وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ الْمَعْلُومُ لِلنَّاسِ أَيْضًا عِلْمًا إِجْمَالِيًّا.
İnsanlar tarafından da icmâlî bir bilgiyle bilinen [vakit] mânasının kastedilmiş olması da caizdir.
وَفِيهِ تَعْرِيضٌ بِأَنَّ مَنْ لَمْ يُؤْمِنُوا بِذَلِكَ الْيَوْمِ مِنَ النَّاسِ لَا يَعْبَأُ بِهِمْ فَهُمْ كَالْعَدَمِ.
Bunda, insanlardan o güne inanmayan kimselere itibar edilmeyeceğine, dolayısıyla onların yok hükmünde olduğuna dair üstü kapalı bir ima (tariz) vardır.
وَهَذَا الْإِنْظَارُ رَمْزٌ إِلَهِيٌّ عَلَى أَنَّ نَامُوسَ الشَّرِّ لَا يَنْقَضِي مِنْ عَالَمِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَأَنَّ نِظَامَهَا قَائِمٌ عَلَى التَّصَارُعِ بَيْنَ الْخَيْرِ وَالشَّرِّ وَالْأَخْيَارِ وَالْأَشْرَارِ، قَالَ تَعَالَى:
Bu mühlet verme, dünya hayatı âleminde şer kanununun son bulmayacağına ve dünya nizamının hayır ile şerrin, iyiler ile kötülerin mücadelesi üzerine kurulu olduğuna ilahi bir işarettir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَى الْباطِلِ [سُورَة الْأَنْبِيَاء: ١٨] وَقَالَ: كَذلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْحَقَّ وَالْباطِلَ [سُورَة الرَّعْد: ١٧] . فَلِذَلِكَ لَمْ يَسْتَغْنِ نِظَامُ الْعَالَمِ عَنْ إِقَامَةِ قَوَانِينِ الْعَدْلِ وَالصَّلَاحِ وَإِيدَاعِهَا إِلَى الْكَفَاةِ لِتَنْفِيذِهَا وَالذَّوْدِ عَنْهَا.
{ بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَى الْباطِلِ } [Enbiyâ: 18] “Aksine biz, hakkı batılın tepesine indiririz” ve { كَذلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْحَقَّ وَالْباطِلَ } [Ra'd: 17] “İşte Allah, hak ile bâtıla böyle misaller verir”. İşte bu sebeple âlemin nizamı, adalet ve ıslah kanunlarının ikame edilmesinden ve bunların uygulanıp savunulması için ehil kimselere tevdi edilmesinden müstağni kalamamıştır.
وَعُطِفَتْ مَقُولَاتُ هَذِهِ الْأَقْوَالِ بِالْفَاءِ لِأَنَّ كُلَّ قَوْلٍ مِنْهَا أَثَارَهُ الْكَلَامُ الَّذِي قَبْلَهُ فتفرّع عَنهُ.
Bu sözlerin aktarılan kısımları (makūlâtı) fâ harfi ile birbirine bağlanmıştır; çünkü bu sözlerin her biri kendisinden önceki söz tarafından tetiklenmiş ve ondan neşet etmiştir.
[٣٩، ٤٠]
[39-40]
[سُورَة الْحجر (١٥) : الْآيَات ٣٩ إِلَى ٤٠]
[Hicr Suresi (15), Ayetler 39-40]
قالَ رَبِّ بِما أَغْوَيْتَنِي لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَلَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ (٣٩) إِلاَّ عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ (٤٠)
{ قالَ رَبِّ بِما أَغْوَيْتَنِي لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَلَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ (٣٩) إِلاَّ عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ (٤٠) } “[İblis]: 'Rabbim! Beni azdırmana karşılık, andolsun ki ben de yeryüzünde onlara [kötülükleri] süsleyeceğim ve onların hepsini mutlaka azdıracağım! Ancak içlerinden ihlasa erdirilmiş kulların müstesna' dedi.”
الْبَاءُ فِي بِما أَغْوَيْتَنِي لِلسَّبَبِيَّةِ، وَ (مَا) مَوْصُولَةٌ، أَيْ بِسَبَبِ إِغْوَائِكَ إِيَّايَ، أَيْ بِسَبَبِ أَنْ خَلَقْتَنِي غَاوِيًا فَسَأُغْوِي النَّاسَ.
{ بِما أَغْوَيْتَنِي } ifadesindeki bâ harfi sebebiyet içindir, 'mâ' ise mevsûldür; yani 'senin beni azdırman sebebiyle', diğer bir deyişle 'beni azgın olarak yaratmış olman sebebiyle ben de insanları azdıracağım' demektir.
وَاللَّامُ فِي لَأُزَيِّنَنَّ لَامُ قَسَمٍ مَحْذُوفٍ مُرَادٌ بِهَا التَّأْكِيدُ، وَهُوَ الْقَسَمُ الْمُصَرَّحُ بِهِ فِي قَوْلِهِ: قالَ فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ [سُورَة ص: ٨٢] .
{ لَأُزَيِّنَنَّ } kelimesindeki lâm, pekiştirme kastedilen mahzuf bir yeminin lâmıdır; bu yemin, Sâd Suresi'ndeki { قالَ فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ } [82] “[İblis]: 'İzzetine andolsun ki, onların hepsini mutlaka azdıracağım' dedi” kavlinde açıkça ifade edilen yemindir.
وَالتَّزْيِينُ: التَّحْسِينُ، أَيْ جَعْلُ الشَّيْءِ زَيْنًا، أَيْ حَسَنًا. وَحُذِفَ مَفْعُولُ لَأُزَيِّنَنَّ لِظُهُورِهِ مِنَ الْمَقَامِ، أَيْ لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمُ الشَّرَّ وَالسَّيِّئَاتِ فَيَرَوْنَهَا حَسَنَةً، وَأُزَيِّنُ لَهُمُ الْإِقْبَالَ عَلَى الْمَلَاذِّ الَّتِي تَشْغَلُهُمْ عَنِ الْوَاجِبَاتِ. وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا الْحَياةُ الدُّنْيا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢١٢] .
Tezyîn; güzelleştirmek, yani bir şeyi süs/güzel kılmaktır. { لَأُزَيِّنَنَّ } fiilinin mef'ûlü makamın açıklığından ötürü hazfedilmiştir; yani 'onlara şerri ve kötülükleri süsleyeceğim, böylece onları güzel görecekler ve kendilerini vazifelerinden alıkoyan hazlara yönelmeyi onlara güzel göstereceğim' demektir. Bu husus, Bakara Suresi'nde yer alan { زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا الْحَياةُ الدُّنْيا } [212] “İnkâr edenlere dünya hayatı süslü gösterildi” kavlinin tefsirinde geçmişti.
وَالْإِغْوَاءُ: جَعْلُهُمْ غَاوِينَ. وَالْغَوَايَةُ- بِفَتْحِ الْغَيْنِ-: الضَّلَالُ. وَالْمَعْنَى: وَلَأُضِلَّنَّهُمْ.
İğvâ; onları azgın kılmaktır. Ğavâyet (غَوَايَة) -ğayn harfinin fethasıyla- sapıklık demektir. Mânası: 'Ve onları mutlaka saptıracağım' şeklindedir.
وَإِغْوَاءُ النَّاسِ كُلِّهِمْ هُوَ أَشَدُّ أَحْوَالِ غَايَةِ الْمُغْوِي إِذْ كَانَتْ غَوَايَتُهُ مُتَعَدِّيَةً إِلَى إِيجَادِ غَوَايَةِ غَيْرِهِ.
Bütün insanları saptırmak, saptıranın hedefinin en ileri mertebesidir; zira onun sapkınlığı başkasının sapkınlığını meydana getirmeye sirayet etmektedir.
وَبِهَذَا يُعْلَمُ أَنَّ قَوْلَهُ: بِما أَغْوَيْتَنِي إِشَارَةٌ إِلَى غَوَايَةٍ يَعْلَمُهَا اللَّهُ وَهِيَ الَّتِي جَبَلَهُ عَلَيْهَا، فَلِذَلِكَ اخْتِيرَ لِحِكَايَتِهَا طَرِيقَةُ الْمَوْصُولِيَّةِ، وَيُعْلَمُ أَنَّ كَلَامَ الشَّيْطَانِ هَذَا طَفْحٌ بِمَا فِي جِبِلَّتِهِ، وَلَيْسَ هُوَ تَشَفِّيًا أَوْ إِغَاظَةً لِأَنَّ الْعَظَمَةَ الْإِلَهِيَّةَ تَصُدُّهُ عَنْ ذَلِكَ.
