تَسْمِيَتُهَا عَلَى التَّأْنِيثِ لِأَنَّهَا
isimlendirilmesi müennes olan şeyler olması gerekmiştir; çünkü
أُجْرِيَ عَلَيْهَا اسْمُ عَدَدِ الْمُؤَنَّثِ. وَيَتَعَيَّنُ أَنَّ الْمُرَادَ آيَاتٌ أَوْ سُوَرٌ مِنَ الْقُرْآنِ، وَأَنَّ مِنَ تَبْعِيضِيَّةٌ. وَذَلِكَ أَيْضًا شَأْنُ مِنَ إِذَا وَقَعَتْ بَعْدَ اسْمِ عَدَدٍ. وَأَنَّ الْمُرَادَ أَجْزَاءٌ مِنَ الْقُرْآنِ آيَاتٌ أَوْ سُوَرٌ لَهَا مَزِيَّةٌ اقْتَضَتْ تَخْصِيصَهَا بِالذِّكْرِ مِنْ بَيْنِ سَائِرِ الْقُرْآنِ، وَأَنَّ الْمَثَانِيَ أَسْمَاءُ الْقُرْآنِ كَمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ آيَةُ الزُّمَرِ، وَكَمَا اقْتَضَتْهُ مِنَ التَّبْعِيضِيَّةُ، وَلِكَوْنِ الْمَثَانِي غَيْرَ السَّبْعِ مُغَايَرَةً بِالْكُلِّيَّةِ وَالْجُزْئِيَّةِ تَصْحِيحًا لِلْعَطْفِ.
üzerlerine müennes sayı ismi getirilmiştir. Kastedilenin Kur'an'dan ayetler veya sureler olması ve { مِنَ } harf-i cerinin teb'îz (kısmîlik bildirme) ifade etmesi kesinleşir. Bir sayı isminden sonra geldiğinde { مِنَ } harfinin durumu da zaten budur. Yine kastedilenin Kur'an'ın diğer kısımları arasından özellikle zikredilmesini gerektiren bir meziyete sahip cüzleri (ayetler veya sureler) olduğu; Zümer ayetinin delalet ettiği ve teb'îz bildiren { مِنَ } harfinin gerektirdiği üzere Mesânî'nin Kur'an'ın isimlerinden olduğu ve atfın sıhhati için Mesânî'nin külliyet ve cüz'iyet bakımından o yediden farklı olduğu da kesinleşir.
والْمَثانِي يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ جَمْعَ مُثَنًّى- بِضَمِّ الْمِيمِ وَتَشْدِيدِ النُّونِ- اسْمَ مَفْعُولٍ مُشْتَقًّا مِنْ ثَنَّى إِذَا كَرَّرَ تَكْرِيرَةً. قِيلَ الْمَثانِي جَمْعُ مَثْنَاةٍ- بِفَتْحِ الْمِيمِ وَسُكُونِ الثَّاءِ الْمُثَلَّثَةِ وَبِهَاءِ تَأْنِيثٍ فِي آخِرِهِ-. فَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنَ اسْمِ الِاثْنَيْنِ.
el-Mesânî (الْمَثَانِي), bir şeyi tekrar tekrar yaptığında kullanılan sennâ (ثَنَّى) fiilinden türetilmiş bir ism-i mef'ûl olan müsennâ (مُثَنًّى) kelimesinin -mîm'in zammesi ve nûn'un şeddesiyle- çoğulu olabilir. el-Mesânî'nin -mîm'in fethası, peltek se'nin sükûnu ve sonunda müenneslik te'si ile- mesnât (مَثْنَاة) kelimesinin çoğulu olduğu da söylenmiştir; bu takdirde o, iki (isnân) isminden türetilmiştir.
وَالْأَصَحُّ أَنَّ السَّبْعَ الْمَثَانِي هِيَ سُورَةُ فَاتِحَةِ الْكِتَابِ لِأَنَّهَا يُثَنَّى بِهَا، أَيْ تُعَادُ فِي كُلِّ رَكْعَةٍ مِنَ الصَّلَاةِ فَاشْتِقَاقُهَا مِنَ اسْمِ الِاثْنَيْنِ الْمُرَادُ بِهِ مُطْلَقُ التَّكْرِيرِ، فَيَكُونُ اسْتِعْمَالُهُ هَذَا مَجَازًا مُرْسَلًا بِعَلَاقَةِ الْإِطْلَاقِ، أَوْ كِنَايَةً لِأَنَّ التَّكْرِيرَ لَازِمٌ كَمَا اسْتُعْمِلَتْ صِيغَةُ التَّثْنِيَةِ فِيهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ [سُورَة الْملك: ٤] أَيْ كَرَّاتٍ وَفِي قَوْلِهِمْ: لَبَّيْكَ وَسَعْدَيْكَ وَدَوَالَيْكَ.
En sahih olanı, Seb'a'l-Mesânî'nin Fâtihatü'l-Kitâb suresi olduğudur; çünkü onunla tesniye yapılır, yani namazın her rekatında tekrarlanır. Dolayısıyla onun iki isminden türetilmesiyle mutlak tekrar kastedilmiştir; bu durumda bu kullanımı ıtlak alakasıyla mecâz-ı mürsel veya tekrar lâzım olduğu için kinaye olur; nitekim Allah Teâlâ'nın { ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ } “Sonra gözünü tekrar tekrar (iki defa) çevir” [Mülk Suresi: 4] kavlinde yani defalarca anlamında ve Arapların «lebbeyk», «sa'deyk» ve «devâleyk» sözlerinde tesniye sîgası bu anlamda kullanılmıştır.
أَوْ هُوَ جَمْعُ مَثْنَاةٍ مَصْدَرًا مِيمِيًّا عَلَى وَزْنِ الْمَفْعَلَةِ أُطْلِقَ الْمَصْدَرُ عَلَى الْمَفْعُولِ.
Yahut o, mef'ale (مَفْعَلَة) vezninde mîmî bir masdar olan mesnât (مَثْنَاة) kelimesinin çoğuludur ve masdar mef'ûl anlamında kullanılmıştır.
ثُمَّ إِنْ كَانَ الْمُرَادُ بِالسَّبْعِ سَبْعَ آيَاتٍ فَالْمُؤْتَى هُوَ سُورَةُ الْفَاتِحَةِ لِأَنَّهَا سَبْعُ آيَاتٍ وَهَذَا الَّذِي ثَبَتَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ
Sonra şayet yedi ile kastedilen yedi ayet ise, verilen şey Fâtiha Suresi'dir; çünkü o yedi ayettir ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den sabit olan da budur:
فِي حَدِيثِ أَبِي سَعِيدِ بْنِ الْمُعَلَّى وَأُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ فِي الصَّحِيحِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ «أَنَّ أُمَّ الْقُرْآنِ هِيَ السَّبْعُ الْمَثَانِي»
Sahih'te Ebû Saîd b. el-Muallâ, Übey b. Ka'b ve Ebû Hureyre'den rivayet edilen hadiste Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ümmü'l-Kur'an, Seb'u'l-Mesânî'nin ta kendisidir» buyurmuştur.
فَهُوَ الْأَوْلَى بِالِاعْتِمَادِ عَلَيْهِ.
Kendisine itimat edilmeye en layık olan da budur.
وَقَدْ تَقَدَّمَ ذَلِكَ فِي ذِكْرِ أَسْمَاءِ الْفَاتِحَةِ. وَمَعْنَى التَّكْرِيرِ فِي الْفَاتِحَةِ أَنَّهَا تُكَرَّرُ فِي الصَّلَاةِ.
Bu husus Fâtiha'nın isimlerinin zikrinde geçmişti. Fâtiha'daki tekrarın anlamı, namazda tekrarlanmasıdır.
وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ السَّبْعَ الْمَثَانِيَ هِيَ السُّوَرُ السَّبْعُ الطِّوَالُ: أُولَاهَا الْبَقَرَةُ وَآخِرُهَا بَرَاءَةٌ. وَقِيلَ: السُّوَرُ الَّتِي فَوْقَ ذَوَاتِ الْمِئِينَ.
İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre Seb'a'l-Mesânî, yedi uzun suredir (es-seb'u't-tıvâl): İlki Bakara, sonuncusu Berâe'dir (Tevbe). Yüz ayetli surelerin (miîn) üzerindeki sureler olduğu da söylenmiştir.
وَعَطْفُ الْقُرْآنَ عَلَى السَّبْعِ مِنْ عَطْفِ الْكُلِّ عَلَى الْجُزْءِ لِقَصْدِ التَّعْمِيمِ لِيَعْلَمَ أَنَّ إِيتَاءَ الْقُرْآنِ كُلِّهِ نِعْمَةٌ عَظِيمَةٌ.
{ الْقُرْآنَ } kelimesinin { السَّبْعِ } kelimesine atfedilmesi, Kur'an'ın tamamının verilmesinin büyük bir nimet olduğunun bilinmesi için genelleştirme kastıyla kül'ün cüz'e atfedilmesi kabilindendir.
وَفِي حَدِيثِ أَبِي سَعِيدِ بْنِ الْمُعَلَّى قَالَ: قَالَ النَّبِيءُ ﷺ: «وَالْقُرْآنُ الْعَظِيمُ الَّذِي أُوتِيتهُ»
Ebû Saîd b. el-Muallâ hadisinde o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Bana verilen Yüce Kur'an'dır» buyurmuştur.
عَلَى تَأْوِيلِهِ بِأَنَّ كَلِمَةَ «الْقُرْآنِ» مَرْفُوعَةٌ بِالِابْتِدَاءِ «والّذي أُوتِيتُهُ» خَبَرُهُ.
Bu, «el-Kur'ân» kelimesinin mübteda olarak merfû, «ve'llezî ûtîtühû» ifadesinin de onun haberi olduğu teviline göredir.
وَأُجْرِيَ وَصْفُ الْعَظِيمَ عَلَى الْقُرْآنِ تَنْوِيهًا بِهِ.
{ الْعَظِيمَ } vasfı, şanını yüceltmek için Kur'an'a getirilmiştir.
وَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ بِالسَّبْعِ سُوَرًا كَمَا هُوَ مَرْوِيٌّ مِنْ قَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَكَثِيرٍ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالسَّلَفِ وَاخْتَلَفُوا فِي تَعْيِينِهَا بِمَا لَا يَنْثَلِجُ لَهُ الصَّدْرُ، فَيَكُونُ إِبْهَامُهَا مَقْصُودًا لِصَرْفِ النَّاسِ لِلْعِنَايَةِ بِجَمِيعِ مَا نَزَلْ مِنْ سُوَرِ الْقُرْآنِ كَمَا أُبْهِمَتْ لَيْلَة الْقدر.
