وَضَمِيرَا عالِيَها سافِلَها لِلْمَدِينَةِ. وَضَمِيرُ عَلَيْهِمْ عَائِدٌ إِلَى مَا عَادَتْ عَلَيْهِ ضَمَائِرُ الْجَمْعِ قَبْلَهُ.
{ عالِيَها سافِلَها } lafzındaki iki zamir şehre aittir. { عَلَيْهِمْ } lafzındaki zamir ise kendisinden önceki çoğul zamirlerin döndüğü yere dönmektedir.
وَجُمْلَةُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ: تَذْيِيلٌ. وَالْآيَاتُ: الْأَدِلَّةُ، أَيْ دَلَائِلُ عَلَى حَقَائِقَ مِنَ الْهِدَايَةِ وَضِدِّهَا، وَعَلَى تَعَرُّضِ الْمُكَذِّبِينَ رُسُلَهُمْ لِعِقَابٍ شَدِيدٍ.
{ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ } “Şüphesiz bunda, ibret alanlar için işaretler vardır” cümlesi bir tezyîldir (tamamlayıcı pekiştirmedir). Âyetler delillerdir; yani hidayet ve zıddına dair hakikatlere ve elçilerini yalanlayanların şiddetli bir cezaya maruz kalacaklarına dair delillerdir.
وَالْإِشَارَةُ فِي ذلِكَ إِلَى جَمِيعِ مَا تَضَمَّنَتْهُ الْقِصَّةُ الْمَبْدُوءَةُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَنَبِّئْهُمْ عَنْ ضَيْفِ إِبْراهِيمَ [سُورَة الْحجر: ٥١] . فَفِيهَا مِنَ الْآيَاتِ آيَةُ نُزُولِ الْمَلَائِكَةِ فِي بَيْتِ إِبْرَاهِيمَ- ﵇ كَرَامَةً لَهُ، وَبِشَارَتِهِ بِغُلَامٍ عَلِيمٍ، وَإِعْلَامِ اللَّهِ إِيَّاهُ بِمَا سَيَحِلُّ بِقَوْمِ لُوطٍ كَرَامَةً لِإِبْرَاهِيمَ- ﵉، وَنَصْرِ اللَّهِ لُوطًا بِالْمَلَائِكَةِ، وَإِنْجَاءِ لُوطٍ- ﵇ وَآلِهِ، وَإِهْلَاكِ قَوْمِهِ وَامْرَأَتِهِ لِمُنَاصَرَتِهَا إِيَّاهُمْ، وَآيَةُ عُمَايَةِ أَهْلِ الضَّلَالَةِ عَنْ دَلَائِلِ الْإِنَابَةِ، وَآيَةُ غَضَبِ اللَّهِ عَلَى الْمُسْتَرْسِلِينَ فِي عِصْيَانِ الرُّسُلِ.
{ ذلِكَ } lafzındaki işaret, Allah Teâlâ'nın { وَنَبِّئْهُمْ عَنْ ضَيْفِ إِبْراهِيمَ } [Hicr Suresi: 51] kavl-i şerifiyle başlayan kıssanın kapsadığı bütün hususlara yöneliktir. Zira bu kıssada geçen ibret verici işaretlerden (ayetlerden) bazıları şunlardır: İbrahim'e -aleyhisselâm- bir ikram olarak meleklerin onun evine inmesi, onun bilgin bir erkek çocukla müjdelenmesi, yine İbrahim'e -aleyhisselâm- bir ikram olarak Lût kavminin başına geleceklerin Allah tarafından ona bildirilmesi, Allah'ın Lût'a meleklerle yardım etmesi, Lût'u -aleyhisselâm- ve ailesini kurtarması, kavmini ve onlara arka çıktığı için karısını helak etmesi, dalalet ehlinin hakka yönelme delillerine karşı körlüğü ve elçilere isyanda ısrar edenlere Allah'ın gazabı.
وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى لَفْظِ آيَةٍ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٣٩] . وَقَوْلِهِ: وَقالُوا لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٣٧] .
'Âyet' lafzına dair açıklama Bakara Suresi'ndeki { وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا } [39] ve En'âm Suresi'ndeki { وَقالُوا لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ } [37] kavl-i şeriflerinde geçmişti.
وَالْمُتَوَسِّمُونَ أَصْحَابُ التَّوَسُّمِ وَهُوَ التَّأَمُّلُ فِي السِّمَةِ، أَيِ الْعَلَامَةِ الدَّالَّةِ عَلَى الْمَعْلَمِ، وَالْمُرَادُ لِلْمُتَأَمِّلِينَ فِي الْأَسْبَابِ وَعَوَاقِبِهَا وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ. وَهُوَ تَعْرِيضٌ بِالَّذِينَ لَمْ تَرْدَعْهُمُ الْعِبَرُ بِأَنَّهُمْ دُونَ مَرْتَبَةِ النَّظَرِ تَعْرِيضًا بِالْمُشْرِكِينَ
Mütevessimûn (الْمُتَوَسِّمُونَ), tevessüm sahibi kimselerdir; o da simaya, yani alamete işaret eden ize dikkatle bakıp düşünmektir. Kastedilenler, sebepleri ve sonuçlarını derinlemesine düşünenlerdir ki bunlar da müminlerdir. Bu, ibretlerin kendilerini vazgeçiremediği kimselerin tefekkür mertebesinin altında kaldıklarına dair bir tariz (dolaylı gönderme) olup müşriklere yöneliktir;
الَّذِينَ لَمْ يَتَّعِظُوا بِأَنْ يَحِلَّ بِهِمْ مَا حَلَّ بِالْأُمَمِ مِنْ قَبْلِهِمُ الَّتِي عَرَفُوا أَخْبَارَهَا وَرَأَوْا آثَارَهَا.
Haberlerini bildikleri ve kalıntılarını gördükleri kendilerinden önceki ümmetlerin başına gelenlerin kendi başlarına da gelmesinden ibret almayan müşriklere [yöneliktir].
وَلِذَلِكَ أَعْقَبَ الْجُمْلَةَ بِجُمْلَةِ وَإِنَّها لَبِسَبِيلٍ مُقِيمٍ، أَيِ الْمَدِينَةُ الْمَذْكُورَةُ آنِفًا هِيَ بِطْرِيقٍ بَاقٍ يُشَاهِدُ كَثِيرٌ مِنْكُمْ آثَارَهَا فِي بِلَادِ فِلَسْطِينَ فِي طَرِيقِ تِجَارَتِكُمْ إِلَى الشَّامِ وَمَا حَوْلَهَا، وَهَذَا كَقَوْلِهِ: وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ وَبِاللَّيْلِ أَفَلا تَعْقِلُونَ
Bu sebeple cümlenin peşinden { وَإِنَّها لَبِسَبِيلٍ مُقِيمٍ } “O [şehir] hâlâ işlek bir yol üzerindedir” cümlesini getirmiştir; yani az önce zikredilen şehir, Şam ve çevresine yaptığınız ticaret yolunuz üzerinde, Filistin topraklarında birçoğunuzun kalıntılarını müşahede ettiği, varlığını koruyan bir yol üzerindedir. Bu, O'nun şu kavli gibidir: { وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ وَبِاللَّيْلِ أَفَلا تَعْقِلُونَ }
[سُورَة الصافات: ١٣٧- ١٣٨] .
“Şüphesiz siz sabahleyin ve geceleyin onların yanından geçip gidersiniz. Hâlâ akletmez misiniz?” [Sâffât Suresi: 137-138].
وَالْمُقِيمُ: أَصْلُهُ الشَّخْصُ الْمُسْتَقِرُّ فِي مَكَانِهِ غَيْرُ مُرْتَحِلٍ. وَهُوَ هُنَا مُسْتَعَارٌ لِآثَارِ الْمَدِينَةِ الْبَاقِيَةِ فِي الْمَكَانِ بِتَشْبِيهِهِ بِالشَّخْصِ الْمُقِيمِ.
Mukîm (الْمُقِيمُ) kelimesinin aslı, bir yerde yerleşik olup göç etmeyen şahıstır. Burada ise mukîm bir şahsa benzetilerek mekânda kalan şehrin kalıntıları için istiare yoluyla kullanılmıştır.
وَجُمْلَةُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ تَذْيِيلٌ. وَالْإِشَارَةُ إِلَى مَا تَقَدَّمَ مِنْ قَوْلِهِ مِنَ الْقِصَّةِ مَعَ مَا انْضَمَّ إِلَيْهَا مِنَ التَّذْكِيرِ بِأَنَّ قُرَاهُمْ وَاضِحَةٌ فِيهَا آثَارُ الْخَسْفِ وَالْأَمْطَارِ بِالْحِجَارَةِ الْمُحْمَاةِ.
{ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ } “Şüphesiz bunda inananlar için bir ibret vardır” cümlesi bir tezyîldir. İşaret, kıssadan geçen kısımlara ve buna ek olarak onların yurtlarının, üzerlerinde yere batırılma ve kızgın taş yağmurunun izleri açıkça görülen yerler olduğunun hatırlatılmasınadır.
وَعَبَّرَ فِي التَّذْيِيلِ بِالْمُؤْمِنِينَ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ الْمُتَوَسِّمِينَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ.
Tezyîl cümlesinde mütevessimlerin ancak müminler olduğuna dikkat çekmek için 'müminler' ifadesi kullanılmıştır.