Bununla anlaşılmaktadır ki, onun { بِما أَغْوَيْتَنِي } sözü, Allah'ın bildiği ve onu üzerinde yarattığı fıtrî sapkınlığa bir işarettir; bu yüzden bunun aktarılmasında mevsûl yolu tercih edilmiştir. Yine anlaşılmaktadır ki Şeytan'ın bu sözü, fıtratında olanın taşmasıdır; yoksa ilahi azamet buna engel olduğundan içini soğutma yahut öfke kusma değildir.
وَزِيَادَةُ فِي الْأَرْضِ لِأَنَّهَا أَوَّلُ مَا يَخْطُرُ بِبَالِهِ عِنْدَ خُطُورِ الْغَوَايَةِ لِاقْتِرَانِ الْغَوَايَةِ بِالنُّزُولِ إِلَى الْأَرْضِ الَّذِي دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَاخْرُجْ مِنْها [سُورَة الْحجر: ٣٤] ، أَيِ اخْرُجْ مِنَ الْجَنَّةِ إِلَى الْأَرْضِ كَمَا جَاءَ فِي الْآيَةِ الْأُخْرَى قَالَ: وَقُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ [سُورَة الْبَقَرَة: ٢] ، وَلِأَنَّ جَعْلَ التَّزْيِينِ فِي الْأَرْضِ يُفِيدُ
{ فِي الْأَرْضِ } “yeryüzünde” kaydının ziyadesi, sapkınlık hatırlandığında aklına ilk gelen yerin orası olmasındandır; çünkü sapkınlık, Allah Teâlâ'nın { فَاخْرُجْ مِنْها } [Hicr: 34] “Oradan çık” kavlinin delalet ettiği yeryüzüne inişle bitişiktir; yani diğer ayette buyrulduğu gibi cennetten yeryüzüne çık demektir: { وَقُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ } [Bakara: 36] “Biz de: 'Birbirinize düşman olarak inin; yeryüzünde sizin için bir yerleşme yeri vardır' dedik”. Ayrıca süsleme işinin yeryüzünde kılınması,
انْتِشَارَهُ فِي جَمِيعِ مَا عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الذَّوَاتِ وَأَحْوَالِهَا.
onun yeryüzündeki bütün varlıklara ve onların hâllerine yayılacağını ifade eder.
وَضَمَائِرُ: لَهُمْ، ولَأُغْوِيَنَّهُمْ ومِنْهُمُ، لِبَنِي آدَمَ، لِأَنَّهُ قَدْ عَلِمَ عِلْمًا أُلْقِيَ فِي وِجْدَانِهِ بِأَنَّ آدَمَ- ﵇ سَتَكُونُ لَهُ ذَرِّيَّةٌ، أَوِ اكْتَسَبَ ذَلِكَ مِنْ أَخْبَارِ الْعَالَمِ الْعُلْوِيِّ أَيَّامَ كَانَ مِنْ أَهْلِهِ وَمَلَئِهِ.
{ لَهُمْ }, { ولَأُغْوِيَنَّهُمْ } ve { ومِنْهُمُ } kelimelerindeki zamirler Âdemoğullarına racidir; çünkü o, içine doğdurulan bir bilgiyle Âdem'in -aleyhisselâm- bir zürriyetinin olacağını bilmiş yahut o topluluğun bir ferdi olarak yüce âlemde bulunduğu günlerde oranın haberlerinden bunu edinmiştir.
وَجَعَلَ الْمُغْوَيْنَ هُمُ الْأَصْلُ، وَاسْتَثْنَى مِنْهُمْ عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ لِأَنَّ عَزِيمَتَهُ مُنْصَرِفَةٌ إِلَى الْإِغْوَاءِ، فَهُوَ الْمَلْحُوظُ ابْتِدَاءٌ عِنْدَهُ، عَلَى أَنَّ الْمُغْوَيْنَ هُمُ الْأَكْثَرُ. وَعَكْسُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:
Azmi saptırmaya yöneldiği için asıl hedefi saptırılanlar kılmış ve Allah'ın ihlasa erdirilmiş kullarını onlardan istisna etmiştir; zira başlangıçta gözettiği husus budur, üstelik saptırılanlar çoğunluktadır. Bunun zıddı ise Allah Teâlâ'nın şu kavlidir:
إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ [سُورَة الْحجر: ٤٢] . وَالِاسْتِثْنَاءُ لَا يُشْعِرُ بِقِلَّةِ الْمُسْتَثْنَى بِالنِّسْبَةِ لِلْمُسْتَثْنَى مِنْهُ وَلَا الْعَكْسِ.
{ إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ } [Hicr: 42] “Şüphesiz kullarım üzerinde senin bir hâkimiyetin yoktur; ancak sana uyanlar müstesna”. İstisna, müstesnanın müstesna minh'e nispetle azlığını veya çokluğunu hissettirmez.
وَقُرِئَ الْمُخْلَصِينَ- بِفَتْحِ اللَّامِ- لِنَافِعٍ وَحَمْزَةَ وَعَاصِمٍ وَالْكِسَائِيِّ عَلَى مَعْنَى الَّذِينَ أَخْلَصْتَهُمْ وَطَهَّرْتَهُمْ. وبكسر اللَّامِ- لِابْنِ كَثِيرٍ وَابْنِ عَامِرٍ وَأَبِي عَمْرٍو، أَيْ الَّذِينَ أَخْلَصُوا لَكَ فِي الْعَمَل.
{ الْمُخْلَصِينَ } lafzı -lâm harfinin fethasıyla- Nâfi', Hamza, Âsım ve Kisâî kıraatinde; 'ihlaslı kıldığın ve arındırdığın kimseler' mânasında okunmuştur. İbn Kesîr, İbn Âmir ve Ebû Amr kıraatinde ise lâm harfinin kesrasıyla okunmuştur; yani 'amellerinde sana ihlasla bağlanan kimseler' demektir.
[٤١- ٤٢]
[41-42]
[سُورَة الْحجر (١٥) : الْآيَات ٤١ إِلَى ٤٤]
[Hicr Suresi (15), Ayetler 41-44]
قالَ هَذَا صِراطٌ عَلَيَّ مُسْتَقِيمٌ (٤١) إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ إِلاَّ مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوِينَ (٤٢) وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ (٤٣) لَها سَبْعَةُ أَبْوابٍ لِكُلِّ بابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ (٤٤)
{ قالَ هَذَا صِراطٌ عَلَيَّ مُسْتَقِيمٌ (٤١) إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ إِلاَّ مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوِينَ (٤٢) وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ (٤٣) لَها سَبْعَةُ أَبْوابٍ لِكُلِّ بابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ (٤٤) } “[Allah] buyurdu ki: 'İşte bana varan dosdoğru yol budur. Şüphesiz kullarım üzerinde senin bir hâkimiyetin yoktur; ancak azgınlardan sana uyanlar müstesna. Ve muhakkak ki cehennem, onların hepsine vadedilen yerdir. Onun yedi kapısı vardır; her kapı için onlardan ayrılmış bir pay bulunmaktadır.'”
الصِّرَاطُ الْمُسْتَقيم: هُوَ الْخَبَر وَالرَّشَادُ.
Sırât-ı müstakîm: Hayır ve hidayet yoludur.
فَالْإِشَارَةُ إِلَى مَا يُؤْخَذُ مِنَ الْجُمْلَةِ الْوَاقِعَةِ بَعْدَ اسْمِ الْإِشَارَةِ الْمُبَيِّنَةِ لِلْإِخْبَارِ عَنِ اسْمِ الْإِشَارَةِ وَهِيَ جُمْلَةُ إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ، فَتَكُونُ الْإِشَارَةُ إِلَى غَيْرِ مُشَاهَدٍ تَنْزِيلًا لَهُ مَنْزِلَةَ الْمُشَاهَدِ، وَتَنْزِيلًا لِلْمَسْمُوعِ مَنْزِلَةَ الْمَرْئِيِّ.
İşaret, işaret isminden sonra gelen ve işaret isminden verilen haberi açıklayan cümleden anlaşılan mânayadır ki o da { إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ } “Şüphesiz kullarım üzerinde senin bir hâkimiyetin yoktur” cümlesidir; dolayısıyla işaret, müşahede edilmeyeni müşahede edilen makamına, işitileni de görülen makamına indirgemek suretiyle yapılmıştır.
