Binûn

14- İbrâhîm Suresi — 4. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَوَصْفُ الْيَوْمِ بِالْعَاصِفِ مَجَازٌ عَقْلِيٌّ، أَيْ عَاصِفٌ رِيحُهُ، كَمَا يُقَالُ: يَوْمٌ مَاطِرٌ، أَيْ سَحَابُهُ.

Günün "âsıf" (fırtınalı) olarak nitelenmesi aklî mecazdır; yani "rüzgârı fırtınalı olan gün" demektir; nitekim bulutu kastedilerek "yağmurlu gün" denilmesi de böyledir.

وَالرَّمَادُ: مَا يَبْقَى مِنَ احْتِرَاقِ الْحَطَبِ وَالْفَحْمِ. وَالْعَاصِفُ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: جاءَتْها رِيحٌ عاصِفٌ فِي سُورَةِ يُونُسَ [٢٢] .

Remâd (الرَّمَادُ), odun ve kömürün yanmasından geriye kalan şeydir (küldür). Âsıf (الْعَاصِفُ) kelimesi ise daha önce Yûnus Suresi'ndeki [22] { جاءَتْها رِيحٌ عاصِفٌ } “ona fırtınalı bir rüzgâr gelip çattığında” ayetinde geçmişti.

وَمِنْ لَطَائِفِ هَذَا التَّمْثِيلِ أَنِ اخْتِيرَ لَهُ التَّشْبِيهُ بهيئة الرماد المتجمع، لِأَنَّ الرَّمَادَ أَثَرٌ لِأَفْضَلِ أَعْمَالِ الَّذِينَ كَفَرُوا وَأَشْيَعِهَا بَيْنَهُمْ وَهُوَ قِرَى الضَّيْفِ حَتَّى صَارَتْ كَثْرَةُ الرَّمَادِ كِنَايَةً فِي لِسَانِهِمْ عَنِ الْكَرَمِ.

Bu temsilin inceliklerinden biri de bunun için yığılmış kül heyetine benzetmenin seçilmiş olmasıdır. Çünkü kül, inkâr edenlerin en faziletli ve aralarında en yaygın amelleri olan misafir ağırlamanın bir eseridir; hatta dillerinde külün çokluğu cömertlikten kinaye haline gelmiştir.

وَقَرَأَ نَافِعٌ وَأَبُو جَعْفَرٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّيَاحُ. وَقَرَأَهُ الْبَقِيَّةُ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّيحُ بِالْإِفْرَادِ، وَهَمَا سَوَاءٌ لِأَنَّ التَّعْرِيفَ تَعْرِيفُ الْجِنْسِ.

Nâfi' ve Ebû Ca'fer { اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّيَاحُ } şeklinde [çoğul olarak] okumuştur. Geri kalanlar ise tekil olarak { اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّيحُ } şeklinde okumuştur; her iki okuyuş da birdir, çünkü harf-i tarif cins içindir.

وَجُمْلَةُ لَا يَقْدِرُونَ مِمَّا كَسَبُوا عَلى شَيْءٍ بَيَانٌ لِجُمْلَةِ التَّشْبِيهِ، أَيْ ذَهَبَتْ أَعْمَالُهُمْ سُدًى فَلَا يَقْدِرُونَ أَنْ يَنْتَفِعُوا بِشَيْءٍ مِنْهَا.

{ لَا يَقْدِرُونَ مِمَّا كَسَبُوا عَلى شَيْءٍ } “Kazandıklarından hiçbir şeyi elde tutamazlar” cümlesi, teşbih cümlesinin beyanıdır; yani amelleri boşa gitmiştir, dolayısıyla onlardan hiçbir şeyle menfaat sağlamaya güç yetiremezler.

وَجُمْلَةُ ذلِكَ هُوَ الضَّلالُ الْبَعِيدُ تَذْيِيلٌ جَامِعٌ لِخُلَاصَةِ حَالِهِمْ، وَهِيَ أَنَّهَا ضَلَالٌ بَعِيدٌ.

{ ذلِكَ هُوَ الضَّلالُ الْبَعِيدُ } “İşte derin sapıklık budur” cümlesi, onların durumunun özetini toplayan bir fezlekedir (tezyildir); bu durum da onun uzak/derin bir sapıklık olmasıdır.

وَالْمُرَادُ بِالْبَعِيدِ الْبَالِغُ نِهَايَةَ مَا تَنْتَهِي إِلَيْهِ مَاهِيَّتُهُ، أَيْ بِعِيدٌ فِي مَسَافَاتِ الضَّلَالِ، فَهُوَ كَقَوْلِكَ: أَقْصَى الضَّلَالِ أَوْ جِدُّ ضَلَالٍ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالًا بَعِيداً فِي سُورَة النِّسَاء [١١٦] .

Baîd (الْبَعِيدُ) ile kastedilen, mahiyetinin varabileceği son noktaya ulaşmış olandır; yani sapıklık mesafelerinde alabildiğine uzaklaşmış demektir. Bu, senin "en aşırı sapıklık" veya "katıksız bir sapıklık" demen gibidir. Bu ifade daha önce Nisâ Suresi'ndeki [116] { وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالًا بَعِيداً } “Kim Allah'a ortak koşarsa büsbütün sapıtmıştır” ayetinde geçmişti.

[١٩، ٢٠]

[19, 20]

[سُورَة إِبْرَاهِيم (١٤) : الْآيَات ١٩ إِلَى ٢٠]

[İBRÂHÎM SURESİ (14): 19-20. AYETLER]

أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِيدٍ (١٩) وَما ذلِكَ عَلَى اللَّهِ بِعَزِيزٍ (٢٠)

{ أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِيدٍ } “Görmedin mi ki Allah gökleri ve yeri hak ile yaratmıştır? O dilerse sizi yok eder ve yepyeni bir halk getirir.” (19) { وَما ذلِكَ عَلَى اللَّهِ بِعَزِيزٍ } “Bu da Allah'a hiç de güç değildir.” (20)

اسْتِئْنَاف بياني ناشىء عَنْ جُمْلَةِ فَأَوْحى إِلَيْهِمْ رَبُّهُمْ لَنُهْلِكَنَّ الظَّالِمِينَ فَإِنَّ هَلَاكَ فِئَةٍ كَامِلَةٍ شَدِيدَةِ الْقُوَّةِ وَالْمِرَّةِ أَمْرٌ عَجِيبٌ يُثِيرُ فِي النُّفُوسِ السُّؤَالَ:

{ فَأَوْحى إِلَيْهِمْ رَبُّهُمْ لَنُهْلِكَنَّ الظَّالِمِينَ } [İbrâhîm: 13] cümlesinden doğan beyânî bir istînâftır. Zira son derece güçlü ve kuvvetli eksiksiz bir topluluğun helak edilmesi, nefislerde şu soruyu uyandıran şaşırtıcı bir durumdur:

كَيْفَ تَهْلَكُ فِئَةٌ مِثْلَ هَؤُلَاءِ؟؟ فَيُجَابُ بِأَنَّ اللَّهَ الَّذِي قَدَرَ عَلَى خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ فِي عَظَمَتِهَا قَادِرٌ عَلَى إِهْلَاكِ مَا هُوَ دُونَهَا، فَمَبْدَأُ الِاسْتِئْنَافِ هُوَ قَوْلُهُ: إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِيدٍ.

Böyle bir topluluk nasıl helak olur? Buna şöyle cevap verilir: Gökleri ve yeri o azametiyle yaratmaya gücü yeten Allah, onlardan daha aşağıda olanları helak etmeye de elbette kadirdir. Dolayısıyla istînâfın başlangıcı { إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِيدٍ } sözüdür.

وَمَوْقِعُ جُمْلَةِ أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ مُوقِعُ التَّعْلِيلِ لِجُمْلَةِ الِاسْتِئْنَافِ، قُدِّمَ عَلَيْهَا كَمَا تَجْعَلُ النَّتِيجَةَ مُقَدَّمَةً فِي الْخَطَابَةِ وَالْجِدَالِ عَلَى دَلِيلِهَا. وَقَدْ بَيَّنَاهُ فِي كِتَابِ «أُصُولِ الْخَطَابَةِ» .

{ أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ } cümlesinin konumu ise, istînâf cümlesinin gerekçesi (ta'lîli) konumundadır; nitekim hitabet ve münazara sanatında neticenin delilinden önceye alınması gibi bu da öne alınmıştır. Bunu "Usûlü'l-Hitâbe" adlı kitabımızda açıklamıştık.

وَمُنَاسَبَةُ مَوْقِعِ هَذَا الِاسْتِئْنَافِ مَا سَبَقَهُ مِنْ تَفَرُّقِ الرَّمَادِ فِي يَوْمٍ عَاصِفٍ.

Bu istînâfın yerinin münasebeti ise, öncesinde fırtınalı bir günde külün savrulup dağılmasının zikredilmiş olmasıdır.

وَالْخِطَابُ فِي أَلَمْ تَرَ لِكُلِّ مَنْ يَصْلُحُ لِلْخِطَابِ غَيْرُ مُعَيَّنٍ، وَكُلُّ مَنْ يُظَنُّ بِهِ التَّسَاؤُلُ عَنْ إِمْكَانِ إِهْلَاكِ الْمُشْرِكِينَ.

{ أَلَمْ تَرَ } ifadesindeki hitap, muayyen bir kimseye değil, hitaba elverişli olan ve müşriklerin helak edilmesinin imkânı hakkında zihninde soru işareti belirebilecek herkese yöneliktir.

وَالرُّؤْيَةُ: مُسْتَعْمَلَةٌ فِي الْعِلْمِ النَّاشِئِ عَنِ النَّظَرِ وَالتَّأَمُّلِ، لِأَنَّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ مُشَاهَدَةٌ لِكُلِّ نَاظِرٍ، وَأَمَّا كَوْنُهَا مَخْلُوقَةً لِلَّهِ فَمُحْتَاجٌ إِلَى أَقَلِّ تَأَمُّلٍ لِسُهُولَةِ الِانْتِقَالِ مِنَ الْمُشَاهَدَةِ إِلَى الْعِلْمِ، وَأَمَّا كَوْنُ ذَلِكَ مُلْتَبِسًا بِالْحَقِّ فَمُحْتَاجٌ إِلَى تَأَمُّلٍ عَمِيقٍ. فَلَمَّا كَانَ أَصْلُ ذَلِكَ كُلِّهُ رُؤْيَةَ الْمَخْلُوقَاتِ الْمَذْكُورَةِ عُلِّقَ الِاسْتِدْلَالُ عَلَى الرُّؤْيَةِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: قُلِ انْظُرُوا مَاذَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [سُورَة إِبْرَاهِيم: ١٠١] .

Buradaki rü'yet (görme), bakıp tefekkür etmekten doğan ilim (bilgi) manasında kullanılmıştır. Çünkü gökler ve yer bakan herkes için müşahede edilmektedir. Bunların Allah tarafından yaratılmış olması ise azıcık bir tefekküre muhtaçtır; zira müşahededen bilgiye geçiş kolaydır. Bunun hak ile iç içe olması ise derin bir tefekküre muhtaçtır. Bütün bunların aslı zikredilen yaratılmışları görmek olunca, delil getirme rü'yete bağlanmıştır; nitekim Allah Teâlâ'nın { قُلِ انْظُرُوا مَاذَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } [Yûnus: 101] kavlinde de böyledir.

وَالْحَقُّ هُنَا: الْحِكْمَةُ، أَيْ ضِدُّ الْعَبَثِ، بِدَلِيلِ مُقَابَلَتِهِ بِهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما لاعِبِينَ مَا خَلَقْناهُما إِلَّا بِالْحَقِّ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ [سُورَة الدُّخان: ٣٨، ٣٩] .

