُمْ الْخَ، أَيْ فَوَعَدَهُمُ اللَّهُ النَّصْرَ وَخَابَ الَّذِينَ كَفَرُوا، أَيْ لَمْ يَتَحَقَّقْ تَوَعُّدُهُمُ الرُّسُلَ بِقَوْلِهِمْ: لَنُخْرِجَنَّكُمْ مِنْ أَرْضِنا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنا. وَمُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَنْ يُقَالَ: وَخَابَ الَّذِينَ كَفَرُوا، فَعَدَلَ عَنْهُ إِلَى كُلُّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا كَانُوا جَبَابِرَةً عُنَدَاءَ وَأَنَّ كُلَّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ يَخِيبُ.
Manası şudur: Onlar zaferin çabuklaşmasını istediler. { اسْتَفْتَحُوا } fiilinin zamiri peygamberlere dönmektedir. { وَخابَ كُلُّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ } cümlesi ise { فَأَوْحى إِلَيْهِمْ رَبُّهُمْ } vb. cümlesine matuf olur; yani Allah onlara zafer vadetti ve inkâr edenler hüsrana uğradı, peygamberleri { لَنُخْرِجَنَّكُمْ مِنْ أَرْضِنا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنا } “Sizi mutlaka yurdumuzdan çıkaracağız ya da mutlaka dinimize döneceksiniz” sözleriyle tehditleri gerçekleşmedi. Sözün zahirine göre "İnkâr edenler hüsrana uğradı" denilmesi gerekirdi; ancak inkâr edenlerin inatçı zorbalar olduklarına ve her inatçı zorbanın mutlaka hüsrana uğrayacağına dikkat çekmek için bu ifadeden vazgeçilip { كُلُّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ } buyrulmuştur.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ جُمْلَةُ اسْتَفْتَحُوا عَطْفًا عَلَى جُمْلَةِ وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِرُسُلِهِمْ وَيَكُونُ ضَمِيرُ اسْتَفْتَحُوا عَائِدًا عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا، أَيْ وَطَلَبُوا النَّصْرَ عَلَى رُسُلِهِمْ فَخَابُوا فِي ذَلِكَ. وَلِكَوْنِ فِي قَوْلِهِ: وَخابَ كُلُّ جَبَّارٍ
{ اسْتَفْتَحُوا } cümlesinin, { وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِرُسُلِهِمْ } cümlesine matuf olması da caizdir. Bu takdirde { اسْتَفْتَحُوا } fiilinin zamiri inkâr edenlere döner; yani onlar peygamberlerine karşı zafer istediler de bu hususta hüsrana uğradılar. { وَخابَ كُلُّ جَبَّارٍ }
عَنِيدٍ إِظْهَارٌ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ عَدَلَ
{ عَنِيدٍ } ifadesinde zamir makamında açık isim zikredildiği (izhâr fi makâmi'l-idmâr) için,
عَنْ أَنْ يُقَالَ: وَخَابُوا، إِلَى قَوْلِهِ: كُلُّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ لِمِثْلِ الْوَجْهِ الَّذِي ذُكِرَ آنِفًا.
"Ve hüsrana uğradılar" denilmek yerine, az önce zikredilen gerekçeye binaen { كُلُّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ } “her inatçı zorba” buyrulmuştur.
وَالِاسْتِفْتَاحُ: طَلَبُ الْفَتْحِ وَهُوَ النَّصْرُ، قَالَ تَعَالَى: إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جاءَكُمُ الْفَتْحُ [سُورَة الْأَنْفَال: ١٩] .
İstiftâh (الِاسْتِفْتَاحُ), fethi yani zaferi talep etmektir; nitekim Yüce Allah { إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جاءَكُمُ الْفَتْحُ } “Eğer zafer istiyorsanız işte size zafer gelmiştir” [Enfâl: 19] buyurmuştur.
وَالْجَبَّارُ: الْمُتَعَاظِمُ الشَّدِيدُ التَّكَبُّرِ.