وَجَعَلَ ذَلِكَ (آيَةً) بِالْإِفْرَادِ تَفَنُّنًا لِأَنَّ (آيَةً) اسْمُ جِنْسٍ يَصْدُقُ بِالْمُتَعَدِّدِ، عَلَى أَنَّ مَجْمُوعَ مَا حَصَلَ لَهُمْ آيَةٌ عَلَى الْمَقْصُودِ مِنَ الْقِصَّةِ وَهُوَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ. وَفِي مَطَاوِي تِلْكَ الْآيَاتِ آيَاتٌ. وَالَّذِي فِي دُرَّةِ التَّنْزِيلِ، أَيِ الْفَرْقُ بَيْنَ جَمْعِ الْآيَاتِ فِي الْأَوَّلِ، وَإِفْرَادِهِ ثَانِيًا فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِأَنَّ مَا قُصَّ مِنْ حَدِيثِ لُوطٍ وَضَيْفِ إِبْرَاهِيمَ وَمَا كَانَ مِنْ عَاقِبَةِ أَمْرِهِمْ كُلُّ جُزْءٍ مِنْ ذَلِكَ فِي نَفْسِهِ آيَةٌ. فَالْمُشَارُ إِلَيْهِ بِذَلِكَ هُوَ عِدَّةُ آيَاتٍ. وَأَمَّا كَوْنُ قَرْيَةِ لُوطٍ بِسَبِيلٍ مُقِيمٍ فَهُوَ فِي جُمْلَتِهِ آيَةٌ وَاحِدَة. فتأمّل.
Bunu [anlatım] çeşitliliği sağlamak amacıyla müfred (tekil) olarak { آيَةً } kılmıştır; çünkü 'ayet' kelimesi cins ismi olup birden çok şeye tekabül edebilir. Kaldı ki onların başına gelenlerin tamamı, kıssadan kastedilen gaye olan 'yalanlayanların akıbeti' hususunda tek bir ayettir (ibrettir). O ayetlerin katmanları arasında nice ayetler vardır. Dürretü't-Tenzîl'de yer alan izahta, yani birinci ayette çoğul getirilip bu ayette ikinci olarak tekil getirilmesi arasındaki fark şöyle açıklanmıştır: Lût kıssasından, İbrahim'in misafirlerinden ve onların işlerinin akıbetinden anlatılanların her bir cüzü bizatihi bir ayettir. Dolayısıyla onunla işaret edilen şey birden çok ayettir. Lût kavminin kasabasının işlek bir yol üzerinde bulunması ise bütünü itibarıyla tek bir ayettir. İyi düşün!
[٧٨، ٧٩]
[78, 79]
[سُورَة الْحجر (١٥) : الْآيَات ٧٨ إِلَى ٧٩]
[Hicr Suresi (15): Ayet 78'den 79'a]
وَإِنْ كانَ أَصْحابُ الْأَيْكَةِ لَظالِمِينَ (٧٨) فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ وَإِنَّهُما لَبِإِمامٍ مُبِينٍ (٧٩)
{ وَإِنْ كانَ أَصْحابُ الْأَيْكَةِ لَظالِمِينَ (٧٨) فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ وَإِنَّهُما لَبِإِمامٍ مُبِينٍ (٧٩) } “Eyke halkı da gerçekten zalim idiler. (78) Biz onlardan da intikam aldık. Her ikisi de apaçık bir yol üzerindedir. (79)”
وَإِنْ كانَ أَصْحابُ الْأَيْكَةِ لَظالِمِينَ (٧٨) فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ.
{ وَإِنْ كانَ أَصْحابُ الْأَيْكَةِ لَظالِمِينَ (٧٨) فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ } “Eyke halkı da gerçekten zalim idiler. (78) Biz onlardan da intikam aldık.”
عَطَفَ قِصَّةً عَلَى قِصَّةٍ لِمَا فِي كِلْتَيْهِمَا مِنَ الْمَوْعِظَةِ. وَذِكْرُ هَاتَيْنِ الْقِصَّتَيْنِ الْمَعْطُوفَتَيْنِ تَكْمِيلٌ وَإِدْمَاجٌ، إِذْ لَا عَلَاقَةَ بَيْنَهُمَا وَبَيْنَ مَا قَبْلَهُمَا مِنْ قِصَّةِ إِبْرَاهِيمَ
Her ikisinde de öğüt bulunduğu için bir kıssayı diğer bir kıssaya atfetmiştir. Birbirine atfedilen bu iki kıssanın zikredilmesi bir tekmil ve idmâcdır (konuyu tamamlama ve içine katmadır); zira bu ikisi ile bunlardan önceki İbrahim
وَالْمَلَائِكَةِ. وَخَصَّ بِالذِّكْرِ أَصْحَابَ الْأَيْكَةِ وَأَصْحَابَ الْحِجْرِ لِأَنَّهُمْ مِثْلُ قَوْمِ لُوطٍ فِي مَوْعِظَةِ الْمُشْرِكِينَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ لِأَنَّ أَهْلَ مَكَّةَ يُشَاهِدُونَ دِيَارَ هَذِهِ الْأُمَمِ الثَّلَاثِ.
ve melekler kıssası arasında [doğrudan] bir irtibat yoktur. Eyke halkı ile Hicr halkını özellikle zikretmiştir, çünkü onlar meleklerin [helak ettiği] Lût kavmi gibi müşriklerin ibret alması hususunda aynı konumdadırlar; zira Mekkeliler bu üç ümmetin yurtlarını bizzat müşahede etmektedirler.
وإِنْ مُخَفَّفَةُ (إِنَّ) وَقَدْ أُهْمِلَ عَمَلُهَا بِالتَّخْفِيفِ فَدَخَلَتْ عَلَى جُمْلَةٍ فِعْلِيَّةٍ. وَاللَّامُ الدَّاخِلَة على (الظَّالِمين) اللَّامُ الْفَارِقَةُ بَيْنَ (إِنَّ) الَّتِي أَصْلُهَا مُشَدَّدَةٌ وَبَيْنَ (إِنَّ) النَّافِيَةِ.
{ إِنْ } edatı, 'innetin' (إِنَّ) hafifletilmiş (muhaffefe) hâlidir. Hafifletilmesi sebebiyle ameli iptal edilmiş (ihmal edilmiş) ve fiil cümlesinin başına gelmiştir. { الظَّالِمِينَ } lafzının başına gelen lâm, aslı şeddeli olan 'inne' ile olumsuzluk bildiren 'in' edatını birbirinden ayıran lâmu'l-fârikadır.
والْأَيْكَةِ: الْغَيْضَةُ مِنَ الْأَشْجَارِ الْمُلْتَفُّ بَعْضُهَا بِبَعْضٍ. وَاسْمُ الْجَمْعِ (أَيْكٌ) ، وَأُطْلِقَتْ هُنَا مُرَادًا بِهَا الْجِنْسُ إِذْ قَدْ كَانَتْ مَنَازِلُهُمْ فِي غَيْضَةٍ مِنَ الْأَشْجَارِ الْكَثِيرَةِ الْوَرق.
Eyke (الْأَيْكَةِ), birbirine sarmaş dolaş olmuş ağaçlık, sık ormandır. İsm-i cem'i 'eyk'tir (أَيْكٌ). Onların evleri bol yapraklı ağaçların oluşturduğu sık bir korulukta olduğu için burada cins kastedilerek kullanılmıştır.
وَقَدْ تُخَفَّفُ الْأَيْكَةُ فَيُقَالُ: لَيْكَةُ.
'El-Eyke' kelimesi bazen hafifletilerek 'Leyke' (لَيْكَةُ) şeklinde de söylenir.
وأَصْحابُ الْأَيْكَةِ: هُمْ قَوْمُ شُعَيْبٍ- ﵇ وَهُمْ مَدْيَنُ. وَقِيلَ أَصْحَابُ الْأَيْكَةِ فَرِيقٌ مِنْ قَوْمِ شُعَيْبٍ غَيْرُ أَهْلِ مَدْيَنَ. فَأَهْلُ مَدين هم سُكَّانُ الْحَاضِرَةِ وَأَصْحَابُ الْأَيْكَةِ هُمْ بَادِيَتُهُمْ، وَكَانَ شُعَيْبٌ رَسُولًا إِلَيْهِمْ جَمِيعًا. قَالَ تَعَالَى: كَذَّبَ أَصْحابُ الْأَيْكَةِ الْمُرْسَلِينَ إِذْ قالَ لَهُمْ شُعَيْبٌ أَلا تَتَّقُونَ [سُورَة الشُّعَرَاء: ١٧٦- ١٧٧] . وَسَيَأْتِي الْكَلَامُ على ذَلِك مُسْتَوفى فِي سُورَةِ الشُّعَرَاءِ.
Eyke halkı (أَصْحابُ الْأَيْكَةِ), Şuayb'ın -aleyhisselâm- kavmidir ve onlar Medyen'dir. Eyke halkının, Şuayb kavminden Medyen ehlinden farklı bir topluluk olduğu da söylenmiştir. Buna göre Medyen ehli şehir halkı, Eyke halkı ise onların bedevileridir; Şuayb ise her ikisine birden gönderilmiş bir elçidir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { كَذَّبَ أَصْحابُ الْأَيْكَةِ الْمُرْسَلِينَ إِذْ قالَ لَهُمْ شُعَيْبٌ أَلا تَتَّقُونَ } “Eyke halkı da elçileri yalanladı. Hani Şuayb onlara: 'Sakınmaz mısınız?' demişti” [Şuarâ Suresi: 176-177]. Buna dair tafsilatlı açıklama Şuarâ Suresi'nde gelecektir.
وَالظَّالِمُونَ: الْمُشْرِكُونَ.
Zalimler (الظَّالِمُونَ), müşriklerdir.
وَالِانْتِقَامُ: الْعُقُوبَةُ لِأَجْلِ ذَنْبٍ، مُشْتَقَّةٌ مِنَ النَّقْمِ، وَهُوَ الْإِنْكَارُ عَلَى الْفِعْلِ. يُقَالُ:
İntikam (الِانْتِقَامُ), bir günahtan/suçtan ötürü cezalandırmaktır. Yapılan fiili kınamak/inkâr etmek anlamına gelen 'en-nakm'dan (النَّقْم) türemiştir. Şöyle denir:
نَقَمَ عَلَيْهِ كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَنَقَمَ مِنْهُ أَيْضًا. وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: وَما تَنْقِمُ مِنَّا فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [١٢٦] . وَأُجْمِلَ الِانْتِقَامُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَبُيِّنَ فِي آيَاتٍ أُخْرَى مِثْلِ آيَةِ هُودٍ.
