وَالْمَثَلُ تَقَدَّمَ تَفْصِيلُ مَعَانِيهِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارًا فِي سُورَة الْبَقَرَةِ [١٧] .
el-Mesel (الْمَثَلُ) lafzının anlamlarının ayrıntısı daha önce Bakara Suresi'ndeki: { مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارًا } [Bakara: 17] ayetinde geçmişti.
والْعَزِيزُ الْحَكِيمُ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ فِي سُورَة الْبَقَرَة [٢٠٩] .
el-Azîz el-Hakîm (الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ) lafızları daha önce Bakara Suresi'ndeki: { فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } [Bakara: 209] buyruğunda geçmişti.
[سُورَة النَّحْل (١٦) : آيَة ٦١]
[Nahl Suresi (16), Ayet 61]
وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ مَا تَرَكَ عَلَيْها مِنْ دَابَّةٍ وَلكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ (٦١)
{ وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ مَا تَرَكَ عَلَيْها مِنْ دَابَّةٍ وَلكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ (٦١) } “Eğer Allah insanları zulümleri yüzünden hemen cezalandırsaydı, yeryüzünde hiçbir canlı bırakmazdı. Fakat onları belirlenmiş bir süreye kadar erteler. Ecelleri geldiği zaman ise ne bir an geri kalabilirler ne de öne geçebilirler.”
هَذَا اعْتِرَاضٌ فِي أَثْنَاءِ التَّوْبِيخِ عَلَى كُفْرِهِمُ الَّذِي مِنْ شَرَائِعِهِ وَأْدُ الْبَنَاتِ. فَأَمَّا وَصْفُ
Bu, kurallarından biri de kız çocuklarını diri diri gömmek olan küfürlerini azarlama esnasında bir ara cümledir (itirâz). Kendileri için ar duydukları
جَعْلِهِمْ لِلَّهِ الْبَنَاتِ اللَّاتِي يَأْنَفُونَ مِنْهَا لِأَنْفُسِهِمْ، وَوَصَفَ ذَلِكَ بِأَنَّهُ حُكْمُ سُوءٍ، وَوَصَفَ حَالَهُمْ بِأَنَّهَا مَثَلُ سَوْءٍ، وَعَرَّفَهُمْ بِأَخَصِّ عَقَائِدِهِمْ أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ، أَتْبَعَ ذَلِكَ بِالْوَعِيدِ عَلَى أَقْوَالِهِمْ وَأَفْعَالِهِمْ.
kız çocuklarını Allah'a isnad etmelerini, bunu kötü bir hüküm olarak ve onların durumunu da kötü bir sıfat olarak nitelemesini ve onları en belirgin inançları olan ahirete iman etmeme vasfıyla tanıtmasını, söz ve fiillerine karşı bir tehdit ile devam ettirmiştir.
وَالظُّلْمُ: الِاعْتِدَاءُ عَلَى الْحَقِّ. وَأَعْظَمُهُ الِاعْتِدَاءُ عَلَى حَقِّ الْخَالِقِ عَلَى مَخْلُوقَاتِهِ، وَهُوَ حَقُّ إِفْرَادِهِ بِالْعِبَادَةِ، وَلِذَلِكَ كَانَ الظُّلْمُ فِي الْقُرْآنِ إِذَا لَمْ يُعَدَّ إِلَى مفعول نحولَمُوا أَنْفُسَهُمْ
Zulüm: Hakka tecavüz etmektir. Bunun en büyüğü de Yaratıcı'nın yaratılmışlar üzerindeki hakkına tecavüz etmektir ki bu da ibadette O'nu birleme hakkıdır. Bu sebeple Kur'an'da zulüm, { ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ }
[سُورَة آل عمرَان: ١١٧] مُرَادًا مِنْهُ أَعْظَمُ الظُّلْمِ وَهُوَ الشِّرْكُ حَتَّى صَارَ ذَلِكَ حَقِيقَةً عُرْفِيَّةً فِي مُصْطَلَحِ الْقُرْآنِ، وَهُوَ الْمُرَادُ هُنَا مِنْ هَذَا الْإِنْذَارِ. وَأَمَّا الظُّلْمُ الَّذِي هُوَ دُونَ الْإِشْرَاكِ بِاللَّهِ فَغَيْرُ مُرَادٍ هُنَا لِأَنَّهُ مَرَاتِبُ مُتَفَاوِتَةٌ كَمَا يَأْتِي قَرِيبًا فَلَا يَقْتَضِي عِقَابَ الِاسْتِئْصَالِ عَلَى عُمُومِهِ.
[Âl-i İmrân Suresi: 117] gibi bir mef'ule geçişli kılınmadığında, zulmün en büyüğü olan şirk kastedilmiş ve bu durum Kur'an ıstılahında örfî bir hakikat haline gelmiştir; bu uyarıda burada kastedilen de budur. Allah'a ortak koşmanın altındaki zulme gelince, az sonra geleceği üzere farklı derecelerde olduğu için burada kastedilmemiştir; dolayısıyla genel olarak toptan yok etme cezasını gerektirmez.
وَالتَّعْرِيفُ فِي النَّاسَ يُحْمَلُ عَلَى تَعْرِيفِ الْجِنْسِ لِيَشْمَلَ جَمِيعَ النَّاسِ، لِأَنَّ ذَلِكَ أَنْسَبُ بِمَقَامِ الزَّجْرِ، فَلَيْسَ قَوْلُهُ تَعَالَى: النَّاسَ مُرَادًا بِهِ خُصُوصُ الْمُشْرِكِينَ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ الَّذِينَ عَادَتْ عَلَيْهِمُ الضَّمَائِرُ الْمُتَقَدِّمَةُ فِي قَوْلِهِ: لِيَكْفُرُوا بِما آتَيْناهُمْ [سُورَة النَّحْل:
{ النَّاسَ } lafzındaki belirlilik (el-takısı), bütün insanları kapsaması için cins belirliliğine hamletmelidir; çünkü bu, sakındırma makamına daha uygundur. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: { النَّاسَ } buyruğuyla, { لِيَكْفُرُوا بِما آتَيْناهُمْ } [Nahl Suresi:
٥٥] وَمَا بَعْدَهُ مِنَ الضَّمَائِرِ، وَبِذَلِكَ لَا يَكُونُ لَفْظُ النَّاسَ إِظْهَارًا فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ.