Cebbâr (الْجَبَّارُ), kendini büyük gören ve aşırı derecede kibirli olan kimsedir.
وَالْعَنِيدُ الْمُعَانِدُ لِلْحَقِّ. وَتَقَدَّمَا فِي قَوْلِهِ: وَاتَّبَعُوا أَمْرَ كُلِّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ فِي سُورَةِ هُودٍ [٥٩] . وَالْمُرَادُ بِهِمُ الْمُشْرِكُونَ الْمُتَعَاظِمُونَ، فَوَصْفُ جَبَّارٍ خُلُقٌ نَفْسَانِيٌّ، وَوَصْفُ عَنِيدٍ مِنْ أَثَرِ وَصْفِ جَبَّارٍ لِأَنَّ الْعَنِيدَ الْمُكَابِرَ الْمُعَارِضَ لِلْحُجَّةِ.
Anîd (الْعَنِيدُ) ise hakka karşı inatlaşan kimsedir. Bu iki kelime Hûd Suresi'ndeki [59] { وَاتَّبَعُوا أَمْرَ كُلِّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ } “Ve her inatçı zorbanın emrine uydular” ayetinde geçmişti. Bunlarla kastedilenler büyüklük taslayan müşriklerdir. Dolayısıyla cebbâr niteliği nefse ait bir ahlaktır; anîd niteliği ise cebbâr niteliğinin bir sonucudur, çünkü anîd kibre kapılarak delile karşı direnen kimsedir.
وَبَيْنَ خافَ وَعِيدِ وخابَ كُلُّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ جِنَاسٌ مُصَحَّفٌ.
{ خافَ وَعِيدِ } ile { خابَ كُلُّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ } arasında cinâs-ı musahhaf vardır.
وَقَوْلُهُ: مِنْ وَرائِهِ جَهَنَّمُ صِفَةٌ لِ جَبَّارٍ عَنِيدٍ، أَيْ خَابَ الْجَبَّارُ الْعَنِيدُ فِي الدُّنْيَا وَلَيْسَ ذَلِكَ حَظُّهُ مِنَ الْعِقَابِ بَلْ وَرَاءَهُ عِقَابُ الْآخِرَةِ.
{ مِنْ وَرائِهِ جَهَنَّمُ } “Ardından da cehennem vardır” sözü, { جَبَّارٍ عَنِيدٍ } için bir sıfattır; yani inatçı zorba dünyada hüsrana uğramıştır ve onun cezadan nasibi sadece bu değildir, bilakis onun peşinde ahiret cezası da vardır.
وَالْوَرَاءُ: مُسْتَعْمَلٌ فِي مَعْنَى مَا يَنْتَظِرُهُ وَيَحِلُّ بِهِ مِنْ بَعْدُ، فَاسْتُعِيرَ لِذَلِكَ بِجَامِعِ الْغَفْلَةِ عَنِ الْحُصُولِ كَالشَّيْءِ الَّذِي يَكُونُ مِنْ وَرَاءِ الْمَرْءِ لَا يَشْعُرُ بِهِ لِأَنَّهُ لَا يَرَاهُ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:
Verâ (الْوَرَاءُ) kelimesi, kişinin beklediği ve sonradan başına gelecek olan şey manasında kullanılmıştır. Bu manada istiâre edilmesi, kişinin arkasında olup göremediği için farkında olmadığı bir şey gibi, gerçekleşeceğinden gafil olunması ortak paydası (câmii) sebebiyledir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
وَكانَ وَراءَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْباً [سُورَة الْكَهْف: ٧٩] ، أَيْ وَهُمْ غَافِلُونَ عَنْهُ وَلَوْ ظفر بهم لَا فتك سَفِينَتَهُمْ، وَقَوْلُ هُدْبَةَ بْنِ خَشْرَمٍ:
{ وَكانَ وَراءَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْباً } “Arkalarında ise her sağlam gemiyi zorla alan bir hükümdar vardı” [Kehf: 79]; yani onlar ondan habersizdiler ve şayet onları yakalasaydı gemilerine el koyacaktı. Hüdbe b. Haşrem'in şu beyti de bu kabildendir:
عَسَى الْكَرْبُ الَّذِي أَمْسَيْتَ فِيهِ ... يَكُونُ وَرَاءَهُ فَرَجٌ قَرِيبٌ
İçinde akşamladığın bu sıkıntının ardında... Yakın bir ferahlığın olması umulur.