ثُمَّ إِنَّ هَذَا الْمُنَزَّلَ مَنْزِلَةَ الْمُشَاهَدِ هُوَ مَعَ ذَلِكَ غَيْرُ مَذْكُورٍ لِقَصْدِ التَّشْوِيقِ إِلَى سَمَاعِهِ عِنْدَ ذِكْرِهِ. فَاسْمُ الْإِشَارَةِ هُنَا بِمَنْزِلَةِ ضَمِيرِ الشَّأْنِ، كَمَا يُكْتَبُ فِي الْعُهُودِ وَالْعُقُودِ: هَذَا مَا قَاضَى عَلَيْهِ فُلَانٌ فَلَانًا أَنَّهُ كَيْتَ وَكَيْتَ، أَوْ هَذَا مَا اشْتَرَى فُلَانٌ مِنْ فُلَانٍ أَنَّهُ بَاعَهُ كَذَا وَكَذَا.
Ayrıca müşahede edilen makamına indirgenen bu mâna, zikredildiği anda işitilmesine yönelik iştiyak uyandırmak amacıyla önceden açıkça zikredilmemiştir. Dolayısıyla buradaki işaret ismi şe'n zamiri makamındadır; nitekim ahitlerde ve akitlerde: 'Bu, falanın filanla şu şu hususlarda yaptığı anlaşmadır' veya 'Bu, falanın filandan şu ve şu şekilde satın aldığı şeydir' diye yazılması gibidir.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْإِشَارَةُ إِلَى الِاسْتِثْنَاءِ الَّذِي سَبَقَ فِي حِكَايَةِ كَلَامِ إِبْلِيسَ مِنْ قَوْلِهِ:
İşaretin, İblis'in sözünün aktarılmasında daha önce geçen şu istisnaya yönelik olması da caizdir:
إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ [سُورَة الْحجر: ٤٠] لِتَضَمُّنِهِ أَنَّهُ لَا يَسْتَطِيعُ غَوَايَةَ الْعِبَادِ الَّذِينَ أَخْلَصَهُمُ اللَّهُ لِلْخَيْرِ، فَتَكُونُ جُمْلَةُ إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ مُسْتَأْنَفَةً
{ إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ } [Hicr: 40] “Ancak içlerinden ihlasa erdirilmiş kulların müstesna”. Çünkü bu söz, Allah'ın hayır için ihlaslı kıldığı kulları saptırmaya güç yetiremeyeceğini içermektedir. Bu takdirde { إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ } cümlesi müste'nefe (yeni bir başlangıç) cümlesi olur ve
أَفَادَتْ نَفْيَ سُلْطَانِهِ.
onun hâkimiyetinin nefyedildiğini bildirir.
وَالصِّرَاطُ: مُسْتَعَارٌ لِلْعَمَلِ الَّذِي يَقْصِدُ مِنْهُ عَامِلُهُ فَائِدَةً. شُبِّهَ بِالطَّرِيقِ الْمُوصِلِ إِلَى الْمَكَانِ الْمَطْلُوبِ وُصُولَهُ إِلَيْهِ أَيْ هَذَا هُوَ السُّنَّةُ الَّتِي وَضَعْتُهَا
Sırât (yol); işleyenin kendisinden fayda umduğu amel için müstear kılınmıştır (istiâre yapılmıştır). Ulaşılmak istenen yere ulaştıran yola benzetilmiştir. Yani 'İşte bu, benim koyduğum kanundur (sünnetullahtır);
فِي النَّاسِ وَفِي غَوَايَتِكَ إِيَّاهُمْ وَهِيَ أَنَّكَ لَا تُغْوِي إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغَاوِينَ، أَوْ أَنَّكَ تُغْوِي مَنْ عَدَا عِبَادِي الْمُخْلِصِينَ.
insanlar ve senin onları saptırman hususundaki sünnetim şudur: Sen ancak azgınlardan sana uyanları saptırabilirsin veya ihlaslı kullarım dışındakileri saptırabilirsin.'
ومُسْتَقِيمٌ نَعْتٌ لِ صِراطٌ، أَيْ لَا اعْوِجَاجَ فِيهِ. وَاسْتُعِيرَتِ الِاسْتِقَامَةُ لِمُلَازَمَةِ الْحَالَةِ الْكَامِلَةِ.
{ مُسْتَقِيمٌ } lafzı { صِراطٌ } kelimesinin sıfatıdır; yani onda hiçbir eğrilik yoktur. İstikamet (dosdoğru olmak), kâmil hâlin sürekliliği için istiâre edilmiştir.
وعَلَيَّ مُسْتَعْمَلَةٌ فِي الْوُجُوبِ الْمَجَازِيِّ، وَهُوَ الْفِعْل الدَّائِم الَّتِي لَا يَتَخَلَّفُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ عَلَيْنا لَلْهُدى [سُورَة اللَّيْل: ١٢] أَيْ أَنَّا الْتَزَمْنَا الْهُدَى لَا نَحِيدُ عَنْهُ لِأَنَّهُ مُقْتَضَى الْحِكْمَةِ وَعَظَمَةُ الْإِلَهِيَّةِ.
{ عَلَيَّ } ifadesi mecâzî vücûbda (zorunlulukta) kullanılmıştır ki bu, asla şaşmayan daimi fiildir; tıpkı Allah Teâlâ'nın { إِنَّ عَلَيْنا لَلْهُدى } [Leyl: 12] “Şüphesiz doğru yolu göstermek bize aittir” kavlinde olduğu gibi; yani hikmet ve ilahi azametin gereği olduğundan 'Biz hidayeti [göstermeyi] üzerimize aldık, ondan asla sapmayız' demektir.
وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ مِمَّا يُرْسَلُ مِنَ الْأَمْثَالِ الْقُرْآنِيَّةِ.
Bu cümle, Kur'an'ın darbımesel (özdeyiş) kabilinden olan ifadelerindendir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ عَلَيَّ بِفَتْحِ اللَّامِ وَفَتْحِ الْيَاءِ- عَلَى أَنَّهَا (عَلَى) اتَّصَلَتْ بِهَا يَاءُ الْمُتَكَلِّمِ. وَقَرَأَهُ يَعْقُوبُ- بِكَسْرِ اللَّامِ وَضَمِّ الْيَاءِ وَتَنْوِينِهَا- عَلَى أَنَّهُ وَصَفٌ مِنَ الْعُلُوِّ وُصِفَ بِهِ صِرَاطٌ، أَيْ صِرَاطُ شَرِيفٍ عَظِيمِ الْقَدْرِ.
Cumhur, { عَلَيَّ } lafzını lâm'ın ve yâ'nın fethasıyla okumuştur; bu, mütekellim yâ'sının bitiştiği (عَلَى) harf-i ceridir. Ya'kūb ise bunu lâm'ın kesrası, yâ'nın dammesi ve tenviniyle [Aliyyun şeklinde] okumuştur; bu takdirde yücelikten (ulüvv) türemiş bir sıfat olup { صِراطٌ } kelimesinin nitelemesidir, yani 'şerefli ve kadr-u kıymeti yüce bir yol' demektir.
وَالْمَعْنَى أَنَّ اللَّهَ وَضَعَ سُنَّةً فِي نُفُوسِ الْبَشَرِ أَنَّ الشَّيْطَانَ لَا يَتَسَلَّطُ إِلَّا عَلَى مَنْ كَانَ غَاوِيًا، أَيْ مَائِلًا لِلْغَوَايَةِ مُكْتَسِبًا لَهَا دُونَ مَنْ كَبَحَ نَفْسَهُ عَنِ الشَّرِّ. فَإِنَّ الْعَاقِلَ إِذَا تَعَلَّقَ بِهِ وَسْوَاسُ الشَّيْطَانِ عَلِمَ مَا فِيهِ مِنْ إِضْلَالٍ وَعَلِمَ أَنَّ الْهُدَى فِي خِلَافِهِ فَإِذَا تُوِفِّقَ وَحَمَلَ نَفْسَهُ عَلَى اخْتِيَارِ الْهُدَى وَصَرَفَ إِلَيْهِ عَزْمُهُ قَوِيَ عَلَى الشَّيْطَانِ فَلَمْ يَكُنْ لَهُ عَلَيْهِ سُلْطَانٌ، وَإِذَا مَالَ إِلَى الضَّلَالِ وَاسْتَحْسَنَهُ وَاخْتَارَ إِرْضَاءَ شَهْوَتِهِ صَارَ مُتَهَيِّئًا إِلَى الْغَوَايَةِ فَأَغْوَاهُ الشَّيْطَانُ فَغَوَى. فَالِاتِّبَاعُ مَجَازٌ بِمَعْنَى الطَّاعَةِ وَاسْتِحْسَانِ الرَّأْيِ كَقَوْلِهِ: فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ [سُورَة آل عمرَان: ٣١] .