Şayet yedi ile kastedilen, İbn Abbâs ile sahabe ve seleften pek çoğunun kavlinden rivayet edildiği üzere sureler ise -ki onların belirlenmesinde göğsü ferahlatacak (tatmin edici) olmayan şekilde ihtilaf etmişlerdir-, tıpkı Kadir Gecesi'nin gizli tutulması gibi insanları Kur'an'dan inen bütün surelere ihtimam göstermeye yöneltmek için onların müphem bırakılması kastedilmiş olur.
[٨٨، ٨٩]
[88, 89]
[سُورَة الْحجر (١٥) : الْآيَات ٨٨ إِلَى ٨٩]
[Hicr Suresi (15), Ayetler 88 ila 89]
لَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلى مَا مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَاخْفِضْ جَناحَكَ لِلْمُؤْمِنِينَ (٨٨) وَقُلْ إِنِّي أَنَا النَّذِيرُ الْمُبِينُ (٨٩)
{ لَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلى مَا مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَاخْفِضْ جَناحَكَ لِلْمُؤْمِنِينَ (٨٨) وَقُلْ إِنِّي أَنَا النَّذِيرُ الْمُبِينُ (٨٩) } “Onlardan bazı zümrelere verdiğimiz geçimliğe gözlerini dikme, onlara karşı üzülme ve müminlere kanadını indir. (88) Ve de ki: 'Şüphesiz ben, apaçık bir uyarıcının ta kendisiyim.' (89)”
اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ لِمَا يُثِيرُهُ الْمَقْصُودُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما إِلَّا بِالْحَقِّ [سُورَة الْحجر: ٨٥] ، وَمِنْ تَسَاؤُلٍ يَجِيشُ فِي النَّفْسِ عَنِ الْإِمْلَاءِ لِلْمُكَذِّبِينَ فِي النِّعْمَةِ وَالتَّرَفِ مَعَ مَا رُمِقُوا بِهِ مِنَ الْغَضَبِ وَالْوَعِيدِ فَكَانَتْ جُمْلَةُ لَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ بَيَانًا لِمَا يَخْتَلِجُ فِي نَفْسِ السَّامِعِ مِنْ ذَلِكَ، وَلِكَوْنِهَا بِهَذِهِ الْمَثَابَةِ فُصِلَتْ عَنِ الَّتِي قَبْلَهَا فَصْلَ الْبَيَانِ عَنِ الْمُبَيَّنِ.
Allah Teâlâ'nın { وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما إِلَّا بِالْحَقِّ } “Biz gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri ancak hak ile yarattık” [Hicr Suresi: 85] kavlindeki maksadın ve yalanlayıcılara gazap ve tehdit yöneltilmişken nimet ve refah içinde mühlet verilmesine dair nefiste kabaran sorunun uyandırdığı şeye yönelik bir istînâf-ı beyânîdir. Dolayısıyla { لَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ } cümlesi, dinleyicinin nefsinde bundan dolayı uyanan tereddüdün bir beyanı olmuştur; bu konumda olduğu için de beyanın mübeyyenden (açıklanan şeyden) ayrılması gibi kendisinden önceki cümleden fasledilmiştir (atıfsız bırakılmıştır).
وَلَوْلَا أَنَّ الْجُمْلَةَ الَّتِي وَقَعَتْ قَبْلَهَا كَانَتْ بِمَنْزِلَةِ التَّمْهِيدِ لَهَا وَالْإِجْمَالِ لِمَضْمُونِهَا لَعُطِفَتْ هَذِهِ الْجُمْلَةُ لِأَنَّهَا تَكُونُ حِينَئِذٍ مُجَرَّدَ نَهْيٍ لَا اتِّصَالَ لَهُ بِمَا قَبْلَهُ، كَمَا عُطِفَتْ نَظِيرَتُهَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ طه [١٢٩- ١٣١] : فَاصْبِرْ عَلى مَا يَقُولُونَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِها وَمِنْ آناءِ اللَّيْلِ فَسَبِّحْ وَأَطْرافَ النَّهارِ لَعَلَّكَ تَرْضى وَلا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلى مَا مَتَّعْنا
Eğer kendisinden önce yer alan cümle, ona bir hazırlık ve mazmunu için bir icmal (özet) mesabesinde olmasaydı bu cümle atfedilirdi; çünkü o takdirde kendisinden öncekiyle irtibatı olmayan yalın bir nehiy olurdu; nitekim Tâhâ Suresi'nde [129-131] Allah Teâlâ'nın: { فَاصْبِرْ عَلى مَا يَقُولُونَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِها وَمِنْ آناءِ اللَّيْلِ فَسَبِّحْ وَأَطْرافَ النَّهارِ لَعَلَّكَ تَرْضى وَلا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلى مَا مَتَّعْنا
بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا. فَلَمَّا فُصِلَتِ الْجُمْلَةُ هُنَا فُهِمْ أَنَّ الْجُمْلَةَ الَّتِي قَبْلَهَا مَقْصُودَةُ التَّمْهِيدِ بِهَذِهِ الْجُمْلَةِ وَلَوْ عُطِفَتْ هَذِهِ لَمَا فُهِمَ هَذَا الْمَعْنَى الْبَدِيعُ مِنَ النَّظْمِ.
بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا } “Artık onların söylediklerine sabret; güneşin doğmasından önce ve batmasından önce Rabbini hamd ile tesbih et; gecenin bazı saatlerinde ve gündüzün uçlarında da tesbih et ki rızaya eresin. Onlardan bazı zümrelere, kendilerini sınamak için dünya hayatının süsü olarak verdiğimiz geçimliğe gözlerini dikme!” kavlindeki benzeri atfedilmiştir. Burada cümle fasledilince (atıfsız bırakılınca), önceki cümlenin bu cümle ile bir hazırlık kılınmasının kastedildiği anlaşılmıştır; şayet bu [cümle] atfedilseydi, nazımdaki bu bedi' (eşsiz) mana anlaşılamazdı.
وَالْمَدُّ: أَصْلُهُ الزِّيَادَةُ. وَأُطْلِقَ عَلَى بَسْطِ الْجِسْمِ وَتَطْوِيلِهِ. يُقَالُ: مَدَّ يَدَهُ إِلَى كَذَا، وَمَدَّ رِجْلَهُ فِي الْأَرْضِ. ثُمَّ اسْتُعِيرَ لِلزِّيَادَةِ مِنْ شَيْءٍ. وَمِنْهُ مَدَدُ الْجَيْشِ، وَمَدُّ الْبَحْرِ، وَالْمَدُّ فِي الْعُمُرِ. وَتِلْكَ إِطْلَاقَاتٌ شَائِعَةٌ صَارَتْ حَقِيقَةً. وَاسْتُعِيرَ الْمَدُّ هُنَا إِلَى التَّحْدِيقِ بِالنَّظَرِ وَالطُّمُوحِ بِهِ تَشْبِيهًا لَهُ بِمَدِّ الْيَدِ لِلْمُتَنَاوِلِ، لِأَنَّ الْمَنْهِيَّ عَنْهُ نَظَرُ الْإِعْجَابِ مِمَّا هُمْ فِيهِ مِنْ حُسْنِ الْحَالِ فِي رَفَاهِيَةِ عَيْشِهِمْ مَعَ كُفْرِهِمْ، أَيْ فَإِنَّ مَا أُوتِيتَهُ أَعْظَمُ مِنْ ذَلِكَ فَلَوْ كَانُوا بِمَحَلِّ الْعِنَايَةَ لَاتَّبَعُوا مَا آتَيْنَاكَ وَلَكِنَّهُمْ رَضُوا بِالْمَتَاعِ الْعَاجِلِ فَلَيْسُوا مِمَّنْ يُعْجِبُ حَالَهُمْ.
Medd (مَدّ): Aslı artırmaktır. Cismi uzatmak ve yaymak için de kullanılmıştır; nitekim «eline şuna uzattı» ve «ayağını yere uzattı» denir. Sonra bir şeyden ziyadeleşme için istiare edilmiştir. Ordunun desteği (meded), denizin kabarması (medd) ve ömrün uzaması (medd) bundandır. Bunlar yaygınlaşarak hakikat haline gelmiş kullanımlardır. Medd burada, bir şeyi almak için el uzatmaya benzetilerek dikkatle bakmaya ve göz dikmeye istiare edilmiştir; çünkü nehyedilen şey, inkârlarına rağmen yaşantılarının refahı içindeki iyi hallerine imrenerek bakmaktır. Yani sana verilen şey bundan çok daha büyüktür; şayet onlar inayet makamında olsalardı sana verdiğimize uyarlardı, fakat onlar peşin olan geçimliğe razı oldular, bu sebeple hallerine imrenilecek kimseler değillerdir.
وَالْأَزْوَاجُ هُنَا يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ عَلَى مَعْنَاهُ الْمَشْهُورِ، أَيِ الْكُفَّارُ وَنِسَائُهُمْ. وَوَجْهُ تَخْصِيصِهِمْ بِالذِّكْرِ أَنَّ حَالَتَهُمْ أَتَمُّ أَحْوَالِ التَّمَتُّعِ لِاسْتِكْمَالِهَا جَمِيعَ اللَّذَّاتِ وَالْأُنْسِ.
Buradaki ezvâc (أَزْوَاج) kelimesinin meşhur anlamında olması, yani kâfirler ve kadınları [anlamına gelmesi] muhtemeldir. Onların özellikle zikredilmesinin veçhi, bütün lezzetleri ve ünsiyeti tamamlaması bakımından durumlarının faydalanma hallerinin en mükemmeli olmasıdır.
وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُرَادَ بِهِ الْمَجَازُ عَنِ الْأَصْنَافِ وَهُوَ اسْتِعْمَالٌ أَثْبَتَهُ الرَّاغِبُ. فَوَجْهُ ذِكْرِهِ فِي الْآيَةِ أَنَّ التَّمَتُّعَ الَّذِي تَمْتَدُّ إِلَى مِثْلِهِ الْعَيْنُ لَيْسَ ثَابِتًا لِجَمِيعِ الْكُفَّارِ بَلْ هُوَ شَأْنُ كُبَرَائِهِمْ، أَيْ فَإِنَّ فِيهِمْ مَنْ هُمْ فِي حَالِ خَصَاصَةٍ فَاعْتَبِرْ بِهِمْ كَيْفَ جُمِعَ لَهُمُ الْكُفْرُ وَشَظَفُ الْعَيْشِ.