Buradaki hak (الْحَقُّ), hikmet yani abesin zıddı demektir; nitekim Allah Teâlâ'nın Duhan Suresi'ndeki [38-39] { وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما لاعِبِينَ مَا خَلَقْناهُما إِلَّا بِالْحَقِّ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ } “Biz gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri oyun olsun diye yaratmadık. Biz onları ancak hak ile yarattık, fakat onların çoğu bilmezler” ayetinde abesin karşılığı olarak getirilmesi de buna delildir.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ (خَلَقَ) بِصِيغَةِ الْفِعْلِ عَلَى أَنَّ السَّمَاوَاتِ مَفْعُولُهُ وَالْأَرْضَ عُطِفَ عَلَى الْمَفْعُولِ بِالنَّصْبِ.

Cumhur { خَلَقَ } kelimesini fiil sîgasıyla okumuştur; buna göre { السَّمَاوَاتِ } onun mef'ûlü, { الْأَرْضَ } ise nasb ile mef'ûle matuftur.

وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَخَلَفٌ (خَالِقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ) بِصِيغَةِ اسْمِ الْفَاعِلِ مُضَافًا إِلَى (السَّمَاوَاتِ) وَبِخَفْضِ (الْأَرْضِ) .

Hamza, Kisâî ve Halef ise { خَالِقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ } şeklinde, ism-i fâil sîgasıyla { السَّمَاوَاتِ } kelimesine muzaf olarak ve { الْأَرْضِ } kelimesini cer ile okumuşlardır.

وَالْخِطَابُ فِي يُذْهِبْكُمْ لِجَمَاعَةٍ مِنْ جُمْلَتِهِمُ الْمُخَاطَبُ بِ أَلَمْ تَرَ. وَالْمَقْصُودُ:

{ يُذْهِبْكُمْ } ifadesindeki hitap, aralarında { أَلَمْ تَرَ } ile muhatap olanın da bulunduğu bir topluluğadır. Maksat ise:

التَّعْرِيضُ بِالْمُشْرِكِينَ خَاصَّةً، تَأْكِيدًا لِوَعِيدِهِمُ الَّذِي اقْتَضَاهُ قَوْلُهُ: لَنُهْلِكَنَّ الظَّالِمِينَ وَلَنُسْكِنَنَّكُمُ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِهِمْ، أَيْ إِنْ شَاءَ أَعْدَمَ النَّاسَ كُلَّهُمْ وَخَلَقَ نَاسًا آخَرِينَ.

{ لَنُهْلِكَنَّ الظَّالِمِينَ وَلَنُسْكِنَنَّكُمُ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِهِمْ } “Zalimleri mutlaka helak edeceğiz ve onlardan sonra o yurda mutlaka sizi yerleştireceğiz” kavlinin gerektirdiği tehditlerini pekiştirmek üzere özellikle müşriklere tarizde bulunmaktır; yani [Allah] dilerse insanların tamamını yok eder ve başka insanlar yaratır.

وَقَدْ جِيءَ فِي الِاسْتِدْلَالِ عَلَى عَظِيمِ الْقُدْرَةِ بِالْحُكْمِ الْأَعَمِّ إِدْمَاجًا لِلتَّعْلِيمِ بِالْوَعِيدِ وَإِظْهَارًا لِعَظِيمِ الْقُدْرَةِ. وَفِيهِ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّهُ يُذْهِبُ الْجَبَابِرَةَ الْمُعَانِدِينَ وَيَأْتِي فِي مَكَانِهِمْ فِي سِيَادَةِ الْأَرْضِ بِالْمُؤْمِنِينَ ليمكنهم من الْأَرْضِ.

Kudretin büyüklüğüne delil getirilirken, tehdit ile öğretimi mezcetmek ve kudretin büyüklüğünü göstermek maksadıyla en genel hüküm getirilmiştir. Bunda, inatçı zorbaları yok edip yeryüzü hakimiyetinde onların yerine yeryüzünde iktidar kılmak üzere müminleri getireceğine dair bir ima da vardır.

وَجُمْلَةُ وَما ذلِكَ عَلَى اللَّهِ بِعَزِيزٍ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ مُؤَكِّدٌ لِمَضْمُونِهَا، وَإِنَّمَا سَلَكَ بِهَذَا التَّأْكِيد ملك الْعَطْفِ لِمَا فِيهِ مِنَ الْمُغَايَرَةِ لِلْمُؤَكَّدِ فِي الْجُمْلَةِ بِأَنَّهُ يُفِيدُ أَن هَذَا المشيء سَهْلٌ عَلَيْهِ هَيِّنٌ، كَقَوْلِهِ: وَهُوَ الَّذِي يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ [سُورَة الرّوم: ٢٧] .

{ وَما ذلِكَ عَلَى اللَّهِ بِعَزِيزٍ } cümlesi { إِنْ يَشَأْ يُذْهِbْكُمْ } cümlesine matuftur ve onun içeriğini pekiştiricidir. Bu pekiştirme için atıf yolunun tercih edilmesi, pekiştirilen ifadeden farklı olarak bu dilemenin O'na son derece kolay ve zahmetsiz olduğunu ifade etmesindendir; nitekim Rûm Suresi'ndeki [27] { وَهُوَ الَّذِي يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ } “Varlıkları ilkin yaratan, sonra bunu tekrarlayan O'dur; bu O'na göre pek kolaydır” kavlinde de böyledir.

وَالْعَزِيزُ عَلَى أَحَدٍ: الْمُتَعَاصِي عَلَيْهِ الْمُمْتَنِعُ بقوته وأنصاره.

Bir kimseye azîz olmak (الْعَزِيزُ عَلَى أَحَدٍ), gücü ve yardımcıları sayesinde ona karşı koyan ve boyun eğmeyen kimse demektir.

[سُورَة إِبْرَاهِيم (١٤) : آيَة ٢١]

[İBRÂHÎM SURESİ (14): 21. AYET]

وَبَرَزُوا لِلَّهِ جَمِيعاً فَقالَ الضُّعَفاءُ لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعاً فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا مِنْ عَذابِ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ قالُوا لَوْ هَدانَا اللَّهُ لَهَدَيْناكُمْ سَواءٌ عَلَيْنا أَجَزِعْنا أَمْ صَبَرْنا مَا لَنا مِنْ مَحِيصٍ (٢١)

{ وَبَرَزُوا لِلَّهِ جَمِيعاً فَقالَ الضُّعَفاءُ لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعاً فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا مِنْ عَذابِ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ قالُوا لَوْ هَدانَا اللَّهُ لَهَدَيْناكُمْ سَواءٌ عَلَيْنا أَجَزِعْنا أَمْ صَبَرْنا مَا لَنا مِنْ مَحِيصٍ } “Hepsi Allah'ın huzuruna çıkarlar. Zayıflar büyüklük taslayanlara derler ki: 'Biz size uymuştuk. Şimdi siz, Allah'ın azabından zerre kadar bir şeyi bizden savabilir misiniz?' Onlar da: 'Allah bizi doğru yola eriştirseydi biz de sizi doğru yola iletirdik. Artık sızlansak da sabretsek de bizim için birdir; sığınacak hiçbir yerimiz yoktur' derler.” (21)

عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ [إِبْرَاهِيم: ٢٠] بِاعْتِبَارِ جَوَابِ الشَّرْطِ وَهُوَ الْإِذْهَابُ، وَفِي الْكَلَامِ مَحْذُوفٌ، إِذِ التَّقْدِيرُ: فَأَذْهَبَهُمْ وَبَرَزُوا لِلَّهِ جَمِيعًا، أَيْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.

Şartın cevabı olan yok etme (izhâb) itibariyle { إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ } [İbrâhîm: 19] cümlesine matuftur. Kelamda hazif (düşürülmüş bir ifade) vardır; zira takdiri şöyledir: "Böylece onları yok etti ve hepsi Allah'ın huzuruna çıktılar", yani kıyamet gününde.

وَكَانَ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَنْ يَقُولَ: ويبرزون لله، فَعدل عَنِ الْمُضَارِعِ إِلَى الْمَاضِي لِلتَّنْبِيهِ عَلَى تَحْقِيقِ وُقُوعِهِ حَتَّى كَأَنَّهُ قَدْ وَقَعَ، مِثْلَ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَتى أَمْرُ اللَّهِ [سُورَة النَّحْل:

Zahir olan kural gereği "Allah'ın huzuruna çıkarlar" (ve yebruzûne lillâh) denilmesi gerekirdi; ancak vukuunun kesinliğini, sanki gerçekleşmiş gibi vurgulamak amacıyla muzari fiilden mazi fiile geçilmiştir; nitekim Nahl Suresi'ndeki [1] { أَتى أَمْرُ اللَّهِ }

١] .

“Allah'ın emri geldi” kavlinde de böyledir.

وَالْبُرُوزُ: الْخُرُوجُ مِنْ مَكَانٍ حَاجِبٍ مِنْ بَيْتٍ أَوْ قَرْيَةٍ. وَالْمَعْنَى: حُشِرُوا مِنَ الْقُبُورِ.

Burûz (الْبُرُوزُ), ev veya köy gibi örtücü/gizleyici bir yerden dışarı çıkmaktır. Mana ise: Kabirlerden mahşere sevk edildiler, demektir.

وجَمِيعاً تَأْكِيدٌ لِيَشْمَلَ جَمِيعَهُمْ مِنْ سَادَةٍ وَلَفِيفٍ.

{ جَمِيعاً } kelimesi, önderleri ve avamıyla hepsini kapsaması için bir tekittir.

وَقَدْ جِيءَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِوَصْفِ حَالِ الْفِرَقِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَمُجَادَلَةِ أَهْلِ الضَّلَالَةِ مَعَ قَادَتِهِمْ، وَمُجَادَلَةُ الْجَمِيعِ لِلشَّيْطَانِ، وَكَوْنُ الْمُؤْمِنِينَ فِي شُغُلٍ عَنْ ذَلِكَ بِنُزُلِ الْكَرَامَةِ.

Bu ayette fırkaların kıyamet günündeki durumları, sapıklık ehlinin önderleriyle tartışması, hepsinin şeytanla tartışması ve müminlerin ikram yurdunda bulunarak bunlardan uzak kalmış olmaları tasvir edilmiştir.

وَالْغَرَضُ مِنْ ذَلِكَ تَنْبِيهُ النَّاسِ إِلَى تَدَارُكِ شَأْنِهِمْ قَبْلَ الْفَوَاتِ. فَالْمَقْصُودُ: التَّحْذِيرُ مِمَّا يُفْضِي إِلَى سُوءِ الْمَصِيرِ.

Bundan gaye, fırsat elden gitmeden önce insanları durumlarını düzeltmeye karşı uyarmaktır. Asıl maksat ise kötü bir akıbete sürükleyecek şeylerden sakındırmaktır.

وَاللَّامُ الْجَارَّةُ لِاسْمِ الْجَلَالَةِ مُعَدِّيَةٌ فِعْلَ بَرَزُوا إِلَى الْمَجْرُورِ. يُقَالُ: بَرَزَ لِفُلَانٍ، إِذَا ظَهَرَ لَهُ، أَيْ حَضَرَ بَيْنَ يَدَيْهِ، كَمَا يُقَالُ: ظَهَرَ لَهُ.

Lafza-i Celal'i cer eden lâm harf-i cerri, { بَرَزُوا } fiilini mecruruna geçişli kılmıştır (te'diye). Bir kimseye göründüğünde veya onun huzuruna çıktığında "Falancaya baraze" (baraze li-fulânin) denir; nitekim "ona göründü" (zahere lehû) denilmesi de böyledir.