Anlam şudur: Allah, insan nefislerine şeytanın ancak azgın olan, yani nefsini şerden alıkoyanların aksine azgınlığa meyledip onu kesbeden kimseler üzerinde hâkimiyet kurabileceği kanununu koymuştur. Zira akıllı kimse, şeytanın vesvesesi kendisine iliştiğinde onun saptırma içerdiğini ve hidayetin bunun zıddında olduğunu bilir; dolayısıyla muvaffak kılınıp nefsini hidayeti seçmeye yöneltir ve azmini ona sarfederse, şeytana galip gelir ve şeytanın onun üzerinde hiçbir hâkimiyeti kalmaz. Fakat sapıklığa meyleder, onu güzel bulur ve şehvetini tatmin etmeyi seçerse, azgınlığa hazır hâle gelir; böylece şeytan da onu saptırır ve o da azar. Dolayısıyla ittiba (uymak); itaatte bulunmak ve görüşü benimsemek anlamında mecazdır; nitekim { فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ } [Âl-i İmrân: 31] “Bana uyun ki Allah da sizi sevsin” kavlinde de böyledir.
وَإِطْلَاقُ الْغاوِينَ مِنْ بَابِ إِطْلَاقِ اسْمِ الْفَاعِلِ عَلَى الْحُصُولِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ بِالْقَرِينَةِ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ غَاوِيًا بِالْفِعْلِ لَمْ يَكُنْ لِسُلْطَانِ الشَّيْطَانِ عَلَيْهِ فَائِدَةٌ. وَقَدْ دَلَّ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى تَعَلُّقُ نَفْيِ السُّلْطَانِ بِجَمِيعِ الْعِبَادِ، ثُمَّ اسْتِثْنَاءُ مَنْ كَانَ غَاوِيًا. فَلَمَّا كَانَ سُلْطَانُ الشَّيْطَانِ لَا يَتَسَلَّطُ إِلَّا عَلَى مَنْ كَانَ غَاوِيًا عَلِمْنَا أَنَّ ثَمَّةَ
{ الْغاوِينَ } “azgınlar” lafzının mutlak zikri, karine sebebiyle ism-i fâilin gelecekte meydana gelecek duruma ıtlakı kabilindendir; zira kişi fiilen zaten azmış olsaydı, şeytanın onun üzerinde hâkimiyet kurmasının bir anlamı kalmazdı. Hâkimiyetin nefyinin bütün kullara taalluk etmesi ve ardından azgın olanların istisna edilmesi bu mânaya delalet etmiştir. Şeytanın hâkimiyeti ancak azgın olan kimseye musallat olabildiğine göre bildik ki burada,
وَصْفًا بالغواية هُوَ مهيىء تَسَلُّطِ سُلْطَانِ الشَّيْطَانِ عَلَى مَوْصُوفِهِ. وَذَلِكَ هُوَ الْمَوْصُوفُ بِالْغَوَايَةِ بِالْقُوَّةِ لَا بِالْفِعْلِ، أَيْ بِالِاسْتِعْدَادِ
azgınlıkla nitelenen kimse üzerinde şeytanın hâkimiyetinin musallat olmasına zemin hazırlayan bir vasıf vardır. Bu da fiilen değil bilkuvve azgınlıkla nitelenen kimsedir;
لِلْغَوَايَةِ لَا بِوُقُوعِهَا.
yani azgınlığın bilfiil vuku bulmasıyla değil, ona olan istidat iledir.
فَالْإِضَافَةُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: عِبادِي لِلْعُمُومِ كَمَا هُوَ شَأْنُ الْجَمْعِ الْمُعَرَّفِ بِالْإِضَافَةِ، وَالِاسْتِثْنَاءُ حَقِيقِيٌّ وَلَا حَيْرَةَ فِي ذَلِكَ.
Allah Teâlâ'nın { عِبادِي } “kullarım” kavlindeki izâfet, izâfetle marife kılınmış çoğulların kuralı gereği umum (kapsamlılık) ifade eder; istisna ise hakikidir ve bunda hiçbir kapalılık yoktur.
وَضَمِيرُ «مَوْعِدُهُمُ» عَائِدٌ إِلَى مَنِ اتَّبَعَكَ، وَالْمَوْعِدُ مَكَانُ الْوَعْدِ. وَأُطْلِقَ هُنَا عَلَى الْمَصِيرِ إِلَى اللَّهِ اسْتُعِيرَ الْمَوْعِدُ لِمَكَانِ اللِّقَاءِ تَشْبِيهًا لَهُ بِالْمَكَانِ الْمُعَيَّنِ بَيْنَ النَّاسِ لِلِقَاءٍ مُعَيَّنٍ وَهُوَ الْوَعْدُ.
{ مَوْعِدُهُمْ } kelimesindeki zamir { مَنِ اتَّبَعَكَ } “sana uyan kimse” ifadesine racidir. Mev'id, vadedilen yer demektir. Burada Allah'a varış için kullanılmıştır; belirli bir buluşma için insanlar arasında tayin edilen yere benzetilerek -ki o da randevudur- kavuşma mekânı için mev'id lafzı müstear kılınmıştır.
وَوَجْهُ الشَّبَهِ تَحَقُّقُ الْمَجِيءِ بِجَامِعِ الْحِرْصِ عَلَيْهِ شَأْنُ الْمَوَاعِيدِ، لِأَنَّ إخلاف الْوَعْد محاور، وَفِي ذَلِكَ تَمْلِيحٌ بِهِمْ لِأَنَّهُمْ يُنْكِرُونَ الْبَعْثَ وَالْجَزَاءَ، فَجُعِلُوا بِمَنْزِلَةِ مَنْ عَيَّنَ ذَلِكَ الْمَكَانِ لِلْإِتْيَانِ.
Benzetme yönü, randevuların gereği olarak ona gösterilen özen ortak paydasında gelmenin kesin olarak gerçekleşmesidir; zira randevudan dönmek imkânsızdır. Bunda onlar için ince bir nükte (temlîh) vardır; zira onlar dirilişi ve cezayı inkâr ettikleri hâlde, sanki gelmek üzere o mekânı bizzat kendileri belirlemiş kimseler konumuna getirilmişlerdir.
وَجُمْلَةُ لَها سَبْعَةُ أَبْوابٍ مُسْتَأْنَفَةٌ لِوَصْفِ حَالِ جَهَنَّمَ وَأَبْوَابِهَا لِإِعْدَادِ النَّاسِ بِحَيْثُ لَا تَضِيقُ عَنْ دُخُولِهِمْ.
{ لَها سَبْعَةُ أَبْوابٍ } “Onun yedi kapısı vardır” cümlesi, cehennemin ve kapılarının durumunu, insanların girişinde darlık çekmeyecekleri şekilde hazırlanmış olduğunu vasfetmek üzere müste'nefedir (yeni bir cümledir).
وَالظَّاهِرُ أَنَّ السَّبْعَةَ مُسْتَعْمَلَةٌ فِي الْكَثْرَةِ فَيَكُونُ كَقَوْلِهِ: وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ [سُورَة الرَّعْد: ٢٣] أَوْ أُرِيدَ بِالْأَبْوَابِ الْكِنَايَةَ عَنْ طَبَقَاتِ جَهَنَّمَ لِأَنَّ الْأَبْوَابَ تَقْتَضِي مَنَازِلَ فَهِيَ مَرَاتِبُ مُنَاسِبَةٌ لِمَرَاتِبِ الْإِجْرَامِ بِأَنْ تَكُونَ أُصُولُ الْجَرَائِمِ سَبْعَةً تَتَفَرَّعُ عَنْهَا جَمِيعُ الْمَعَاصِي الْكَبَائِرِ. وَعَسَى أَنْ نَتَمَكَّنَ مِنْ تَشْجِيرِهَا فِي وَقْتٍ آخَرَ.
Zahir olan, «yedi» sayısının çokluk ifade etmek üzere kullanılmış olmasıdır. Bu durumda ayet, { وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ } “Melekler de her kapıdan onların yanına girerler” [Ra'd Suresi: 23] kavli gibi olur. Yahut kapılarla, cehennemin tabakaları kinaye edilmiştir; zira kapılar konakları gerektirir. Bu konaklar da suç derecelerine uygun mertebelerdir; şöyle ki, büyük günahların tamamının kendisinden dallanıp budaklandığı yedi temel suç bulunur. Umulur ki başka bir vakitte bunları şema hâlinde gösterme imkânı buluruz.
وَقَدْ يَكُونُ مِنْ جُمْلَةِ طَبَقَاتِهَا طَبَقَةُ النِّفَاقِ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ [سُورَة النِّسَاء: ١٤٥] . وَانْظُرْ مَا قَدَّمْنَاهُ مِنْ تَفْرِيعِ مَا يَنْشَأُ عَنِ النِّفَاقِ مِنَ الْمَذَامِّ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٨] .