Onunla sınıflardan (gruplardan) mecaz kastedilmiş olması da muhtemeldir; bu, Râgıb'ın tespit ettiği bir kullanımdır. Ayette bunun zikredilmesinin veçhi, gözün dikileceği türden bir faydalanmanın kâfirlerin hepsi için sabit olmayıp bilakis onların ileri gelenlerinin durumu olmasıdır; yani onların içinde muhtaç durumda olanlar da vardır, küfür ile geçim sıkıntısının onlar için nasıl bir araya getirildiğinden ibret al!
وَالنَّهْيُ عَن الْحزن عَلَيْهِم شَامِلٌ لِكُلِّ حَالٍ مِنْ أَحْوَالِهِمْ مِنْ شَأْنِهَا أَنْ تُحْزِنَ الرَّسُولَ- ﵊ وَتُؤْسِفُهُ. فَمِنْ ذَلِكَ كُفْرُهُمْ كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَلَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ عَلى آثارِهِمْ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا بِهذَا الْحَدِيثِ أَسَفاً [سُورَة الْكَهْف: ٦] . وَمِنْهُ حُلُولُ الْعَذَابِ بِهِمْ مِثْلُ مَا حَلَّ بِهِمْ يَوْمَ بَدْرٍ فَإِنَّهُمْ سَادَةُ أَهْلِ مَكَّة، فلعلّ رَسُول الله ﷺ أَنْ يَتَحَسَّرَ عَلَى إِصْرَارِهِمْ حَتَّى حَلَّ بِهِمْ مَا حَلَّ مِنَ الْعَذَابِ. فَفِي هَذَا النَّهْيِ كِنَايَةٌ عَنْ قِلَّةِ الِاكْتِرَاثِ بِهِمْ وَعَنْ تَوَعُّدِهِمْ بِأَنْ سَيَحِلُّ بِهِمْ مَا يُثِيرُ الْحُزْنَ لَهُمْ، وَكِنَايَةٌ عَنْ رَحْمَةِ الرَّسُولِ ﷺ بِالنَّاسِ.
Onlar için üzülmekten nehiy, Resûl aleyhisselâm'ı üzecek ve kederlendirecek nitelikteki onların her türlü halini kapsamaktadır. Allah Teâlâ'nın: { فَلَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ عَلى آثارِهِمْ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا بِهذَا الْحَدِيثِ أَسَفاً } “Demek onlar bu söze (Kur'an'a) inanmazlarsa, arkalarından üzüntüden neredeyse kendini helak edeceksin!” [Kehf Suresi: 6] kavlinde olduğu gibi onların küfrü bunlardandır. Bedir günü başlarına gelen gibi azabın başlarına gelmesi de bundandır; çünkü onlar Mekke ehlinin efendileridir, dolayısıyla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem başlarına gelen azap inene kadar onların ısrarına üzülebilirdi. Bu nehiyde, onlara aldırış etmemekten ve kendileri için üzüntü doğuracak şeyin başlarına geleceği tehdidinden bir kinaye bulunduğu gibi Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in insanlara olan merhametinden de bir kinaye vardır.
وَلَمَّا كَانَ هَذَا النَّهْيُ يَتَضَمَّنُ شِدَّةَ قَلْبٍ وَغِلْظَةً لَا جَرَمَ اعْتَرَضَهُ بِالْأَمْرِ بِالرِّفْقِ لِلْمُؤْمِنِينَ بِقَوْلِهِ وَاخْفِضْ جَناحَكَ لِلْمُؤْمِنِينَ. وَهُوَ اعْتِرَاضٌ مُرَادٌ مِنْهُ الِاحْتِرَاسُ. وَهَذَا كَقَوْلِهِ:
Bu nehiy bir kalp katılığı ve sertlik içerdiğinden dolayı, şüphesiz O, { وَاخْفِضْ جَناحَكَ لِلْمُؤْمِنِينَ } “Müminlere kanadını indir” kavliyle müminlere şefkatli olma emrini ara cümle (itiraz) olarak getirdi. Bu, kendisinden ihtiras (yanlış anlamayı önleme) kastedilen bir ara cümledir. Bu, O'nun şu kavli gibidir:
أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُمْ [سُورَة الْفَتْح: ٢٩] .
{ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُمْ } “Kâfirlere karşı çetin, kendi aralarında merhametlidirler” [Fetih Suresi: 29].
وَخَفْضُ الْجَنَاحِ تَمْثِيلٌ لِلرِّفْقِ وَالتَّوَاضُعِ بِحَالِ الطَّائِرِ إِذَا أَرَادَ أَنْ ينحطّ للوقوع حفض جَنَاحَهُ يُرِيدُ الدُّنُوَّ، وَكَذَلِكَ يَصْنَعُ إِذَا لَاعَبَ أُنْثَاهُ فَهُوَ رَاكِنٌ إِلَى الْمُسَالَمَةِ وَالرِّفْقِ، أَوِ الَّذِي يَتَهَيَّأُ لِحَضْنِ فِرَاخِهِ. وَفِي ضِمْنِ هَذِهِ التَّمْثِيلِيَّةِ اسْتِعَارَةٌ مَكْنِيَّةٌ، وَالْجَنَاحُ تَخْيِيلٌ. وَقَدْ بَسَطْنَاهُ فِي سُورَةِ الْإِسْرَاءِ فِي قَوْلِهِ: وَاخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ [سُورَة الْإِسْرَاء: ٢٤] وَقَدْ شَاعَتْ هَذِهِ التَّمْثِيلِيَّةُ حَتَّى صَارَتْ كَالْمَثَلِ فِي التَّوَاضُعِ وَاللِّينِ فِي الْمُعَامَلَةِ. وَضِدُّ ذَلِكَ رفع الْجنَاح تَمْثِيل لِلْجَفَاءِ وَالشِّدَّةِ.
Kanat indirmek (hafd-ı cenâh); yere konmak için inmek istediğinde yaklaşmayı dileyerek kanadını indiren, dişisiyle oynaştığında barışa ve yumuşaklığa yönelerek aynı şekilde yapan yahut yavrularını kuluçkaya yatırmaya hazırlanan kuşun haliyle rıfka (şefkate) ve tevazuya yapılmış bir temsildir. Bu temsîliyenin zımnında bir istiâre-i mekniyye vardır, cenâh (kanat) ise tahyîldir. Bunu İsrâ Suresi'nde { وَاخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ } “Onlara merhametten tevazu kanadını indir” [İsrâ Suresi: 24] kavlinde genişçe açıklamıştık. Bu temsiliye öylesine yaygınlaşmıştır ki tevazu ve muamelede yumuşaklık hususunda mesel gibi olmuştur. Bunun zıddı olan kanat kaldırmak ise kabalık ve sertlik için bir temsildir.
وَمِنْ شِعْرِ الْعَلَّامَةِ الزَّمَخْشَرِيِّ يُخَاطِبُ مَنْ كَانَ مُتَوَاضِعًا فَظَهَرَ مِنْهُ تَكَبُّرٌ (ذَكَرَهُ فِي سُورَةِ الشُّعَرَاءِ) :
Allâme ez-Zemahşerî'nin, mütevazı iken kendisinden kibir sadır olan birine hitaben söylediği şiirindendir (bunu Şuarâ Suresi'nde zikretmiştir):
وَأَنْتَ الشَّهِيرُ بِخَفْضِ الْجَنَاحِ ... فَلَا تَكُ فِي رِفْعَةٍ أَجْدَلَا
Sen kanat indirmekle (tevazu ile) meşhurdun; yükseklerde bir şahin kesilme!
وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ تَمْهِيدٌ لِمَا يَجِيءُ بَعْدَهَا مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ [سُورَة الْحجر: ٩٤] .
Bu ayette, sonrasında gelecek olan Allah Teâlâ'nın: { فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ } “Sana emrolunanı açıkça tebliğ et ve müşriklerden yüz çevir” [Hicr Suresi: 94] kavline bir hazırlık vardır.
وَجُمْلَةُ وَقُلْ إِنِّي أَنَا النَّذِيرُ الْمُبِينُ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ.
{ وَقُلْ إِنِّي أَنَا النَّذِيرُ الْمُبِينُ } cümlesi, { وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ } cümlesine atıftır.
فَالْمَقُولُ لَهُمْ هَذَا الْقَوْلَ هُمُ الْمُتَحَدَّثُ عَنْهُمْ بِالضَّمَائِرِ السَّابِقَةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: مِنْهُمْ وَقَوْلِهِ: عَلَيْهِمْ. فَالتَّقْدِيرُ: وَقُلْ لَهُمْ لِأَنَّ هَذَا الْقَوْلَ مُرَادٌ مِنْهُ الْمُتَارَكَةُ، أَيْ مَا عَلَيَّ إِلَّا
Kendilerine bu söz söylenecek olanlar, Allah Teâlâ'nın { مِنْهُمْ } ve { عَلَيْهِمْ } kavlindeki önceki zamirlerle kendilerinden bahsedilen kimselerdir. Takdiri: «Ve onlara de ki» şeklindedir; çünkü bu sözden terk etme (ilişiği kesme) kastedilmiştir; yani benim üzerime düşen ancak
إِنْذَارُكُمْ، وَالْقَرِينَةُ هِيَ ذِكْرُ النذارة دون الْبشَارَة لِأَنَّ النِّذَارَةَ تُنَاسِبُ الْمُكَذِّبِينَ إِذِ النِّذَارَةُ هِيَ الْإِعْلَامُ بِحَدَثٍ فِيهِ ضُرٌّ.
sizi uyarmaktır. Karine ise müjde yerine uyarının (inzâr) zikredilmesidir; çünkü uyarı yalanlayıcılara uygundur, zira inzâr, içinde zarar bulunan bir hadiseyi bildirmektir.
وَالنَّذِيرُ: فَعِيلٌ بِمَعْنَى مُفْعِلٍ مِثْلُ الْحَكِيمِ بِمَعْنَى الْمُحْكِمِ، وَضَرْبٌ وَجِيعٌ، أَيْ مُوجِعٌ.
en-Nezîr (النَّذِير): Muhkim anlamındaki hakîm ve mûci' (can yakıcı) anlamındaki darb-ı vecî' (acı verici vuruş) gibi müf'il (münzir/uyarıcı) anlamında fa'îldir.