Bu ayette olduğu gibi hem 'nakame aleyhi' (نَقَمَ عَلَيْهِ) hem de 'nakame minhu' (نَقَمَ مِنْهُ) denir. A'râf Suresi'ndeki { وَما تَنْقِمُ مِنَّا } [126] kavl-i şerifinde geçmişti. Bu ayette intikam icmâlî (özet) olarak verilmiş, Hûd ayeti gibi diğer ayetlerde ise açıklanmıştır.
وَإِنَّهُما لَبِإِمامٍ مُبِينٍ ضَمِيرُ إِنَّهُما لِقَرْيَةِ قَوْمِ لُوطٍ وَأَيْكَةُ قَوْمُ شُعَيْبٍ- ﵉..
{ وَإِنَّهُما لَبِإِمامٍ مُبِينٍ } ayetindeki { إِنَّهُما } zamiri, Lût kavminin kasabası ile Şuayb'ın -aleyhisselâm- kavminin Eyke'sine aittir.
وَالْإِمَامُ: الطَّرِيقُ الْوَاضِحُ لِأَنَّهُ يَأْتَمُّ بِهِ السَّائِرُ، أَيْ يَعْرِفُ أَنَّهُ يُوَصِّلُ إِذْ لَا يَخْفَى عَنْهُ شَيْءٌ مِنْهُ. وَالْمُبِينُ: الْبَيِّنُ، أَيْ أَنَّ كِلْتَا الْقَرْيَتَيْنِ بِطَرِيقِ الْقَوَافِلِ بِأَهْلِ مَكَّةَ.
İmam (الْإِمَامُ), apaçık yoldur; çünkü yolcu ona uyar (ona tabi olur), yani kendisinden hiçbir şey gizli kalmadığı için o yolun ulaştıracağını bilir. Mübîn (الْمُبِينُ) ise açıktır; yani her iki kasaba da Mekke halkının kervan yolu üzerindedir.
وَقَدْ تَقَدَّمَ آنِفًا قَوْلُهُ: وَإِنَّها لَبِسَبِيلٍ مُقِيمٍ [سُورَة الْحجر: ٧٦] فَإِدْخَالُ مَدِينَةِ لُوطٍ- ﵇ فِي الضَّمِيرِ هُنَا تَأْكِيدٌ لِلْأَوَّلِ.
Az önce { وَإِنَّها لَبِسَبِيلٍ مُقِيمٍ } [Hicr Suresi: 76] kavl-i şerifi geçmişti; dolayısıyla Lût'un -aleyhisselâm- şehrinin burada tesniye (ikil) zamirine dahil edilmesi birincisini tekit etmektedir.
وَيَظْهَرُ أَنَّ ضَمِيرَ التَّثْنِيَةِ عَائِدٌ عَلَى أَصْحَابِ الْأَيْكَةِ بِاعْتِبَارِ أَنَّهُمْ قَبِيلَتَانِ، وَهُمَا مَدْيَنُ
Görünen o ki tesniye zamiri, iki kabile olmaları hasebiyle Eyke halkına dönmektedir; bunlar da Medyen
وَسُكَّانُ الْغَيْضَةِ الْأَصْلِيُّونَ الَّذِينَ نَزَلَ مَدْيَنُ بِجِوَارِهِمْ، فَإِنَّ إِبْرَاهِيمَ- ﵇ أَسْكَنَ ابْنَهُ مَدْيَنَ فِي شَرْقِ بِلَادِ الْخَلِيلِ، وَلَا يَكُونُ إِلَّا فِي أَرْضٍ مَأْهُولَةٍ. وَهَذَا عِنْدِي هُوَ مُقْتَضَى ذِكْرِ قَوْمِ شُعَيْبٍ- ﵇ بِاسْمِ مَدْيَنَ مَرَّاتٍ وَبِاسْمِ أَصْحَابِ الْأَيْكَةِ مَرَّاتٍ. وَسَيَأْتِي لِذَلِكَ زِيَادَةُ إِيضَاحٍ فِي سُورَة الشّعراء.
ve Medyen'in yanlarına yerleştiği ormanlığın yerli sakinleridir. Zira İbrahim -aleyhisselâm- oğlu Medyen'i Halîl topraklarının doğusuna yerleştirmişti ki bu da ancak meskûn bir arazide mümkündür. Bana göre Şuayb'ın -aleyhisselâm- kavminin kimi zaman Medyen ismiyle, kimi zaman da Eyke halkı ismiyle zikredilmesinin gereği budur. Buna dair daha fazla açıklama Şuarâ Suresi'nde gelecektir.
[٨٠- ٨٤]
[80-84]
[سُورَة الْحجر (١٥) : الْآيَات ٨٠ إِلَى ٨٤]
[Hicr Suresi (15): Ayet 80'den 84'e]
وَلَقَدْ كَذَّبَ أَصْحابُ الْحِجْرِ الْمُرْسَلِينَ (٨٠) وَآتَيْناهُمْ آياتِنا فَكانُوا عَنْها مُعْرِضِينَ (٨١) وَكانُوا يَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً آمِنِينَ (٨٢) فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مُصْبِحِينَ (٨٣) فَما أَغْنى عَنْهُمْ مَا كانُوا يَكْسِبُونَ (٨٤)
{ وَلَقَدْ كَذَّبَ أَصْحابُ الْحِجْرِ الْمُرْسَلِينَ (٨٠) وَآتَيْناهُمْ آياتِنا فَكانُوا عَنْها مُعْرِضِينَ (٨١) وَكانُوا يَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً آمِنِينَ (٨٢) فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مُصْبِحِينَ (٨٣) فَما أَغْنى عَنْهُمْ مَا كانُوا يَكْسِبُونَ (٨٤) } “Andolsun, Hicr halkı da elçileri yalanladı. (80) Biz onlara ayetlerimizi vermiştik de onlardan yüz çevirmişlerdi. (81) Dağlardan güven içinde evler yontuyorlardı. (82) Derken sabah vaktine girerlerken o korkunç çığlık onları yakalayıverdi. (83) Kazanmakta oldukları şeyler kendilerine hiçbir fayda sağlamadı. (84)”
جُمِعَتْ قَصَصُ هَؤُلَاءِ الْأُمَمِ الثَّلَاثِ: قَوْمِ لُوطٍ، وَأَصْحَابِ الْأَيْكَةِ، وَأَصْحَابِ الْحِجْرِ فِي نَسَقٍ، لِتَمَاثُلِ حَالِ الْعَذَابِ الَّذِي سُلِّطَ عَلَيْهَا وَهُوَ عَذَابُ الصَّيْحَةِ وَالرَّجْفَةِ وَالصَّاعِقَةِ.
Bu üç ümmetin—Lût kavmi, Eyke halkı ve Hicr halkı—kıssaları, üzerlerine musallat kılınan azabın benzerliği sebebiyle bir tertip içinde bir araya getirilmiştir ki bu azap çığlık (sayha), sarsıntı (recfe) ve yıldırım (sâika) azabıdır.
وَأَصْحَابُ الْحِجْرِ هُمْ ثَمُودُ كَانُوا يَنْزِلُونَ الْحِجْرَ- بِكَسْرِ الْحَاءِ وَسُكُونِ الْجِيمِ-.
Hicr halkı (أَصْحابُ الْحِجْرِ) Semûd kavmidir; hâ harfinin kesresi ve cîm harfinin sükûnu ile el-Hicr'de (الْحِجْرَ) ikamet etmekteydiler.
وَالْحِجْرُ: الْمَكَانُ الْمَحْجُورُ، أَيِ الْمَمْنُوعُ مِنَ النَّاسِ بِسَبَبِ اخْتِصَاصٍ
El-Hicr (الْحِجْرُ), kendisine has bir durum sebebiyle insanların girmesi menedilmiş, çevrilmiş yerdir;
بِهِ، أَوِ اشْتُقَّ مِنَ الْحِجَارَةِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَنْحِتُونَ بُيُوتَهُمْ فِي صَخْرِ الْجَبَلِ نَحْتًا مُحْكَمًا. وَقَدْ جُعِلَتْ طَبَقَاتٌ وَفِي وَسَطِهَا بِئْرٌ عَظِيمَةٌ وَبِئَارٌ كَثِيرَةٌ.
yahut taşlardan (hicâre) türetilmiştir, çünkü onlar evlerini dağın kayalarına sağlam bir şekilde yontuyorlardı. Kat kat yapılmıştı, ortasında büyük bir kuyu ve pek çok kuyular vardı.
وَالْحِجْرُ هُوَ الْمَعْرُوفُ بِوَادِي الْقُرَى وَهُوَ بَيْنَ الْمَدِينَةِ وَالشَّامِ، وَهُوَ الْمَعْرُوفُ الْيَوْمَ بِاسْمِ مَدَائِنِ صَالِحٍ عَلَى الطَّرِيقِ مِنْ خَيْبَرَ إِلَى تَبُوكَ.
Hicr, Vâdi'l-Kurâ olarak bilinen yerdir; Medine ile Şam arasındadır. Bugün Hayber'den Tebük'e giden yol üzerinde 'Medâin-i Sâlih' adıyla bilinen yerdir.
وَأَمَّا حَجْرُ الْيَمَامَةِ مَدِينَةِ بَنِي حَنِيفَةَ فَهِيَ- بِفَتْحِ الْحَاءِ- وَهِيَ فِي بِلَادِ نَجْدٍ وَتُسَمَّى الْعُرُوضُ وَهِيَ الْيَوْمَ مِنْ بِلَادِ الْبَحْرَيْنِ.
Benî Hanîfe'nin şehri olan Hacrü'l-Yemâme'ye gelince, o hâ harfinin fethasıyladır (حَجْر); Necid topraklarındadır, el-Urûz olarak adlandırılır ve bugün Bahreyn topraklarındandır.
وَقَدْ تَوَهَّمَ بَعْضُ الْمُسْتَشْرِقِينَ مِنَ الْإِفْرِنْجِ أَنَّ الْبُيُوتَ الْمَنْحُوتَةَ فِي ذَلِكَ الْجَبَلِ كَانَتْ قُبُورًا، وَتَعَلَّقُوا بِحُجَجٍ وَهْمِيَّةٍ. وَمِمَّا يُفَنِّدُ أَقْوَالَهُمْ خَلُوُّ تِلْكَ الْكُهُوفِ عَنْ أَجْسَادٍ آدَمِيَّةٍ.