Bu tabakalardan biri de nifak tabakası olabilir. Nitekim Yüce Allah: { إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ } “Şüphesiz ki münafıklar, ateşin en aşağı tabakasındadırlar” [Nisâ Suresi: 145] buyurmuştur. Bakara Suresi'nde [8] yer alan { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ } “İnsanlardan bazıları da vardır ki 'Allah'a ve âhiret gününe inandık' derler” kavlinde nifaktan kaynaklanan yerilmiş hasletlerin tafsilatına dair daha önce zikrettiklerimize bakınız.
وَجُمْلَةُ لِكُلِّ بابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ صِفَةٌ لِ أَبْوابٍ وَتَقْسِيمُهَا بِالتَّعْيِينِ يَعْلَمُهُ اللَّهُ تَعَالَى. وَضَمِيرُ مِنْهُمْ عَائِدٌ لِ مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوِينَ، أَيْ
{ لِكُلِّ بابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ } “Onlardan her kapı için ayrılmış bir pay vardır” cümlesi { أَبْوابٍ } “kapılar” kelimesinin sıfatıdır. Bunların tayin edilerek taksimini Yüce Allah bilir. { مِنْهُمْ } kelimesindeki zamir { مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوِينَ } “sana uyan azgınlar” ifadesine racidir. Yani
لِكُلِّ بَابٍ فَرِيقٌ يَدْخُلُ مِنْهُ، أَوْ لِكُلِّ طَبَقَةٍ مِنَ النَّارِ قِسْمٌ مِنْ أَهْلِ النَّارِ مَقْسُومٌ عَلَى طَبَقَاتِ أَقْسَامِ النَّارِ.
her kapı için oradan girecek bir grup vardır yahut cehennemin her bir tabakası için cehennemliklerden bir kısım ayrılmış ve cehennem kısımlarının tabakalarına taksim edilmiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْأَقْوَالَ الَّتِي صَدَرَتْ مِنَ الشَّيْطَانِ لَدَى الْحَضْرَةِ الْقُدُسِيَّةِ هِيَ انْكِشَافٌ لِجِبِلَّةِ التَّطَوُّرِ الَّذِي تَكَيَّفَتْ بِهِ نَفْسُ إِبْلِيسَ مِنْ حِينِ أَبَى مِنَ السُّجُودِ وَكَيْفَ تَوَلَّدَ كُلُّ فَصْلٍ مِنْ ذَلِكَ التَّطَوُّرِ عَمَّا قَبْلَهُ حَتَّى تَقَوَّمَتِ الْمَاهِيَّةُ الشَّيْطَانِيَّةُ بمقوماتها كَامِلَة عِنْد مَا صَدَرَ مِنْهُ قَوْلُهُ: لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَلَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ [سُورَة
Bil ki, şeytandan kudsî huzurda sâdır olan bu sözler; İblis'in secde etmekten kaçındığı andan itibaren nefsinin büründüğü fıtrî başkalaşımın ve bu başkalaşımın her bir evresinin kendisinden öncekinden nasıl doğduğunu açığa çıkarmaktadır; nitekim kendisinden { لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَلَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ } [Hicr Suresi: 39-40]
الْحجر: ٣٩، ٤٠] ، فَكُلَّمَا حَدَثَ فِي جِبِلَّتِهِ فَصْلٌ مِنْ تِلْكَ الْمَاهِيَّةِ صَدَرَ مِنْهُ قَوْلٌ يَدُلُّ عَلَيْهِ فَهُوَ شَبِيهٌ بِنُطْقِ الْجَوَارِحِ بِالشَّهَادَةِ عَلَى أَهْلِ الضَّلَالَةِ يَوْمَ الْحِسَابِ.
“[Yeryüzünde onlara günahları] mutlaka süsleyeceğim ve ihlâsa erdirilmiş kulların müstesna, onların hepsini kesinlikle azdıracağım” kavli sâdır olduğunda şeytanî mâhiyet bütün kurucu unsurlarıyla tamamlanmıştır. Dolayısıyla onun fıtratında bu mâhiyete ait bir evre meydana geldikçe, ondan buna delalet eden bir söz sâdır olmuştur. Bu durum, hesap gününde azaların delalet ehli aleyhine şahitlik ederek konuşmasına benzer.
وَأَمَّا الْأَقْوَالُ الْإِلَهِيَّةُ الَّتِي أُجِيبَتْ بِهَا أَقْوَالُ الشَّيْطَانِ فَمَظْهَرٌ لِلْأَوَامِرِ التَّكْوِينِيَّةِ الَّتِي قَدَّرَهَا اللَّهُ تَعَالَى فِي عِلْمِهِ لِتَطَوُّرِ أَطْوَارِ إِبْلِيسَ الْمُقَوِّمَةِ لِمَاهِيَّةِ الشَّيْطَنَةِ، وَلِلْأَلْطَافِ الَّتِي قَدَّرَهَا اللَّهُ لِمَنْ يَعْتَصِمُ بِهَا مِنْ عِبَادِهِ لِمُقَاوَمَةِ سُلْطَانِ الشَّيْطَانِ. وَلَيْسَتْ تِلْكَ الْأَقْوَالُ كُلُّهَا بِمُنَاظَرَةٍ بَيْنَ اللَّهِ وَأَحَدِ مَخْلُوقَاتِهِ وَلَا بِغَلَبَةٍ مِنَ الشَّيْطَانِ لِخَالِقِهِ، فَإِنَّ ضَعْفَهُ تُجَاهَ عِزَّةِ خَالِقِهِ لَا يَبْلُغُ بِهِ إِلَى ذَلِك.
Şeytanın sözlerine karşılık verilen ilâhî sözlere gelince; bunlar, Allah Teâlâ'nın şeytanlık mâhiyetini oluşturan İblis'in hâllerinin evrilmesi için ilminde takdir buyurduğu tekvînî emirlerin ve kullarından şeytanın hâkimiyetine karşı koymak için O'na sığınan kimseler adına takdir ettiği lütufların bir tezahürüdür. Bütün bu sözler, Allah ile yaratılmışlarından biri arasındaki bir münazara olmadığı gibi şeytanın Yaratıcısına galip gelmesi de değildir; zira şeytanın Yaratıcısının izzeti karşısındaki acziyeti, buna erişmesine imkân vermez.
[٤٥- ٤٨]
[45-48]
[سُورَة الْحجر (١٥) : الْآيَات ٤٥ إِلَى ٤٨]
[Hicr Suresi (15), 45-48. Ayetler]
إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (٤٥) ادْخُلُوها بِسَلامٍ آمِنِينَ (٤٦) وَنَزَعْنا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ إِخْواناً عَلى سُرُرٍ مُتَقابِلِينَ (٤٧) لَا يَمَسُّهُمْ فِيها نَصَبٌ وَما هُمْ مِنْها بِمُخْرَجِينَ (٤٨)
{ إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (٤٥) ادْخُلُوها بِسَلامٍ آمِنِينَ (٤٦) وَنَزَعْنا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ إِخْواناً عَلى سُرُرٍ مُتَقابِلِينَ (٤٧) لَا يَمَسُّهُمْ فِيها نَصَبٌ وَما هُمْ مِنْها بِمُخْرَجِينَ (٤٨) } “Şüphesiz takva sahipleri cennetlerde ve pınarlardadır. (45) Oraya esenlikle, güven içinde girin! (46) Göğüslerindeki kini çıkarıp attık; köşkler/tahtlar üzerinde karşı karşıya oturan kardeşler olmuşlardır. (47) Orada kendilerine hiçbir yorgunluk dokunmaz ve onlar oradan çıkarılacak da değillerdir. (48)”
اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ، انْتِقَالٌ مِنْ وَعِيدِ الْمُجْرِمِينَ إِلَى بِشَارَةِ الْمُتَّقِينَ عَلَى عَادَةِ الْقُرْآنِ فِي التَّفَنُّنِ.
Bu, Kur'an'ın üslup çeşitliliği (tefennün) âdeti üzere, suçluların tehdit edilmesinden takva sahiplerinin müjdelenmesine bir intikal olup iptidâî bir istînâftır.
وَالْمُتَّقُونَ: الْمَوْصُوفُونَ بِالتَّقْوَى. وَتَقَدَّمَتْ عِنْدَ صَدْرِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ.
el-Muttakûn (الْمُتَّقُونَ), takva ile nitelenenlerdir. Açıklaması Bakara Suresi'nin başında geçmişti.
وَالْجَنَّاتُ: جَمْعُ جَنَّةٍ. وَقَدْ تَقَدَّمَتْ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ فِي أَوَّلِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٥] .
el-Cennât (الْجَنَّاتُ), cennet kelimesinin çoğuludur. Bakara Suresi'nin başında [25] yer alan { أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } “onlar için altından ırmaklar akan cennetler olduğunu” kavlinde geçmişti.