وَالْقَصْرُ الْمُسْتَفَادُ مِنْ ضَمِيرِ الْفَصْلِ وَمن تَعْرِيف الجزءين قَصْرُ قلب، أَي لست كَمَا تَحْسَبُونَ أَنَّكُمْ تَغِيظُونَنِي بِعَدَمِ إِيمَانِكُمْ فَإِنِّي نَذِيرٌ مُبِينٌ غَيْرُ مُتَقَايِضٍ مَعَكُمْ لِتَحْصِيلِ إِيمَانِكُمْ.
Zamîr-i fasldan ve cümlenin iki cüzünün marife olmasından anlaşılan kasr, kasr-ı kalbtir; yani «İman etmemekle beni öfkelendirdiğinizi sandığınız gibi değilim, zira ben apaçık bir uyarıcıyım; imanınızı elde etmek için sizinle bir takas peşinde değilim» [demektir].
والْمُبِينُ: الموضح الْمُصَرّح.
el-Mübîn (الْمُبِين): Açıklayan, sarahaten bildirendir.
[٩٠، ٩١]
[90, 91]
[سُورَة الْحجر (١٥) : الْآيَات ٩٠ إِلَى ٩١]
[Hicr Suresi (15), Ayetler 90 ila 91]
كَما أَنْزَلْنا عَلَى الْمُقْتَسِمِينَ (٩٠) الَّذِينَ جَعَلُوا الْقُرْآنَ عِضِينَ (٩١)
{ كَما أَنْزَلْنا عَلَى الْمُقْتَسِمِينَ (٩٠) الَّذِينَ جَعَلُوا الْقُرْآنَ عِضِينَ (٩١) } “Nitekim o bölücülere (o kısımlara ayıranlara) da indirmiştik; (90) Onlar ki Kur'an'ı parça parça kıldılar. (91)”
التَّشْبِيهُ الَّذِي أَفَادَهُ الْكَافُ تَشْبِيهٌ بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الْمُقْتَسِمِينَ.
Kâf harfinin ifade ettiği teşbih, bölücülere indirilen şey ile yapılan bir teşbihtir.
وَ (مَا) مَوْصُولَةٌ أَوْ مَصْدَرِيَّةٌ، وَهِيَ الْمُشَبَّهُ بِهِ.
{ مَا } ise ism-i mevsûl veya masdariyyedir ve kendisine benzetilendir (müşebbehün bih).
وَأَمَّا الْمُشَبَّهُ فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْإِيتَاءَ الْمَأْخُوذَ مِنْ فِعْلِ آتَيْناكَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي [سُورَة الْحجر: ٨٧] ، أَيْ إِيتَاءً كَالَّذِي أَنْزَلْنَا أَوْ كَإِنْزَالِنَا عَلَى الْمُقْتَسِمِينَ. شَبَّهَ إِيتَاءَ بعض الْقُرْآن للنبيء ﷺ بِمَا أُنْزِلَ عَلَيْهِ فِي شَأْنِ الْمُقْتَسِمِينَ، أَيْ أَنْزَلْنَاهُ عَلَى رُسُلِ الْمُقْتَسِمِينَ بِحَسْبِ التَّفْسِيرَيْنِ الْآتِيَيْنِ فِي مَعْنَى الْمُقْتَسِمِينَ.
Benzetilene (müşebbeh) gelince; { آتَيْناكَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي } “Sana tekrarlanan yedi [ayeti verdik]” [Hicr Suresi: 87] fiilinden anlaşılan verme (îtâ) olması caizdir; yani «o bölücülere indirdiğimiz gibi veya indirmemiz gibi bir verme» [demektir]. Kur'an'ın bir kısmının Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) verilmesini, -bölücüler (muktesimîn) hakkında gelecek iki tefsire göre- bölücülerin peygamberlerine indirdiğimiz şey olarak, bölücüler hakkında indirilene benzetmiştir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُشَبَّهُ الْإِنْذَارَ الْمَأْخُوذَ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنِّي أَنَا النَّذِيرُ الْمُبِينُ [سُورَة الْحجر: ٨٩] ، أَيِ الْإِنْذَارُ بِالْعِقَابِ مِنْ قَوْله تَعَالَى: فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ [سُورَة الْحجر: ٩٢- ٩٣] .
Benzetilenin, Allah Teâlâ'nın: { إِنِّي أَنَا النَّذِيرُ الْمُبِينُ } “Şüphesiz ben apaçık bir uyarıcıyım” [Hicr Suresi: 89] kavlinden anlaşılan uyarı (inzâr) olması da caizdir; yani Allah Teâlâ'nın: { فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ } “Rabbine andolsun ki, yapmakta oldukları şeylerden ötürü onların hepsini mutlaka sorguya çekeceğiz” [Hicr Suresi: 92-93] kavlindeki azapla uyarmaktır.
وَأُسْلُوبُ الْكَلَامِ عَلَى هَذَيْنِ الْوَجْهَيْنِ أُسْلُوبُ تَخَلُّصٍ مِنْ تَسْلِيَةِ النَّبِيءِ ﷺ إِلَى وَعِيدِ الْمُشْرِكِينَ الطَّاعِنِينَ فِي الْقُرْآنِ بِأَنَّهُمْ سَيُحَاسَبُونَ عَلَى مَطَاعِنِهِمْ.
Bu iki veche göre sözün üslubu, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) teselli edilmesinden, Kur'an'a dil uzatan müşriklerin bu taanlarından ötürü hesaba çekileceklerine dair tehdide (vaîd) geçiş (tahallüs) üslubudur.
وَهُوَ إِمَّا وَعِيدٌ صَرِيحٌ إِنْ أُرِيدَ بِالْمُقْتَسِمِينَ نَفْسُ الْمُرَادِ مِنَ الضَّمِيرَيْنِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
Bu, şayet bölücüler (muktesimîn) ile Allah Teâlâ'nın şu kavlindeki iki zamirden murat edilen kimselerin bizzat kendileri kastedilmişse, ya sarîh bir tehdittir:
أَزْواجاً مِنْهُمْ وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ [سُورَة الْحجر: ٨٨] .
{ أَزْواجاً مِنْهُمْ وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ } “Onlardan bazı zümrelere... ve onlara üzülme” [Hicr Suresi: 88].
وَحَرْفُ عَلَى هُنَا بِمَعْنَى لَامِ التَّعْلِيلِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلى مَا هَداكُمْ [سُورَة الْبَقَرَة: ١٨٥] وَقَوْلِهِ: فَكُلُوا مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ [سُورَة الْمَائِدَة: ٤] ، وَقَوْلِ عَلْقَمَةَ بْنِ شَيْبَانَ مِنْ بَنِي تَيْمِ اللَّهِ بْنِ ثَعْلَبَةَ:
Buradaki «alâ» (عَلَى) harfi, Allah Teâlâ'nın: { وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلى مَا هَداكُمْ } “Size hidayet vermesine karşılık Allah'ı yüceltmeniz için” [Bakara Suresi: 185] kavlinde, { فَكُلُوا مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ } “Sizin için tuttuklarından yiyin” [Mâide Suresi: 4] kavlinde ve Teymullâh b. Sa'lebe oğullarından Alkame b. Şeybân'ın şu sözünde olduğu gibi ta'lîl lâmı (gerekçe bildiren lâm) anlamındadır:
وَنُطَاعِنُ الْأَعْدَاءَ عَنْ أَبْنَائِنَا ... وَعَلَى بَصَائِرِنَا وَإِنْ لَمْ نُبْصِرِ
Oğullarımızı savunmak için ve görmesek bile basiretlerimiz (inançlarımız) uğruna düşmanlarla mızraklaşırız (vuruşuruz).
وَلَفْظُ الْمُقْتَسِمِينَ افْتِعَالٌ مِنْ قَسَّمَ إِذَا جَعَلَ شَيْئًا أَقْسَامًا. وَصِيغَةُ الِافْتِعَالِ هُنَا تَقْتَضِي تَكَلُّفَ الْفِعْلِ.
el-Muktesimîn (الْمُقْتَسِمِينَ) lafzı, bir şeyi kısımlara ayırdığı zaman kullanılan kassame (قَسَّمَ) fiilinden ifti‘âl babındadır. Buradaki ifti‘âl kalıbı fiilde tekellüfü (çaba harcamayı) gerektirir.
وَالْمُقْتَسِمُونَ يَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِهِمْ جَمْعٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ مِنْ قُرَيْشٍ وَهُمْ سِتَّةَ عَشَرَ رَجُلًا، سَنَذْكُرُ أَسْمَاءَهُمْ، فَيَكُونُ الْمُرَادُ بِالْقُرْآنِ مُسَمَّى هَذَا الِاسْمِ الْعَلَمِ، وَهُوَ كِتَابُ الْإِسْلَامِ.
el-Muktesimûn ile Kureyş müşriklerinden bir topluluğun kastedilmiş olması caizdir ki bunlar on altı adamdır, isimlerini zikredeceğiz; bu takdirde Kur'an ile bu özel ismin ifade ettiği şey, yani İslam'ın kitabı kastedilmiş olur.
وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِهِمْ طَوَائِفُ أَهْلِ الْكِتَابِ قَسَّمُوا كِتَابَهُمْ أَقْسَامًا، مِنْهَا مَا أَظْهَرُوهُ وَمِنْهَا مَا أَنْسَوْهُ، فَيَكُونُ الْقُرْآنُ مَصْدَرًا أُطْلِقَ بِمَعْنَاهُ اللُّغَوِيِّ، أَيِ الْمَقْرُوءِ مِنْ كُتُبِهِمْ أَوْ قَسَّمُوا كِتَابَ الْإِسْلَامِ، مِنْهُ مَا صَدَّقُوا بِهِ وَهُوَ مَا وَافَقَ دِينَهُمْ، وَمِنْهُ مَا كَذَّبُوا بِهِ وَهُوَ مَا خَالَفَ مَا هُمْ عَلَيْهِ.
Onlarla, kitaplarını kısımlara ayıran -bir kısmını açığa vurup bir kısmını unutturdukları- Ehl-i Kitap fırkalarının kastedilmiş olması da caizdir. Bu takdirde Kur'an, lügat anlamıyla kullanılmış bir masdar olur; yani kitaplarından okunan şey [demektir]. Yahut İslam'ın kitabını kısımlara ayırmışlardır: bir kısmını tasdik etmişlerdir ki bu dinlerine uygun olandır; bir kısmını da yalanlamışlardır ki bu da üzerinde bulundukları inanca muhalif olandır.