Batılı bazı müsteşrikler, o dağda yontulmuş olan evlerin kabirler olduğunu vehmetmiş ve asılsız delillere tutunmuşlardır. Onların bu sözlerini çürüten delillerden biri, o mağaraların insan bedenlerinden/kemiklerinden arınmış (boş) olmasıdır.
وَإِذَا كَانَتْ تِلْكَ قُبُورًا فَأَيْنَ كَانَتْ مَنَازِلُ الْأَحْيَاءِ؟.
Eğer onlar kabirler idiyse, dirilerin evleri neredeydi?
وَالظَّاهِرُ أَنَّ ثَمُودَ لَمَّا أَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ كَانُوا مُنْتَشِرِينَ فِي خَارِجِ الْبُيُوتِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى:
Görünen o ki Semûd kavmini çığlık yakaladığında, Allah Teâlâ'nın şu kavl-i şerifi sebebiyle evlerin dışında dağılmış vaziyetteydiler:
فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مُصْبِحِينَ. وَقَدْ وُجِدَتْ فِي مَدَاخِلِ تِلْكَ الْبُيُوتِ نُقَرٌ صَغِيرَةٌ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهَا مَجْعُولَةٌ لِوَصْدِ أَبْوَابِ الْمَدَاخِلِ فِي اللَّيْلِ.
«Derken sabah vaktine girerlerken o korkunç çığlık onları yakalayıverdi.» O evlerin girişlerinde, geceleyin giriş kapılarını kapatıp kilitlemek için yapıldığını gösteren küçük oyuklar bulunmuştur.
وَتَعْرِيفُ الْمُرْسَلِينَ لِلْجِنْسِ، فَيَصْدُقُ بِالْوَاحِدِ، إِذِ الْمُرَادُ أَنَّهُمْ كَذَّبُوا صَالِحًا-
el-Murselîn (الْمُرْسَلِينَ) kelimesinin marife (belirli) kılınması cins içindir; dolayısıyla tek bir peygamber için de geçerli olur. Çünkü burada kastedilen, onların Sâlih'i -
﵇ فَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: كَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِينَ [سُورَة الشُّعَرَاء: ١٠٥] .
-aleyhisselâm- yalanlamış olmalarıdır. Bu durum, Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir: { كَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِينَ } “Nûh kavmi de peygamberleri yalanladı.” [Şuarâ Suresi: 105].
وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَكَذَلِكَ جَمْعُ الْآيَاتِ فِي قَوْلِهِ: آياتِنا مُرَادٌ بِهِ الْجِنْسُ، وَهِيَ آيَةُ النَّاقَةِ، أَوْ أُرِيدَ أَنَّهَا آيَةٌ تَشْتَمِلُ عَلَى آيَاتٍ فِي كَيْفِيَّةِ خُرُوجِهَا مِنْ صَخْرَةٍ، وَحَيَاتِهَا، وَرَعْيِهَا، وَشُرْبِهَا.
Bu husus daha önce geçmişti. Aynı şekilde { آياتِنا } “ayetlerimizi” kavlindeki ayetler kelimesinin çoğul olmasıyla cins kastedilmiştir; o da deve mucizesidir (ayetidir) yahut onun kayadan çıkış keyfiyeti, yaşaması, otlaması ve su içmesi hususunda birçok ayeti (mucizeyi) içeren tek bir ayet olduğu kastedilmiştir.
وَقَدْ رُوِيَ أَنَّهَا خَرَجَ مَعَهَا فَصِيلُهَا، فَهُمَا آيَتَانِ.
Onunla birlikte yavrusunun da çıktığı rivayet edilmiştir; bu durumda ikisi iki ayrı ayettir (mucizedir).
وَجُمْلَةُ وَكانُوا يَنْحِتُونَ مُعْتَرِضَةٌ. وَالنَّحْتُ: بَرْيُ الْحَجَرِ أَوِ الْعُودِ مِنْ وَسَطِهِ أَوْ مِنْ جَوَانِبِهِ.
{ وَكانُوا يَنْحِتُونَ } “Ve yontuyorlardı” cümlesi ara cümledir (mu'tarızadır). Naht (النَّحْتُ) ise taşın veya ağacın ortasından yahut kenarlarından yontulup şekillendirilmesidir.
ومِنَ الْجِبالِ تَبْعِيضٌ مُتَعَلِّقٌ بِ يَنْحِتُونَ. وَالْمَعْنَى مِنْ صَخْرِ الْجِبَالِ، لِمَا دَلَّ عَلَيْهِ فِعْلُ يَنْحِتُونَ.
{ مِنَ الْجِبالِ } “dağlardan” ifadesi kısmiyet (teb'îz) bildirir ve { يَنْحِتُونَ } “yontuyorlardı” fiiline müteallıktır. Anlamı, yontuyorlardı fiilinin delalet ettiği üzere 'dağların kayalarından' demektir.
وَ (آمِنِينَ) حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ يَنْحِتُونَ وَهِيَ حَالٌ مُقَدَّرَةٌ، أَيْ مُقَدِّرِينَ أَنْ يَكُونُوا آمِنِينَ عَقِبَ نَحْتِهَا وَسُكْنَاهَا. وَكَانَتْ لَهُمْ بِمَنْزِلَةِ الْحُصُونِ لَا يَنَالُهُمْ فِيهَا الْعَدُوُّ.
{ آمِنِينَ } “güven içinde” kelimesi { يَنْحِتُونَ } fiilindeki zamirden hâldir ve takdîrî bir hâldir; yani onları yontup içine yerleştikten sonra güvende olacaklarını var sayarak [yontuyorlardı]. Bu [evler], düşmanın kendilerine ulaşamayacağı kaleler mesabesindeydi.
وَلَكِنَّهُمْ نَسُوا أَنَّهَا لَا تُأَمِّنُهُمْ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ فَلِذَلِكَ قَالَ: فَما أَغْنى عَنْهُمْ مَا كانُوا يَكْسِبُونَ.
Fakat onların, kendilerini Allah'ın azabından koruyamayacağını unuttular. Bu sebeple şöyle buyurdu: { فَما أَغْنى عَنْهُمْ مَا كانُوا يَكْسِبُونَ } “Kazanmakta oldukları şeyler kendilerine hiçbir fayda sağlamadı.”
وَالْفَاءُ فِي فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ لِلتَّعْقِيبِ وَالسَّبَبِيَّةِ. ومُصْبِحِينَ حَالٌ، أَيْ دَاخِلِينَ فِي وَقْتِ الصَّبَاحِ.
{ فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ } kavlindeki fâ harfi ta'kîb (ardışıklık) ve sebebiyet içindir. { مُصْبِحِينَ } ise hâldir, yani sabah vaktine girerlerken demektir.
وَمَا كانُوا يَكْسِبُونَ أَيْ يَصْنَعُونَ، أَيِ الْبُيُوتُ الَّتِي عُنُوا بِتَحْصِينِهَا وَتَحْسِينِهَا كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ فِعْلُ كانُوا. وَصِيغَةُ الْمُضَارِعِ فِي يَكْسِبُونَ لِدَلَالَتِهَا عَلَى التَّكَرُّرِ وَالتَّجَدُّدِ الْمُكَنَّى بِهِ عَنْ إِتْقَانِ الصَّنْعَةِ. وَبِذَلِكَ كَانَ مَوْقِعُ الْمَوْصُولِ وَالصِّلَةِ أَبْلَغَ مِنْ مَوْقِعِ لَفْظِ (بُيُوتِهِمْ) مَثَلًا، لِيَدُلَّ عَلَى أَنَّ الَّذِي لَمْ يُغْنِ عَنْهُمْ شَيْءٌ مُتَّخَذٌ لِلْإِغْنَاءِ وَمِنْ شَأْنه ذَلِك.
{ مَا كانُوا يَكْسِبُونَ } yani 'yaptıkları şeyler', { كانُوا } fiilinin delalet ettiği üzere tahkim ve tezyin etmeye özen gösterdikleri evlerdir. { يَكْسِبُونَ } fiilinin muzâri (geniş/şimdiki zaman) sîgasıyla gelmesi, sanatın ustalığından kinaye olan tekrar ve teceddüde (sürekli yenilenmeye) delalet etmesi içindir. Böylece ism-i mevsûl ve sılasının konumu, meselâ 'evleri' lafzının konumundan daha beliğ olmuştur; ta ki kendilerine fayda sağlamayan şeyin, aslen fayda sağlamak ve korumak için edinilmiş ve şânı bu olan bir şey olduğunu göstersin.
[٨٥، ٨٦]
[85, 86]
[سُورَة الْحجر (١٥) : الْآيَات ٨٥ إِلَى ٨٦]
[Hicr Suresi (15), Ayetler 85-86]
وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما إِلاَّ بِالْحَقِّ وَإِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِيلَ (٨٥) إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْخَلاَّقُ الْعَلِيمُ (٨٦)
{ وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما إِلاَّ بِالْحَقِّ وَإِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِيلَ (٨٥) إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْخَلاَّقُ الْعَلِيمُ (٨٦) } “Biz gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri ancak hak ile yarattık. Şüphesiz o kıyamet saati de mutlaka gelecektir. Artık sen güzel bir hoşgörüyle muamele et. (85) Şüphesiz senin Rabbin, her şeyi hakkıyla yaratan, hakkıyla bilendir. (86)”
مَوْقِعُ الْوَاوِ فِي صَدْرِ هَذِهِ الْجُمْلَةِ بَدِيعٌ. فَهَذِهِ الْجُمْلَةُ صَالِحَةٌ لِأَنْ تَكُونَ تَذْيِيلًا لِقَصَصِ الْأُمَمِ الْمُعَذَّبَةِ بِبَيَانِ أَنَّ مَا أَصَابَهُمْ قَدِ اسْتَحَقُّوهُ فَهُوَ مِنْ عَدْلِ اللَّهِ بِالْجَزَاءِ عَلَى الْأَعْمَالِ بِمَا يُنَاسِبُهَا، وَلِأَنْ تَكُونَ تَصْدِيرًا لِلْجُمْلَةِ الَّتِي بَعْدَهَا وَهِيَ جُمْلَةُ وَإِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ. وَالْمُرَادُ سَاعَةُ جَزَاءِ الْمُكَذِّبِينَ بِمُحَمَّدٍ ﷺ أَيْ سَاعَةُ الْبَعْثِ. فَعَلَى الْأَوَّلِ تَكُونُ الْوَاوُ اعْتِرَاضِيَّةً أَوْ حَالِيَّةً، وَعَلَى الثَّانِي عَاطِفَةً جُمْلَةً عَلَى جُمْلَةٍ وَخَبَرًا عَلَى خَبَرٍ.