وَالْعُيُونُ: جَمْعُ عَيْنٍ اسْمٌ لِثُقْبٍ أَرْضِيٍّ يَخْرُجُ مِنْهُ الْمَاءُ مِنَ الْأَرْضِ. فَقَدْ يَكُونُ انْفِجَارُهَا بِدُونِ عَمَلِ الْإِنْسَانِ. وَأَسْبَابُهُ كَثِيرَةٌ تَقَدَّمَتْ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنَّ مِنَ الْحِجارَةِ لَما يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهارُ
el-Uyûn (الْعُيُونُ), ayn (عَيْن) kelimesinin çoğulu olup yeryüzünden suyun fışkırdığı yer deliğine verilen isimdir. Pınarın kaynaması insan müdahalesi olmadan da olabilir. Bunun sebepleri pek çoktur ve Bakara Suresi'nde [74] geçen { وَإِنَّ مِنَ الْحِجارَةِ لَما يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهارُ }
فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٧٤] . وَقَدْ يَكُونُ بِفِعْلِ فَاعِلٍ وَهُوَ التَّفْجِيرُ.
“Taşlardan öyleleri vardır ki içinden ırmaklar kaynar” kavlinde geçmişti. Bir fâilin fiiliyle de olabilir ki bu da suyun fışkırtılmasıdır.
وَجُمْلَةُ ادْخُلُوها مَعْمُولَةٌ لِقَوْلٍ مَحْذُوفٍ يُقَدَّرُ حَالًا مِنَ الْمُتَّقِينَ وَالْقَرِينَةُ ظَاهِرَةٌ.
{ ادْخُلُوها } “Oraya girin” cümlesi, takva sahiplerinden hâl olarak takdir edilen mahzuf bir sözün mefkûlüdür ve karine açıktır.
وَالتَّقْدِيرُ: يُقَالُ لَهُمُ ادْخُلُوهَا. وَالْقَائِلُ هُوَ الْمَلَائِكَةُ عِنْدَ إِدْخَالِ الْمُتَّقِينَ الْجَنَّةَ.
Takdiri şöyledir: “Onlara ‘oraya girin’ denilir.” Söyleyenler ise takva sahipleri cennete girdirilirken meleklerdir.
وَالْبَاءُ مِنْ بِسَلامٍ لِلْمُصَاحَبَةِ.
{ بِسَلامٍ } “esenlikle” ifadesindeki bâ (بِ) harfi musâhabet (birliktelik) içindir.
وَالسَّلَامُ: التَّحِيَّةُ. وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: وَإِذا جاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآياتِنا فَقُلْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٥٤] .
es-Selâm (السَّلَامُ), selamlama demektir. En'âm Suresi'nde [54] geçen { وَإِذا جاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآياتِنا فَقُلْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ } “Ayetlerimize inananlar sana geldiklerinde 'Selâm sizlere!' de” kavlinde geçmişti.
وَالْأَمْنُ النَّجَاةُ مِنَ الْخَوْفِ.
el-Emn (الْأَمْنُ) ise korkudan kurtulmaktır.
وَجُمْلَةُ وَنَزَعْنا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ عَطْفٌ عَلَى الْخَبَرِ، وَهُوَ فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ. وَالتَّقْدِيرُ: إِنَّ الْمُتَّقِينَ نَزَعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ.
{ وَنَزَعْنا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ } “Göğüslerindeki kini çıkarıp attık” cümlesi, haber olan { فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ } “cennetlerde ve pınarlardadır” ifadesine matuftur. Takdiri şöyledir: “Şüphesiz takva sahiplerinin göğüslerindeki kini çıkarıp atmışızdır.”
وَالْغِلُّ- بِكَسْرِ الْغَيْنِ- الْبُغْضُ. وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَنَزَعْنا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [٤٣] ، أَيْ مَا كَانَ بَيْنَ بَعْضِهِمْ مِنْ غِلٍّ فِي الدُّنْيَا.
Gıll (الْغِلُّ) -gaynın kesresiyle- buğuz/kin demektir. A'râf Suresi'nde [43] geçen { وَنَزَعْنا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ } “Göğüslerindeki kini çıkarıp attık, altlarından ırmaklar akar” kavlinde geçmişti; yani dünyada aralarında bulunmuş olan kin kastedilmektedir.
وإِخْواناً حَالٌ، وَهُوَ عَلَى مَعْنَى التَّشْبِيهِ، أَيْ كَالْإِخْوَانِ، أَيْ كَحَالِ الْإِخْوَانِ فِي الدُّنْيَا.
{ إِخْواناً } “kardeşler olarak” kelimesi hâldir ve teşbih anlamındadır; yani kardeşler gibi, dünyadaki kardeşlerin hâli gibi demektir.
وَأَوَّلُ مَنْ يَدْخُلُ فِي هَذَا الْعُمُومِ أَصْحَابُ النَّبِيءِ ﷺ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ مِنَ الْحَوَادِثِ الدَّافِعُ إِلَيْهَا اخْتِلَافُ الِاجْتِهَادِ فِي إِقَامَةِ مَصَالِحِ
Bu umumun kapsamına ilk girecek olanlar, Müslümanların maslahatlarını ikâme etmedeki içtihat farklılıklarının sevk ettiği,
الْمُسْلِمِينَ، وَالشِّدَّةُ فِي إِقَامَةِ الْحَقِّ عَلَى حَسَبِ اجْتِهَادِهِمْ. كَمَا
kendi içtihatlarına göre hakkı ikâme etmedeki sertlikleri sebebiyle aralarında geçen olaylar hususunda Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabıdır. Nitekim
رُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ- كَرَّمَ اللَّهُ وَجْهَهُ- أَنَّهُ قَالَ: إِنِّي لَأَرْجُوَ مِنْ أَنْ أَكُونَ أَنَا وَطَلْحَةُ مِمَّنْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَنَزَعْنا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ إِخْواناً
Ali'den -kerremallâhu vecheh- şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Gerçekten ben, kendimin ve Talha'nın, Allah Teâlâ'nın haklarında { وَنَزَعْنا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ إِخْواناً } “Göğüslerindeki kini çıkarıp attık; kardeşler olmuşlardır”
. فَقَالَ جَاهِلٌ مِنْ شِيعَةِ عَلِيٍّ اسْمُهُ الْحَارِثُ بْنُ الْأَعْوَرِ الْهَمَذَانِيُّ: كَلَّا، اللَّهُ أَعْدَلُ مِنْ أَنْ يَجْمَعَكَ وَطَلْحَةَ فِي مَكَانٍ وَاحِدٍ.
buyurduğu kimselerden olmamızı ümit ediyorum.» Bunun üzerine Ali'nin Şiasından Hâris b. el-A'ver el-Hemedânî adında cahil bir adam: «Asla! Allah, seni ve Talha'yı aynı yerde toplayamayacak kadar adildir» dedi.
فَقَالَ عَلِيٌّ: «فَلِمَنْ هَذِهِ الْآيَةُ لَا أُمَّ لَكَ بِفِيكَ التُّرَابُ»
Bunun üzerine Ali: «Anasız kalasıca! Ağzın toprak dolsun! Peki bu ayet kimin içindir?» dedi.
. وَالسُّرُرُ: جَمْعُ سَرِيرٍ. وَهُوَ مُحَمَلٌ كَالْكُرْسِيِّ مُتَّسِعٌ يُمْكِنُ الِاضْطِجَاعُ عَلَيْهِ.
es-Surur (السُّرُرُ), serîr (سَرِير) kelimesinin çoğuludur. O da sandalye/koltuk benzeri, üzerine uzanılabilecek genişlikte bir sedirdir.
وَالِاتِّكَاءُ: مَجْلِسُ أَصْحَابِ الدَّعَةِ وَالرَّفَاهِيَةِ لِتَمَكُّنِ الْجَالِسِ عَلَيْهِ مِنَ التَّقَلُّبِ كَيْفَ شَاءَ حَتَّى إِذَا مَلَّ جِلْسَةً انْقَلَبَ لِغَيْرِهَا.
İttikâ (yaslanmak), rahatlık ve refah ehlinin oturuşudur; zira üzerine oturan kişi dilediği gibi hareket edebilir, hatta bir oturuş biçiminden sıkıldığında diğerine geçebilir.
وَالتَّقَابُلُ: كَوْنُ الْوَاحِدِ قُبَالَةَ غَيْرِهِ، وَهُوَ أُدْخِلَ فِي التَّأَنُّسِ بِالرُّؤْيَةِ وَالْمُحَادَثَةِ.
et-Tekābul (التَّقَابُلُ), kişinin başkasının karşısında bulunmasıdır; bu da görerek ve sohbet ederek ünsiyet kurmaya daha elverişlidir.