وَأَمَّا إِطْلَاقُ الْوَرَاءِ عَلَى مَعْنَى مِنْ بَعْدِ فَاسْتِعْمَالٌ آخَرُ قَرِيبٌ مِنْ هَذَا وَلَيْسَ عَيْنَهُ.
Verâ kelimesinin "sonradan / ardından" (min ba'd) manasında kullanılmasına gelince, bu da buna yakın başka bir kullanımdır, fakat tamamen aynısı değildir.
وَالْمَعْنَى: أَنَّ جَهَنَّمَ تَنْتَظِرُهُ، أَيْ فَهُوَ صَائِرٌ إِلَيْهَا بَعْدَ مَوْتِهِ.
Manası şudur: Cehennem onu beklemektedir, yani o ölümünden sonra oraya varacaktır.
وَالصَّدِيدُ: الْمُهْلَةُ، أَيْ مِثْلُ الْمَاءِ يَسِيلُ مِنَ الدُّمَّلِ وَنَحْوِهِ، وَجَعَلَ الصَّدِيدَ مَاءً عَلَى التَّشْبِيهِ الْبَلِيغِ فِي الْإِسْقَاءِ، لِأَنَّ شَأْنَ الْمَاءِ أَنْ يُسْقَى. وَالْمَعْنَى: وَيُسْقَى صَدِيدًا عِوَضَ الْمَاءِ إِنْ طَلَبَ الْإِسْقَاءَ، وَلذَلِك جعل صَدِيدٍ عَطْفَ بَيَانٍ لِ ماءٍ. وَهَذَا مِنْ وُجُوهِ التَّشْبِيهِ الْبَلِيغِ.
Sadîd (الصَّدِيدُ), erimiş maden veya irindir; yani çıban ve benzeri yerlerden akan su gibidir. İrin, içirilmesi bakımından beliğ teşbih yoluyla su kabul edilmiştir; zira suyun özelliği içilmesidir. Anlam şudur: Şayet içecek isterse, su yerine kendisine irin içirilecektir; işte bu sebeple { صَدِيدٍ } kelimesi { ماءٍ } için atf-ı beyan kılınmıştır. Bu da beliğ teşbihin vecihlerindendir.
وَعَطْفُ جُمْلَةِ يُسْقى عَلَى جُمْلَةِ مِنْ وَرائِهِ جَهَنَّمُ لِأَنَّ السَّقْيَ مِنَ الصَّدِيدِ شَيْءٌ زَائِدٌ عَلَى نَارِ جَهَنَّمَ.
{ يُسْقى } cümlesinin { مِنْ وَرائِهِ جَهَنَّمُ } cümlesine atfedilmesi, irinden içirilmenin cehennem ateşine ilave fazladan bir azap olmasındandır.
وَالتَّجَرُّعُ: تَكَلُّفُ الْجَرْعِ، وَالْجَرْعِ بَلْعُ الْمَاءِ.
Tecarru' (التَّجَرُّعُ), yutkunmaya zorlanmaktır; cer' (الْجَرْعِ) ise suyu yutmaktır.
وَمَعْنَى يُسِيغُهُ يَفْعَلُ سَوْغَهُ فِي حَلْقِهِ. وَالسَّوْغُ انْحِدَارُ الشَّرَابِ فِي الْحَلْقِ بِدُونِ غُصَّةٍ، وَذَلِكَ إِذَا كَانَ الشَّرَابُ غَيْرَ كَرِيهِ الطَّعْمِ وَلَا الرِّيحِ، يُقَالُ سَاغَ الشَّرَابُ، وَشَرَابٌ سَائِغٌ. وَمَعْنَى لَا يَكادُ يُسِيغُهُ لَا يُقَارِبُ أَنْ يُسِيغَهُ فَضْلًا عَنْ أَنْ يُسِيغَهُ بِالْفِعْلِ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما كادُوا يَفْعَلُونَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٧١] .