55] ve sonrasındaki zamirlerin döndüğü Mekke ehlinin müşrikleri özellikle kastedilmemiştir; böylece { النَّاسَ } lafzı zamir makamında açık isim getirme (izhâr) türünden olmaz.
وَضَمِيرُ عَلَيْها صَادِقٌ عَلَى الْأَرْضِ وَإِنْ لَمْ يَجْرِ لَهَا ذِكْرٌ فِي الْكَلَامِ فَإِنَّ الْمَقَامَ دَالٌّ عَلَيْهَا. وَذَلِكَ اسْتِعْمَالٌ مَعْرُوفٌ فِي كَلَامِهِمْ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ [سُورَة ص: ٣٢] يَعْنِي الشَّمْسَ، وَيَقُولُونَ: أَصْبَحَتْ بَارِدَةً، يُرِيدُونَ الْغَدَاةَ، وَيَقُولُ أَهْلُ الْمَدِينَةِ:
{ عَلَيْها } zamiri, sözde açıkça zikredilmemiş olsa bile yeryüzüne uygundur; zira makam ona delalet etmektedir. Bu, onların dilinde bilinen bir kullanımdır; nitekim Teâlâ'nın: { حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ } [Sâd Suresi: 32] “Nihayet [güneş] perdenin ardına gizlendi” buyruğunda güneşi kastetmesi gibi. Yine Araplar sabah vaktini kastederek: 'Soğuk oldu' derler. Medine ehli de:
مَا بَيْنَ لَابَتَيْهَا أَحَدٌ يَفْعَلُ كَذَا، يُرِيدُونَ لَابَتَيِ الْمَدِينَةِ.
Medine'nin iki taşlığını kastederek: 'İki taşlığı arasında hiç kimse böyle yapmaz' der.
وَالدَّابَّةُ: اسْمٌ لِمَا يَدِبُّ عَلَى الْأَرْضِ، أَيْ يَمْشِي، وَتَأْنِيثُهُ بِتَأْوِيلِ ذَاتٍ. وَخُصَّ اسْمُ دَابَّةٍ فِي الِاسْتِعْمَالِ بِالْإِطْلَاقِ عَلَى مَا عَدَا الْإِنْسَانِ مِمَّا يَمْشِي عَلَى الْأَرْضِ.
ed-Dâbbe (الدَّابَّةُ): Yeryüzünde deprenen, yani yürüyen canlıların ismidir; müennes kılınması 'zat' teviliyledir. Dâbbe ismi kullanımda, yeryüzünde yürüyen canlılardan insan dışındakilere tahsis edilmiştir.
وَحَرْفُ لَوْ حَرْفُ امْتِنَاعٍ لِامْتِنَاعٍ، أَيْ حَرْفُ شَرْطٍ يَدُلُّ عَلَى امْتِنَاعِ وُقُوعِ جَوَابِهِ لِأَجْلِ امْتِنَاعِ وُقُوعِ شَرْطِهِ. وَشَرْطُ لَوْ مُلَازِمٌ لِلزَّمَنِ الْمَاضِي فَإِذَا وَقَعَ بَعْدَ لَوْ مُضَارِعٌ انْصَرَفَ إِلَى الْمَاضِي غَالِبًا.
{ لَوْ } harfi imtina' li'l-imtina' (şartın gerçekleşmemesi sebebiyle cevabın da gerçekleşmediğini bildiren) harfidir; yani şartının gerçekleşmemesinden dolayı cevabının gerçekleşmesinin imkansızlığına delalet eden bir şart edatıdır. { لَوْ } edatının şartı geçmiş zamana ayrılmaz bir şekilde bağlıdır; { لَوْ } edatından sonra muzari fiil geldiğinde çoğunlukla geçmiş zamana döner.
فَالْمَعْنَى: لَوْ كَانَ اللَّهُ مُؤَاخِذًا الْخَلْقَ عَلَى شِرْكِهِمْ لَأَفْنَاهُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَأَفْنَى الدَّوَابَّ مَعَهُمْ، أَيْ وَلَكِنَّهُ لَمْ يُؤَاخِذْهُمْ.
Buna göre anlam şöyledir: Eğer Allah yaratılmışları şirkleri yüzünden cezalandıracak olsaydı, onları yeryüzünden yok eder ve hayvanları da onlarla birlikte helak ederdi; yani fakat onları hemen cezalandırmamıştır.
وَدَلِيلُ انْتِفَاءِ شَرْطِ لَوْ هُوَ انْتِفَاءُ جَوَابِهَا، وَدَلِيلُ انْتِفَاءِ جَوَابِهَا هُوَ الْمُشَاهَدَةُ، فَإِنَّ النَّاسَ وَالدَّوَابَّ مَا زَالُوا مَوْجُودِينَ عَلَى الْأَرْضِ.
{ لَوْ } edatının şartının bulunmadığının delili, cevabının bulunmayışıdır; cevabının bulunmadığının delili ise gözlemdir, zira insanlar ve hayvanlar yeryüzünde var olmaya devam etmektedir.
وَوَجْهُ الْمُلَازَمَةِ بَيْنَ مُؤَاخَذَةِ الظَّالِمِينَ بِذُنُوبِهِمْ وَبَيْنَ إِفْنَاءِ النَّاسِ غَيْرِ الظَّالِمِينَ وَإِفْنَاءِ الدَّوَابِّ أَنَّ اللَّهَ خَلَقَ النَّاسَ لِيَعْبُدُوهُ، أَيْ لِيَعْتَرِفُوا لَهُ بِالْإِلَهِيَّةِ وَالْوَحْدَانِيَّةِ فِيهَا، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:
Zalimlerin günahları yüzünden cezalandırılması ile zalim olmayan insanların ve hayvanların yok edilmesi arasındaki gereklilik (mülâzeme) ciheti şudur: Allah insanları kendisine ibadet etsinler, yani O'nun ilahlığını ve bundaki birliğini ikrar etsinler diye yaratmıştır; nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur:
وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ [سُورَة الذاريات: ٥٦] ، وَأَنَّ ذَلِكَ مُودَعٌ فِي الْفِطْرَةِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَاتِهِمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى شَهِدْنا [سُورَة الْأَعْرَاف: ١٧٢] .
{ وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ } [Zâriyât Suresi: 56] “Ben cinleri ve insanları ancak bana kulluk etsinler diye yarattım.” Bu durum fıtrata yerleştirilmiştir; nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَاتِهِمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى شَهِدْنا } [A'râf Suresi: 172] “Hani Rabbin Âdemoğullarının bellerinden zürriyetlerini almış ve onları kendilerine şahit tutarak: 'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' demişti. Onlar da: 'Evet, şahidiz' demişlerdi.”
فَنِعْمَةُ الْإِيجَادِ تَقْضِي عَلَى الْعَاقِلِ أَنْ يَشْكُرَ مُوجِدَهُ، فَإِذَا جَحَدَ وُجُودَهُ أَوْ جَحَدَ انْفِرَادَهُ بِالْإِلَهِيَّةِ فَقَدْ نَقَضَ الْعَهْدَ الَّذِي وُجِدَ عَلَى شَرْطِهِ، فَاسْتَحَقَّ الْمَحْوَ مِنَ الْوُجُودِ بِالِاسْتِئْصَالِ وَالْإِفْنَاءِ.
Var edilme nimeti, akıl sahibine kendisini var edene şükretmeyi gerektirir. Eğer O'nun varlığını veya ilahlıkta tek oluşunu inkâr ederse, varlığının şartı olan ahdi bozmuş olur; böylece kökten yok edilerek ve helak edilerek varlıktan silinmeyi hak eder.
وَبِذَلِكَ تَعَيَّنَ أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الظُّلْمِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: بِظُلْمِهِمْ الْإِشْرَاكُ أَوِ التَّعْطِيلُ.
Bununla birlikte Allah Teâlâ'nın: { بِظُلْمِهِمْ } buyruğundaki zulümden kastın şirk veya ta'tîl (Allah'ın sıfatlarını/varlığını inkâr) olduğu kesinleşmiş olur.
وَأَمَّا مَا دُونَ ذَلِك من الاهتداء عَلَى حَقِّ اللَّهِ بِمَعْصِيَةِ أَمْرِهِ، أَوْ عَلَى حُقُوقِ الْمَخْلُوقَاتِ بِاغْتِصَابِهَا فَهُوَ مَرَاتِبُ كَثِيرَةٌ، مِنْهَا اعْتِدَاءُ أَحَدٍ عَلَى وُجُودِ إِنْسَانٍ آخَرَ مُحْتَرَمِ الْحَيَاةِ فيعدمه عمدا، لذَلِك جَزَاؤُهُ الْإِفْنَاءُ لِأَنَّهُ أَفْنَى مُمَاثِلَهُ، وَلَا يَتَعَدَّاهُ إِلَى إِفْنَاءِ مَنْ مَعَهُ، وَمَا دُونُ ذَلِكَ مِنَ الظُّلْمِ لَهُ عِقَابٌ دُونَ ذَلِكَ، فَلَا يَسْتَحِقُّ شَيْءٌ غَيْرُ الشِّرْكِ الْإِهْلَاكَ، وَلَكِنْ شَأْنُ الْعِقَابِ أَنْ يُقْصَرَ عَلَى الْجَانِي.
Bunun altındaki, emrine karşı gelerek Allah'ın hakkına veya gasbederek yaratılmışların haklarına yönelik tecavüzlere gelince; bunlar pek çok derecedir. Bunlardan biri, bir kimsenin can dokunulmazlığı bulunan başka bir insanın varlığına tecavüz edip onu kasten öldürmesidir; bu sebeple onun cezası yok edilmektir (kısastır), zira kendi benzerini yok etmiştir; ancak bu ceza onun yanındakilerin yok edilmesine sirayet etmez. Bunun altındaki zulmün ise bundan daha aşağı bir cezası vardır; dolayısıyla şirk dışındaki hiçbir şey toptan helak edilmeyi hak ettirmez, cezanın gereği de yalnızca suçluya has kılınmasıdır.
فَوَجْهُ اقْتِضَاءِ الْعِقَابِ عَلَى الشِّرْكِ إِفْنَاءُ جَمِيعِ الْمُشْرِكِينَ وَدَوَابِّهِمْ أَنَّ إِهْلَاكَ الظَّالِمِينَ لَا يَحْصُلُ إِلَّا بِحَوَادِثَ عَظِيمَةٍ لَا تَتَحَدَّدُ بِمِسَاحَةِ دِيَارِهِمْ، لِأَنَّ أَسْبَابَ الْإِهْلَاكِ لَا تَتَحَدَّدُ فِي عَادَةِ نِظَامِ هَذَا الْعَالَمِ، فَلِذَلِكَ يَتَنَاوَلُ الْإِهْلَاكُ النَّاسَ غَيْرَ الظَّالِمِينَ وَيَتَنَاوَلُ دَوَابَّهُمْ.
Şirkin cezasının bütün müşriklerin ve onların hayvanlarının yok edilmesini gerektirmesinin sebebi ise şudur: Zalimlerin helak edilmesi ancak onların yurtlarının sınırlarıyla kısıtlı kalmayan büyük hadiselerle gerçekleşir; çünkü helak sebepleri bu âlemin nizamının adetinde sınırlandırılamaz, bu sebeple helak zalim olmayan insanları ve onların hayvanlarını da içine alır.
وَإِذْ قَدْ كَانَ الظُّلْمُ، أَيِ الْإِشْرَاكُ لَمْ تَخْلُ مِنْهُ الْأَرْضُ لَزِمَ مِنْ إِهْلَاكِ أَهْلِ الظُّلْمِ سَرَيَانُ الْإِهْلَاكِ إِلَى جَمِيعِ بِقَاعِ الْأَرْضِ فَاضْمَحَلَّ النَّاسُ وَالدَّوَابُّ فَيَأْتِي الْفَنَاءُ فِي قُرُونٍ مُتَوَالِيَةٍ مِنْ زَمَنِ نُوحٍ مَثَلًا، فَلَا يُوجَدُ عَلَى الْأَرْضِ دَابَّةٌ فِي وَقْتِ نُزُولِ الْآيَةِ.