Bu cümlenin başındaki vâv harfinin konumu bedîdir (eşsiz bir güzelliktedir). Zira bu cümle, helak edilen kavimlerin kıssalarına bir tezyîl (tamamlayıcı pekiştirme) olup başlarına gelenleri hak ettiklerini, dolayısıyla bunun amellere uygun karşılık vermede Allah'ın adaleti olduğunu açıklamaya elverişli olduğu gibi; kendisinden sonraki { وَإِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ } “Şüphesiz o kıyamet saati de mutlaka gelecektir” cümlesine bir mukaddime (başlangıç) olmaya da elverişlidir. Burada kastedilen, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanlayanların cezalandırılacağı saat, yani diriliş (ba's) saatidir. Birinci ihtimale göre vâv harfi i'tirâziyye (ara cümle bağlacı) veya hâliyye olur; ikinci ihtimale göre ise bir cümleyi diğer cümleye, bir haberi de diğer habere bağlayan atıf harfi olur.
عَلَى أَنَّهُ قَدْ يَكُونُ الْعَطْفُ فِي الْحَالَيْنِ لِجَعْلِهَا مُسْتَقِلَّةً بِإِفَادَةِ مَضْمُونِهَا لِأَهَمِّيَّتِهِ مَعَ كَوْنِهَا مُكَمِّلَةً لِغَيْرِهَا، وَإِنَّمَا أَكْسَبَهَا هَذَا الْمَوْقِعُ الْبَدِيعُ نَظْمَ الْجُمَلِ الْمُعْجِزِ وَالتَّنَقُّلَ مِنْ غَرَضٍ إِلَى غَرَضٍ بِمَا بَيْنَهَا مِنَ الْمُنَاسَبَةِ.
Şu da var ki her iki durumda da atıf, cümlenin diğerini tamamlayıcı olmakla birlikte, önemine binaen taşıdığı manayı bağımsız olarak ifade etmesini sağlamak için olabilir. Cümlelerin bu mu'ciz dizilişi ve aralarındaki münasebet dolayısıyla bir gayeden diğerine geçiş, ona ancak bu bedî konumu kazandırmıştır.
وَتَشْمَلُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما أَصْنَافَ الْمَخْلُوقَاتِ مِنْ حَيَوَانٍ وَجَمَادٍ، فَشَمَلَ الْأُمَمَ الَّتِي عَلَى الْأَرْضِ وَمَا حَلَّ بِهَا، وَشَمَلَ الْمَلَائِكَةَ الْمُوَكَّلِينَ بِإِنْزَالِ الْعَذَابِ، وَشَمَلَ الْحَوَادِثَ الْكَوْنِيَّةَ الَّتِي حَلَّتْ بِالْأُمَمِ مِنَ الزَّلَازِلِ وَالصَّوَاعِقِ وَالْكِسَفِ.
{ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما } “Gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri” ifadesi canlı ve cansız tüm yaratılmış türlerini kapsar. Dolayısıyla yeryüzündeki kavimleri ve başlarına gelenleri kapsadığı gibi, azabı indirmekle görevli melekleri ve kavimlerin başına gelen depremler, yıldırımlar ve gökten düşen parçalar gibi kevnî hadiseleri de kapsar.
وَالْبَاءُ فِي إِلَّا بِالْحَقِّ لِلْمُلَابَسَةِ مُتَعَلِّقَةٌ بِ خَلَقْنَا، أَيْ خَلْقًا مُلَابِسًا لِلْحَقِّ وَمُقَارِنًا لَهُ بِحَيْثُ يَكُونُ الْحَقُّ بَادِيًا فِي جَمِيعِ أَحْوَالِ الْمَخْلُوقَاتِ.
{ إِلَّا بِالْحَقِّ } ifadesindeki bâ harfi mülâbese (beraberlik/iç içelik) bildirir ve { خَلَقْنَا } “yarattık” fiiline müteallıktır; yani hak, yaratılmışların bütün hallerinde belirgin olacak şekilde hakla iç içe ve onunla bitişik bir yaratılış demektir.
وَالْمُلَابَسَةُ هُنَا عُرْفِيَّةٌ فَقَدْ يَتَأَخَّرُ ظُهُورُ الْحَقِّ عَنْ خَلْقِ بَعْضِ الْأَحْوَالِ وَالْحَوَادِثِ تَأَخُّرًا مُتَفَاوِتًا. فَالْمُلَابَسَةُ بَيْنَ الْخَلْقِ وَالْحَقِّ تَخْتَلِفُ بِاخْتِلَافِ الْأَحْوَالِ مِنْ ظُهُورِ الْحَقِّ وَخَفَائِهِ عَلَى أَنَّهُ لَا يَلْبَثُ أَنْ يَظْهَرَ فِي عَاقِبَةِ الْأُمُورِ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَى الْباطِلِ فَيَدْمَغُهُ فَإِذا هُوَ زاهِقٌ [سُورَة الْأَنْبِيَاء: ١٨] .
Buradaki mülâbese örfîdir; zira hakkın ortaya çıkışı, bazı durumların ve hadiselerin yaratılışından farklı sürelerde gecikebilir. Yaratılış ile hak arasındaki mülâbese, hakkın açığa çıkması ve gizli kalması bakımından durumlara göre farklılık arz eder; şu kadar var ki işlerin akıbetinde çok geçmeden mutlaka ortaya çıkar. Nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da buna delalet eder: { بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَى الْباطِلِ فَيَدْمَغُهُ فَإِذا هُوَ زاهِقٌ } “Bilakis biz hakkı batılın tepesine fırlatırız da o onun beynini parçalar; bir de bakarsın ki o yok olup gitmiştir.” [Enbiyâ Suresi: 18].
وَالْحَقُّ: هُنَا هُوَ إِجْرَاءُ أَحْوَالِ الْمَخْلُوقَاتِ عَلَى نِظَامٍ مُلَائِمٍ لِلْحِكْمَةِ وَالْمُنَاسَبَةِ فِي الْخَيْرِ وَالشَّرِّ، وَالْكَمَالِ وَالنَّقْصِ، وَالسُّمُوِّ وَالْخَفْضِ، فِي كُلِّ نَوْعٍ بِمَا يَلِيقُ بِمَاهِيَّتِهِ وَحَقِيقَتِهِ وَمَا يُصْلِحُهُ، وَمَا يَصْلُحُ هُوَ لَهُ، بِحَسَبِ مَا يَقْتَضِيهِ النِّظَامُ الْعَامُّ لَا بِحَسَبِ الْأَمْيَالِ وَالشَّهَوَاتِ، فَإِذَا لَاحَ ذَلِكَ الْحَقُّ الْمَوْصُوفُ مُقَارَنًا وَجُودُهُ لِوُجُودِ مَحْقُوقِهِ فَالْأَمْرُ وَاضِحٌ، وَإِذَا لَاحَ تَخَلُّفُ شَيْءٍ عَنْ مُنَاسَبَةٍ فَبِالتَّأَمُّلِ وَالْبَحْثِ يَتَّضِحُ أَنَّ وَرَاءَ ذَلِكَ مُنَاسَبَةً قَضَتْ بِتَعْطِيلِ الْمُقَارَنَةِ الْمَحْقُوقَةِ، ثُمَّ لَا يَتَبَدَّلُ الْحَقُّ آخِرَ الْأَمْرِ.
Buradaki hak (الْحَقُّ), yaratılmışların hallerini; heves ve arzulara göre değil, genel nizamın gerektirdiğine göre, her türün kendi mahiyetine, hakikatine, onu ıslah edene ve kendisinin elverişli olduğu şeye yaraşır biçimde, hayır ve şerde, kemal ve noksanda, yükselme ve alçalmada hikmete ve münasebete uygun bir nizam üzere yürütmektir. Şayet bu vasfedilen hak, varlığı ait olduğu şeyin varlığıyla bitişik olarak görünürse mesele açıktır. Eğer bir şeyin münasebetten geri kaldığı görünürse, tefekkür ve araştırma neticesinde anlaşılır ki onun arkasında, hak olan o bitişikliği askıya almayı gerektiren [başka] bir münasebet vardır; neticede işin sonunda hak asla değişmez.