وَالضُّعَفَاءُ: عَوَامُّ النَّاسِ وَالْأَتْبَاعُ. وَالَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا: السَّادَةُ، لِأَنَّهُمْ يَتَكَبَّرُونَ عَلَى الْعُمُومِ وَكَانَ التَّكَبُّرُ شِعَارَ السَّادَةِ. وَالسِّينُ وَالتَّاءُ لِلْمُبَالَغَةِ فِي الْكِبْرِ. وَالتَّبَعُ: اسْمُ جَمْعٍ التَّابِعُ مِثْلُ الْخَدَمِ وَالْخَوَلِ، وَالْفَاءُ لِتَفْرِيعِ الِاسْتِكْبَارِ عَلَى التَّبَعِيَّةِ لِأَنَّهَا سَبَبٌ يَقْتَضِي الشَّفَاعَةَ لَهُمْ.

Duafâ (الضُّعَفَاءُ), halkın avamı ve tâbilerdir. Büyüklük taslayanlar (الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا) ise önderlerdir; çünkü onlar genele karşı kibirlenirlerdi ve kibir önderlerin şiarıydı. [İstikbâr kelimesindeki] sîn ve tâ harfleri kibirlenmede mübalağa içindir. Tebe' (التَّبَعُ) kelimesi tâbi (tâbi olan) kelimesinin cins ismidir; hadem ve havel kelimeleri gibidir. Fâ harfi ise istikbârı tâbiliğe bağlamak içindir; çünkü tâbilik onlar için şefaati gerektiren bir sebeptir.

وَمُوجِبُ تَقْدِيمِ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ عَلَى الْمُسْنَدِ فِي فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا أَنَّ الْمُسْتَفْهَمَ عَنْهُ كَوْنُ الْمُسْتَكْبِرِينَ يُغْنُونَ عَنْهُمْ لَا أَصْلُ الْغَنَاءِ عَنْهُمْ، لِأَنَّهُمْ آيِسُونَ مِنْهُ لَمَّا رَأَوْا آثَارَ الْغَضَبِ الْإِلَهِيِّ عَلَيْهِمْ وَعَلَى سَادَتِهِمْ. كَمَا تَدُلُّ عَلَيْهِ حِكَايَةُ قَوْلِ الْمُسْتَكْبِرِينَ سَواءٌ عَلَيْنا أَجَزِعْنا أَمْ صَبَرْنا مَا لَنا مِنْ مَحِيصٍ، فَعَلِمُوا أَنَّهُمْ قَدْ غَرُّوهُمْ فِي الدُّنْيَا، فَتَعَيَّنَ أَنَّ الِاسْتِفْهَامَ مُسْتَعْمَلٌ فِي التورّك والتوبيخ والتبكيت، أَيْ فَأَظْهِرُوا مَكَانَتَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ الَّتِي كُنْتُمْ تَدَّعُونَهَا وَتَغُرُّونَنَا بِهَا فِي الدُّنْيَا. فَإِيلَاءُ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ حَرْفُ الِاسْتِفْهَامِ قَرِينَةٌ عَلَى أَنَّهُ اسْتِفْهَامٌ غَيْرُ حَقِيقِيٍّ، وَبَيَّنَهُ مَا فِي نَظِيرِهِ مِنْ سُورَةِ غَافِرٍ [٤٧، ٤٨] وَإِذْ يَتَحاجُّونَ فِي النَّارِ فَيَقُولُ الضُّعَفاءُ لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعاً فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا نَصِيباً مِنَ النَّارِ قالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُلٌّ فِيها إِنَّ اللَّهَ قَدْ حَكَمَ بَيْنَ الْعِبادِ.

{ فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا } ifadesinde müsnedün ileyhin müsnedden öne alınmasının sebebi şudur: Kendisinden soru sorulan şey, büyüklük taslayanların azabı savıp savamayacağıdır, yoksa azabın savulmasının aslı değildir; çünkü onlar ilahi gazabın izlerini hem kendi üzerlerinde hem de önderleri üzerinde gördüklerinde bundan ümitlerini kesmişlerdir. Nitekim büyüklük taslayanların { سَواءٌ عَلَيْنا أَجَزِعْنا أَمْ صَبَرْنا مَا لَنا مِنْ مَحِيصٍ } “Sızlansak da sabretsek de bizim için birdir; sığınacak hiçbir yerimiz yoktur” sözünün nakledilmesi de buna delalet eder. Dolayısıyla dünyada kendilerini aldattıklarını anlamışlardır. Böylece bu istifhamın (sorunun) kınama, azarlama ve susturma manasında kullanıldığı kesinleşir; yani "Dünyada iddia ettiğiniz ve bizi kendisiyle aldattığınız Allah katındaki makamınızı haydi gösterin!" demektir. Müsnedün ileyhin istifham harfinin hemen ardından gelmesi, bunun hakiki bir soru olmadığına karinedir; nitekim bunun benzeri olan Mü'min Suresi'ndeki [47-48] şu ayet de bunu açıklar: { وَإِذْ يَتَحاجُّونَ فِي النَّارِ فَيَقُولُ الضُّعَفاءُ لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعاً فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا نَصِيباً مِنَ النَّارِ قالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُلٌّ فِيها إِنَّ اللَّهَ قَدْ حَكَمَ بَيْنَ الْعِبادِ } “Ateşin içinde birbirleriyle tartışırlarken güçsüzler, büyüklük taslayanlara: 'Biz size uymuştuk. Şimdi siz bizden ateşin bir kısmını olsun savabilir misiniz?' derler. Büyüklük taslayanlar da: 'Doğrusu hepimiz onun içindeyiz; şüphesiz Allah kulları arasında hükmünü vermiştir' derler.”

وَ (مِنْ) فِي قَوْلِهِ: مِنْ عَذابِ اللَّهِ بَدَلِيَّةٌ، أَيْ غَنَاءً بَدَلًا عَنْ عَذَابِ اللَّهِ..

{ مِنْ عَذابِ اللَّهِ } sözündeki { مِنْ } harfi bedeliyyedir; yani Allah'ın azabına bedel bir fayda/savma demektir.

وَ (مِنْ) فِي قَوْلِهِ: مِنْ شَيْءٍ مَزِيدَةٌ لِوُقُوعِ مَدْخُولِهَا فِي سِيَاقِ الِاسْتِفْهَامِ بِحَرْفِ هَلْ. وشَيْءٍ فِي مَعْنَى الْمَصْدَرِ، وَحَقُّهُ النَّصْبُ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ مُطْلَقٌ فَوَقَعَ جَرُّهُ بِحَرْفِ الْجَرِّ الزَّائِدِ. وَالْمَعْنَى: هَلْ تُغْنُونَ عَنَّا شَيْئًا.

{ مِنْ شَيْءٍ } kavlindeki { مِنْ } harfi ise, dâhil olduğu kelime { هَلْ } harfiyle yapılan istifham siyakında yer aldığı için zâiddir (pekiştirme içindir). { شَيْءٍ } kelimesi mastar anlamındadır ve hakkı mef'ûl-i mutlak olarak nasb edilmektir; fakat zâid harf-i cer ile mecrur olmuştur. Mana ise: "Bizden bir şeyi savabilir misiniz?" şeklindedir.

وَجَوَابُ الْمُسْتَكْبِرِينَ اعْتِذَارٌ عَنْ تَغْرِيرِهِمْ بِأَنَّهُمْ مَا قَصَدُوا بِهِ تَوْرِيطَ أَتْبَاعِهِمْ كَيْفَ وَقَدْ وَرَّطُوا أَنْفُسَهُمْ أَيْضًا، أَيْ لَوْ كُنَّا نَافِعِينَ لَنَفَعْنَا أَنْفُسَنَا. وَهَذَا الْجَوَابُ جَارٍ عَلَى مَعْنَى الِاسْتِفْهَامِ التَّوْبِيخِيِّ الْعِتَابِيِّ إِذْ لَمْ يُجِيبُوهُمْ بِأَنَّا لَا نَمْلِكُ لَكُمْ غناء وَلَكِن ابتدأوا بِالِاعْتِذَارِ عَمَّا صَدَرَ مِنْهُمْ نَحْوَهُمْ فِي الدُّنْيَا عِلْمًا بِأَنَّ الضُّعَفَاءَ عَالِمُونَ بِأَنَّهُمْ لَا يَمْلِكُونَ لَهُمْ غَنَاءً مِنَ الْعَذَابِ.

Büyüklük taslayanların cevabı, tâbilerini aldatmalarına dair bir mazeret beyanıdır; zira bununla onları felakete sürüklemeyi kastetmemişlerdir, nitekim bizzat kendilerini de felakete sürüklemişlerdir; yani "Eğer bir fayda sağlayabilseydik önce kendimize fayda sağlardık" [demişlerdir]. Bu cevap, azarlama ve sitem bildiren istifham manasına uygun olarak cereyan etmiştir; zira onlara "Bizim size bir faydamız dokunamaz" diye cevap vermemişler, aksine zayıfların onların kendilerini azaptan kurtarmaya güç yetiremeyeceklerini zaten bildiklerinin farkında olarak dünyada kendilerine karşı takındıkları tavırdan ötürü mazeret beyan etmeye başlamışlardır.

وَجُمْلَةُ سَواءٌ عَلَيْنا أَجَزِعْنا أَمْ صَبَرْنا مِنْ كَلَامِ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا. وَهِيَ مُسْتَأْنَفَةٌ تَبْيِينٌ عَنْ سُؤَالٍ مِنَ الضُّعَفَاءِ يَسْتَفْتُونَ الْمُسْتَكْبِرِينَ أَيَصْبِرُونَ أَمْ يَجْزِعُونَ تَطَلُّبًا لِلْخَلَاصِ مِنَ الْعَذَابِ، فَأَرَادُوا تَأْيِيسَهُمْ مِنْ ذَلِكَ يَقُولُونَ: لَا يُفِيدُنَا جَزَعٌ وَلَا صَبْرٌ، فَلَا نَجَاةَ مِنَ الْعَذَابِ. فَضَمِيرُ الْمُتَكَلِّمِ الْمُشَارِكُ شَامِلٌ لِلْمُتَكَلِّمِينَ وَالْمُجَابِينَ، جَمَعُوا أَنْفُسَهُمْ إِتْمَامًا لِلِاعْتِذَارِ عَنْ تَوْرِيطِهِمْ.

{ سَواءٌ عَلَيْنا أَجَزِعْنا أَمْ صَبَرْنا } “Sızlansak da sabretsek de bizim için birdir” cümlesi büyüklük taslayanların sözündendir. Bu cümle, zayıfların azaptan kurtulma arayışıyla büyüklük taslayanlara "Sabır mı gösterelim yoksa sızlanalım mı?" diye sormalarına karşılık müstə'nef bir beyandır. Onlar bu hususta onların ümidini kesmek isteyerek şöyle demektedirler: "Bize ne sızlanmak fayda verir ne de sabretmek; artık azaptan kurtuluş yoktur." Çoğul mütekellim (biz) zamiri hem konuşanları hem de kendilerine cevap verilenleri kapsamaktadır; onları felakete sürüklemelerinden ötürü mazeretlerini tamamlamak üzere kendilerini de onlara dahil etmişlerdir.

وَالْجَزَعُ: حُزْنٌ مَشُوبٌ بِاضْطِرَابٍ، وَالصَّبْرُ تَقَدَّمَ.