Zulüm, yani şirk, yeryüzünün kendisinden hâlî kalmadığı bir durum olduğuna göre; zulüm ehlinin helak edilmesinden, bu helakin yeryüzünün her tarafına sirayet etmesi gerekirdi; böylece insanlar ve hayvanlar yok olup gider, mesela Nûh zamanından itibaren birbirini takip eden asırlarda toptan yok oluş gelir ve ayetin indiği vakitte yeryüzünde hiçbir canlı bulunmazdı.
فَأَمَّا مَنْ عَسَى أَنْ يَكُونَ بَيْنَ الْأُمَّةِ الْمُشْرِكَةِ مِنْ صَالِحِينَ فَإِنَّ اللَّهَ يُقَدِّرُ لِلصَّالِحِينَ أَسْبَابَ النَّجَاةِ بِأَحْوَالٍ خَارِقَةٍ لِلْعَادَةِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَيُنَجِّي اللَّهُ الَّذِينَ اتَّقَوْا بِمَفازَتِهِمْ لَا يَمَسُّهُمُ السُّوءُ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ [سُورَة الزمر: ٦١] . وَقَدْ أَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى بِأَنَّهُ نَجَّى هُودًا وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ، وَأَخْبَرَ بِأَنَّهُ نَجَّى أَنْبِيَاءَ آخَرِينَ. وَكَفَاكَ نَجَاةُ نُوحٍ- ﵇ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مِنَ الطُّوفَانِ فِي السَّفِينَةِ.
Müşrik toplumun arasında bulunması muhtemel sâlih kimselere gelince; şüphesiz Allah Teâlâ'nın: { وَيُنَجِّي اللَّهُ الَّذِينَ اتَّقَوْا بِمَفازَتِهِمْ لَا يَمَسُّهُمُ السُّوءُ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } “Allah, takva sahiplerini kurtuluşa ermişlikleri sebebiyle kurtarır; onlara hiçbir kötülük dokunmaz ve onlar üzülmezler de.” buyurduğu gibi, Allah sâlihler için olağanüstü durumlarla kurtuluş sebepleri takdir eder. Nitekim Allah Teâlâ, Hûd'u ve beraberindeki iman edenleri kurtardığını bildirmiş, diğer peygamberleri de kurtardığını haber vermiştir. Nûh'un -aleyhisselâm- ve onunla birlikte iman edenlerin gemi içinde tufandan kurtulması sana kâfidir.
وَقَدْ دَلَّ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى أَنَّ تَأْخِيرَهُمْ مُتَفَاوِتُ
Allah Teâlâ'nın: { وَلكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى } “Fakat onları belirlenmiş bir süreye kadar erteler.” buyruğu, onların ertelenmelerinin farklı farklı ecellerle
الْآجَالِ، فَفِي مَدَدِ تِلْكَ الْآجَالِ تَبْقَى أَقْوَامٌ كَثِيرَةٌ تَعْمُرُ بِهِمُ الْأَرْضُ، فَذَلِكَ سَبَبُ بَقَاءِ أُمَمٍ كَثِيرَةٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَمِنْ حَوْلِهِمْ.
olduğuna delalet etmiştir. Bu ecellerin süreleri içinde, kendileriyle yeryüzünün imar edildiği pek çok kavim hayatta kalır; müşriklerden ve onların çevrelerindekilerden pek çok milletin varlığını sürdürmesinin sebebi işte budur.
وَاقْتَضَى قَوْلُهُ تَعَالَى: مِنْ دَابَّةٍ إِهْلَاكَ دَوَابِّ النَّاسِ مَعَهُمْ لَوْ شَاءَ اللَّهُ ذَلِكَ، لَأَنَّ اسْتِئْصَالَ أُمَّةٍ يَشْتَمِلُ عَلَى اسْتِئْصَالِ دَوَابِّهَا، لِأَنَّ الدَّوَابَّ خُلِقَتْ لِنَفْعِ النَّاسِ فَلَا بِدَعَ أَنْ يَسْتَأْصِلَهَا اللَّهُ إِذَا اسْتَأْصَلَ ذَوِيهَا.
Allah Teâlâ'nın: { مِنْ دَابَّةٍ } “hiçbir canlı” buyruğu, şayet Allah dileseydi insanların hayvanlarının da onlarla birlikte helak edilmesini gerektirirdi; çünkü bir kavmin kökünün kazınması, hayvanlarının da kökünün kazınmasını kapsar. Zira hayvanlar insanların faydalanması için yaratılmıştır; dolayısıyla sahiplerinin kökünü kazıdığında Allah'ın onları da kökten yok etmesi şaşılacak bir şey değildir.
وَالِاقْتِصَارُ عَلَى ذِكْرِ دَابَّةٍ فِي هَذِهِ الْآيَةِ إِيجَازٌ، لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ ظُلْمُ النَّاسِ مُفْضِيًا إِلَى اسْتِئْصَالِ الدَّوَابِّ كَانَ الْعِلْمُ بِأَنَّهُ مُفْضٍ إِلَى اسْتِئْصَالِ الظَّالِمِينَ حَاصِلًا بِدَلَالَةِ الِاقْتِضَاءِ.
Bu ayette sadece dâbbe (canlı) zikriyle yetinilmesi bir îcâzdır (kısa ve öz ifadedir); çünkü insanların zulmü hayvanların kökten yok edilmesine yol açıyorsa, zalimlerin kökten yok edilmesine yol açacağının bilinmesi iktiza delaletiyle (anlamın zorunlu gereği olarak) zaten hâsıldır.