وَقَدْ أُجْمِلَ الْمُرَادُ بِالْمُقْتَسِمِينَ إِجْمَالًا بَيَّنَهُ وَصْفُهُمْ بِالصِّلَةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: الَّذِينَ جَعَلُوا الْقُرْآنَ عِضِينَ فَلَا يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُقْتَسِمُونَ غَيْرَ الْفَرِيقَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ آنِفًا.
Bölücüler ile ne kastedildiği mücmel bırakılmış, Allah Teâlâ'nın: { الَّذِينَ جَعَلُوا الْقُرْآنَ عِضِينَ } “Onlar ki Kur'an'ı parça parça kıldılar” kavlindeki sıla cümlesi ile nitelenmeleri bu kapalılığı açıklamıştır; dolayısıyla bölücülerin az önce zikredilen iki gruptan başkası olması muhtemel değildir.
وَمَعْنَى التَّقْسِيمِ وَالتَّجْزِئَةِ هُنَا تَفْرِقَةُ الصِّفَاتِ وَالْأَحْوَالِ لَا تَجْزِئَةُ الذَّاتِ.
Buradaki taksim ve cüzlere ayırmanın anlamı, bizzat zatın parçalanması değil, vasıfların ve durumların birbirinden ayrılmasıdır.
والْقُرْآنَ هُنَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِهِ الِاسْمَ الْمَجْعُولَ عَلَمًا لِكِتَابِ الْإِسْلَامِ.
Buradaki Kur'an (الْقُرْآن) ile İslam'ın kitabına özel isim kılınan ismin kastedilmiş olması caizdir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِهِ الْكِتَابَ الْمَقْرُوءَ فَيُصَدَّقُ بِالتَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ.
Okunan kitap anlamının kastedilmiş olması da caizdir ki Tevrat ve İncil için de geçerli olur.
وعِضِينَ جَمْعُ عِضَةٍ، وَالْعِضَةُ: الْجُزْءُ وَالْقِطْعَةُ مِنَ الشَّيْءِ. وَأَصْلُهَا عُضْوٌ فَحُذِفَتِ الْوَاوُ الَّتِي هِيَ لَامُ الْكَلِمَةِ وَعُوِّضَ عَنْهَا الْهَاءُ مِثْلُ الْهَاءِ فِي سَنَةٍ وَشَفَةٍ. وَحَذْفُ اللَّامِ قُصِدَ مِنْهُ تَخْفِيفُ الْكَلِمَةِ لِأَنَّ الْوَاوَ فِي آخِرِ الْكَلِمَةِ تَثْقُلُ عِنْدَ الْوَقْفِ عَلَيْهَا، فَعَوَّضُوا عَنْهَا حَرْفًا لِئَلَّا تَبْقَى الْكَلِمَةُ عَلَى حَرْفَيْنِ، وَجَعَلُوا الْعِوَضَ هَاءً لِأَنَّهَا أَسْعَدُ الْحُرُوفِ بِحَالَةِ الْوَقْفِ.
Iđîn (عِضِينَ), ıdah (عِضَة) kelimesinin çoğuludur. Idah; bir şeyin cüzü ve parçası demektir. Aslı ‘udv’dur (عُضْو); kelimenin lâmü'l-fiili olan vâv harfi hazfedilmiş, sene (سَنَة) ve şefe (شَفَة) kelimelerindeki he harfi gibi onun yerine he harfi getirilmiştir. Lâmü'l-fiilin hazfedilmesinden maksat kelimeyi hafifletmektir; çünkü kelimenin sonundaki vâv harfi üzerinde vakıf yapıldığında ağır gelir. Kelime iki harf üzere kalmasın diye onun yerine bir harf getirmişler, vakıf hâline en uygun harf olduğu için de bu bedeli he yapmışlardır.
وَجَمْعُ (عِضَةٍ) عَلَى صِيغَةِ جَمْعِ الْمُذَكَّرِ السَّالِمِ عَلَى وَجْهٍ شَاذٍّ.
{ عِضَة } kelimesinin cem-i müzekker sâlim kalıbında çoğul yapılması şâz bir yolladır.
وَعَلَى الْوَجْهَيْنِ الْمُتَقَدِّمَيْنِ فِي الْمُرَادِ مِنَ الْقُرْآنِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَالْمُقْتَسِمُونَ الَّذِينَ جَعَلُوا الْقُرْآنَ عِضِينَ هُمْ أَهْلُ الْكِتَابِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى فَهُمْ جَحَدُوا بَعْضَ مَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ مِنَ الْقُرْآنِ، أُطْلِقَ عَلَى كِتَابِهِمُ الْقُرْآنُ لِأَنَّهُ كِتَابٌ مَقْرُوءٌ، فَأَظْهَرُوا بَعْضًا وَكَتَمُوا بَعْضًا، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: تَجْعَلُونَهُ قَراطِيسَ تُبْدُونَها وَتُخْفُونَ كَثِيراً [سُورَة الْأَنْعَام: ٩١] فَكَانُوا فِيمَا كَتَمُوهُ شَبِيهَيْنِ بِالْمُشْرِكِينَ فِيمَا رَفَضُوهُ مِنَ الْقُرْآنِ الْمُنَزَّلِ عَلَى مُحَمَّدٍ ﷺ وَهُمْ أَيْضًا جَعَلُوا الْقُرْآنَ الْمُنَزَّلَ عَلَى مُحَمَّدٍ ﷺ عِضِينَ فَصَدَّقُوا بَعْضَهُ وَهُوَ مَا وَافَقَ أَحْوَالَهُمْ، وَكَذَّبُوا بَعْضَهُ الْمُخَالِفَ لِأَهْوَائِهِمْ مِثْلَ نَسْخِ شَرِيعَتِهِمْ وَإِبْطَالِ بُنُوَّةِ عِيسَى لِلَّهِ تَعَالَى، فَكَانُوا إِذَا سَأَلَهُمُ الْمُشْرِكُونَ: هَلِ الْقُرْآنُ صِدْقٌ؟ قَالُوا: بَعْضُهُ صِدْقٌ وَبَعْضُهُ كَذِبٌ، فَأَشْبَهَ اخْتِلَافُهُمُ اخْتِلَافَ
Bu ayetteki Kur'an lafzından kastedilene dair geçen iki veche göre, Kur'an'ı parça parça kılan bölücüler (el-muktesimûn), Ehl-i Kitap olan Yahudi ve Hristiyanlardır. Onlar kendilerine indirilen Kur'an'ın bir kısmını inkâr etmişlerdir -okunan bir kitap olduğu için onların kitabına da Kur'an denilmiştir-, bir kısmını açıklamış bir kısmını gizlemişlerdir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { تَجْعَلُونَهُ قَراطِيسَ تُبْدُونَها وَتُخْفُونَ كَثِيراً } “Onu parça parça kâğıtlar haline getirip bir kısmını açıklıyor, çoğunu da gizliyorsunuz” [En'âm Suresi: 91]. Gizledikleri hususlarda, Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) indirilen Kur'an'ı reddeden müşriklere benziyorlardı. Onlar ayrıca Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) indirilen Kur'an'ı da parça parça kılmışlar; kendi durumlarına uyan kısmını doğrulamış, şeriatlarının nesh edilmesi ve İsa'nın Allah'ın oğlu oluşunun iptali gibi hevalarına aykırı olan kısmını ise yalanlamışlardır. Müşrikler kendilerine: «Kur'an doğru mudur?» diye sorduklarında: «Bir kısmı doğru, bir kısmı yalandır» diyorlardı. Böylece onların ihtilafı,
الْمُشْرِكِينَ فِي وَصْفِ الْقُرْآنِ بِأَوْصَافٍ مُخْتَلِفَةٍ، كَقَوْلِهِمْ: أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ [سُورَة الْأَنْعَام: ٢٥] ، و «قَول كَاهِن» ، و «قَول شَاعِرٍ» .
müşriklerin Kur'an'ı; { أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ } “Öncekilerin masallarıdır” [En'âm Suresi: 25], «kâhin sözü» ve «şair sözü» gibi farklı vasıflarla nitelemedeki ihtilaflarına benzemiştir.
وَرُوِيَ عَنْ قَتَادَةَ أَنَّ الْمُقْتَسِمِينَ نَفَرٌ مِنْ مُشْرِكِي قُرَيْشٍ جَمَعَهُمُ الْوَلِيدُ بْنُ الْمُغِيرَةِ لَمَّا جَاءَ وَقْتُ الْحَجِّ فَقَالَ: إِنَّ وُفُودَ الْعَرَبِ سَتَقْدُمُ عَلَيْكُمْ وَقَدْ سَمِعُوا بِأَمْرِ صَاحِبِكُمْ هَذَا فَأَجْمِعُوا فِيهِ رَأْيًا وَاحِدًا، فَانْتَدَبَ لِذَلِكَ سِتَّةَ عَشَرَ رَجُلًا فَتَقَاسَمُوا مَدَاخِلَ مَكَّةَ وَطُرُقَهَا لِيُنَفِّرُوا النَّاسَ عَنِ الْإِسْلَامِ، فَبَعْضُهُمْ يَقُولُ: لَا تَغْتَرُّوا بِهَذَا الْقُرْآنِ فَهُوَ سِحْرٌ، وَبَعْضُهُمْ يَقُولُ: هُوَ شِعْرٌ، وَبَعْضُهُمْ يَقُولُ: كَلَامُ مَجْنُونٍ، وَبَعْضُهُمْ يَقُولُ: قَوْلُ كَاهِنٍ، وَبَعْضُهُمْ يَقُولُ: هُوَ أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ اكْتَتَبَهَا، فَقَدْ قَسَّمُوا الْقُرْآنَ أَنْوَاعًا بِاعْتِبَارِ اخْتِلَافِ أَوْصَافِهِ.
Katâde'den rivayet edildiğine göre bölücüler (muktesimîn), hac vakti geldiğinde Velîd b. el-Mugîre'nin topladığı Kureyş müşriklerinden bir gruptur. Velîd şöyle demiştir: «Arap heyetleri yanınıza gelecek ve bu arkadaşınızın durumunu duymuş olacaklar; bu konuda tek bir fikir üzerinde birleşin.» Bunun üzerine on altı adam görevlendirildi; insanları İslam'dan soğutmak için Mekke'nin girişlerini ve yollarını aralarında paylaştılar. Kimi: «Bu Kur'an'a aldanmayın, o bir sihirdir» diyor, kimi: «O bir şiirdir» diyor, kimi: «Mecnun sözüdür» diyor, kimi: «Kâhin sözüdür» diyor, kimi de: «O, yazdırdığı evvelkilerin masallarıdır» diyordu. Böylece Kur'an'ı, vasıflarının farklılığı bakımından çeşitlere ayırmış (taksim etmiş) oldular.