Ceza' (الْجَزَعُ), telaş ve çalkantıyla karışık hüzündür; sabır (الصَّبْرُ) ise daha önce geçmişti.

وَجُمْلَةُ مَا لَنا مِنْ مَحِيصٍ وَاقِعَةٌ مَوْقِعَ التَّعْلِيلِ لِمَعْنَى الِاسْتِوَاءِ، أَيْ حَيْثُ لَا مَحِيصَ وَلَا نَجَاةَ فَسَوَاءٌ الْجَزَعُ وَالصَّبْرُ.

{ مَا لَنا مِنْ مَحِيصٍ } “Bizim için kaçacak hiçbir yer yoktur” cümlesi, eşitlik manasının gerekçesi (ta'lîl) konumundadır; yani hiçbir kaçış ve kurtuluş bulunmadığı için sızlanmak ile sabretmek birdir.

وَالْمَحِيصُ: مَصْدَرٌ مِيمِيٌّ كَالْمَغِيبِ وَالْمَشِيبِ وَهُوَ النَّجَاةُ. يُقَال: حَاصَ عَنْهُ، أَيْ نَجَا مِنْهُ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اسْمَ مَكَانٍ مِنْ حَاصَ أَيْضًا، أَيْ مَا لَنَا مَلْجَأٌ وَمَكَانٌ ننجو فِيهِ.

Mahîs (الْمَحِيصُ), *mağîb* ve *meşîb* gibi mîmî bir mastardır ve kurtuluş demektir. Nitekim “ondan kaçtı, yani kurtuldu” anlamında حَاصَ عَنْهُ denir. Aynı zamanda حَاصَ fiilinden ism-i mekân olması da caizdir; yani “Bizim için bir sığınak ve içinde kurtulacağımız bir yer yoktur” [demektir].

[سُورَة إِبْرَاهِيم (١٤) : آيَة ٢٢]

[İBRÂHÎM SÛRESİ (14): ÂYET 22]

وَقالَ الشَّيْطانُ لَمَّا قُضِيَ الْأَمْرُ إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَوَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ وَما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلاَّ أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي فَلا تَلُومُونِي وَلُومُوا أَنْفُسَكُمْ مَا أَنَا بِمُصْرِخِكُمْ وَما أَنْتُمْ بِمُصْرِخِيَّ إِنِّي كَفَرْتُ بِما أَشْرَكْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ إِنَّ الظَّالِمِينَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٢٢)

{ وَقالَ الشَّيْطانُ لَمَّا قُضِيَ الْأَمْرُ إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَوَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ وَما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلاَّ أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي فَلا تَلُومُونِي وَلُومُوا أَنْفُسَكُمْ مَا أَنَا بِمُصْرِخِكُمْ وَما أَنْتُمْ بِمُصْرِخِيَّ إِنِّي كَفَرْتُ بِما أَشْرَكْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ إِنَّ الظَّالِمِينَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “İş bitirilince şeytan der ki: «Şüphesiz Allah size hak olanı vaadetti; ben de size vaadettim ama size yalancı çıktım. Zaten benim sizin üzerinizde bir hâkimiyetim yoktu; yalnız sizi çağırdım, siz de bana icabet ettiniz. Artık beni kınamayın, kendinizi kınayın! Ne ben sizi kurtarabilirim ne de siz beni kurtarabilirsiniz. Doğrusu ben, daha önce beni [Allah'a] ortak koşmanızı da inkâr etmiştim. Şüphesiz zalimler için elem verici bir azap vardır.»” (22)

أَفْضَتْ مُجَادَلَةُ الضُّعَفَاءِ وَسَادَتِهِمْ فِي تَغْرِيرِهِمْ بِالضَّلَالَةِ إِلَى نُطْقِ مَصْدَرِ الضَّلَالَةِ وَهُوَ الشَّيْطَانُ إِمَّا لِأَنَّهُمْ بَعْدَ أَنِ اعْتَذَرَ إِلَيْهِمْ كُبَرَاؤُهُمْ بِالْحِرْمَانِ مِنَ الْهُدَى عَلِمُوا أَنَّ سَبَبَ إِضْلَالِهِمْ هُوَ الشَّيْطَانُ لِأَنَّ نَفْيَ الِاهْتِدَاءِ يُرَادِفُهُ الضَّلَالُ، وَإِمَّا لِأَنَّ الْمُسْتَكْبِرِينَ انْتَقَلُوا مِنَ الِاعْتِذَارِ لِلضُّعَفَاءِ إِلَى مَلَامَةِ الشَّيْطَانِ الْمُوَسْوِسِ لَهُمْ مَا أَوْجَبَ ضَلَالَهَمْ، وَكُلُّ ذَلِكَ بِعِلْمٍ يَقَعُ فِي نُفُوسِهِمْ كَالْوِجْدَانِ. عَلَى أَنَّ قَوْلَهُ: فَلا تَلُومُونِي يَظْهَرُ مِنْهُ أَنَّهُ تَوَجَّهَ إِلَيْهِ مَلَامٌ صَرِيحٌ، وَيُحْتَمَلُ أَنَّهُ تَوَقَّعَهُ فَدَفَعَهُ قَبْلَ وُقُوعِهِ وَأَنَّهُ يُتَوَّجَهُ إِلَيْهِ بِطَرِيقَةِ التَّعْرِيضِ، فَجُمْلَةُ وَقالَ الشَّيْطانُ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ فَقالَ الضُّعَفاءُ.

Zayıfların, sapıklıkla aldatılmaları hususunda önderleriyle tartışması, sapıklığın kaynağı olan şeytanın konuşmasına yol açmıştır; bu ya ileri gelenlerinin hidayetten mahrum kaldıklarını öne sürerek mazeret bildirmelerinden sonra kendilerini saptıran sebebin şeytan olduğunu anlamalarındandır —çünkü hidayetin nefyi sapıklıkla eş anlamlıdır— ya da büyüklük taslayanların zayıflara mazeret beyan etmekten vazgeçip kendilerine sapıklıklarını gerektiren şeyleri fısıldayan şeytanı kınamaya yönelmelerindendir. Bütün bunlar içlerinde vicdanî bir seziş gibi hasıl olan bir bilgiyle gerçekleşir. Bununla birlikte { فَلا تَلُومُونِي } sözünden kendisine açık bir kınamanın yöneltildiği anlaşılmaktadır; bunu vukuundan önce bekleyip defetmiş olması veya bu kınamanın kendisine üstü kapalı bir yolla yöneltilmiş olması da muhtemeldir. Dolayısıyla { وَقالَ الشَّيْطانُ } cümlesi, { فَقالَ الضُّعَفاءُ } cümlesine matuftur.

وَالْمَقْصُودُ مِنْ وَصْفِ هَذَا الْمَوْقِفِ إِثَارَةَ بُغْضِ الشَّيْطَانِ فِي نُفُوسِ أَهْلِ الْكُفْرِ لِيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ بِدِفَاعِ وَسْوَاسِهِ لِأَنَّ هَذَا الْخِطَابَ الَّذِي يُخَاطِبُهُمْ بِهِ الشَّيْطَان مَلِيء بإضمار الشَّرّ لَا لَهُمْ فِيمَا وَعَدَهُمْ فِي الدُّنْيَا مِمَّا شَأْنُهُ أَنْ يَسْتَفِزَّ غَضَبَهُمْ مِنْ كَيْدِهِ لَهُمْ وَسُخْرِيَتِهِ بِهِمْ، فَيُورِثُهُمْ ذَلِكَ كَرَاهِيَةً لَهُ وَسُوءَ ظَنِّهِمْ بِمَا يَتَوَقَّعُونَ إِتْيَانَهُ إِلَيْهِمْ مِنْ قِبَلِهِ. وَذَلِكَ أَصْلٌ عَظِيمٌ فِي الْمَوْعِظَةِ وَالتَّرْبِيَةِ.

Bu durumun tasvir edilmesindeki maksat, şeytanın vesvesesini savuşturarak tedbir almaları için küfür ehlinin kalbinde ona karşı nefret uyandırmaktır. Zira şeytanın onlara yönelttiği bu hitap, dünyada kendilerine vaadettiği şeylerde onlar için kötülük beslediği gerçeğiyle doludur; bu da onun tuzağına ve kendileriyle alay etmesine karşı öfkelerini kabartacak, böylece onlarda şeytana karşı bir nefret ve onun tarafından kendilerine ulaşması muhtemel olan şeylere karşı kötü bir zan doğuracaktır. Bu ise öğüt ve terbiyede pek büyük bir esastır.

وَمَعْنَى قُضِيَ الْأَمْرُ تُمِّمَ الشَّأْنُ، أَيْ إِذْنُ اللَّهِ وَحُكْمُهُ. وَمَعْنَى إِتْمَامِهِ: ظُهُورُهُ، وَهُوَ أَمْرُهُ تَعَالَى بِتَمْيِيزِ أَهْلِ الضَّلَالَةِ وَأَهْلِ الْهِدَايَةِ، قَالَ تَعَالَى: وَامْتازُوا الْيَوْمَ أَيُّهَا الْمُجْرِمُونَ [سُورَة يس: ٥٩] ، وَذَلِكَ بِتَوْجِيهِ كُلِّ فَرِيقٍ إِلَى مَقَرِّهِ الَّذِي اسْتَحَقَّهُ بِعَمَلِهِ، فَيَتَصَدَّى الشَّيْطَانُ لِلتَّخْفِيفِ عَنِ الْمَلَامِ عَنْ نَفْسِهِ بِتَشْرِيكِ الَّذِينَ أَضَلَّهُمْ مَعَهُ فِي تَبِعَةِ ضَلَالِهِمْ، وَقَدْ أَنْطَقَهُ اللَّهُ بِذَلِكَ لِإِعْلَانِ الْحَقِّ، وَشَهَادَةٍ عَلَيْهِمْ بِأَنَّ لَهُمْ كَسْبًا فِي اخْتِيَار الانصياع إِلَى دَعْوَةِ الضَّلَالِ دُونَ دَعْوَةِ الْحَقِّ. فَهَذَا

{ قُضِيَ الْأَمْرُ } ifadesinin manası; işin yani Allah'ın izni ve hükmünün tamamlanmasıdır. İtmanı (tamamlanması) ise açığa çıkması demektir ki bu, Yüce Allah'ın sapıklık ehli ile hidayet ehlini birbirinden ayırma emridir. Nitekim Yüce Allah: { وَامْتازُوا الْيَوْمَ أَيُّهَا الْمُجْرِمُونَ } “Ey günahkârlar! Bugün şöyle ayrılın!” [Yâsîn 59] buyurmuştur. Bu da her grubun ameliyle hak ettiği durağına sevk edilmesiyle olur. Bunun üzerine şeytan, saptırdığı kimseleri sapıklıklarının sorumluluğuna ortak ederek kınamayı kendi üzerinden hafifletmeye girişir. Allah Teâlâ, hakkı ilan etmek ve onların hak davet yerine sapıklık davetine boyun eğmeyi seçmelerinde kendi kesbleri (iradeleri) olduğuna dair aleyhlerine şahitlik etmek üzere şeytanı böyle konuşturmuştur. Bu ise,

شَبِيهُ شَهَادَةِ أَلْسِنَتِهِمْ وَأَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلِهِمْ بِمَا كَانُوا يعْملُونَ وَقَوْلها لَهُمْ: أَنْطَقَنَا اللَّهُ الَّذِي أَنْطَقَ كُلَّ شَيْءٍ إِظْهَارًا لِلْحَقِيقَةِ وَتَسْجِيلًا عَلَى أَهْلِ الضَّلَالَةِ وَقَمْعًا لِسَفْسَطَتِهِمْ.

hakikati ortaya koymak, sapıklık ehline karşı tescil etmek ve onların demagojilerini bastırmak üzere dillerinin, ellerinin ve ayaklarının yaptıklarına şahitlik etmesine ve onlara: “Her şeyi konuşturan Allah bizi konuşturdu” demelerine benzemektedir.