وَهَذَا فِي عَذَابِ الِاسْتِئْصَالِ، وَأَمَّا مَا يُصِيبُ النَّاسَ مِنَ الْمَصَائِبِ وَالْفِتَنِ الْوَارِدُ فِيهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاتَّقُوا فِتْنَةً لَا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً [سُورَة الْأَنْفَال: ٢٥] فَذَلِكَ مَنُوطٌ بِأَسْبَابٍ عَادِيَّةٍ، فَاسْتِثْنَاءُ الصَّالِحِينَ يَقْتَضِي تَعْطِيلَ دَوَالِيبَ كَثِيرَةٍ مِنْ دَوَالِيبِ النِّظَامِ الْفِطْرِيِّ الْعَامِّ، وَذَلِكَ لَا يُرِيدُ اللَّهُ تَعْطِيلَهُ لِمَا يَسْتَتْبِعُ تَعْطِيلَهُ مِنْ تَعْطِيلِ مَصَالِحَ عَظِيمَةٍ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِذَلِكَ.
Bu durum, kökten yok etme azabında geçerlidir. İnsanlara isabet eden musibetler ve fitnelere gelince -ki Allah Teâlâ'nın: { وَاتَّقُوا فِتْنَةً لَا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً } “İçinizden sadece zulmedenlere isabet etmekle kalmayacak olan bir fitneden sakının.” buyruğu bu husustadır- bu durum mutad sebeplere bağlıdır. Dolayısıyla sâlihlerin istisna tutulması, genel fıtrî düzenin çarklarından pek çoğunun işlemez hale gelmesini gerektirir; Allah ise, bu çarkların işlemez kılınmasının doğuracağı büyük maslahatların iptali sebebiyle bunu dilemez. En doğrusunu Allah bilir.
فَقَدْ
Nitekim
جَاءَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «إِذا أَرَادَ اللَّهُ بِقَوْمٍ عَذَابًا أَصَابَ الْعَذَابُ مَنْ كَانَ فِيهِمْ ثُمَّ يُبْعَثُونَ عَلَى نِيَّاتِهِمْ»
Sahîh-i Müslim'de Abdullah b. Ömer'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işittim: «{ إِذا أَرَادَ اللَّهُ بِقَوْمٍ عَذَابًا أَصَابَ الْعَذَابُ مَنْ كَانَ فِيهِمْ ثُمَّ يُبْعَثُونَ عَلَى نِيَّاتِهِمْ } “Allah bir topluluğa azap dilediğinde, azap onların içinde bulunan herkese isabet eder; sonra da niyetlerine göre diriltilirler.»
، أَيْ يَكُونُ لِلْمُحْسِنِ الَّذِي أَصَابَهُ الْعَذَابُ تَبَعًا جَزَاءٌ عَلَى مَا أَصَابَهُ مِنْ مُصِيبَةِ غَيْرِهِ. وَإِنَّمَا الَّذِي لَا يَنَالُ الْبَرِيءَ هُوَ الْعِقَابُ الْأُخْرَوِيُّ الَّذِي جَعَلَهُ اللَّهُ جَزَاءً عَلَى التَّكْلِيفِ، وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى:
Yani dolaylı olarak azabın isabet ettiği iyi kimse için, başkasının musibetinden dolayı kendisine isabet eden şeye karşılık bir mükâfat olur. Suçsuz kimseye kesinlikle ulaşmayacak olan şey ise, Allah'ın mükellefiyete karşılık kıldığı âhiret cezasıdır; Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun anlamı da budur:
وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى [سُورَة الْأَنْعَام: ١٦٤] .
{ وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى } “Hiçbir günahkâr, başkasının günah yükünü yüklenmez.”
وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ الدَّوَابَّ الَّتِي عَلَى الْأَرْضِ مَخْلُوقَةٌ لِأَجْلِ انْتِفَاعِ الْإِنْسَانِ، فَلِذَلِكَ لَمْ يَكُنِ اسْتِعْمَالُ الْإِنْسَانِ إِيَّاهَا فِيمَا تَصْلُحُ لَهُ ظُلْمًا لَهَا، وَلَا قَتْلُهَا لِأَكْلِهَا ظُلْمًا لَهَا.
Bu ayette, yeryüzündeki hayvanların insanın yararlanması için yaratıldığına bir işaret vardır; bu sebeple insanın onları elverişli oldukları hususlarda kullanması onlara bir zulüm olmadığı gibi, etlerini yemek amacıyla onları kesmesi de onlara bir zulüm değildir.
وَالْمُؤَاخَذَةُ: الْأَخْذُ الْمَقْصُودُ مِنْهُ الْجَزَاءُ، فَهُوَ أَخْذٌ شَدِيدٌ، وَلِذَلِكَ صِيغَتْ لَهُ صِيغَةَ الْمُفَاعَلَةِ الدَّالَّةِ عَلَى الْكَثْرَةِ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ الْمُؤَاخَذَةَ الْمُنْتَفِيَةَ بِ لَوْ هِيَ الْأَخْذُ الْعَاجِلُ الْمُنَاسِبُ لِلْمُجَازَاةِ، لَأَنَّ شَأْنَ الْجَزَاءِ فِي الْعُرْفِ أَنْ لَا يَتَأَخَّرَ عَنْ وَقْتِ حُصُولِ الذَّنْبِ.
Muâheze (مُؤَاخَذَة): Kendisinden ceza kastedilen yakalamadır; dolayısıyla şiddetli bir yakalayıştır. Bu sebeple çokluk bildiren müfâale kalıbından getirilmiştir. Bu da, { لَوْ } “eğer” ile nefyedilen muâhezenin, cezalandırmaya uygun olan ivedi yakalama olduğuna delalet etmiştir; zira örfte cezanın şanı, günahın işlendiği vakitten tehir edilmemesidir.
وَلِهَذَا جَاءَ الِاسْتِدْرَاكُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى. فَمَوْقِعُ الِاسْتِدْرَاكِ هُنَا أَنَّهُ تَعْقِيبٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: مَا تَرَكَ عَلَيْها مِنْ دَابَّةٍ.
Bu yüzden Allah Teâlâ'nın: { وَلكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى } “Fakat onları belirlenmiş bir süreye kadar erteler.” buyruğuyla istidrâk (düzeltme/istisna) gelmiştir. Buradaki istidrâkın konumu, Allah Teâlâ'nın: { مَا تَرَكَ عَلَيْها مِنْ دَابَّةٍ } “onun üzerinde hiçbir canlı bırakmazdı” buyruğunun bir takibidir (peşinden gelen açıklamadır).