{ يُسِيغُهُ } ifadesinin anlamı, onu boğazından kolayca geçirmeye çalışır demektir. Sevg (السَّوْغُ), içeceğin boğaza takılmadan aşağı inmesidir; bu da ancak içeceğin tadı ve kokusu çirkin olmadığında gerçekleşir; nitekim "içecek boğazdan kaydı" (sâga'ş-şerâb) ve "boğazdan rahat geçen içecek" (şerâbun sâiğun) denir. { لا يَكادُ يُسِيغُهُ } ifadesinin anlamı ise, onu fiilen boğazından geçirmesi bir yana, boğazından geçirmeye yaklaşamaz bile demektir; nitekim bu durum daha önce Bakara Suresi'ndeki [71] { وَما كادُوا يَفْعَلُونَ } “neredeyse yapmayacaklardı” ayetinde geçmişti.
وَإِتْيَانُ الْمَوْتِ: حُلُولُهُ، أَيْ حُلُولُ آلَامِهِ وَسَكَرَاتِهِ، قَالَ قَيْسُ بْنُ الْخَطِيمِ:
Ölümün gelmesi (ityânü'l-mevt), onun inmesi, yani acılarının ve sekerâtının başına gelmesidir. Kays b. el-Hatîm şöyle demiştir:
مَتَى يَأْتِ هَذَا الْمَوْت لَا يلف حَاجَةٌ ... لِنَفْسِي إِلَّا قَدْ قَضَيْتُ قَضَاءَهَا
Bu ölüm geldiğinde nefsimin öyle bir hacetini bulamaz ki... Ben onu tamamıyla yerine getirmemiş olayım.
بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: وَما هُوَ بِمَيِّتٍ، أَيْ فَيَسْتَرِيحُ.
Nitekim { وَما هُوَ بِمَيِّتٍ } “ama ölmeyecektir” yani [ölüp de] rahatlayamayacaktır ifadesi de buna karinedir.
وَالْكَلَامُ عَلَى قَوْلِهِ: وَمِنْ وَرائِهِ عَذابٌ غَلِيظٌ مِثْلُ الْكَلَامِ فِي قَوْلِهِ: مِنْ وَرائِهِ جَهَنَّمُ، أَيْ يَنْتَظِرُهُ عَذَابٌ آخَرُ بَعْدَ الْعَذَابِ الَّذِي هُوَ فِيهِ.
{ وَمِنْ وَرائِهِ عَذابٌ غَلِيظٌ } “Bunun ardından da pek çetin bir azap vardır” sözü hakkındaki açıklama, { مِنْ وَرائِهِ جَهَنَّمُ } sözü hakkındaki açıklama gibidir; yani içinde bulunduğu azaptan sonra onu başka bir azap beklemektedir.
وَالْغَلِيظُ: حَقِيقَتُهُ الْخَشِنُ الْجِسْمِ، وَهُوَ مُسْتَعْمَلٌ هُنَا فِي الْقُوَّةِ وَالشِّدَّةِ بِجَامِعِ الْوَفْرَةِ فِي كُلٍّ، أَيْ عَذَابٌ لَيْسَ بِأَخَفِّ مِمَّا هُوَ فِيهِ. وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ: وَنَجَّيْناهُمْ مِنْ عَذابٍ غَلِيظٍ فِي سُورَة هود [٥٨] .
Galîz (الْغَلِيظُ) kelimesinin hakiki anlamı cismi kaba/katı olandır. Burada ise her ikisindeki yoğunluk ortak paydasıyla güç ve şiddet manasında kullanılmıştır; yani içinde bulunduğu azaptan daha hafif olmayan bir azaptır. Bu durum daha önce Hûd Suresi'ndeki [58] { وَنَجَّيْناهُمْ مِنْ عَذابٍ غَلِيظٍ } “onları pek çetin bir azaptan kurtardık” ayetinde geçmişti.