وَهَؤُلَاءِ النّفر هم: حنظة بْنُ أَبِي سُفْيَانَ، وَعُتْبَةُ بْنُ رَبِيعَةَ، وَأَخُوهُ شَيْبَةُ، وَالْوَلِيدُ بْنُ الْمُغِيرَةِ، وَأَبُو جَهْلِ بْنُ هِشَامٍ، وَأَخُوهُ الْعَاصُ، وَأَبُو قَيْسِ بْنُ الْوَلِيدِ، وَقَيْسُ بْنُ الْفَاكِهِ، وَزُهَيْرُ بْنُ أُمَيَّةَ، وَهِلَالُ بْنُ عَبْدِ الْأَسْوَدِ، وَالسَّائِبُ بْنُ صَيْفِيٍّ، وَالنَّضْرُ بْنُ الْحَارِثِ، وَأَبُو الْبَخْتَرِيِّ بْنُ هِشَامٍ، وَزَمَعَةُ بْنُ الْحَجَّاجِ، وَأُمَيَّةُ بْنُ خَلَفٍ، وَأَوْسُ بْنُ الْمُغِيرَةِ.
Bu kişiler şunlardır: Hanzale b. Ebî Süfyân, Utbe b. Rebîa ve kardeşi Şeybe, Velîd b. el-Mugîre, Ebû Cehil b. Hişâm ve kardeşi el-Âs, Ebû Kays b. el-Velîd, Kays b. el-Fâkih, Züheyr b. Ümeyye, Hilâl b. Abdi'l-Esved, es-Sâib b. Sayfî, Nadr b. el-Hâris, Ebu'l-Bahterî b. Hişâm, Zemea b. el-Haccâc, Ümeyye b. Halef ve Evs b. el-Mugîre.
وَاعْلَمْ أَنَّ مَعْنَى الْمُقْتَسِمِينَ عَلَى الْوَجْهِ الْمُخْتَارِ الْمُقْتَسِمُونَ الْقُرْآنَ. وَهَذَا هُوَ مَعْنَى جَعَلُوا الْقُرْآنَ عِضِينَ، فَكَانَ ثَانِي الْوَصْفَيْنِ بَيَانًا لِأَوَّلِهِمَا وَإِنَّمَا اخْتَلَفَتِ الْعِبَارَتَانِ لِلتَّفَنُّنِ.
Bil ki tercih edilen veche göre el-muktesimîn'in anlamı, «Kur'an'ı taksim edenler/bölenler» demektir. Bu da { جَعَلُوا الْقُرْآنَ عِضِينَ } “Kur'an'ı parça parça kıldılar” kavlinin anlamıdır; dolayısıyla iki vasfın ikincisi birincisinin açıklaması olmuştur, iki ifadenin farklı olması ise üslup çeşitliliği (tefennün) içindir.
وَأَنَّ ذَمَّ الْمُشَبَّهِ بِهِمْ يَقْتَضِي ذَمَّ الْمُشَبَّهِينَ فَعُلِمَ أَنَّ الْمُشَبَّهِينَ قَدْ تَلَقَّوُا الْقُرْآنَ الْعَظِيمَ بالردّ والتكذيب.
Kendilerine benzetilenlerin (müşebbehün bih) yerilmesi, benzetilenlerin (müşebbeh) de yerilmesini gerektirir; böylece benzetilenlerin yüce Kur'an'ı reddetme ve yalanlama ile karşıladıkları anlaşılmıştır.
[٩٢، ٩٣]
[92, 93]
[سُورَة الْحجر (١٥) : الْآيَات ٩٢ إِلَى ٩٣]
[Hicr Suresi (15), Ayetler 92 ila 93]
فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ (٩٢) عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ (٩٣)
{ فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ (٩٢) عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ (٩٣) } “Rabbine andolsun ki, yapmakta oldukları şeylerden ötürü onların hepsini mutlaka sorguya çekeceğiz! (92-93)”
الْفَاءُ لِلتَّفْرِيعِ، وَهَذَا تَفْرِيعٌ عَلَى مَا سَبَقَ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِيلَ [سُورَة الْحجر: ٨٥] .
Fâ harfi tefrî' içindir ve bu, Allah Teâlâ'nın daha önce geçen: { وَإِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِيلَ } “Kıyamet mutlaka gelecektir; sen şimdi güzel bir hoşgörüyle muamele et” [Hicr Suresi: 85] kavli üzerine bir tefrîdir.
وَالْوَاوُ لِلْقَسَمِ، فَالْمُفَرَّعُ هُوَ الْقَسَمُ وَجَوَابُهُ. وَالْمَقْصُودُ بِالْقَسَمِ تَأْكِيدُ الْخَبَرِ. وَلَيْسَ الرَّسُول- ﵊ مِمَّنْ يَشُكُّ فِي صِدْقِ هَذَا الْوَعِيدِ وَلَكِنَّ التَّأْكِيدَ مُتَسَلِّطٌ عَلَى مَا فِي الْخَبَرِ مِنْ تَهْدِيدِ مُعَادِ ضَمِيرِ النصب فِي لَنَسْئَلَنَّهُمْ.
Vâv ise yemin içindir; dolayısıyla tefrî edilen şey yemin ve cevabıdır. Yeminden maksat haberi pekiştirmektir. Resûl (aleyhisselâm) bu vaîdin doğruluğundan şüphe eden biri değildir; fakat pekiştirme (tekit), { لَنَسْئَلَنَّهُمْ } fiilindeki mansub zamirin merciine yönelik haberde bulunan tehdide taalluk etmektedir.
وَوَصْفُ الرَّبِّ مُضَافًا إِلَى ضَمِيرِ النَّبِيءِ ﷺ إِيمَاءً إِلَى أَنَّ فِي السُّؤَالِ الْمُقْسَمِ عَلَيْهِ حَظًّا مِنَ التَّنْوِيهِ بِهِ، وَهُوَ سُؤَالُ اللَّهِ الْمُكَذِّبِينَ عَنْ تَكْذِيبِهِمْ إِيَّاهُ سُؤَالَ رَبٍّ يَغْضَبُ لِرَسُولِهِ- ﵊.
Rabb vasfının Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) zamirine muzaf kılınması, üzerine yemin edilen sorgulamada onu yüceltme (tenvîh) payı bulunduğuna bir ima taşır; bu da Allah'ın, yalanlayanları Resûl'ünü yalanlamalarından ötürü, Resûlü (aleyhisselâm) adına öfkelenen bir Rabbin sorgulaması gibi sorgulamasıdır.
وَالسُّؤَالُ مُسْتَعْمَلٌ فِي لَازِمِ مَعْنَاهُ وَهُوَ عِقَابُ الْمَسْئُولِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ لَتُسْئَلُنَّ يَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِيمِ [سُورَة التكاثر: ٨] فَهُوَ وَعِيد لِلْفَرِيقَيْنِ.
Sual (sorgulama), Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ لَتُسْئَلُنَّ يَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِيمِ } “Sonra o gün nimetlerden mutlaka sorguya çekileceksiniz” [Tekâsür Suresi: 8] kavlinde olduğu gibi lazımî anlamında, yani sorgulananın cezalandırılmasında kullanılmıştır; dolayısıyla bu, iki grup için bir tehdittir.
[٩٤- ٩٦]
[94-96]
[سُورَة الْحجر (١٥) : الْآيَات ٩٤ إِلَى ٩٦]
[Hicr Suresi (15), Ayetler 94 ila 96]
فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ (٩٤) إِنَّا كَفَيْناكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ (٩٥) الَّذِينَ يَجْعَلُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (٩٦)
{ فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ (٩٤) إِنَّا كَفَيْناكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ (٩٥) الَّذِينَ يَجْعَلُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (٩٦) } “Sana emrolunanı açıkça tebliğ et ve müşriklerden yüz çevir. (94) Şüphesiz o alaycılara karşı biz sana yeteriz. (95) Onlar ki Allah ile beraber başka ilah edinirler; yakında bilecekler! (96)”
تَفْرِيعٌ عَلَى جُمْلَةِ وَلَقَدْ آتَيْناكَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي [سُورَة الْحجر: ٨٧] بِصَرِيحِهِ وَكِنَايَتِهِ عَنِ التَّسْلِيَةِ عَلَى مَا يُلَاقِيهِ مِنْ تَكْذِيبِ قَوْمِهِ.
{ وَلَقَدْ آتَيْناكَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي } “Andolsun, sana tekrarlanan yedi [ayeti verdik]” [Hicr Suresi: 87] cümlesinin sarih anlamına ve kavminin yalanlaması karşısında maruz kaldığı şeylere karşı teselliyi kinaye etmesine dayanan bir tefrîdir.
نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي السَّنَةِ الرَّابِعَةِ أَوِ الْخَامِسَةِ مِنَ الْبَعْثَةِ وَرَسُولُ اللَّهِ- ﵊ مُخْتَفٍ فِي دَارِ الْأَرْقَمِ بْنِ أَبِي الْأَرْقَمِ. رُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: مَا زَالَ النَّبِيءُ ﷺ مُسْتَخْفِيًا حَتَّى نَزَلَتْ: فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ فَخَرَجَ هُوَ وَأَصْحَابُهُ. يَعْنِي أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ لَمَّا نَزَلَتْ سُورَةُ الْمُدَّثِّرِ كَانَ يَدْعُو النَّاسَ خُفْيَةً وَكَانَ مَنْ أَسْلَمَ مِنَ النَّاسِ إِذَا أَرَادَ الصَّلَاةَ يَذْهَبُ إِلَى بَعْضِ الشِّعَابِ يَسْتَخْفِي بِصَلَاتِهِ مِنَ الْمُشْرِكِينَ، فَلَحِقَهُمُ الْمُشْرِكُونَ يَسْتَهْزِئُونَ بِهِمْ وَيَعِيبُونَ صَلَاتَهُمْ، فَحَدَثَ تَضَارُبٌ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ أَدْمَى فِيهِ سَعْدٌ رَجُلًا مِنَ الْمُشْرِكِينَ. فَبَعْدَ تِلْكَ الْوَقْعَةِ دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَأَصْحَابُهُ دَارَ الْأَرْقَمِ عِنْدَ الصَّفَا فَكَانُوا يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ بِهَا وَاسْتَمَرُّوا كَذَلِكَ ثَلَاثَ سِنِينَ أَوْ تَزِيدُ، فَنَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى:
Bu ayet, bi'setin dördüncü veya beşinci yılında, Resûlullah (aleyhisselâm) Erkam b. Ebi'l-Erkam'ın evinde gizlendiği sırada inmiştir. Abdullah b. Mes'ûd'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem), { فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ } ayeti inene kadar gizlenmeye devam etti; inince kendisi ve ashabı ortaya çıktılar.» Yani Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Müddessir Suresi indiğinde insanları gizlice davet ediyordu. İnsanlardan Müslüman olanlar namaz kılmak istediklerinde müşriklerden namazlarını gizlemek için bazı vadilere/dağ geçitlerine gidiyorlardı. Müşrikler onlara yetişip onlarla alay ediyor ve namazlarını ayıplıyorlardı. Derken aralarında ve Sa'd b. Ebî Vakkas arasında bir kavga çıktı ve Sa'd bu kavgada müşriklerden bir adamı yaralayıp kanını akıttı. Bu hadiseden sonra Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve ashabı Safâ yanındaki Dâru'l-Erkam'a girdiler, namazı orada ikame ediyorlardı ve bu durum üç yıl veya daha fazla sürdü. Sonra Allah Teâlâ'nın şu kavli indi:
فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ الْآيَةَ. وَبِنُزُولِهَا تَرَكَ الرَّسُولُ ﷺ الِاخْتِفَاءَ بِدَارِ الْأَرْقَمِ وَأَعْلَنَ بِالدَّعْوَةِ لِلْإِسْلَامِ جَهْرًا.
{ فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ } ayeti... Onun inmesiyle Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Dâru'l-Erkam'da gizlenmeyi bıraktı ve İslam davetini açıkça ilan etti.
وَالصَّدْعُ: الْجَهْرُ وَالْإِعْلَانُ. وَأَصْلُهُ الِانْشِقَاقُ. وَمِنْهُ انْصِدَاعُ الْإِنَاءِ، أَيِ انْشِقَاقُهُ.
Sad' (الصَّدْع): Açığa vurmak ve ilan etmektir. Aslı yarılmaktır (inşikâk). Kabın çatlaması (insidâ'u'l-inâ), yani yarılması bu köktendir.
فَاسْتُعْمِلَ الصَّدْعُ فِي لَازِمِ الِانْشِقَاقِ وَهُوَ ظُهُورُ الْأَمْرِ الْمَحْجُوبِ وَرَاءَ الشَّيْءِ الْمُنْصَدِعِ فَالْمُرَادُ هُنَا الْجَهْرُ والإعلان.
Dolayısıyla sad' kelimesi, yarılmanın gereği (lâzımı) olan yarılan şeyin arkasında gizli kalan hususun açığa çıkması anlamında kullanılmıştır; burada murat edilen ise açığa vurmak ve ilan etmektir.
وَمَا صدق «مَا تُؤْمَرُ» هُوَ الدَّعْوَةُ إِلَى الْإِسْلَامِ.
«Emrolunduğun şey»in (مَا تُؤْمَرُ) mâsadakı (karşılığı) İslam'a davettir.
وَقَصْدُ شُمُولِ الْأَمْرِ كُلُّ مَا أُمِرَ الرَّسُولُ- ﵊ بِتَبْلِيغِهِ هُوَ نُكْتَةُ حَذْفِ مُتَعَلِّقِ تُؤْمَرُ، فَلَمْ يُصَرِّحْ بِنَحْوِ بِتَبْلِيغِهِ أَوْ بِالْأَمْرِ بِهِ أَوْ بِالدَّعْوَةِ إِلَيْهِ. وَهُوَ إِيجَازٌ بَدِيعٌ.
Emrin Resûl'ün (aleyhisselâm) tebliğ etmekle emrolunduğu her şeyi kapsamasını kastetmek, «emrolunuyorsun» (tu'meru) fiilinin müteallakının hazfedilme nüktesidir; nitekim «onu tebliğ etmekle» yahut «onu emretmekle» veya «ona davet etmekle» gibi sarahaten belirtilmemiştir. Bu da harika bir îcazdır (veciz anlatımdır).
وَالْإِعْرَاضُ عَنِ الْمُشْرِكِينَ الْإِعْرَاضُ عَنْ بَعْضِ أَحْوَالِهِمْ لَا عَنْ ذَوَاتِهِمْ. وَذَلِكَ إِبَايَتُهُمُ الْجَهْرَ بِدَعْوَةِ الْإِسْلَامِ بَيْنَ ظَهْرَانِيهِمْ، وَعَنِ اسْتِهْزَائِهِمْ، وَعَنْ تَصَدِّيهِمْ إِلَى أَذَى الْمُسْلِمِينَ.
Müşriklerden yüz çevirmek, bizzat kendilerinden değil, bazı hâllerinden yüz çevirmektir. Bu da onların aralarında İslam davetinin açıktan yapılmasına karşı çıkmalarından, alaylarından ve Müslümanlara eziyet etmeye yeltenmelerinden [yüz çevirmektir].
وَلَيْسَ الْمُرَادُ الْإِعْرَاضَ عَنْ دَعْوَتِهِمْ لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ مَانِعٌ مِنْ ذَلِكَ، وَكَذَلِكَ جُمْلَةُ إِنَّا كَفَيْناكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ.
Onları davet etmekten yüz çevirmek kastedilmiş değildir; zira Allah Teâlâ'nın: { فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ } “Sana emrolunanı açıkça tebliğ et” kavli buna manidir; keza { إِنَّا كَفَيْناكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ } “Şüphesiz o alaycılara karşı biz sana yeteriz” cümlesi de böyledir.
وَجُمْلَةُ إِنَّا كَفَيْناكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ تَعْلِيلٌ لِلْأَمْرِ بِالْإِعْلَانِ بِمَا أُمِرَ بِهِ، فَإِنَّ اخْتِفَاءَ النَّبِيءِ ﷺ بِدَارِ الْأَرْقَمِ كَانَ بِأَمْرٍ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لِحِكْمَةٍ عَلِمَهَا اللَّهُ أَهَمُّهَا تَعَدُّدُ الدَّاخِلِينَ فِي الْإِسْلَامِ فِي تِلْكَ الْمُدَّةِ بِحَيْثُ يَغْتَاظُ الْمُشْرِكُونَ مِنْ وَفْرَةِ الدَّاخِلِينَ فِي الدِّينِ مَعَ أَنَّ دَعْوَتَهُ مَخْفِيَةٌ، ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ أَمَرَ رَسُولَهُ- ﵊ بِإِعْلَانِ دَعْوَتِهِ لِحِكْمَةٍ أَعْلَى تَهَيَّأَ اعْتِبَارُهَا فِي عِلْمِهِ تَعَالَى.
{ إِنَّا كَفَيْناكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ } cümlesi, emrolunduğu şeyi ilan etme emrinin gerekçesidir (ta'lîlidir). Çünkü Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) Dâru'l-Erkam'da gizlenmesi, Allah Teâlâ'nın bildiği bir hikmet gereği Allah'ın emriyle olmuştu. Bu hikmetlerin en önemlisi, daveti gizli olduğu halde dine girenlerin çokluğundan ötürü müşrikleri öfkelendirecek şekilde bu süre zarfında İslam'a girenlerin çoğalmasıydı. Sonra Allah, ilâhî ilminde dikkate alınması takdir edilen daha üstün bir hikmetten ötürü Resûlü’ne (aleyhisselâm) davetini ilan etmesini emretti.
وَالتَّعْبِيرُ عَنْهُمْ بِوَصْفِ الْمُسْتَهْزِئِينَ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّهُ كَفَاهُ اسْتِهْزَاءُهُمْ وَهُوَ أَقَلُّ أَنْوَاعِ الْأَذَى، فَكِفَايَتُهُ مَا هُوَ أَشَدُّ مِنْ الِاسْتِهْزَاءِ مِنَ الْأَذَى مَفْهُومٌ بِطْرِيقِ الْأَحْرَى.
Onların «alaycılar» (müstehziîn) vasfıyla ifade edilmesi, eziyet türlerinin en hafifi olan alaylarına karşı ona yettiğine bir imadır; dolayısıyla eziyetten alaydan daha şiddetli olan hususlarda da ona yeteceği evleviyet yoluyla (evlâiyetle) anlaşılır.
وَتَأْكِيدُ الْخَبَرِ بِ (إِنَّ) لِتَحْقِيقِهِ اهْتِمَامًا بِشَأْنِهِ لَا لِلشَّكِّ فِي تَحَقُّقِهِ.
Haberin { إِنَّ } ile tekit edilmesi, gerçekleşmesinde şüphe olduğu için değil, konusuna verilen ehemmiyet sebebiyle onu kesinleştirmek içindir.
وَالتَّعْرِيفُ فِي الْمُسْتَهْزِئِينَ لِلْجِنْسِ فَيُفِيدُ الْعُمُومَ، أَيْ كَفَيْنَاك كل مستهزء. وَفِي التَّعْبِيرِ عَنْهُمْ بِهَذَا الْوَصْفِ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ قُصَارَى مَا يُؤْذُونَهُ بِهِ الِاسْتِهْزَاءُ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلَّا أَذىً [سُورَة آل عمرَان: ١١١] ، فَقَدْ صَرَفَهُمُ اللَّهُ عَنْ أَنْ يُؤْذُوا النَّبِيءَ ﷺ بِغَيْرِ الِاسْتِهْزَاءِ. وَذَلِكَ لُطْفٌ مِنَ اللَّهِ بِرَسُولِهِ ﷺ.
el-Müstehziîn kelimesindeki belirlilik (tarif) cins içindir ve umum ifade eder; yani «her alaycıya karşı sana yettik» demektir. Onların bu vasıfla ifade edilmesinde, ona verebilecekleri eziyetin nihayetinin ancak alay olduğuna bir ima vardır; nitekim Allah Teâlâ: { لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلَّا أَذىً } “Onlar size eziyetten başka bir zarar veremezler” [Âl-i İmrân Suresi: 111] buyurmuştur. Gerçekten de Allah onları, Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) alay dışında bir şeyle eziyet etmekten alıkoymuştur. Bu da Allah'ın Resûlü’ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir lütfudur.