وَالْأَجَلُ: الْمُدَّةُ الْمُعَيَّنَةُ لِفِعْلٍ مَا. وَالْمُسَمَّى: الْمُعَيَّنُ، لِأَنَّ التَّسْمِيَةَ تَعْيِينُ الشَّيْءِ
Ecel (الْأَجَلُ): Belli bir fiil için belirlenmiş süredir. Müsemmâ (الْمُسَمَّى) ise: Belirlenmiş demektir; zira tesmiye (isimlendirme/belirleme), bir şeyi tayin etmek
وَتَمْيِيزُهُ، وَتَسْمِيَةُ الْآجَالِ تَحْدِيدُهَا.
ve ayırt etmektir; ecellerin tesmiyesi de onların sınırlandırılmasıdır.
وَتَقَدَّمَ نَظِيرُ هَذِهِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ فِي سُورَة الْأَعْرَاف [٣٤] .
Bunun benzeri daha önce A'râf Suresi'nde Allah Teâlâ'nın: { وَلِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ } “Her ümmetin bir eceli vardır. Ecelleri geldiği zaman ise ne bir an geri kalabilirler ne de öne geçebilirler.” buyruğunda geçmişti.
[سُورَة النَّحْل (١٦) : آيَة ٦٢]
[Nahl Suresi (16), Ayet 62]
وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ مَا يَكْرَهُونَ وَتَصِفُ أَلْسِنَتُهُمُ الْكَذِبَ أَنَّ لَهُمُ الْحُسْنى لَا جَرَمَ أَنَّ لَهُمُ النَّارَ وَأَنَّهُمْ مُفْرَطُونَ (٦٢)
{ وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ مَا يَكْرَهُونَ وَتَصِفُ أَلْسِنَتُهُمُ الْكَذِبَ أَنَّ لَهُمُ الْحُسْنى لَا جَرَمَ أَنَّ لَهُمُ النَّارَ وَأَنَّهُمْ مُفْرَطُونَ } “Kendilerinin hoşlanmadıkları şeyleri Allah'a isnat ederler ve dilleri en güzel sonucun kendilerinin olduğu yalanını düzüp koşar. Şüphe yok ki onlar için ateş vardır ve onlar [oraya] en önde sürüleceklerdir.”
هَذَا ضِغْثٌ عَلَى إِبَّالَةٍ مِنْ أَحْوَالِهِمْ فِي إِشْرَاكِهِمْ تُخَالِفُ قِصَّةَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَناتِ [سُورَة النَّحْل: ٥٧] بِاعْتِبَارِ مَا يَخْتَصُّ بِهَذِهِ الْقِصَّةِ مِنْ إِضَافَتِهِمُ الْأَشْيَاءَ الْمَكْرُوهَةَ عِنْدَهُمْ إِلَى اللَّهِ مِمَّا اقْتَضَتْهُ كَرَاهَتُهُمُ الْبَنَاتَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَهُمْ مَا يَشْتَهُونَ [سُورَة النَّحْل: ٥٧] ، فَكَانَ ذَلِكَ الْجَعْلُ يَنْطَوِي عَلَى خَصْلَتَيْنِ مِنْ دِينِ الشِّرْكِ، وَهُمَا: نِسْبَةُ الْبُنُوَّةِ إِلَى اللَّهِ، وَنِسْبَةُ أَخَسِّ أَصْنَافِ الْأَبْنَاءِ فِي نَظَرِهِمْ إِلَيْهِ، فَخَصَّتِ الْأُولَى بِالذِّكْرِ بِقَوْلِهِ وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَناتِ مَعَ الْإِيمَاءِ إِلَى كَرَاهَتِهِمُ الْبَنَاتِ كَمَا تَقَدَّمَ. وَخَصَّتْ هَذِهِ بِذِكْرِ الْكَرَاهِيَةِ تَصْرِيحًا، وَلِذَلِكَ كَانَ الْإِتْيَانُ بِالْمَوْصُولِ وَالصِّلَةِ مَا يَكْرَهُونَ هُوَ مُقْتَضَى الْمَقَامِ الَّذِي هُوَ تَفْظِيعُ قَوْلِهِمْ وَتَشْنِيعُ اسْتِئْثَارِهِمْ. وَقَدْ يَكُونُ الْمَوْصُولُ لِلْعُمُومِ فَيُشِيرُ إِلَى أَنَّهُمْ جَعَلُوا لِلَّهِ أَشْيَاءَ يَكْرَهُونَهَا لِأَنْفُسِهِمْ مِثْلَ الشَّرِيكِ فِي التَّصَرُّفِ وَأَشْيَاءَ لَا يَرْضَوْنَهَا لِآلِهَتِهِمْ وَنَسَبُوهَا لِلَّهِ كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَما كانَ لِشُرَكائِهِمْ فَلا يَصِلُ إِلَى اللَّهِ وَما كانَ لِلَّهِ فَهُوَ يَصِلُ إِلى شُرَكائِهِمْ ساءَ مَا يَحْكُمُونَ [سُورَة الْأَنْعَام: ١٣٦] .