[سُورَة إِبْرَاهِيم (١٤) : آيَة ١٨]
[İBRÂHÎM SURESİ (14): 18. AYET]
مَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ أَعْمالُهُمْ كَرَمادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّيحُ فِي يَوْمٍ عاصِفٍ لَا يَقْدِرُونَ مِمَّا كَسَبُوا عَلى شَيْءٍ ذلِكَ هُوَ الضَّلالُ الْبَعِيدُ (١٨)
{ مَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ أَعْمالُهُمْ كَرَمادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّيحُ فِي يَوْمٍ عاصِفٍ لَا يَقْدِرُونَ مِمَّا كَسَبُوا عَلى شَيْءٍ ذلِكَ هُوَ الضَّلالُ الْبَعِيدُ } “Rablerini inkâr edenlerin amellerinin durumu, fırtınalı bir günde rüzgârın şiddetle savurduğu bir küle benzer. Kazandıklarından hiçbir şeyi elde tutamazlar. İşte derin sapıklık budur.” (18)
تَمْثِيلٌ لِحَالِ مَا عَمِلَهُ الْمُشْرِكُونَ مِنَ الْخَيْرَاتِ حَيْثُ لَمْ يَنْتَفِعُوا بِهَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ. وَقَدْ أَثَارَ هَذَا التَّمْثِيلُ مَا دَلَّ عَلَيْهِ الْكَلَامُ السَّابِقُ مِنْ شِدَّةِ عَذَابِهِمْ، فَيَخْطُرُ بِبَالِهِمْ أَوْ بِبَالِ مَنْ يَسْمَعُ مِنَ الْمُسْلِمِينَ أَنْ يَسْأَلَ نَفْسَهُ أَنَّ لَهُمْ أَعْمَالًا مِنَ الصِّلَةِ وَالْمَعْرُوفِ مِنْ إِطْعَامِ الْفُقَرَاءِ، وَمِنْ عِتْقِ رِقَابٍ، وَقِرَى ضُيُوفٍ، وَحِمَالَةِ دِيَاتٍ، وَفِدَاءِ أُسَارَى، وَاعْتِمَارٍ، وَرِفَادَةِ الْحَجِيجِ، فَهَلْ يَجِدُونَ ثَوَابَ ذَلِكَ؟ وَأَنَّ الْمُسْلِمِينَ لَمَّا عَلِمُوا أَنَّ ذَلِكَ لَا يَنْفَعُ الْكَافِرِينَ تَطَلَّبَتْ نُفُوسُهُمْ وَجْهَ الْجَمْعِ بَيْنَ وُجُودِ عَمَلٍ صَالِحٍ وَبَيْنَ عَدَمِ الِانْتِفَاعِ بِهِ عِنْدَ الْحَاجَةِ إِلَيْهِ، فُضُرِبَ هَذَا الْمَثَلُ لِبَيَانِ مَا يكْشف جَمِيع احتمالات.
[Bu ayet], kıyamet gününde kendilerine hiçbir fayda sağlamaması bakımından müşriklerin yaptıkları hayırların durumunu tasvir eden bir temsildir (temsilî teşbih). Önceki sözlerin onların azabının şiddetine delalet etmesi bu temsili gündeme getirmiştir. Zira onların veya [bunu] işiten Müslümanların aklına şöyle bir soru gelebilir: Onların yoksulları doyurmak, köle azat etmek, misafir ağırlamak, diyetleri üstlenmek, esirlerin fidyesini ödemek, umre yapmak ve hacılara su/yiyecek temin etmek gibi akrabalık ve iyilik türünden birtakım amelleri vardır; acaba bunların sevabını bulacaklar mı? Müslümanlar bunların kâfirlere bir fayda vermeyeceğini bildiklerinde, zihinleri salih bir amelin varlığı ile ona muhtaç olunan anda ondan faydalanamama durumunu nasıl bağdaştıracağını araştırmıştır. İşte bütün bu ihtimalleri açıklığa kavuşturmak üzere bu temsil getirilmiştir.