وَمَعْنَى الْكِفَايَةِ تَوَلِّي الْكَافِيَ مُهِمَّ الْمَكْفِيِّ، فَالْكَافِي هُوَ مُتَوَلِّي عَمَلٍ عَنْ غَيْرِهِ لِأَنَّهُ أَقْدَرُ عَلَيْهِ أَوْ لِأَنَّهُ يَبْتَغِي رَاحَةَ الْمُكْفَى. يُقَالُ: كَفَيْتُ مُهِمَّكَ، فَيَتَعَدَّى الْفِعْلُ إِلَى مَفْعُولَيْنِ ثَانِيهِمَا هُوَ الْمُهِمُّ الْمَكْفِيُ مِنْهُ. فَالْأَصْلُ أَنْ يَكُونَ مَصْدَرًا فَإِذَا كَانَ اسْمَ ذَاتٍ فَالْمُرَادُ أَحْوَالُهُ الَّتِي يَدُلُّ عَلَيْهَا الْمَقَامُ، فَإِذَا قُلْتَ: كَفَيْتُكَ عَدُوَّكَ، فَالْمُرَادُ: كَفَيْتُكَ بَأْسَهُ، وَإِذَا قُلْتَ:
Kifayetin (yetmenin) anlamı; yeten kimsenin (kâfî), yetinilen kimsenin (mekfî) mühim işini üstlenmesidir. Dolayısıyla kâfî; ya o işe daha muktedir olduğu için yahut mekfînin rahatını dilediği için başkasının yerine bir işi üstlenen kimsedir. «Kefeytü mühimmeke» (Senin mühim işini gördüm/yettim) denilir; fiil iki mef'ûle geçer ki ikincisi, kendisinden kifayet edilen mühim iştir. Asıl olan bunun masdar olmasıdır; şayet bir zat ismi olursa, murat edilen makamın delalet ettiği durumlardır. Nitekim: «Seni düşmanına karşı korudum/yettim» dediğinde murat: «Onun kötülüğüne/şiddetine karşı sana yettim» demektir; keza:
كَفَيْتُكَ غَرِيمَكَ، فَالْمُرَادُ: كَفَيْتُكَ مُطَالَبَتَهُ. فَلَمَّا قَالَ هُنَا كَفَيْناكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ فُهِمَ أَنَّ الْمُرَادَ كَفَيْنَاكَ الِانْتِقَامَ مِنْهُمْ وَإِرَاحَتُكَ مِنَ اسْتِهْزَائِهِمْ. وَكَانُوا يَسْتَهْزِئُونَ بِصُنُوفٍ مِنْ الِاسْتِهْزَاءِ كَمَا تَقَدَّمَ.
«Seni alacaklına karşı korudum/yettim» dediğinde murat: «Onun talebine karşı sana yettim» demektir. Burada: { كَفَيْناكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ } “[Alaycılara karşı] biz sana yeteriz” buyurunca, muradın «onlardan intikam alma hususunda sana yettik ve seni onların alaylarından rahata kavuşturduk» olduğu anlaşılmıştır. Onlar ise daha önce geçtiği üzere çeşit çeşit alaylarla istihza ediyorlardı.
وَيَأْتِي فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ مِنَ اسْتِهْزَائِهِمِ اسْتِهْزَاؤُهُمْ بِأَسْمَاءِ سُوَرِ الْقُرْآنِ مِثْلُ سُورَةِ الْعَنْكَبُوتِ وَسُورَةِ الْبَقَرَةِ، كَمَا فِي «الْإِتْقَانِ» فِي ذِكْرِ أَسْمَاءِ السُّوَرِ.
Birçok ayette onların alaylarından biri olarak, el-İtkân'da sure isimlerinin zikrinden aktarıldığı üzere Ankebût Suresi ve Bakara Suresi gibi Kur'an surelerinin isimleriyle alay etmeleri de geçmektedir.
وَعُدَّ مِنْ كُبَرَائِهِمْ خَمْسَةٌ هُمُ: الْوَلِيدُ بْنُ الْمُغِيرَةِ، وَالْأَسْوَدُ بْنُ عَبْدِ يَغُوثَ، وَالْأَسْوَدُ بْنُ الْمُطَّلِبِ، وَالْحَارِثُ بن عَيْطَلَةَ (وَيُقَالُ ابْنُ عَيْطَلٍ وَهُوَ اسْمُ أُمِّهِ دُعِيَ لَهَا وَاسْمُ أَبِيهِ قَيْسٌ.
Onların ileri gelenlerinden beş kişi sayılmıştır, bunlar: Velîd b. el-Mugîre, el-Esved b. Abdiyeğûs, el-Esved b. el-Muttalib, Hâris b. Aytale (kendisine İbn Aytal da denir; bu annesinin ismidir, ona nispet edilmiştir, babasının adı ise Kays'tır...
وَفِي «الْكَشَّاف» و «الْقُرْطُبِيّ» أَنَّهُ ابْنُ الطُّلَاطِلَةِ، وَمِثْلُهُ فِي «الْقَامُوسِ» ، وَهِيَ بِضَمِّ الطَّاءِ
el-Keşşâf ve el-Kurtubî'de onun İbnü't-Tulâtıle olduğu belirtilmiştir; el-Kâmûs'ta da böyledir. Bu kelime ilk tı (ط) harfinin ötresi,
الْأُولَى وَكَسْرِ الطَّاءِ الثَّانِيَةِ) وَالْعَاصِي بْنُ وَائِلٍ، هَلَكُوا بِمَكَّةَ مُتَتَابِعِينَ، وَكَانَ هَلَاكُهُمُ الْعَجِيبُ الْمَحْكِيُّ فِي كُتُبِ السِّيرَةِ صَارِفًا أَتْبَاعَهُمْ عَنْ الِاسْتِهْزَاءِ لِانْفِرَاطِ عِقْدِهِمْ.
ikinci tı (ط) harfinin ise esresi iledir) ve el-Âs b. Vâil'dir. Bunlar Mekke'de birbiri ardınca helak oldular. Siyer kitaplarında nakledilen ibretlik helakleri, birlik ve beraberlikleri dağıldığı için tâbilerini alay etmekten vazgeçirmiştir.
وَقَدْ يَكُونُ مِنْ أَسْبَابِ كِفَايَتِهِمْ زِيَادَةُ الدَّاخِلِينَ فِي الْإِسْلَامِ بِحَيْثُ صَارَ بَأْسُ الْمُسْلِمِينَ مَخْشِيًّا وَقَدْ أَسْلَمَ حَمْزَةُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ ﵁ فَاعْتَزَّ بِهِ الْمُسْلِمُونَ، وَلَمْ يَبْقَ مِنْ أَذَى الْمُشْرِكِينَ إِيَّاهُمْ إِلَّا الِاسْتِهْزَاءُ، ثُمَّ أَسْلَمَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ- ﵁ فَخَشِيَهُ سُفَهَاءُ الْمُشْرِكِينَ، وَكَانَ إِسْلَامُهُ فِي حُدُودِ سَنَةِ خَمْسٍ مِنَ الْبَعْثَةِ.
Onlara karşı yetilmesinin sebeplerinden biri de, Müslümanların gücünden çekinilir hâle gelmesi şeklinde İslam'a girenlerin artması olabilir. Nitekim Hamza b. Abdilmuttalib (radıyallâhu anh) Müslüman olmuş ve Müslümanlar onunla güç kazanmıştı; müşriklerin onlara verdiği eziyetten geriye sadece alay kalmıştı. Sonra Ömer b. el-Hattâb (radıyallâhu anh) Müslüman oldu ve müşriklerin beyinsizleri ondan korktu. Onun Müslüman oluşu bi'setin yaklaşık beşinci yılında idi.
وَوَصْفُهُمْ بِ الَّذِينَ يَجْعَلُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ لِلتَّشْوِيهِ بِحَالِهِمْ، وَلِتَسْلِيَةِ الرَّسُولِ ﷺ بِأَنَّهُمْ مَا اقْتَصَرُوا عَلَى الِافْتِرَاءِ عَلَيْهِ فَقَدِ افْتَرَوْا عَلَى اللَّهِ.
Onların { الَّذِينَ يَجْعَلُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ } “[Onlar] Allah ile beraber başka bir ilah edinenlerdir” şeklinde vasıflandırılmaları; durumlarının çirkinliğini ortaya koymak ve sadece Resûl'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) iftira etmekle kalmayıp Allah'a da iftira ettiklerini belirterek Resûl'ü (sallallâhu aleyhi ve sellem) teselli etmek içindir.
وَصِيغَةُ الْمُضَارِعِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يَجْعَلُونَ لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّهُمْ مُسْتَمِرُّونَ عَلَى ذَلِكَ مُجَدِّدُونَ لَهُ.
Yüce Allah'ın { يَجْعَلُونَ } “edinirler” buyruğundaki muzari (geniş/şimdiki zaman) sîgası, onların bu tutumu sürekli sürdürdüklerine ve onu tazelediklerine işaret etmek içindir.
وَفُرِّعَ عَلَى الْأَمْرَيْنِ الْوَعِيدُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ. وَحَذْفُ مَفْعُولِ يَعْلَمُونَ لِدَلَالَةِ الْمَقَامِ عَلَيْهِ، أَيْ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ جَزَاء بهتانهم.
Her iki hususa da Yüce Allah'ın { فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ } “Yakında bilecekler” buyruğundaki tehdit terettüp ettirilmiştir. Makamın ona delalet etmesi sebebiyle { يَعْلَمُونَ } “bilecekler” fiilinin mef'ûlü hazfedilmiştir; yani «iftiralarının cezasını yakında bilecekler» demektir.
[٩٧- ٩٩]
[97-99]
[سُورَة الْحجر (١٥) : الْآيَات ٩٧ إِلَى ٩٩]
[Hicr Suresi (15), Ayetler: 97'den 99'a]
وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّكَ يَضِيقُ صَدْرُكَ بِما يَقُولُونَ (٩٧) فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ (٩٨) وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ (٩٩)
{ وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّكَ يَضِيقُ صَدْرُكَ بِما يَقُولُونَ (٩٧) فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ (٩٨) وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ (٩٩) } “Andolsun, onların söyledikleri şeyler yüzünden senin göğsünün daraldığını biliyoruz. (97) Sen Rabbini hamd ile tesbih et ve secde edenlerden ol! (98) Ve sana yakîn (ölüm) gelinceye kadar Rabbine ibadet et! (99)”