Bu [ayet], onların şirkteki hallerinden bir diğer musibettir ki, Allah Teâlâ'nın: { وَلَهُمْ مَا يَشْتَهُونَ } “Kendilerine ise arzu ettikleri şeyler [erkek çocuklar kalır].” buyruğu gereğince kız çocuklarından hoşlanmamaları sebebiyle kendilerince hoş görülmeyen şeyleri Allah'a nispet etmelerine dair bu kıssaya özgü husus bakımından, Allah Teâlâ'nın: { وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَناتِ } “Allah'a kız çocukları isnat ederler.” buyruğundaki kıssadan farklıdır. Dolayısıyla bu isnat, şirk dinine ait iki hasleti barındırmaktaydı: Allah'a çocuk isnat etmek ve kendi nazarlerindeki en değersiz çocuk çeşidini O'na nispet etmek. Birincisi, daha önce geçtiği üzere kız çocuklarından hoşlanmadıklarına ima edilerek { وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَناتِ } “Allah'a kız çocukları isnat ederler.” buyruğuyla zikre tahsis edildi. Bu [ayet] ise açıkça hoşlanmama durumunun zikredilmesine tahsis edildi. Bu yüzden, onların sözünün çirkinliğini ve kendilerini kayırmalarının iğrençliğini ortaya koymaktan ibaret olan makamın gereği, { مَا يَكْرَهُونَ } “hoşlanmadıkları şeyleri” şeklinde ism-i mevsûl ve sıla cümlesinin getirilmesi olmuştur. İsmi mevsul umum (kapsamlılık) için de olabilir; böylece onların tasarrufta ortak kılınması gibi kendileri için hoşlanmadıkları şeyleri Allah'a isnat ettiklerine ve ilahları için razı olmayıp da Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda işaret ettiği gibi Allah'a nispet ettikleri şeylere işaret eder: { فَما كانَ لِشُرَكائِهِمْ فَلا يَصِلُ إِلَى اللَّهِ وَما كانَ لِلَّهِ فَهُوَ يَصِلُ إِلى شُرَكائِهِمْ ساءَ مَا يَحْكُمُونَ } “Ortaklarına ait olan Allah'a ulaşmaz, Allah'a ait olan ise ortaklarına ulaşır. Ne kötü hüküm veriyorlar!”
وَفِي «الْكَشَّافِ» : «يَجْعَلُونَ لِلَّهِ أَرْذَلَ أَمْوَالِهِمْ وَلِأَصْنَامِهِمْ أَكْرَمَهَا» . فَهُوَ مُرَاد من عُمُومِ الْمَوْصُولِ، فَتَكُونُ هَذِهِ الْقِصَّةُ أَعَمَّ مِنْ قِصَّةِ قَوْلِهِ تَعَالَى:
el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: «Mallarının en değersizini Allah'a, en değerlisini ise putlarına ayırırlar.» Bu durum ism-i mevsûlün umumundan kastedilen bir manadır; dolayısıyla bu kıssa, Allah Teâlâ'nın:
وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَناتِ، وَيَكُونُ تَخْصِيصُهَا بِالذِّكْرِ مِنْ جِهَتَيْنِ: جِهَةِ اخْتِلَافِ الِاعْتِبَارِ، وَجِهَةِ زِيَادَةِ أَنْوَاعِ هَذَا الْجَعْلِ.
{ وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَناتِ } “Allah'a kız çocukları isnat ederler.” buyruğundaki kıssadan daha genel olur ve bunun zikre tahsis edilmesi iki yönden kaynaklanır: İtibar (bakış açısı) farklılığı yönü ve bu isnadın türlerinin artması yönü.
وَجُمْلَةُ وَتَصِفُ أَلْسِنَتُهُمُ الْكَذِبَ عَطْفُ قِصَّةٍ عَلَى قِصَّةٍ أُخْرَى مِنْ أَحْوَالِ كُفْرِهِمْ.
{ وَتَصِفُ أَلْسِنَتُهُمُ الْكَذِبَ } “ve dilleri yalanı düzüp koşar” cümlesi, onların küfür hallerinden bir kıssanın başka bir kıssa üzerine atfıdır.
وَمَعْنَى تَصِفُ تَذْكُرُ بِشَرْحٍ وَبَيَانٍ وَتَفْصِيلٍ، حَتَّى كَأَنَّهَا تَذْكُرُ أَوْصَافَ الشَّيْءِ.
Tasıfu (تَصِفُ) kelimesinin manası; sanki bir şeyin niteliklerini sayıyormuşçasına şerh ederek, açıklayarak ve ayrıntılarıyla anlatarak zikretmektir.
وَحَقِيقَةُ الْوَصْفِ: ذِكْرُ الصِّفَاتِ وَالْحُلَى. ثُمَّ أُطْلِقَ عَلَى الْقَوْلِ الْمُبِينِ الْمُفَصِّلِ. قَالَ فِي «الْكَشَّافِ» فِي الْآيَةِ الْآتِيَةِ فِي أَوَاخِرِ هَذِهِ السُّورَةِ: «هَذَا مِنْ فَصِيحِ الْكَلَامِ وَبَلِيغِهِ. جَعَلَ الْقَوْلَ كَأَنَّهُ عَيْنُ الْكَذِبِ فَإِذَا نَطَقَتْ بِهِ أَلْسِنَتُهُمْ فَقَدْ صَوَّرَتِ الْكَذِبَ بِصُورَتِهِ، كَقَوْلِهِمْ:
Vasfın (الْوَصْفُ) hakiki anlamı: Nitelikleri ve özellikleri zikretmektir. Daha sonra açık ve ayrıntılı söze de ıtlak olunmuştur (bu anlamda kullanılmıştır). [Zemahşerî] el-Keşşâf'ta bu surenin sonlarındaki gelecek ayet hakkında şöyle demiştir: «Bu, fasih ve beliğ kelamdandır. Sözü sanki yalanın ta kendisi kılmıştır; dilleri onu telaffuz ettiğinde yalanı kendi suretinde tasvir etmiş olur; tıpkı Arapların:
وَجْهُهَا يَصِفُ الْجَمَالَ، وَعَيْنُهَا تَصِفُ السِّحْرَ» اه.
“Yüzü güzelliği tasvir ediyor, gözü sihri tasvir ediyor” demeleri gibi.» [Zemahşerî'nin sözü bitti].
وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يَصِفُونَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٠٠] .
Bu husus En'âm Suresi'nde Allah Teâlâ'nın: { سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يَصِفُونَ } “O, onların nitelemelerinden münezzeh ve yücedir.” buyruğunda geçmişti.
وَسَيَأْتِي فِي آخِرِ هَذِهِ السُّورَةِ وَلا تَقُولُوا لِما تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ هَذَا حَلالٌ وَهذا حَرامٌ [سُورَة النَّحْل: ١١٦] . وَمِنْهُ قَوْلُ الْمَعَرِّي:
Bu surenin sonunda da: { وَلا تَقُولُوا لِما تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ هَذَا حَلالٌ وَهذا حَرامٌ } “Dillerinizin yalan yere nitelendirmesiyle 'Şu helaldir, bu haramdır' demeyin.” buyruğu gelecektir. el-Maarrî'nin şu sözü de bu kabildendir:
سَرَى بَرَقُ الْمَعَرَّةِ بَعْدَ وَهْنٍ ... فَبَاتَ بِرَامَةٍ يَصِفُ الْكَلَالَا
Maarra'nın şimşeği gecenin bir vaktinden sonra çaktı da... Râme'de geceleyip yorgunluğu tasvir etti.