وَالْمَثَلُ: الْحَالَةُ الْعَجِيبَةُ، أَيْ حَالُ الَّذِينَ كَفَرُوا الْعَجِيبَةُ أَنَّ أَعْمَالَهُمْ كَرَمَادٍ الْخَ.
Mesel (الْمَثَلُ), şaşılacak durum demektir; yani inkâr edenlerin şaşılacak durumu, amellerinin kül gibi olmasıdır...
فَالْمَعْنَى: حَالُ أَعْمَالِهِمْ، بِقَرِينَةِ الْجُمْلَةِ الْمُخْبَرِ عَنْهَا لِأَنَّهُ مَهْمَا أُطْلِقَ مَثَلُ كَذَا إِلَّا وَالْمُرَادُ حَالٌ خَاصَّةٌ مِنْ أَحْوَالِهِ يُفَسِّرُهَا الْكَلَامُ، فَهُوَ مِنَ الْإِيجَازِ الْمُلْتَزَمِ فِي الْكَلَامِ.
Dolayısıyla mana, haber verilen cümlenin karinesiyle "onların amellerinin durumu" şeklindedir. Zira "falancanın meseli" ifadesi mutlak olarak ne zaman kullanılsa, bundan ancak sözün açıkladığı özel bir hali kastedilir; bu da kelamda iltizam edilen veciz ifadelerdendir (îcâz).
فَقَوْلُهُ: أَعْمالُهُمْ مُبْتَدَأٌ ثَانٍ، وكَرَمادٍ خَبَرٌ عَنْهُ، وَالْجُمْلَةُ خَبَرٌ عَنِ الْمُبْتَدَأِ
Buna göre { أَعْمالُهُمْ } sözü ikinci mübtedadır (öznedir), { كَرَمادٍ } ise onun haberidir (yüklemidir). Bu cümle de birinci mübtedanın haberidir.
الْأَوَّلِ.
[Bu cümle birinci mübtedanın haberidir.]
وَلَمَّا جُعِلَ الْخَبَرُ عَنْ مَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا، أَعْمالُهُمْ آلَ الْكَلَامُ إِلَى أَنَّ مَثَلَ أَعْمَالِ الَّذِينَ كَفَرُوا كَرَمَادٍ.
{ مَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا } ifadesinin haberi { أَعْمالُهُمْ } kılındığında söz, "inkâr edenlerin amellerinin meseli kül gibidir" manasına dönmüş olur.
شُبِّهَتْ أَعْمَالُهُمُ الْمُتَجَمِّعَةُ الْعَدِيدَةُ بِرَمَادٍ مُكَدَّسٍ فَإِذَا اشْتَدَّتِ الرِّيَاحُ بِالرَّمَادِ انْتَثَرَ وَتَفَرَّقَ تَفَرُّقًا لَا يُرْجَى مَعَهُ اجْتِمَاعُهُ. وَوَجْهُ الشَّبَهِ هُوَ الْهَيْئَةُ الْحَاصِلَةُ مِنَ اضْمِحْلَالِ شَيْءٍ كَثِيرٍ بَعْدَ تَجَمُّعِهِ، وَالْهَيْئَةُ الْمُشَبَّهَةُ مَعْقُولَةٌ.
Onların birikmiş pek çok ameli, yığılmış bir küle benzetilmiştir; nitekim rüzgârlar kül üzerine şiddetle estiğinde o kül öyle bir savrulup dağılır ki artık bir araya getirilmesi umulamaz. Teşbihin vechi (benzetme yönü), çok olan bir şeyin toplandıktan sonra tamamen yok olup gitmesinden hasıl olan heyettir (durumdur); benzetilen bu heyet ise akılla kavranan bir durumdur.