وَأَخْبَرَ اللَّهُ بِهَا النَّاسَ اسْتِقْصَاءً فِي الْإِبْلَاغِ لِيُحِيطَ النَّاسَ عِلْمًا بِكُلِّ مَا سَيَحِلُّ بِهِمْ، وَإِيقَاظًا لَهُمْ لِيَتَأَمَّلُوا الْحَقَائِقَ الْخَفِيَّةَ فَتُصْبِحَ بَيِّنَةً وَاضِحَةً. فَقَوْلُ الشَّيْطَانِ فَلا تَلُومُونِي وَلُومُوا أَنْفُسَكُمْ إِبْطَالٌ لِإِفْرَادِهِ بِاللَّوْمِ أَوْ لِابْتِدَاءِ تَوْجِيهِ الْمُلَامِ إِلَيْهِ فِي حِينِ أَنَّهُمْ أَجْدَرُ بِاللَّوْمِ أَوْ بِابْتِدَاءِ تَوْجِيهِهِ.

Allah, insanlara başlarına gelecek her şeyi eksiksizce bildirip tebliğ etmek ve gizli hakikatleri düşünüp apaçık görmelerini sağlayarak onları uyandırmak için bunu haber vermiştir. Şeytanın { فَلا تَلُومُونِي وَلُومُوا أَنْفُسَكُمْ } “Beni kınamayın, kendinizi kınayın” sözü, kınamanın sadece kendisine tahsis edilmesini veya kınanmaya daha layık oldukları halde ilk kınamanın ona yöneltilmesini iptal etmektedir.

وَأَمَّا وَقْعُ كَلَامِ الشَّيْطَانِ مِنْ نُفُوسِ الَّذِينَ خَاطَبَهُمْ فَهُوَ مُوقِعُ الْحَسْرَةِ مِنْ نُفُوسِهِمْ زِيَادَةً فِي عَذَابِ النَّفْسِ.

Şeytanın bu sözünün hitap ettiği kimselerin ruhlarındaki etkisi ise, ruhî azaplarını artıracak biçimde içlerine derin bir pişmanlık ve hasret bırakmasıdır.

وَإِضَافَةُ وَعْدَ إِلَى الْحَقِّ مِنْ إِضَافَةِ الْمَوْصُوفِ إِلَى الصِّفَةِ مُبَالَغَةً فِي الِاتِّصَافِ، أَيِ الْوَعْدُ الْحَقُّ الَّذِي لَا نَقْضَ لَهُ.

{ وَعْدَ } kelimesinin { الْحَقِّ } kelimesine izafeti, nitelikte mübalağa amacıyla mevsufun sıfata izafeti kabilindendir; yani asla bozulmayan hak/gerçek vaad demektir.

وَالْحَقُّ: هُنَا بِمَعْنَى الصِّدْقِ وَالْوَفَاءِ بِالْمَوْعُودِ بِهِ. وَضِدُّهُ: الْإِخْلَافُ، وَلِذَلِكَ قَالَ:

Buradaki hak (الْحَقُّ); doğruluk ve vaadedilen şeyi yerine getirmek manasındadır. Zıddı ise sözden caymaktır (ihlâf). Nitekim bu yüzden şöyle demiştir:

وَوَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ [سُورَة إِبْرَاهِيم: ٢٢] ، أَيْ كَذَبْتُ مَوْعِدِي. وَشَمَلَ وَعَدُ الْحَقِّ جَمِيعَ مَا وَعَدَهُمُ اللَّهُ بِالْقُرْآنِ عَلَى لِسَان رَسُوله- ﵊. وَشَمَلَ الْخُلْفُ جَمِيعَ مَا كَانَ يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ عَلَى لِسَانِ أَوْلِيَائِهِ وَمَا يَعِدُهُمْ إِلَّا غُرُورًا.

{ وَوَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ } [İbrâhîm 22], yani vaadimde yalan söyledim. Hak vaad; Allah'ın, Kur'an'da Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in diliyle onlara vaadettiği her şeyi kapsamıştır. Vaadden cayma ise; şeytanın kendi dostlarının diliyle onlara vaadettiği şeylerin tamamını içine almıştır ki o, onlara sadece aldatmaca vaadeder.

وَالسُّلْطَانُ: اسْمُ مَصْدَرِ تَسَلَّطَ عَلَيْهِ، أَيْ غَلَبَهُ وَقَهَرَهُ، أَيْ لَمْ أَكُنْ مُجْبِرًا لَكُمْ عَلَى اتِّبَاعِي فِيمَا أَمَرْتُكُمْ.

Sultan (السُّلْطَانُ); 'ona musallat oldu, yani üstün geldi ve boyun eğdirdi' manasındaki fiilin ism-i mastarıdır; yani "Size emrettiğim şeylerde bana uymanız hususunda ben sizi zorlamış değildim" demektir.

وَالِاسْتِثْنَاءُ فِي إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ اسْتِثْنَاءٌ مُنْقَطِعٌ لِأَنَّ مَا بَعْدَ حَرْفِ الِاسْتِثْنَاءِ لَيْسَ مِنْ جِنْسِ مَا قَبْلَهُ. فَالْمَعْنَى: لَكِنِّي دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي.

{ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ } kavlindeki istisna, munkatı' bir istisnadır; zira istisna harfinden sonraki kısım, öncesinin cinsinden değildir. Mana şöyledir: "Fakat ben sizi çağırdım, siz de bana icabet ettiniz."

وَتَفَرَّعَ عَلَى ذَلِكَ فَلا تَلُومُونِي وَلُومُوا أَنْفُسَكُمْ. وَالْمَقْصُودُ: لُومُوا أَنْفُسَكُمْ، أَيْ إِذْ قَبِلْتُمْ إِشَارَتِي وَدَعْوَتِي. وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُهُ صَدْرَ الْكَلَامِ عَلَى الْآيَةِ.

Bunun üzerine { فَلا تَلُومُونِي وَلُومُوا أَنْفُسَكُمْ } “Artık beni kınamayın, kendinizi kınayın!” sözü terettüp etmiştir. Asıl maksat: "Kendinizi kınayın; zira benim işaretime ve çağrıma siz uydunuz" demektir. Bunun açıklaması ayetin başında geçmişti.

وَمَجْمُوعُ الْجُمْلَتَيْنِ يُفِيدُ مَعْنَى الْقَصْرِ، كَأَنَّهُ قَالَ: فَلَا تَلُومُوا إِلَّا أَنْفُسَكُمْ، وَهُوَ فِي مَعْنَى قَصْرِ قَلْبٍ بِالنِّسْبَةِ إِلَى إِفْرَادِهِ بِاللَّوْمِ وَحَقُّهُمُ التَّشْرِيكُ فَقَلْبُ اعْتِقَادِهِمْ إِفْرَادُهُ دُونَ اعْتِبَارِ الشِّرْكَةِ، وَهَذَا مِنْ نَادِرِ مَعَانِي الْقَصْرِ الْإِضَافِيِّ، وَهُوَ مَبْنِيٌّ عَلَى اعْتِبَارِ أَجْدَرِ الطَّرَفَيْنِ بِالرَّدِّ، وَهُوَ طَرَفُ اعْتِقَادِ الْعَكْسِ بِحَيْثُ صَارَ التَّشْرِيكُ كَالْمُلْغَى لِأَنَّ الْحَظَّ الْأَوْفَرَ لِأَحَدِ الشَّرِيكَيْنِ.

İki cümlenin toplamı hasr (kasr) manası ifade eder; sanki "Yalnızca kendinizi kınayın" demiştir. Bu, kınamanın sadece şeytana yöneltilmesine nispetle bir *kasr-ı kalb* manasındadır. Aslında hakları ortaklıktır; fakat onların kınamayı ortaklığı gözetmeksizin sadece ona tahsis etme inançlarını tersine çevirmiştir (kalbetmiştir). Bu, izâfî kasrın nâdir manalarındandır ve reddedilmeye en layık olan tarafın —yani tersi yöndeki inanç tarafının— dikkate alınmasına dayanır; öyle ki ortaklardan birinin payı çok daha baskın olduğu için ortaklık adeta hükümsüz sayılmıştır.

وَجُمْلَةُ مَا أَنَا بِمُصْرِخِكُمْ وَما أَنْتُمْ بِمُصْرِخِيَّ، بَيَانٌ لِجُمْلَةِ النَّهْيِ عَن لومه لِأَنَّ لَوْمَهُ فِيهِ تَعْرِيضٌ بِأَنَّهُمْ يَتَطَلَّبُونَ مِنْهُ حِيلَةً لِنَجَاتِهِمْ، فَنَفَى ذَلِكَ عَنْ نَفْسِهِ بَعْدَ أَنْ نَهَاهُمْ عَنْ أَنْ يَلُومُوهُ.

{ مَا أَنَا بِمُصْرِخِكُمْ وَما أَنْتُمْ بِمُصْرِخِيَّ } cümlesi, kendisini kınamalarını nehyeden cümlenin açıklamasıdır. Çünkü onu kınamalarında, kurtuluşları için kendisinden bir çare istediklerine dair üstü kapalı bir talep vardır; bu sebeple kendisini kınamaktan onları nehyettikten sonra bunu da nefyetmiştir.

وَالْإِصْرَاخُ: الْإِغَاثَةُ، اشْتُقَّ مِنَ الصُّرَاخِ لِأَنَّ الْمُسْتَغِيثَ يَصْرُخُ بِأَعْلَى صَوْتِهِ، فَقِيلَ:

İsrâh (الْإِصْرَاخُ); imdada yetişmek ve kurtarmaktır. *Surâh* (çığlık) kelimesinden türetilmiştir; çünkü yardım isteyen kimse avazı çıktığı kadar bağırır. Bu yüzden şöyle denmiştir:

أَصْرَخَهُ، إِذَا أَجَابَ صُرَاخَهُ، كَمَا قَالُوا: أَعْتَبَهُ، إِذَا قَبِلَ اسْتِعْتَابَهُ. وَأَمَّا عَطْفُ وَما أَنْتُمْ بِمُصْرِخِيَّ فَالْمَقْصُودُ مِنْهُ اسْتِقْصَاءُ عَدَمِ غَنَاءِ أَحَدِهِمَا عَنِ الْآخَرِ.

Çığlığına icabet ettiğinde أَصْرَخَهُ denir; nitekim özrünü kabul ettiğinde أَعْتَبَهُ dedikleri gibi. { وَما أَنْتُمْ بِمُصْرِخِيَّ } cümlesinin atfedilmesindeki maksat ise, iki tarafın birbirinden hiçbir şekilde bir fayda göremeyeceğini ve birbirini kurtaramayacağını kesin ve eksiksiz bir şekilde vurgulamaktır.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ بِمُصْرِخِيَّ بِفَتْحِ التَّحْتِيَّةِ مُشَدَّدَةً. وَأَصْلُهُ بِمُصْرِخِيِيَ بِيَاءَيْنِ أُولَاهُمَا يَاءُ جَمْعِ الْمُذكر الْمَجْرُور، وثانيتهما يَاءُ الْمُتَكَلِّمِ، وَحَقُّهَا السُّكُونُ فَلَمَّا الْتَقَتِ الْيَاءَانِ سَاكِنَتَيْنِ وَقَعَ التَّخَلُّصُ مِنَ الْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ بِالْفَتْحَةِ لِخِفَّةِ الْفَتْحَةِ.