وَالْمَسُّ: كِنَايَةٌ عَنِ الْإِصَابَةِ.
el-Mess (الْمَسُّ), dokunmaktan/isabet etmekten kinayedir.
وَالنَّصَبُ: التَّعَبُ النَّاشِئُ عَنِ اسْتِعْمَال الْجهد.
en-Nasab (النَّصَبُ), çaba sarf etmekten kaynaklanan yorgunluktur.
[٤٩، ٥٠]
[49, 50]
[سُورَة الْحجر (١٥) : الْآيَات ٤٩ إِلَى ٥٠]
[Hicr Suresi (15), 49-50. Ayetler]
نَبِّئْ عِبادِي أَنِّي أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (٤٩) وَأَنَّ عَذابِي هُوَ الْعَذابُ الْأَلِيمُ (٥٠)
{ نَبِّئْ عِبادِي أَنِّي أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (٤٩) وَأَنَّ عَذابِي هُوَ الْعَذابُ الْأَلِيمُ (٥٠) } “Kullarıma haber ver ki, gerçekten ben çok bağışlayan, çok merhamet edenim. (49) Ve şüphesiz benim azabım, işte o pek elem verici bir azaptır. (50)”
هَذَا تَصْدِيرٌ لِذِكْرِ الْقَصَصِ الَّتِي أُرِيدَ مِنَ التَّذْكِيرِ بِهَا الْمَوْعِظَةُ بِمَا حَلَّ بِأَهْلِهَا، وَهِيَ قِصَّةُ قَوْمِ لُوطٍ وَقِصَّةُ أَصْحَابِ الْأَيْكَةِ وَقِصَّةُ ثَمُودَ.
Bu, halklarının başına gelenlerle ibret alınması murad edilen kıssaların zikrine bir giriştir ki bunlar da Lût kavmi kıssası, Eyke halkı kıssası ve Semûd kıssasıdır.
وَابْتُدِئَ ذَلِكَ بِقِصَّةِ إِبْرَاهِيم- ﵊ لِمَا فِيهَا مِنْ كَرَامَةِ اللَّهِ لَهُ تَعْرِيضًا بِالْمُشْرِكِينَ إِذْ لَمْ يَقْتَفُوا آثَارَهُ فِي التَّوْحِيدِ.
Tevhid konusunda onun izinden gitmeyen müşriklere tarizde bulunmak üzere, Allah'ın kendisine olan ikramı sebebiyle buna İbrâhim'in -aleyhisselâm- kıssasıyla başlanmıştır.
فَالْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا ابْتِدَائِيًّا وَهُوَ مُرْتَبِطٌ بِقَوْلِهِ فِي أَوَائِلِ السُّورَةِ: وَما أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ إِلَّا وَلَها كِتابٌ مَعْلُومٌ [سُورَة الْحجر: ٤] .
Cümle iptidâî bir istînâftır ve surenin başlarındaki { وَما أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ إِلَّا وَلَها كِتابٌ مَعْلُومٌ } “Helak ettiğimiz hiçbir memleket yoktur ki onun belirlenmiş bir yazgısı olmasın” [Hicr Suresi: 4] kavliyle irtibatlıdır.
وَابْتِدَاءُ الْكَلَامِ بِفِعْلِ الْإِنْبَاءِ لِتَشْوِيقِ السَّامِعِينَ إِلَى مَا بَعْدَهُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: هَلْ أَتاكَ حَدِيثُ الْجُنُودِ [سُورَة البروج: ١٧] وَنَحْوِهِ. وَالْمَقْصُودُ هُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى الْآتِي: وَنَبِّئْهُمْ عَنْ ضَيْفِ إِبْراهِيمَ [سُورَة الْحجر: ٥١] . وَإِنَّمَا قَدَّمَ الْأَمْرَ بِإِعْلَامِ النَّاسِ بِمَغْفِرَةِ اللَّهِ وَعَذَابِهِ ابْتِدَاءً بِالْمَوْعِظَةِ الْأَصْلِيَّةِ قَبْلَ الْمَوْعِظَةِ بِجُزْئِيَّاتِ حَوَادِثِ الِانْتِقَامِ مِنَ الْمُعَانِدِينَ وَإِنْجَاءِ مَنْ بَيْنَهُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ لِأَنَّ ذَلِكَ دَائِرٌ بَيْنَ أَثَرِ الْغُفْرَانِ وَبَيْنَ أَثَرِ الْعَذَابِ.
Söze haber verme (inbâ) fiiliyle başlanması, Yüce Allah'ın { هَلْ أَتاكَ حَدِيثُ الْجُنُودِ } “Orduların haberi sana geldi mi?” [Bürûc Suresi: 17] ve benzeri ayetlerinde olduğu gibi dinleyenleri sonrasına şevklendirmek içindir. Asıl kastedilen ise Yüce Allah'ın gelecek olan { وَنَبِّئْهُمْ عَنْ ضَيْفِ إِبْراهِيمَ } “Onlara İbrâhim'in misafirlerinden de haber ver” [Hicr Suresi: 51] kavlidir. İnatçı kimselerden intikam alma ve aralarındaki müminleri kurtarma şeklindeki cüz'î hadiselerle öğüt vermeden önce insanlara Allah'ın mağfiretini ve azabını bildirme emrinin öne alınması, asıl öğütle başlanması sebebiyledir; zira bunlar mağfiretin eseri ile azabın eseri arasında dönüp dolaşmaktadır.
وَقُدِّمَتِ الْمَغْفِرَةُ عَلَى الْعَذَابِ لِسَبْقِ رَحْمَتِهِ غَضَبَهُ.
Rahmetinin gazabını geçmiş olması sebebiyle mağfiret azaptan önce zikredilmiştir.
وَضَمِيرُ أَنَا وَضَمِيرُ هُوَ ضَمِيرَا فَصْلٍ يُفِيدَانِ تَأْكِيدَ الْخَبَرِ.
{ أَنَا } ve { هُوَ } zamirleri, haberi pekiştirmeye yarayan fasıl zamirleridir.
وَاعْلَمْ أَنَّ فِي قَوْله تَعَالَى: نبىء عِبَادِي إِلَى الرَّحِيمُ من المحسّنات البديعية مُحَسِّنَ الِاتِّزَانِ إِذَا سَكَنَتْ يَاءُ أَنِّي عَلَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ بِتَسْكِينِهَا، فَإِنَّ الْآيَةَ تَأْتِي مُتَّزِنَةً عَلَى مِيزَانِ بَحْرِ الْمُجْتَثِّ الَّذِي لَحِقَهُ الْخَبْنُ فِي عَرُوضِهِ وَضُرُبِهِ فَهُوَ مُتَفْعِلُنْ فعلاتن مرَّتَيْنِ.
Bil ki Allah Teâlâ'nın { نَبِّئْ عِبادِي } ifadesinden { الرَّحِيمُ } lafzına kadar olan kısmında bedîî sanatlardan 'ittizân' (vezin uyumu) sanatı vardır; şöyle ki cumhurun kıraatine göre { أَنِّي } kelimesinin yâ'sı sâkin okunduğunda ayet, aruz ve darbına habn (bir aruz kusuru/değişimi) arız olmuş müctes bahrinin veznine denk gelmektedir ki bu da iki kez tekrarlanan 'mütef'ilün feilâtün' (مُتَفْعِلُنْ فَعِلاَتُنْ) veznidir.