وَهَذَا التَّأْوِيلُ يُظْهِرُهُ مَوْقِعُ الْآيَةِ عَقِبَ ذِكْرِ عِقَابِ الْأُمَمِ الَّتِي طَغَتْ وَظَلَمَتْ، فَإِنَّ ذَلِكَ جَزَاءٌ مُنَاسِبٌ تَمَرُّدَهَا وَفَسَادَهَا، وَأَنَّهَا وَإِنْ أُمْهِلَتْ حِينًا بِرَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِحِكْمَةِ اسْتِبْقَاءِ عُمْرَانِ جُزْءٍ مِنَ الْعَالَمِ زَمَانًا فَهِيَ لَمْ تُفْلِتْ مِنَ الْعَذَابِ الْمُسْتَحَقِّ لَهَا، وَهُوَ مِنَ الْحَقِّ أَيْضًا فَمَا كَانَ إِمْهَالُهَا
Bu tevili, ayetin azgınlık edip zulmeden kavimlerin cezasının zikrinin hemen ardından gelmesi açıkça göstermektedir. Zira bu ceza, onların isyan ve fesadına uygun bir karşılıktır; onlar bir süre âlemin bir parçasının imarını muhafaza etme hikmetine binaen Allah'tan bir rahmetle mühlet verilmiş olsalar da hak ettikleri azaptan kurtulamamışlardır. Bu da haktandır; zira onlara mühlet verilmesi
إِلَّا حَقًّا، وَمَا كَانَ حُلُولُ الْعَذَابِ بِهَا إِلَّا حَقًّا عِنْدَ حُلُولِ أَسْبَابِهِ، وَهُوَ التَّمَرُّدُ عَلَى أَنْبِيَائِهِمْ. وَكَذَلِكَ الْقَوْلُ فِي جَزَاءِ الْآخِرَةِ أَنْ تُعَطِّلَ الْجَزَاءَ فِي الدُّنْيَا بِسَبَبِ عُطْلِ مَا اقْتَضَتْهُ الْحِكْمَةُ الْعَامَّةُ أَوِ الْخَاصَّةُ.
ancak haktır; sebepleri -ki o da peygamberlerine isyan etmeleridir- tahakkuk ettiğinde üzerlerine azabın inmesi de ancak haktır. Genel veya özel hikmetin gerektirdiği bir durum sebebiyle dünyadaki cezanın ertelenmesi halinde, ahiret cezası hakkındaki hüküm de böyledir.
وَمَوْقِعُ جُمْلَةِ وَإِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ فِي الْكَلَامِ يَجْعَلُهَا بِمَنْزِلَةِ نَتِيجَةِ الِاسْتِدْلَالِ، فَمَنْ عَرَفَ أَنَّ جَمِيعَ الْمَخْلُوقَاتِ خُلِقَتْ خَلْقًا مُلَابِسًا لِلْحَقِّ وَأَيْقَنَ بِهِ عَلِمَ أَنَّ الْحَقَّ لَا يَتَخَلَّفُ
Kelam içindeki { وَإِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ } “Şüphesiz o kıyamet saati de mutlaka gelecektir” cümlesinin konumu, onu istidlalin (delillendirmenin) neticesi mesabesine koymaktadır. Zira bütün yaratılmışların hak ile iç içe yaratıldığını bilen ve buna kesin olarak inanan kimse, hakkın
عَنْ مُسْتَحِقِّهِ وَلَوْ غَابَ وَتَأَخَّرَ، وَإِنْ كَانَ نِظَامُ حَوَادِثِ الدُّنْيَا قَدْ يُعَطِّلُ ظُهُورَ الْحَقِّ فِي نِصَابِهِ وَتَخَلُّفِهِ عَنْ أَرْبَابِهِ.
dünya hadiselerinin nizamı hakkın tam manasıyla ortaya çıkmasını ve hak sahiplerine ulaşmasını geciktirse bile, gizli kalsa ve tehir edilse de hak sahibinden asla geri kalmayacağını bilir.
فَعَلِمَ أَنَّ وَرَاءَ هَذَا النِّظَامِ نِظَامًا مُدَّخَرًا يَتَّصِلُ فِيهِ الْحَقُّ بِكُلِّ مُسْتَحِقٍّ إِنْ خَيْرًا وَإِنْ شَرًّا، فَلَا يَحْسَبَنَّ مَنْ فَاتَ مِنَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَبْلَ حُلُولِ الْعَذَابِ بِهِمْ مُفْلِتًا مِنَ الْجَزَاءِ فَإِنَّ اللَّهَ قَدْ أَعَدَّ عَالَمًا آخَرَ يُعْطِي فِيهِ الْأُمُورَ مُسْتَحِقِّيهَا.
Böylece anlar ki bu nizamın ardında, ister hayır ister şer olsun hakkın her hak sahibine ulaşacağı saklı tutulmuş başka bir nizam vardır. Dolayısıyla zalimlerden azap başlarına gelmeden önce ölüp gidenler cezadan kurtulduklarını sanmasınlar; zira Allah, her şeyi hak sahibine vereceği başka bir âlem hazırlamıştır.
فَلِذَلِكَ أعقب الله ووَ مَا خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِآيَةِ وَإِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ، أَيْ أَنَّ سَاعَةَ إِنْفَاذِ الْحَقِّ آتِيَةٌ لَا مَحَالَةَ فَلَا يُرِيبُكَ مَا تَرَاهُ مِنْ سَلَامَةِ مُكَذِّبِيكَ وَإِمْهَالِهِمْ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ اللَّهُ شَهِيدٌ عَلى مَا يَفْعَلُونَ [سُورَة يُونُس: ٤١] . وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا تَسْلِيَةُ النَّبِيءِ ﷺ عَلَى مَا لَقِيَهُ مِنْ أَذَى الْمُشْرِكِينَ وَتَكْذِيبِهِمْ وَاسْتِمْرَارِهِمْ عَلَى ذَلِكَ إِلَى أَمَدٍ مَعْلُومٍ.
İşte bu sebeple Allah Teâlâ { وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } ayetinin hemen peşinden { وَإِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ } ayetini getirmiştir. Yani hakkın infaz edileceği saat şüphesiz gelecektir; o halde seni yalanlayanların esenlikte olmaları ve kendilerine mühlet verilmesi seni şüpheye düşürmesin. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ اللَّهُ شَهِيدٌ عَلى مَا يَفْعَلُونَ } “Onlara vaad ettiğimizin bir kısmını sana göstersek de yahut seni vefat ettirsek de onların dönüşü bizedir. Sonra Allah onların yaptıklarına da şahittir.” [Yûnus Suresi: 46 (metinde: 41)]. Bundan maksat, müşriklerin eziyetlerine, yalanlamalarına ve belirli bir vakte kadar bunu sürdürmelerine karşı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i teselli etmektir.
وَقَدْ كَانَتْ هَذِهِ الْجُمْلَةُ فِي مُقْتَضَى الظَّاهِرِ حَرِيَّةً بِالْفَصْلِ وَعَدَمِ الْعَطْفِ لِأَنَّ حَقَّهَا الِاسْتِئْنَافُ وَلَكِنَّهَا عُطِفَتْ لِإِبْرَازِهَا فِي صُورَةِ الْكَلَامِ الْمُسْتَقِلِّ اهْتِمَامًا بِمَضْمُونِهَا، وَلِأَنَّهَا تَسْلِيَة للرسول- ﵊ عَلَى مَا يَلْقَاهُ مِنْ قَوْمِهِ، وَلِيَصِحَّ تَفْرِيعُ أَمْرِهِ بِالصَّفْحِ عَنْهُمْ فِي الدُّنْيَا لِأَنَّ جَزَاءَهُمْ مَوْكُولٌ إِلَى الْوَقْتِ الْمُقَدَّرِ.
Zahirî mukteza gereği bu cümlenin fasl yapılması (atıfsız bırakılması) gerekirdi, zira hakkı istînâf (yeni başlangıç) olmaktı. Ancak içeriğine verilen önem sebebiyle bağımsız bir söz suretinde öne çıkarılması, kavminden gördüğü muameleye karşı Resûl'e -aleyhisselâm- bir teselli olması ve dünyada onları hoş görmesi (safh) yönündeki emrin buna dayandırılmasının (tefrî') sahih olması için atfedilmiştir; zira onların cezalandırılması takdir edilen vakte bırakılmıştır.
وَفِي إِمْهَالِ اللَّهِ تَعَالَى الْمُشْرِكِينَ ثُمَّ فِي إِنْجَائِهِمْ مِنْ عَذَابِ الِاسْتِئْصَالِ حِكْمَةٌ تَحَقَّقَ بِهَا مُرَادُ اللَّهِ مِنْ بَقَاءِ هَذَا الدِّينِ وَانْتِشَارِهِ فِي الْعَالَمِ بِتَبْلِيغِ الْعَرَبِ إِيَّاهُ وَحَمْلِهِ إِلَى الْأُمَمِ.
Allah Teâlâ'nın müşriklere mühlet vermesinde ve ardından onları köklerini kazıyan azaptan (isti'sâl) kurtarmasında, Arapların bu dini tebliğ etmesi ve diğer milletlere taşıması suretiyle bu dinin baki kalması ve dünyada yayılmasına dair Allah'ın muradının gerçekleştiği bir hikmet vardır.
وَالْمُرَادُ بِالسَّاعَةِ سَاعَةُ الْبَعْثِ وَذَلِكَ الَّذِي افْتُتِحَتْ بِهِ السُّورَةُ. وَذَلِكَ انْتِقَالٌ مِنْ تَهْدِيدِهِمْ وَوَعِيدِهِمْ بِعَذَابِ الدُّنْيَا إِلَى تَهْدِيدِهِمْ بِعَذَابِ الْآخِرَةِ. وَفِي مَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: مَا خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما إِلَّا بِالْحَقِّ وَأَجَلٍ مُسَمًّى وَالَّذِينَ كَفَرُوا عَمَّا أُنْذِرُوا مُعْرِضُونَ فِي سُورَةِ الْأَحْقَافِ [٣] .
Saat (es-Sâat) ile kastedilen, sûrenin kendisiyle başladığı diriliş (ba's) saatidir. Bu, onları dünya azabıyla tehdit ve inzar etmekten ahiret azabıyla tehdit etmeye bir geçiştir. Ahkâf Suresi'ndeki [3] şu ayet-i kerime de bu ayetin anlamındadır: { مَا خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما إِلَّا بِالْحَقِّ وَأَجَلٍ مُسَمًّى وَالَّذِينَ كَفَرُوا عَمَّا أُنْذِرُوا مُعْرِضُونَ } “Biz gökleri, yeri ve ikisi arasında bulunanları ancak hak ile ve belirlenmiş bir süre için yarattık. İnkâr edenler ise uyarıldıkları şeyden yüz çevirmektedirler.”
وَتَفْرِيعُ فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِيلَ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما إِلَّا بِالْحَقِّ بِاعْتِبَارِ الْمَعْنَى الْكِنَائِيِّ لَهُ، وَهُوَ أَنَّ الْجَزَاءَ عَلَى أَعْمَالِهِمْ مَوْكُولٌ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى فَلِذَلِكَ أَمَرَ نَبِيَّهُ ﷺ بِالْإِعْرَاضِ عَنْ أَذَاهُمْ وَسُوءِ تَلَقِّيهِمْ لِلدَّعْوَةِ.
{ فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِيلَ } “Artık sen güzel bir hoşgörüyle muamele et” emrinin Allah Teâlâ'nın { وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما إِلَّا بِالْحَقِّ } “Biz gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri ancak hak ile yarattık” kavline tefrî' kılınması (bağlanması), onun kinâî manası itibariyledir; o da amellerinin cezasının Allah Teâlâ'ya bırakılmış olmasıdır. Bu sebeple Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e, onların eziyetlerinden ve daveti kötü karşılamalarından yüz çevirmesini emretmiştir.
والصَّفْحَ: الْعَفْوُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ فِي سُورَةِ الْعُقُودِ [١٣] . وَهُوَ مُسْتَعْمَلٌ هُنَا فِي لَازِمِهِ وَهُوَ عَدَمُ الْحُزْنِ وَالْغَضَبِ مِنْ صَنِيعِ أَعْدَاءِ الدِّينِ وَحُذِفَ مُتَعَلِّقُ الصَّفْحِ لِظُهُورِهِ، أَيْ عَمَّنْ كَذَّبَكَ وَآذَاكَ.
Safh (الصَّفْحَ), affetmek demektir. Mâide (Ukûd) Suresi'ndeki [13] { فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ } “Onları affet ve hoş gör” kavlinde daha önce geçmişti. Burada ise lüzûmî manasında, yani din düşmanlarının yaptıklarından dolayı üzülmemek ve öfkelenmemek anlamında kullanılmıştır. Safh kelimesinin müteallakı (kime yönelik olduğu) açık olduğundan hazfedilmiştir; yani 'seni yalanlayan ve sana eziyet eden kimseleri [hoş gör]' demektir.
والْجَمِيلَ: الْحَسَنُ. وَالْمُرَادُ الصَّفْحُ الْكَامِلُ.
el-Cemîl (الْجَمِيلَ) ise güzel demektir; murad edilen kâmil manada bir hoşgörüdür.
ثُمَّ إِنَّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ ضَرْبًا مِنْ رَدِّ الْعَجُزِ عَلَى الصَّدْرِ، إِذْ كَانَ قَدْ وَقَعَ الِاسْتِدْلَالُ عَلَى الْمُكَذِّبِينَ بِالْبَعْثِ بِخَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ عِنْدَ قَوْلِهِ: وَلَوْ فَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَابًا مِنَ السَّماءِ فَظَلُّوا فِيهِ يَعْرُجُونَ لَقالُوا إِنَّما سُكِّرَتْ أَبْصارُنا بَلْ نَحْنُ قَوْمٌ مَسْحُورُونَ وَلَقَدْ جَعَلْنا فِي السَّماءِ بُرُوجاً [سُورَة الْحجر: ١٤- ١٦] الْآيَاتِ. وَخُتِمَتْ بِآيَةِ: وَإِنَّا لَنَحْنُ نُحْيِي وَنُمِيتُ وَنَحْنُ الْوارِثُونَ إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنَّ رَبَّكَ هُوَ يَحْشُرُهُمْ [سُورَة الْحجر: ٢٣- ٢٥] .
Ayrıca bu ayette bir tür reddü'l-acüz ale's-sadr (sonu başa bağlama) sanatı vardır. Zira dirilişi yalanlayanlara karşı göklerin ve yerin yaratılışıyla delil getirme hususu, { وَلَوْ فَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَابًا مِنَ السَّماءِ فَظَلُّوا فِيهِ يَعْرُجُونَ (14) لَقالُوا إِنَّما سُكِّرَتْ أَبْصارُنا بَلْ نَحْنُ قَوْمٌ مَسْحُورُونَ (15) وَلَقَدْ جَعَلْنا فِي السَّماءِ بُرُوجاً (16) } “Onlara gökten bir kapı açsak da oradan yukarı çıksalar, 'Mutlaka gözlerimiz perdelendi, belki de biz büyülenmiş bir topluluğuz' derlerdi. Andolsun biz gökte burçlar kıldık...” [Hicr Suresi: 14-16] ayetlerinde vaki olmuş ve { وَإِنَّا لَنَحْنُ نُحْيِي وَنُمِيتُ وَنَحْنُ الْوارِثُونَ } “Şüphesiz biz diriltir ve biz öldürürüz; varis olanlar da biziz” ayetinden { وَإِنَّ رَبَّكَ هُوَ يَحْشُرُهُمْ } “Şüphesiz senin Rabbin onları toplayacaktır” [Hicr Suresi: 23-25] kavline kadar olan kısımla son bulmuştu.
وانتقل هُنَا لَك إِلَى التَّذْكِيرِ بِخَلْقِ آدَمَ- ﵇ وَمَا فِيهِ مِنَ الْعِبَرِ. ثُمَّ إِلَى سَوْقِ قَصَصِ الْأُمَمِ الَّتِي عَقِبَتْ عُصُورَ الْخِلْقَةِ الْأُولَى فَآنَ الْأَوَانُ لِلْعَوْدِ إِلَى حَيْثُ افْتَرَقَ طَرِيقُ النَّظْمِ حَيْثُ ذَكَرَ خَلْقَ السَّمَاوَاتِ وَدَلَالَتَهُ عَلَى الْبَعْثِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما إِلَّا بِالْحَقِّ الْآيَاتِ، فَجَاءَتْ عَلَى وِزَانِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدْ جَعَلْنا فِي السَّماءِ بُرُوجاً [سُورَة الْحجر: ١٦] الْآيَاتِ. فَإِنَّ ذَلِكَ خَلْقٌ بَدِيعٌ.
Orada Âdem'in -aleyhisselâm- yaratılışını ve bundaki ibretleri hatırlatmaya, ardından ilk yaratılış çağlarını takip eden kavimlerin kıssalarını zikretmeye intikal edilmişti. Şimdi ise söz diziminin ayrıldığı noktaya dönme vakti gelmiştir ki orada Allah Teâlâ { وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما إِلَّا بِالْحَقِّ } “Biz gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri ancak hak ile yarattık” ayetleriyle göklerin yaratılışını ve bunun dirilişe delaletini zikretmiştir. Bu ayetler, { وَلَقَدْ جَعَلْنا فِي السَّماءِ بُرُوجاً } “Andolsun biz gökte burçlar kıldık” [Hicr Suresi: 16] ayetleri vezninde gelmiştir; zira bu, bedî (emsalsiz) bir yaratılıştır.
وَزِيدَ هُنَا أَنَّ ذَلِكَ خُلِقَ بِالْحَقِّ.
Burada ise fazladan olarak bunun hak ile yaratıldığı belirtilmiştir.
وَكَانَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ فَذْلَكَةً لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنَّا لَنَحْنُ نُحْيِي وَنُمِيتُ- إِلَى-: وَإِنَّ رَبَّكَ هُوَ يَحْشُرُهُمْ إِنَّهُ حَكِيمٌ عَلِيمٌ [سُورَة الْحجر: ٢٥] ، فَعَادَ سِيَاقُ الْكَلَامِ إِلَى حَيْثُ فَارَقَ مَهْيَعَهُ. وَلِذَلِكَ تَخَلَّصَ إِلَى ذِكْرِ الْقُرْآنِ بِقَوْلِهِ: وَلَقَدْ آتَيْناكَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي [سُورَة الْحجر: ٨٧] النَّاظِرُ إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ [سُورَة الْحجر: ٩] .
Allah Teâlâ'nın { وَإِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ } “Şüphesiz o kıyamet saati de mutlaka gelecektir” kavli, { وَإِنَّا لَنَحْنُ نُحْيِي وَنُمِيتُ } “Şüphesiz biz diriltir ve biz öldürürüz...” kavlinden { وَإِنَّ رَبَّكَ هُوَ يَحْشُرُهُمْ إِنَّهُ حَكِيمٌ عَلِيمٌ } “Şüphesiz senin Rabbin onları toplayacaktır. Muhakkak ki O, Hakîm'dir, Alîm'dir.” [Hicr Suresi: 25] kavline kadar olan kısmın bir fezlekesi (özeti) olmuştur. Böylece sözün akışı, ayrıldığı ana yola geri dönmüştür. Bu sebeple, { إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ } “Şüphesiz Zikr'i (Kur'an'ı) biz indirdik ve şüphesiz onu koruyacak olan da biziz” [Hicr Suresi: 9] kavline bakan { وَلَقَدْ آتَيْناكَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي } “Andolsun, sana Seb'a'l-Mesânî'yi verdik” [Hicr Suresi: 87] kavliyle Kur'an'ın zikrine intikal etmiştir (tahallüs yapılmıştır).
وَجُمْلَةُ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْخَالِق الْعَلِيمُ فِي مَوْقِعِ التَّعْلِيلِ لِلْأَمْرِ بِالصَّفْحِ عَنْهُمْ، أَيْ لِأَنَّ فِي الصَّفْحِ عَنْهُمْ مَصْلَحَةً لَكَ وَلَهُمْ يَعْلَمُهَا رَبُّكَ، فَمَصْلَحَةُ النَّبِيءِ ﷺ فِي الصَّفْحِ هِيَ كَمَالُ أَخْلَاقِهِ، وَمَصْلَحَتُهُمْ فِي الصَّفْحِ رَجَاءُ إِيمَانِهِمْ، فَاللَّهُ الْخَلَّاقُ لكم وَلَهُم وَلِنَفْسِك وَأَنْفُسِهِمْ، الْعَلِيمُ بِمَا يَأْتِيهِ كُلٌّ مِنْكُمْ، وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَلا تَذْهَبْ نَفْسُكَ عَلَيْهِمْ حَسَراتٍ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِما يَصْنَعُونَ [سُورَة فاطر: ٨] .
{ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْخَلاَّقُ الْعَلِيمُ } “Şüphesiz senin Rabbin, her şeyi hakkıyla yaratan, hakkıyla bilendir” cümlesi, onları hoş görme (safh) emrinin gerekçesi (ta'lîl) konumundadır. Yani onları hoş görmede senin için ve onlar için Rabbinin bildiği bir maslahat vardır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hoşgörüdeki maslahatı ahlakının kemalidir; onların hoşgörüdeki maslahatı ise iman etmelerinin umulmasıdır. Zira Allah sizin de onların da, senin nefsinin de onların nefislerinin de Yaratıcısıdır; her birinizin ne yapacağını hakkıyla bilendir. Bu durum, Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir: { فَلا تَذْهَبْ نَفْسُكَ عَلَيْهِمْ حَسَراتٍ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِما يَصْنَعُونَ } “Onlar için üzülerek kendini helak etme! Şüphesiz Allah onların yaptıklarını hakkıyla bilendir.” [Fâtır Suresi: 8].
ومناسبة لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ ظَاهِرَةٌ.
Bunun Allah Teâlâ'nın { وَإِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ } “Şüphesiz o kıyamet saati de mutlaka gelecektir” kavliyle münasebeti açıktır.
وَفِي وَصفه ب الْخَالِق الْعَلِيمُ إِيمَاءٌ إِلَى بِشَارَةِ النَّبِيءِ ﷺ بِأَنَّ اللَّهَ يَخْلُقُ مِنْ أُولَئِكَ مَنْ يَعْلَمُ أَنَّهُمْ يكونُونَ أَوْلِيَاء للنبيء ﷺ وَهُمُ الَّذِينَ آمَنُوا بَعْدَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ وَالَّذِينَ
O'nun { الْخَلاَّقُ الْعَلِيمُ } “Hakkıyla yaratan, hakkıyla bilen” olarak nitelendirilmesinde, Allah'ın onlardan, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in dostları (velileri) olacaklarını bildiği kimseler yaratacağına dair Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir müjdeye ima vardır. Bunlar, bu ayetin nüzulünden sonra iman edenler ve
وُلِدُوا،
dünyaya gelenlerdir.
كَقَوْلِ النَّبِيءِ ﷺ: «لَعَلَّ اللَّهَ أَنْ يُخْرِجَ مِنْ أَصْلَابِهِمْ مَنْ يَعْبُدُهُ»
Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Umulur ki Allah, onların sulblerinden O'na ibadet edecek nesiller çıkarır.»
. وَقَالَ أَبُو سُفْيَانَ بْنُ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَكَانَ فِي أَيَّامِ الْجَاهِلِيَّةِ مِنَ الْمُؤْذِينَ لِلنَّبِيءِ ﷺ:
Cahiliye günlerinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e eziyet edenlerden biri olan Ebû Süfyân b. Hâris b. Abdilmuttalib şöyle demiştir:
دَعَانِي دَاعٍ غَيْرُ نَفْسِي وَرَدَّنِي ... إِلَى اللَّهِ مَنْ أَطْرَدْتُهُ كُلَّ مُطْرَدِ
Beni nefsimden başkası [hakka] çağırdı; vaktiyle her türlü kovduğum zat beni Allah'a döndürdü.
يَعْنِي بِالدَّاعِي النَّبِيءَ ﷺ.
Çağırıcı (dâî) ile Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i kastetmektedir.
وَتِلْكَ هِيَ نُكْتَةُ ذكر وصف الْخالِقُ دُونَ غَيْرِهِ مِنَ الْأَسْمَاءِ الْحُسْنَى.
Esmâ-i Hüsnâ'dan diğer isimler yerine { الْخَلاَّقُ } “Hakkıyla yaratan” vasfının zikredilmesinin nüktesi işte budur.
وَالْعُدُولُ إِلَى إِنَّ رَبَّكَ دُونَ (إِنَّ اللَّهَ) لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ الَّذِي هُوَ رَبُّهُ وَمُدَبِّرُ أَمْرِهِ لَا يَأْمُرُهُ إِلَّا بِمَا فِيهِ صَلَاحُهُ وَلَا يُقَدِّرُ إِلَّا مَا فِيهِ خَيره.
«İnnallâhe» yerine { إِنَّ رَبَّكَ } “Şüphesiz senin Rabbin” ifadesine dönülmesi (udûl); O'nun Rabbi ve işlerini tedbir edeni olarak, kendisine ancak salahına olan şeyi emredeceğine ve ancak hayrına olan şeyi takdir edeceğine işaret etmek içindir.
[سُورَة الْحجر (١٥) : آيَة ٨٧]
[Hicr Suresi (15), Ayet 87]
وَلَقَدْ آتَيْناكَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي وَالْقُرْآنَ الْعَظِيمَ (٨٧)
{ وَلَقَدْ آتَيْناكَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي وَالْقُرْآنَ الْعَظِيمَ (٨٧) } “Andolsun, biz sana tekrarlanan yedi ayeti (Seb'a'l-Mesânî'yi) ve yüce Kur'an'ı verdik. (87)”
اعْتِرَاضٌ بَيْنَ جُمْلَةِ فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِيلَ [سُورَة الْحجر: ٨٥] وَجُمْلَة وَلَقَدْ آتَيْناكَ سَبْعاً الْآيَةَ.
{ فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِيلَ } [Hicr Suresi: 85] cümlesi ile { وَلَقَدْ آتَيْناكَ سَبْعاً } ayeti arasında bir itirazdır (ara cümledir).
أَتْبَعَ التَّسْلِيَةَ وَالْوَعْدَ بِالْمِنَّةِ لِيُذَكِّرُ اللَّهُ نَبِيَّهُ ﷺ بِالنِّعْمَةِ الْعَظِيمَةِ فَيَطْمَئِنَّ بِأَنَّهُ كَمَا أَحْسَنَ إِلَيْهِ بِالنِّعَمِ الْحَاصِلَةِ فَهُوَ مُنْجِزُهُ الْوُعُودَ الصَّادِقَةَ.
Allah, Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e büyük nimeti hatırlatmak, böylece hâsıl olan nimetlerle ona ihsanda bulunduğu gibi sadık vaatlerini de yerine getireceği hususunda gönlünün mutmain olması için teselli ve vaadin ardından minneti (lütfu hatırlatmayı) getirdi.
وَفِي هَذَا الِامْتِنَانِ تَعْرِيضٌ بِالرَّدِّ عَلَى الْمُكَذِّبِينَ. وَهُوَ نَاظِرٌ إِلَى قَوْلِهِ: وَقالُوا يَا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ إِنَّكَ لَمَجْنُونٌ إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ [سُورَة الْحجر:
Bu minnette (nimeti hatırlatmada), yalanlayıcılara üstü kapalı bir ret (tariz) vardır. Bu da O'nun { وَقالُوا يَا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ إِنَّكَ لَمَجْنُونٌ } “Ve dediler ki: 'Ey kendisine Zikir (Kur'an) indirilen kimse! Şüphesiz sen kesinlikle bir delisin.'” kavlinden Allah Teâlâ'nın { وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ } “Ve şüphesiz onu koruyacak olanlar da elbette biziz” [Hicr Suresi:
٩] .
9] kavline kadar olan kısma bakmaktadır.
فَالْجُمْلَةُ عَطْفٌ عَلَى الْجُمَلِ السَّابِقَةِ عَطْفُ الْغَرَضِ عَلَى الْغَرَضِ وَالْقِصَّةِ عَلَى الْقِصَّةِ.
Dolayısıyla bu cümle, maksadın maksada ve kıssanın kıssaya atfedilmesi kabilinden önceki cümlelere atıftır.
وَهَذَا افْتِتَاحُ غَرَضٍ مِنَ التَّنْوِيهِ بِالْقُرْآنِ وَالتَّحْقِيرِ لِعَيْشِ الْمُشْرِكِينَ.
Bu, Kur'an'ın şanını yüceltme ve müşriklerin yaşantısını tahkir etme (küçümseme) gayesinin bir başlangıcıdır.
وَإِيتَاءُ الْقُرْآنِ: أَيْ إِعْطَاؤُهُ، وَهُوَ تَنْزِيلُهُ عَلَيْهِ وَالْوَحْيُ بِهِ إِلَيْهِ.
Kur'an'ın îtâsı; yani verilmesi, onun kendisine indirilmesi ve ona vahyedilmesidir.
وَأُوثِرَ فِعْلُ آتَيْناكَ دُونَ (أَوْحَيْنَا) أَوْ (أَنْزَلْنَا) لِأَنَّ الْإِعْطَاءَ أَظْهَرُ فِي الْإِكْرَامِ وَالْمِنَّةِ.
«Evhaynâ» veya «Enzelnâ» yerine { آتَيْناكَ } “Biz sana verdik” fiilinin tercih edilmesi, vermenin ikram ve minneti (lütfu) göstermede daha belirgin olmasındandır.
وَجَعْلُ الْقُرْآنَ مَعْطُوفًا عَلَى سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي يُشْعِرُ بِأَنَّ السَّبْعَ الْمَثَانِي مِنَ الْقُرْآنِ. وَذَلِكَ مَا دَرَجَ عَلَيْهِ جُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ وَدَلَّ عَلَيْهِ الْحَدِيثُ الْآتِي.
{ الْقُرْآنَ } kelimesinin { سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي } üzerine matuf kılınması, Seb'a'l-Mesânî'nin Kur'an'dan olduğunu hissettirmektedir. Müfessirlerin cumhurunun benimsediği ve gelecek olan hadisin de delalet ettiği görüş budur.
وَقَدْ وُصِفَ الْقُرْآنُ فِي سُورَةِ الزُّمَرِ [٢٣] بِالْمَثَانِي فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتاباً مُتَشابِهاً مَثانِيَ، فَتَعَيَّنَ أَنَّ السَّبْعَ هِيَ أَشْيَاءُ تَجْرِي
Zümer Suresi'nde [23] Allah Teâlâ'nın: { اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتاباً مُتَشابِهاً مَثانِيَ } “Allah, sözün en güzelini; birbirine benzeyen, ikişerli (tekrarlanan) bir kitap olarak indirmiştir” kavlinde Kur'an, mesânî olarak nitelendirilmiştir. Dolayısıyla o yedi şeyin,