Cumhur { بِمُصْرِخِيَّ } kelimesini ye (ي) harfini şeddeli ve fethalı olarak okumuştur. Kelimenin aslı iki ye ile *bi-musrihıyyiye* (بِمُصْرِخِيِيَ) şeklindedir; bunlardan ilki mecrur müzekker çoğul yâ'sı, ikincisi ise mütekellim yâ'sıdır ve hakkı sükûndur. İki ye sâkin olarak yan yana gelince, fethanın hafifliğinden ötürü fetha ile iki sakinin buluşmasından (iltikâ-i sâkineyn) kurtulunmuştur.

وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَخَلَفٌ «بِمُصْرِخِيَّ» - بِكَسْرِ الْيَاءِ- تَخَلُّصًا مِنَ الْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ بالكسرة لِأَن الْكسر هُوَ أَصْلُ التَّخَلُّصِ مِنَ الْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ. قَالَ الْفَرَّاءُ: تَحْرِيكُ الْيَاءِ بِالْكَسْرِ لِأَنَّهُ الْأَصْلُ فِي التَّخَلُّصِ مِنَ الْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ، إِلَّا أَنَّ كَسْرَ يَاءِ الْمُتَكَلِّمِ فِي مِثْلِهِ نَادِرٌ. وَأَنْشَدَ فِي تَنْظِيرِ هَذَا التَّخَلُّصِ بِالْكَسْرِ قَوْلُ الْأَغْلَبِ الْعِجْلِيِّ:

Hamza ve Halef ise iki sâkinin birleşmesinden kesre ile kurtulmak amacıyla «بِمُصْرِخِيِّ» şeklinde yâ'nın kesresiyle okumuşlardır; zira iltikâ-i sâkineynden kurtulmada asıl olan kesredir. Ferrâ şöyle demiştir: "Yâ'nın kesre ile harekelenmesi, iki sâkinin buluşmasından kurtulmada aslolanın kesre olması sebebiyledir; ancak bunun gibi bir yerde mütekellim yâ'sının kesrelenmesi nâdirdir." Kesre ile bu iltikâ-i sâkineynden kurtulmaya nazire olarak el-Ağleb el-İclî'nin şu beytini inşad etmiştir:

قَالَ لَهَا هَلْ لَكِ يَا تَا فِيِّ ... قَالَتْ لَهُ: مَا أَنْتَ بِالْمُرْضِيِّ

«Ona: 'Ey kadın, benimle bir işin var mı?' dedi ... Kadın ona: 'Sen hoşnut olunacak biri değilsin' dedi.»

أَرَادَ هَلْ لَكِ فِي يَا هَذِهِ. وَقَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيِّ: زَعَمَ قُطْرُبٌ إِنَّهَا لُغَةُ بَنِي يَرْبُوعٍ. وَعَنْ أَبِي عَمْرِو بْنِ الْعَلَاءِ أَنَّهُ أَجَازَ الْكَسْرَ. وَاتَّفَقَ الْجَمِيعُ عَلَى أَنَّ التَّخَلُّصَ بِالْفَتْحَةِ فِي مِثْلِهِ أَشْهَرُ مِنَ التَّخَلُّصِ بِالْكَسْرَةِ وَإِنْ كَانَ التَّخَلُّصُ بِالْكَسْرَةِ

Burada "Ey şu kadın, benimle bir işin var mı?" demek istemiştir. Ebû Alî el-Fârisî ise: "Kutrub bunun Benî Yerbû' kabilesinin lehçesi olduğunu ileri sürmüştür" demiştir. Ebû Amr b. el-Alâ'dan da bu kesreyi caiz gördüğü rivayet edilmiştir. Her ne kadar kesre ile kurtulmak kıyasa uygun olan

هُوَ الْقِيَاسُ، وَقَدْ أَثْبَتَهُ سَنَدُ قِرَاءَةِ حَمْزَةَ. وَقَدْ تَحَامَلَ عَلَيْهِ الزَّجَّاجُ وَتَبِعَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ وَسَبَقَهُمَا فِي ذَلِكَ أَبُو عُبَيْدٍ وَالْأَخْفَشُ بْنُ سَعِيدٍ وَابْنُ النَّحَّاسِ وَلَمْ يَطَّلِعِ الزَّجَّاجُ وَالزَّمَخْشَرِيُّ عَلَى نِسْبَةِ ذَلِكَ الْبَيْتِ لِلْأَغْلَبِ الْعجلِيّ.

olsa ve Hamza'nın kıraatinin senedi bunu sabit kılmış bulunsa da, herkes böyle bir yerde fetha ile kurtulmanın kesre ile kurtulmaktan daha meşhur olduğu hususunda ittifak etmiştir. Zeccâc buna haksızca hücum etmiş, Zemahşerî de ona uymuştur; bu hususta onlardan önce Ebû Ubeyd, Ahfeş b. Saîd ve İbnü'n-Nehhâs da aynı görüşü belirtmişlerdir. Oysa Zeccâc ve Zemahşerî, söz konusu beytin el-Ağleb el-İclî'ye ait olduğunu bilmemekteydiler.

وَالَّذِي يظْهر لِي أَنَّ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ قَرَأَ بِهَا بَنُو يَرْبُوعٍ مِنْ تَمِيمٍ، وَبَنُو عِجْلِ بْنِ لُجَيْمٍ مِنْ بَكْرِ بن وَائِل، فقرأوا بِلَهْجَتِهِمْ أَخْذًا بِالرُّخْصَةِ للقبائل أَن يقرأوا الْقُرْآنَ بِلَهَجَاتِهِمْ وَهِيَ الرُّخْصَةُ الَّتِي أَشَارَ إِلَيْهَا

Bana zahir olan şudur ki bu kıraati Temîm'den Benî Yerbû' ve Bekr b. Vâil'den Benî İcl b. Lüceym okumuştur; kabilelerin Kur'an'ı kendi lehçeleriyle okumalarına verilen ruhsata dayanarak kendi lehçeleriyle okumuşlardır. Bu ruhsat,

قَوْلُ النَّبِيءِ ﷺ «إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ أُنْزِلَ عَلَى سَبْعَة أحرف فاقرأوا مَا تَيَسَّرَ مِنْهُ»

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in «Şüphesiz bu Kur'an yedi harf üzere indirilmiştir; öyleyse ondan kolayınıza geleni okuyun» hadisinde işaret edilen ruhsattır;

كَمَا تَقَدَّمَ فِي الْمُقَدِّمَةِ السَّادِسَةِ مِنْ مُقَدِّمَاتِ هَذَا التَّفْسِيرِ، ثُمَّ نُسِخَتْ تِلْكَ الرُّخْصَةُ بِقِرَاءَةِ النَّبِيءِ ﷺ فِي الْأَعْوَامِ الْأَخِيرَةِ مِنْ حَيَاتِهِ الْمُبَارَكَةِ وَلم يثبت مِمَّا يَنْسَخُهَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ. وَاسْتَقَرَّ الْأَمْرُ عَلَى قَبُولِ كُلِّ قِرَاءَةٍ صَحَّ سَنَدُهَا وَوَافَقَتْ وَجْهًا فِي الْعَرَبِيَّةِ وَلَمْ تُخَالِفْ رَسْمَ الْمُصْحَفِ الْإِمَامِ. وَهَذِهِ الشُّرُوطُ مُتَوَفِّرَةٌ فِي قِرَاءَةِ حَمْزَةَ هَذِهِ كَمَا عَلِمْتَ آنِفًا فَقُصَارَى أَمْرِهَا أَنَّهَا تَتَنَزَّلُ مَنْزِلَةَ مَا يَنْطِقُ بِهِ أَحَدُ فُصَحَاءِ الْعَرَبِ على لُغَة بعض قَبَائِلِهَا بِحَيْثُ لَو قرىء بِهَا فِي الصَّلَاةِ لَصَحَّتْ عِنْدَ مَالِكٍ وَأَصْحَابِهِ.

nitekim bu tefsirin altıncı mukaddimesinde geçmişti. Daha sonra bu ruhsat, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in mübarek hayatının son yıllarındaki kıraatiyle neshedilmiştir; fakat bu ayette onu nesheden bir şey sabit olmamıştır. Neticede iş; senedi sahih olan, Arapça'da bir veche uyan ve İmam Mushaf'ın hattına muhalif olmayan her kıraatin kabul edilmesi üzerinde karara bağlanmıştır. Az önce bildiğin üzere bu şartlar Hamza'nın bu kıraatinde mevcuttur. Dolayısıyla onun nihai durumu, fasih Araplardan birinin bazı kabilelerin lehçesi üzere telaffuz ettiği bir ifade konumunda olmasıdır; öyle ki namazda onunla okunacak olsa Mâlik ve ashabına göre namaz sahih olur.

وَجُمْلَةُ إِنِّي كَفَرْتُ بِما أَشْرَكْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ اسْتِئْنَافُ تَنَصُّلٍ آخَرَ مِنْ تَبِعَاتِ عِبَادَتِهِمْ إِيَّاهُ قُصِدَ مِنْهُ دَفْعُ زِيَادَةِ الْعَذَابِ عَنْهُ بِإِظْهَارِ الْخُضُوعِ لِلَّهِ تَعَالَى. وَأَرَادَ بِقَوْلِهِ: كَفَرْتُ

{ إِنِّي كَفَرْتُ بِما أَشْرَكْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ } cümlesi, Yüce Allah'a boyun eğdiğini göstererek üzerinden azabın artırılmasını savuşturmak maksadıyla, onların kendisine kulluk etmelerinin vebalinden sıyrılmaya yönelik yeni bir [söz/cümle] başlangıcıdır (isti'nâf). { كَفَرْتُ } sözüyle,

شدَّة التبري مِنْ إِشْرَاكِهِمْ إِيَّاهُ فِي الْعِبَادَةِ فَإِنْ أَرَادَ مِنْ مُضِيِّ كَفَرْتُ مُضِيَّ الْأَزْمِنَةِ كُلِّهَا، أَيْ كُنْتُ غَيْرَ رَاضٍ بِإِشْرَاكِكُمْ إِيَّايَ فَهُوَ كَذِبٌ مِنْهُ أَظْهَرَ بِهِ التَّذَلُّلَ وَإِنْ كَانَ مُرَادُهُ مِنَ الْمُضِيِّ إِنْشَاءَ عَدَمِ الرِّضَى بِإِشْرَاكِهِمْ إِيَّاهُ فَهُوَ نَدَامَةٌ بِمَنْزِلَةِ التَّوْبَةِ حَيْثُ لَا يُقْبَلُ مَتَابٌ.

kendisini ibadette ortak koşmalarından şiddetle teberri etmeyi (uzak olduğunu ilan etmeyi) kastetmiştir. Şayet { كَفَرْتُ } fiilinin geçmiş zamanından bütün geçmiş zamanları kastediyorsa —yani "Beni ortak koşmanızdan razı değildim" demek istiyorsa— bu onun alçalma ve tezellül göstermek için söylediği bir yalandır. Eğer geçmiş zamandan maksadı, kendisini ortak koşmalarından razı olmadığını o an dile getirmek (inşâ) ise, bu artık tövbenin kabul edilmeyeceği bir anda tövbe yerine geçen bir pişmanlıktır.

ومِنْ قَبْلُ عَلَى التَّقْدِيرَيْنِ مُتَعَلِّقٌ بِ أَشْرَكْتُمُونِ.

Her iki takdire göre de { مِنْ قَبْلُ } ifadesi { أَشْرَكْتُمُونِ } fiiline müteallıktır.