[٥١- ٥٦]
[51-56]
[سُورَة الْحجر (١٥) : الْآيَات ٥١ إِلَى ٥٦]
[Hicr Suresi (15), 51-56. Ayetler]
وَنَبِّئْهُمْ عَنْ ضَيْفِ إِبْراهِيمَ (٥١) إِذْ دَخَلُوا عَلَيْهِ فَقالُوا سَلاماً قالَ إِنَّا مِنْكُمْ وَجِلُونَ (٥٢) قالُوا لَا تَوْجَلْ إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلامٍ عَلِيمٍ (٥٣) قالَ أَبَشَّرْتُمُونِي عَلى أَنْ مَسَّنِيَ الْكِبَرُ فَبِمَ تُبَشِّرُونَ (٥٤) قالُوا بَشَّرْناكَ بِالْحَقِّ فَلا تَكُنْ مِنَ الْقانِطِينَ (٥٥)
{ وَنَبِّئْهُمْ عَنْ ضَيْفِ إِبْراهِيمَ (٥١) إِذْ دَخَلُوا عَلَيْهِ فَقالُوا سَلاماً قالَ إِنَّا مِنْكُمْ وَجِلُونَ (٥٢) قالُوا لَا تَوْجَلْ إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلامٍ عَلِيمٍ (٥٣) قالَ أَبَشَّرْتُمُونِي عَلى أَنْ مَسَّنِيَ الْكِبَرُ فَبِمَ تُبَشِّرُونَ (٥٤) قالُوا بَشَّرْناكَ بِالْحَقِّ فَلا تَكُنْ مِنَ الْقانِطِينَ (٥٥) } “Onlara İbrâhim'in misafirlerinden de haber ver. (51) Hani onun yanına girmişler ve 'Selâm!' demişlerdi. O da: 'Doğrusu biz sizden korkuyoruz' demişti. (52) 'Korkma! Şüphesiz biz sana bilgin bir oğul müjdeliyoruz' dediler. (53) [İbrâhim:] 'Bana ihtiyarlık dokunmuşken mi beni müjdelediniz? O hâlde beni ne ile müjdeliyorsunuz?' dedi. (54) 'Seni hak ile müjdeledik, sakın ümit kesenlerden olma!' dediler. (55)”
قالَ وَمَنْ يَقْنَطُ مِنْ رَحْمَةِ رَبِّهِ إِلاَّ الضَّالُّونَ (٥٦)
{ قالَ وَمَنْ يَقْنَطُ مِنْ رَحْمَةِ رَبِّهِ إِلاَّ الضَّالُّونَ (٥٦) } “[İbrâhim:] 'Sapıklardan başka Rabbinin rahmetinden kim ümit keser?' dedi. (56)”
هَذَا الْعَطْفُ مَعَ اتِّحَادِ الْفِعْلِ الْمَعْطُوفِ بِالْفِعْلِ الْمَعْطُوف عَلَيْهِ فِي الصِّيغَةُ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْمَقْصُودَ الْإِنْبَاءُ بِكِلَا الْأَمْرَيْنِ لِمُنَاسَبَةِ ذِكْرِ الْقِصَّةِ أَنَّهَا مِنْ مَظَاهِرِ رَحْمَتِهِ تَعَالَى وَعَذَابِهِ.
Matuf fiil ile matufun aleyh fiilin sîga bakımından bir olmasıyla birlikte bu atıf; kıssanın zikrinin O'nun rahmet ve azabının tecellilerinden olması münasebetiyle, her iki hususun da haber verilmesinin murad edildiğine delildir.
وَ (ضَيْفِ إِبْراهِيمَ) : الْمَلَائِكَةُ الَّذِينَ تَشَكَّلُوا بِشَكْلِ أُنَاسٍ غُرَبَاءٍ مَارِّينَ بِبَيْتِهِ. وَتَقَدَّمَتِ الْقِصَّةُ فِي سُورَةِ هُودٍ.
{ ضَيْفِ إِبْراهِيمَ } “İbrâhim'in misafirleri”, onun evine uğrayan yabancı insanlar sûretine bürünmüş meleklerdir. Bu kıssa Hûd Suresi'nde geçmişti.
وَجُمْلَةُ قالَ إِنَّا مِنْكُمْ وَجِلُونَ جَاءَتْ مَفْصُولَةً بِدُونِ عَطْفٍ لِأَنَّهَا جَوَابٌ عَن جملَة فَقالُوا سَلاماً. وَقَدْ طُوِيَ ذِكْرُ رَدِّهِ السَّلَامَ عَلَيْهِمْ إِيجَازًا لِظُهُورِهِ. صرح بِهِ فِي قَوْلِهِ:
{ قالَ إِنَّا مِنْكُمْ وَجِلُونَ } “Doğrusu biz sizden korkuyoruz dedi” cümlesi, { فَقالُوا سَلاماً } “Selâm dediler” cümlesine bir cevap olduğu için atıfsız olarak fasl ile gelmiştir. [İbrâhim'in] onların selamını alması ise açık olduğundan îcâz kabilinden zikredilmemiştir. Nitekim şu kavlinde açıkça belirtilmiştir:
قالَ سَلامٌ قَوْمٌ مُنْكَرُونَ [سُورَة الذاريات: ٢٥] ، أَيْ قَالَ إِنَّا مِنْكُمْ وَجِلُونَ بَعْدَ أَنْ رَدَّ السَّلَامَ. وَفِي سُورَةِ هُودٍ أَنَّهُ أَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً حِينَ رَآهُمْ لَمْ يَمُدُّوا أَيْدِيَهُمْ لِلْأَكْلِ.
{ قالَ سَلامٌ قَوْمٌ مُنْكَرُونَ } “'Selâm, siz yabancı kimselersiniz' dedi” [Zâriyât Suresi: 25]. Yani selamı aldıktan sonra 'Doğrusu biz sizden korkuyoruz' dedi. Hûd Suresi'nde ise ellerini yemeğe uzatmadıklarını görünce onlardan bir korku duyduğu [belirtilmiştir].
وَضَمِيرُ إِنَّا مِنْ كَلَامِ إِبْرَاهِيمَ- ﵇ فَهُوَ يَعْنِي بِهِ نَفْسَهُ وَأَهْلَهُ، لِأَنَّ
İbrâhim'in -aleyhisselâm- sözündeki { إِنَّا } “biz” zamiri ile kendisini ve ailesini kastetmektedir; çünkü
الضَّيْفَ طَرَقُوا بَيْتَهُمْ فِي غَيْرِ وَقْتِ طُرُوقِ الضَّيْفِ فَظَنَّهُمْ يُرِيدُونَ بِهِ شَرًّا، فَلَمَّا سَلَّمُوا عَلَيْهِ فَاتَحَهُمْ بِطَلَبِ الْأَمْنِ، فَقَالَ: إِنَّا مِنْكُمْ وَجِلُونَ، أَيْ أَخَفْتُمُونَا. وَفِي سُورَةِ الذَّارِيَاتِ أَنَّهُ قَالَ لَهُمْ: قَوْمٌ مُنْكَرُونَ [سُورَة الْحجر: ٢٥] .
misafirler onların evine misafirin uğramayacağı bir vakitte gelmişlerdi; bu yüzden onların kendisine bir kötülük yapmak istediklerini düşündü. Ona selam verdiklerinde [onlarla] emniyet talebiyle konuşmaya başlayarak: { إِنَّا مِنْكُمْ وَجِلُونَ } “Doğrusu biz sizden korkuyoruz”, yani bizi korkuttunuz, dedi. Zâriyât Suresi'nde ise onlara: { قَوْمٌ مُنْكَرُونَ } “Yabancı kimselersiniz” dediği [geçmektedir] [Zâriyât Suresi: 25].
وَالْوَجِلُ: الْخَائِفُ. وَالْوَجَلُ- بِفَتْحِ الْجِيمِ- الْخَوْفُ. وَوَقَعَ فِي سُورَةِ هُودٍ [٧٠] نَكِرَهُمْ وَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً.
Vâcil (الْوَجِلُ), korkan kimsedir. Vecel (الْوَجَلُ) ise -cîm harfinin fethasıyla- korku demektir. Hûd Suresi'nde ise [70] { نَكِرَهُمْ وَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً } “Onları yadırgadı ve içine bir korku düştü” şeklinde geçmiştir.
وَقَدْ جُمِعَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مُتَفَرَّقُ كَلَامِ الْمَلَائِكَةِ، فَاقْتَصَرَ عَلَى مُجَاوَبَتِهِمْ إِيَّاهُ عَنْ قَوْلِهِ:
Bu ayette meleklerin dağınık olan sözleri bir araya getirilmiş, onun:
إِنَّا مِنْكُمْ وَجِلُونَ، فَنِهَايَةُ الْجَوَابِ هُوَ لَا تَوْجَلْ.
{ إِنَّا مِنْكُمْ وَجِلُونَ } “Doğrusu biz sizden korkuyoruz” sözüne verdikleri cevapla yetinilmiştir; cevabın sonu ise { لَا تَوْجَلْ } “Korkma” ifadesidir.
وَأَمَّا جُمْلَةُ إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلامٍ عَلِيمٍ فَهِيَ اسْتِئْنَافُ كَلَامٍ آخَرَ بَعْدَ أَنْ قَدَّمَ إِلَيْهِمُ الْقِرَى وَحَضَرَتِ امْرَأَتُهُ فَبَشَّرُوهُ بِحَضْرَتِهَا كَمَا فُصِّلَ فِي سُورَةِ هُودٍ.
{ إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلامٍ عَلِيمٍ } “Şüphesiz biz sana bilgin bir oğul müjdeliyoruz” cümlesine gelince; bu, [İbrâhim'in] onlara ikramı takdim etmesinden ve hanımının gelmesinden sonra -Hûd Suresi'nde detaylandırıldığı üzere- hanımının huzurunda onu müjdeledikleri yeni bir sözün başlangıcıdır (isti'nâf).