وَالْإِشْرَاكُ الَّذِي كَفَرَ بِهِ إِشْرَاكُهُمْ إِيَّاهُ فِي الْعِبَادَةِ بِأَنْ عَبَدُوهُ مَعَ اللَّهِ لِأَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ مَنْ يَعْبُدُونَ الشَّيَاطِينَ وَالْجِنَّ، فَهَؤُلَاءِ يَعْبُدُونَ جِنْسَ الشَّيْطَانِ مُبَاشَرَةً، وَمِنْهُمْ مَنْ يَعْبُدُونَ الْأَصْنَامَ فَهُمْ يَعْبُدُونَ الشَّيَاطِينَ بِوَاسِطَةِ عِبَادَةِ آلِهَتِهِ.

Şeytanın inkâr ettiği (teberri ettiği) şirk; Allah ile birlikte ona da taparak ibadette onu O'na ortak koşmalarıdır. Zira müşriklerden bir kısmı şeytanlara ve cinlere taparlar ki bunlar doğrudan şeytan cinsine ibadet ederler; bir kısmı da putlara taparlar ki bunlar da ilah edindikleri putlara ibadet etmek vasıtasıyla şeytanlara tapmış olurlar.

وَجُمْلَةُ إِنَّ الظَّالِمِينَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ مِنَ الْكَلَامِ الْمَحْكِيِّ عَنِ الشَّيْطَانِ. وَهِيَ فِي مَوْقِعِ التَّعْلِيلِ لِمَا تَقَدَّمَ مِنْ قَوْلِهِ: مَا أَنَا بِمُصْرِخِكُمْ، أَيْ لِأَنَّهُ لَا يدْفع عَنْكُم الْعَذَابَ دَافَعٌ فَهُوَ وَاقع بكم.

{ إِنَّ الظَّالِمِينَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “Şüphesiz zalimler için elem verici bir azap vardır” cümlesi, şeytandan nakledilen sözdendir. Bu cümle, daha önce geçen { مَا أَنَا بِمُصْرِخِكُمْ } sözünün ta'lîli (gerekçesi) konumundadır; yani "Çünkü sizden azabı savuşturacak hiçbir savuşturucu yoktur, o mutlaka başınıza gelecektir" demektir.

[سُورَة إِبْرَاهِيم (١٤) : آيَة ٢٣]

[İBRÂHÎM SÛRESİ (14): ÂYET 23]

وَأُدْخِلَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها بِإِذْنِ رَبِّهِمْ تَحِيَّتُهُمْ فِيها سَلامٌ (٢٣)

{ وَأُدْخِلَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها بِإِذْنِ رَبِّهِمْ تَحِيَّتُهُمْ فِيها سَلامٌ } “İman edip salih ameller işleyenler ise, Rablerinin izniyle altından ırmaklar akan ve içinde ebedî kalacakları cennetlere konulurlar. Onların oradaki dirlik temennileri «selâm»dır.” (23)

عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَبَرَزُوا لِلَّهِ جَمِيعاً، وَهُوَ انْتِقَالٌ لِوَصْفِ حَالِ الْمُؤْمِنِينَ يَوْمَئِذٍ بِمُنَاسَبَةِ ذِكْرِ حَالِ الْمُشْرِكِينَ لِأَنَّ حَالَ الْمُؤْمِنِينَ يَوْمَئِذٍ مِنْ جُمْلَةِ الْأَحْوَالِ الْمَقْصُودَةِ بِالْوَصْفِ إِظْهَارًا لِتَفَاوُتِ الْأَحْوَالِ، فَلَمْ يَدْخُلِ الْمُؤْمِنُونَ يَوْمَئِذٍ فِي الْمُنَازَعَةِ وَالْمُجَادَلَةِ تَنْزِيهًا لَهُمْ عَنِ الْخَوْضِ فِي تِلْكَ الْغَمْرَةِ، مَعَ التَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّهُمْ حِينَئِذٍ فِي سَلَامَةٍ وَدَعَةٍ.

{ وَبَرَزُوا لِلَّهِ جَمِيعاً } cümlesine matuftur; durumların farklılığını ortaya koymak üzere müşriklerin halinin zikredilmesi münasebetiyle müminlerin o günkü halinin tasvirine bir geçiştir. Zira müminlerin o günkü hali, tasvir edilmesi hedeflenen haller cümlesindendir. Müminler o çetin hengâmeye dalmaktan tenzih edilmek ve o sırada esenlik ve huzur içinde olduklarına dikkat çekilmek üzere o gün tartışma ve münakaşaya girmemişlerdir.

وَيَجُوزُ جَعْلُ الْوَاوِ لِلْحَالِ، أَيْ بَرَزُوا وَقَالَ الضُّعَفَاءُ وَقَالَ الْكُبَرَاءُ وَقَالَ الشَّيْطَانُ إِلَخْ وَقَدْ أُدْخِلَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جَنَّاتٍ، فَيَكُونُ إِشَارَةً إِلَى أَنَّهُمْ فَازُوا بِنُزُلِ الْكَرَامَةِ مِنْ أَوَّلِ وَهْلَةٍ.

Vav harfini hâl için kabul etmek de caizdir; yani [kâfirler] ortaya çıkmış, zayıflar söylemiş, büyükler söylemiş, şeytan söylemiş vs. iken, iman edip salih ameller işleyenler cennetlere girdirilmiş durumdadırlar. Bu durumda onların daha ilk andan itibaren ikram yurduna kavuşarak kurtuluşa erdiklerine bir işaret olur.

وَقَوْلُهُ: بِإِذْنِ رَبِّهِمْ إِشَارَةٌ إِلَى الْعِنَايَةِ وَالِاهْتِمَامِ، فَهُوَ إِذَنْ أَخَصُّ مِنْ أَمْرِ الْقَضَاءِ الْعَامِّ.

{ بِإِذْنِ رَبِّهِمْ } ifadesi, özel bir inayet ve ihtimama işarettir; dolayısıyla genel kaza emrinden daha hususî bir izindir.

وَقَوْلُهُ: تَحِيَّتُهُمْ فِيها سَلامٌ تَقَدَّمَ نَظِيرُهُ فِي أَوَّلِ سُورَة يُونُس.

{ تَحِيَّتُهُمْ فِيها سَلامٌ } kavlinin bir benzeri Yûnus sûresinin başında geçmişti.

[سُورَة إِبْرَاهِيم (١٤) : الْآيَات ٢٤ إِلَى ٢٦]

[İBRÂHÎM SÛRESİ (14): ÂYETLER 24-26]

أَلَمْ تَرَ كَيْفَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً كَلِمَةً طَيِّبَةً كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ أَصْلُها ثابِتٌ وَفَرْعُها فِي السَّماءِ (٢٤) تُؤْتِي أُكُلَها كُلَّ حِينٍ بِإِذْنِ رَبِّها وَيَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٢٥) وَمَثَلُ كَلِمَةٍ خَبِيثَةٍ كَشَجَرَةٍ خَبِيثَةٍ اجْتُثَّتْ مِنْ فَوْقِ الْأَرْضِ مَا لَها مِنْ قَرارٍ (٢٦)

{ أَلَمْ تَرَ كَيْفَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً كَلِمَةً طَيِّبَةً كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ أَصْلُها ثابِتٌ وَفَرْعُها فِي السَّماءِ (٢٤) تُؤْتِي أُكُلَها كُلَّ حِينٍ بِإِذْنِ رَبِّها وَيَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٢٥) وَمَثَلُ كَلِمَةٍ خَبِيثَةٍ كَشَجَرَةٍ خَبِيثَةٍ اجْتُثَّتْ مِنْ فَوْقِ الْأَرْضِ مَا لَها مِنْ قَرارٍ (٢٦) } “Görmedin mi Allah nasıl bir misal getirdi: Güzel bir söz, kökü sabit, dalları gökte olan güzel bir ağaç gibidir; (24) Rabbinin izniyle her zaman yemişini verir. Allah, öğüt alıp düşünsünler diye insanlara misaller getirir. (25) Kötü bir sözün misali ise, gövdesi yerin üstünden koparılmış, kararı (tutunacak yeri) olmayan kötü bir ağaç gibidir. (26)”

اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ اقْتَضَتْهُ مُنَاسَبَةُ مَا حُكِيَ عَنْ أَحْوَالِ أَهْلِ الضَّلَالَةِ وَأَحْوَالِ أَهْلِ الْهِدَايَةِ ابْتِدَاءً مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَبَرَزُوا لِلَّهِ جَمِيعاً- إِلَى قَوْلِهِ- تَحِيَّتُهُمْ فِيها سَلامٌ، فَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا لِكَلِمَةِ الْإِيمَانِ وَكَلِمَةِ الشِّرْكِ. فَقَوْلُهُ: أَلَمْ تَرَ كَيْفَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا إِيقَاظٌ لِلذِّهْنِ لِيُتَرَقَّبَ مَا يَرِدُ بَعْدَ هَذَا الْكَلَامِ، وَذَلِكَ مِثْلُ قَوْلِهِمْ: أَلَمْ تَعْلَمْ. وَلَمْ يَكُنْ هَذَا الْمَثَلُ مِمَّا سَبَقَ ضَرْبُهُ قَبْلَ نُزُولِ الْآيَةِ بَلِ الْآيَةُ هِيَ الَّتِي جَاءَتْ بِهِ، فَالْكَلَامُ تَشْوِيقٌ إِلَى عِلْمِ هَذَا الْمَثَلِ. وَصَوْغُ التَّشْوِيقِ إِلَيْهِ فِي صِيغَةِ الزَّمَنِ الْمَاضِي الدَّالِّ عَلَيْهَا حَرْفُ لَمْ الَّتِي هِيَ لِنَفِيِ الْفِعْلِ فِي الزَّمَنِ الْمَاضِي وَالدَّالِّ عَلَيْهَا فِعْلُ ضَرَبَ بِصِيغَةِ الْمَاضِي لِقَصْدِ الزِّيَادَةِ فِي التَّشْوِيقِ لِمَعْرِفَةِ هَذَا الْمَثَلِ وَمَا مُثِّلَ بِهِ.

Yüce Allah'ın { وَبَرَزُوا لِلَّهِ جَمِيعاً } kavlinden { تَحِيَّتُهُمْ فِيها سَلامٌ } kavline kadar sapıklık ehli ile hidayet ehlinin durumlarına dair anlatılanların münasebetinin gerektirdiği yeni bir söze başlangıçtır (isti'nâf-ı ibtidâî). Allah böylece iman kelimesine ve şirk kelimesine bir misal getirmiştir. { أَلَمْ تَرَ كَيْفَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا } sözü, bu kelamdan sonra gelecek olan şeyi bekletmek üzere zihni uyandırmaktır; nitekim bu, onların "Bilemedin mi? / Bilmez misin?" sözü gibidir. Bu misal ayetin inişinden önce darbedilmiş (getirilmiş) bir misal değildi, aksine onu getiren bizzat bu ayettir; dolayısıyla bu ifade bu misali bilmeye yönelik bir şevklendirmedir. Bu misale ve neye misal kılındığına dair bilgiyi öğrenme şevkini artırmak maksadıyla, bu teşvik geçmişte fiili nefyetmeye yarayan { لَمْ } harfinin ve mazi kalıbındaki { ضَرَبَ } fiilinin delalet ettiği geçmiş zaman kipiyle kalıba dökülmüştür.

وَالِاسْتِفْهَامُ فِي أَلَمْ تَرَ إِنْكَارِيٌّ، نَزَلَ الْمُخَاطَبُ مَنْزِلَةَ مَنْ لَمْ يَعْلَمْ فَأَنْكَرَ عَلَيْهِ عَدَمَ الْعِلْمِ، أَوْ هُوَ مُسْتَعْمل فِي التعجيب مِنْ عَدَمِ الْعِلْمِ بِذَلِكَ مَعَ أَنَّهُ مِمَّا تَتَوَفَّرُ الدَّوَاعِي عَلَى عِلْمِهِ، أَوْ هُوَ لِلتَّقْرِيرِ، وَمِثْلُهُ فِي التَّقْرِيرِ كَثِيرٌ، وَهُوَ كِنَايَة عَن التَّحْرِيضِ عَلَى الْعِلْمِ بِذَلِكَ.

{ أَلَمْ تَرَ } terkibindeki istifham inkârîdir; muhatap bilmeyen bir kimse konumuna indirilmiş ve bilmemesi inkâr edilmiştir (kınanmıştır). Yahut bilinmesini gerektiren etkenler son derece mevcut olduğu halde bunun bilinmeyişine hayret ettirmek (taaccüb) için kullanılmıştır; ya da takrîr (onaylatma) içindir —ki takrîr için bunun benzeri çoktur— ve bunu bilmeye teşvikten kinayedir.

وَالْخِطَابُ لِكُلِّ مَنْ يَصْلُحُ لِلْخِطَابِ. وَالرُّؤْيَةُ عِلْمِيَّةٌ مُعَلَّقٌ فِعْلُهَا عَنِ الْعَمَلِ بِمَا وَلِيَهَا مِنَ الِاسْتِفْهَامِ بِ كَيْفَ. وَإِيثَارُ كَيْفَ هُنَا لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ حَالَةَ ضَرْبِ هَذَا الْمَثَلِ ذَاتُ كَيْفِيَّةٍ عَجِيبَةٍ مِنْ بَلَاغَتِهِ وَانْطِبَاقِهِ.

Hitap, kendisine hitap edilmeye elverişli olan herkesedir. Buradaki 'görme' (rü'yet) ilim manasındadır ve fiili, kendisinden sonra gelen { كَيْفَ } istifhamı sebebiyle amelden ta'lîk edilmiştir (alıkonulmuştur). Burada { كَيْفَ } kelimesinin tercih edilmesi ise, bu misalin darbedilme halinin belagati ve uygunluğu bakımından hayranlık uyandırıcı bir keyfiyete sahip olduğunu göstermek içindir.

وَتَقَدَّمَ الْمَثَلُ فِي قَوْلِهِ: مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارًا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٧] .

Mesel (örnek/misal), Bakara sûresindeki { مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَاراً } [17] kavlinde geçmişti.

وَضَرْبُ الْمَثَلِ: نَظْمُ تَرْكِيبِهِ الدَّالِّ عَلَى تَشْبِيهِ الْحَالَةِ. وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ: أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ

Darb-ı mesel; bir durumun teşbihine delalet eden ibareyi tertipleyip dizmektir. Bu da Bakara sûresindeki { أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا } kavlinde geçmişti.

وَإِسْنَادُ ضَرَبَ إِلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ لِأَنَّ اللَّهَ أَوْحَى بِهِ إِلَى رَسُوله- ﵊.

{ ضَرَبَ } fiilinin lafza-i celâle isnad edilmesi, Allah'ın bunu Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e vahyetmiş olmasındandır.

وَالْمَثَلُ لَمَّا كَانَ مَعْنًى مُتَضَمِّنًا عِدَّةَ أَشْيَاءَ صَحَّ الِاقْتِصَارُ فِي تَعْلِيقِ فِعْلِ ضَرَبَ بِهِ عَلَى وَجْهِ إِجْمَالٍ يُفَسِّرُهُ قَوْلُهُ: كَلِمَةً طَيِّبَةً كَشَجَرَةٍ إِلَى آخِرِهِ، فَانْتَصَبَ كَلِمَةً عَلَى الْبَدَلِيَّةِ مِنْ مَثَلًا بَدَلٌ مُفَصَّلٌ مِنْ مُجْمَلٍ، لِأَنَّ الْمَثَلَ يَتَعَلَّقُ بِهَا لِمَا تَدُلُّ عَلَيْهِ الْإِضَافَةُ فِي نَظِيرِهِ فِي قَوْلِهِ: وَمَثَلُ كَلِمَةٍ خَبِيثَةٍ.

Mesel (misal), birtakım şeyleri içeren bir mana olduğu için, { ضَرَبَ } fiilinin ona mücmel olarak taalluk ettirilmesiyle yetinilmesi sahih olmuştur; nitekim bu icmali, devamındaki { كَلِمَةً طَيِّبَةً كَشَجَرَةٍ } sözü açıklamaktadır. Dolayısıyla { كَلِمَةً } kelimesi, { مَثَلًا } kelimesinden bedel olarak nasb edilmiştir ki bu, mücmelden sonra gelen müfassal bedeldir; zira mesel ona taalluk etmektedir, nitekim bunun bir benzeri olan { وَمَثَلُ كَلِمَةٍ خَبِيثَةٍ } kavlindeki izafet de buna delalet etmektedir.

وَالْكَلِمَةُ الطَّيِّبَةُ قِيلَ: هِيَ كَلِمَةُ الْإِسْلَامِ، وَهِيَ: شَهَادَةُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ وَالْكَلِمَةُ الْخَبِيثَةُ: كَلِمَةُ الشِّرْكِ.

Güzel sözün (el-Kelimetü't-Tayyibe) İslâm kelimesi olduğu söylenmiştir ki o, Allah'tan başka ilah olmadığına ve Muhammed'in Allah'ın elçisi olduğuna şahitlik etmektir. Kötü söz (el-Kelimetü'l-Habîse) ise şirk sözüdür.

وَالطَّيِّبَةُ: النَّافِعَةُ. اسْتُعِيرَ الطَّيِّبُ لِلنَّفْعِ لِحُسْنِ وَقْعِهِ فِي النُّفُوسِ كَوَقْعِ الرَّوَائِحِ الذَّكِيَّةِ.

et-Tayyibe (الطَّيِّبَة): Faydalı olan demektir. Hoş kokuların bıraktığı tesir gibi ruhlarda bıraktığı güzel tesirden ötürü tayyib [kavramı], fayda için istiare edilmiştir.

وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَجَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ فِي سُورَةِ يُونُسَ [٢٢] .

Yûnus sûresindeki { وَجَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ } “ve tatlı bir rüzgârla onları alıp götürdükleri zaman” [22] kavlinde geçmişti.

وَالْفَرْعُ: مَا امْتَدَّ مِنَ الشَّيْءِ وَعَلَا، مُشْتَقٌّ مِنَ الِافْتِرَاعِ وَهُوَ الِاعْتِلَاءُ. وَفَرْعُ الشَّجَرَةِ غُصْنُهَا، وَأَصْلُ الشَّجَرَةِ: جِذْرُهَا.

el-Fer‘ (الْفَرْع): Bir şeyden uzayıp yükselen kısımdır; yükselmek manasındaki el-iftirâ‘ (الِافْتِرَاع) kelimesinden türemiştir. Ağacın fer‘i onun dalı, ağacın aslı ise onun köküdür.

وَالسَّمَاءُ مُسْتَعْمَلٌ فِي الِارْتِفَاعِ، وَذَلِكَ مِمَّا يُزِيدُ الشَّجَرَةَ بَهْجَةً وَحُسْنَ مَنْظَرٍ.

Semâ (السَّمَاء) kelimesi yükseklik anlamında kullanılmıştır; bu da ağacın güzelliğini ve hoş manzarasını artıran unsurlardandır.

وَالْأُكْلُ- بِضَمِّ الْهَمْزَةِ- الْمَأْكُولُ، وَإِضَافَتُهُ إِلَى ضَمِيرِ الشَّجَرَةِ عَلَى مَعْنَى اللَّامِ.

el-Ükül (الْأُكْل) —hemzenin zammesiyle— yenilen şey (meyve, mahsul) demektir; ağacın zamirine izafe edilmesi ise lâm [harf-i ceri] anlamındadır.

وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ: وَنُفَضِّلُ بَعْضَها عَلى بَعْضٍ فِي الْأُكُلِ فِي سُورَةِ الرَّعْدِ [٤] .

Ra'd sûresindeki { وَنُفَضِّلُ بَعْضَها عَلى بَعْضٍ فِي الْأُكُلِ } “yemişlerinde ise bir kısmını diğerlerine üstün kılıyoruz” [4] kavlinde geçmişti.

فَالْمُشَبَّهُ هُوَ الْهَيْئَةُ الْحَاصِلَةُ مِنَ الْبَهْجَةِ فِي الْحِسِّ وَالْفَرَحِ فِي النَّفْسِ، وَازْدِيَادِ أُصُولِ النَّفْعِ بِاكْتِسَابِ الْمَنَافِعِ الْمُتَتَالِيَةِ بِهَيْئَةِ رُسُوخِ الْأَصْلِ، وَجَمَالِ الْمَنْظَرِ، وَنَمَاءِ أَغْصَانِ الْأَشْجَارِ. وَوَفْرَةِ الثِّمَارِ، وَمُتْعَةِ أَكْلِهَا. وَكُلُّ جُزْءٍ مِنْ أَجْزَاءِ إِحْدَى الْهَيْئَتَيْنِ يُقَابِلُهُ الْجُزْءُ الْآخَرُ مِنَ الْهَيْئَةِ الْأُخْرَى، وَذَلِكَ أَكْمَلُ أَحْوَالِ التَّمْثِيلِ أَنْ يَكُونَ قَابِلًا لِجَمْعِ التَّشْبِيهِ وَتَفْرِيقِهِ.

Benzetilen durum (müşebbeh); hislerdeki ferahlık, nefisteki neşe ve ardı ardına gelen yararların kazanılmasıyla fayda kaynaklarının artmasından oluşan heyettir; bu durum kökün sağlamlığı, manzaranın güzelliği, ağaç dallarının serpilip büyümesi, meyvelerin bolluğu ve onları yemenin verdiği haz heyetine [benzetilmiştir]. Bu iki heyetten birinin her bir cüzü, diğer heyetin diğer cüzüne karşılık gelmektedir. Temsilin en mükemmel hali de teşbihin toplanmasına ve ayrıştırılmasına (cem ve tefrik) elverişli olmasıdır.

وَكَذَلِكَ الْقَوْلُ فِي تَمْثِيلِ حَالِ الْكَلِمَةِ الْخَبِيثَةِ بِالشَّجَرَةِ الْخَبِيثَةِ عَلَى الضِّدِّ بِجَمِيعِ الصِّفَاتِ الْمَاضِيَةِ مِنَ اضْطِرَابِ الِاعْتِقَادِ، وَضِيقِ الصَّدْرِ، وَكَدَرِ

Aynı şekilde kötü sözün (el-kelimetü'l-habîse) durumunun kötü ağaca benzetilmesinde de inançtaki sarsıntı, göğüs darlığı ve

التَّفْكِيرِ، وَالضُّرِّ الْمُتَعَاقِبِ.

zihinsel bulanıklık ve birbirini izleyen zararlar bakımından geçmiş bütün vasıfların tam zıddı söz konusudur.

وَقَدِ اخْتُصِرَ فِيهَا التَّمْثِيلُ اخْتِصَارًا اكْتِفَاءً بِالْمُضَادِّ، فَانْتَفَتْ عَنْهَا سَائِرُ الْمَنَافِعِ لِلْكَلِمَةِ الطَّيِّبَةِ.

Zıddına [güzel söze] atıfla yetinilerek burada temsil muhtasar tutulmuştur; böylece güzel söze ait diğer bütün faydalar ondan [kötü sözden] nefyedilmiştir.