أَيْ يَشْكُو الْإِعْيَاءَ مِنْ قَطْعِ مَسَافَةٍ طَوِيلَةٍ فِي زَمَنٍ قَلِيلٍ، وَهُوَ مِنْ بَدِيعِ اسْتِعَارَاتِهِ.
Yani az bir zamanda uzun bir mesafeyi katetmekten kaynaklanan bitkinliği şikayet etti; bu da onun eşsiz istiarelerindendir.
وَالْمُرَادُ مِنْ هَذَا الْكَذِبِ كُلُّ مَا يَقُولُونَهُ مِنْ أَقْوَالِ خَاصَّتِهِمْ وَدَهْمَائِهِمْ بِاعْتِقَادٍ أَوْ تَهَكُّمٍ. فَمِنَ الْأَوَّلِ قَوْلُ الْعَاصِي بْنِ وَائِلٍ الْمَحْكِيِّ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقالَ لَأُوتَيَنَّ مَالا وَوَلَداً [سُورَة مَرْيَم: ٧٧] وَفِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَئِنْ رُجِعْتُ إِلى رَبِّي إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنى [سُورَة فصلت: ٥٠] . وَمِنَ الثَّانِي قَوْلُهُمْ فِي الْبَلِيَّةِ: أَنَّ صَاحِبَهَا يَرْكَبُهَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ لِكَيْلَا يُعْيَى.
Bu yalandan kastedilen; onların ileri gelenlerinin ve avam tabakasının inanç veya alay yollu söyledikleri her sözdür. Birincisine örnek; el-Âs b. Vâil'in Allah Teâlâ'nın: { وَقالَ لَأُوتَيَنَّ مَالا وَوَلَداً } “Bana kesinlikle mal ve evlat verilecektir dedi.” buyruğunda ve Allah Teâlâ'nın: { وَلَئِنْ رُجِعْتُ إِلى رَبِّي إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنى } “Eğer Rabbime döndürülürsem, şüphesiz O'nun katında benim için en güzeli vardır [dedi].” buyruğunda aktarılan sözüdür. İkincisine örnek ise; beliyye (ölen kişinin mezarı başına bağlanıp aç susuz bırakılan deve) hakkında söyledikleri: 'Sahibi kıyamet gününde yorulmasın diye ona biner' şeklindeki sözleridir.
وَانْتَصَبَ الْكَذِبَ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولُ تَصِفُ.
{ الْكَذِبَ } kelimesi, { تَصِفُ } fiilinin mef'ûlü (nesnesi) olduğu için mansub olmuştur.
وأَنَّ لَهُمُ الْحُسْنى بَدَلٌ مِنَ الْكَذِبَ أَوِ الْحُسْنى صِفَةٌ لِمَحْذُوفٍ، أَيِ الْحَالَةُ الْحُسْنَى.
{ أَنَّ لَهُمُ الْحُسْنى } ifadesi { الْكَذِبَ } kelimesinden bedeldir veya { الْحُسْنى }, hazfedilmiş bir kelimenin sıfatıdır; yani en güzel durum demektir.
وَجُمْلَةُ لَا جَرَمَ أَنَّ لَهُمُ النَّارَ جَوَابٌ عَنْ قَوْلِهِمُ الْمَحْكِيِّ. وَمَعْنَى لَا جَرَمَ لَا شَكَّ، أَيْ حَقًّا. وَتَقَدَّمَ فِي سُورَةِ هُودٍ.
{ لَا جَرَمَ أَنَّ لَهُمُ النَّارَ } “Şüphe yok ki onlar için ateş vardır” cümlesi, onların aktarılan sözlerine bir cevaptır. Lâ cerame (لَا جَرَمَ) ifadesinin anlamı; şüphe yok, yani gerçekten demektir. Hûd Suresi'nde [açıklaması] geçmişti.
ومُفْرَطُونَ- بِكَسْرِ الرَّاءِ الْمُخَفَّفَةِ- فِي قِرَاءَةِ نَافِعٍ: اسْمُ فَاعِلٍ مِنْ أَفْرَطَ، إِذَا بَلَغَ غَايَةَ شَيْءٍ مَا، أَيْ مُفْرِطُونَ فِي الْأَخْذِ مِنْ عَذَابِ النَّارِ.
Nâfi' kıraatinde şeddesiz kesralı râ ile okunan { مُفْرِطُونَ } kelimesi; bir şeyin son sınırına vardığında kullanılan efrata (أَفْرَطَ) fiilinin ism-i fâilidir; yani cehennem azabından pay alma konusunda haddi aşanlardır.
وَقَرَأَهُ أَبُو جَعْفَرٍ- بِكَسْرِ الرَّاءِ مُشَدِّدَةً- مِنْ فَرَّطَ الْمُضَاعَفِ. وَقَرَأَهُ الْبَقِيَّةُ- بِفَتْحِ الرَّاءِ مُخَفَّفَةً- عَلَى زِنَةِ اسْمِ الْمَفْعُولِ، أَيْ مَجْعُولُونَ فَرَطًا- بِفَتْحَتَيْنِ- وَهُوَ الْمُقَدَّمُ إِلَى الْمَاءِ لِيَسْقِيَ.
Ebû Ca'fer bu kelimeyi şeddeli kesralı râ ile, müdâaf olan farrata (فَرَّطَ) fiilinden [ism-i fâil olarak] okumuştur. Geriye kalanlar ise şeddesiz fethalı râ ile ism-i mef'ûl vezninde { مُفْرَطُونَ } okumuşlardır; yani farat (فَرَط) -iki fetha ile- kılınmış kimselerdir ki o da su çekip içirmek için suyun başına önceden gönderilen kişidir.
وَالْمُرَادُ: أَنَّهُمْ سَابِقُونَ إِلَى النَّارِ مُعَجِّلُونَ إِلَيْهَا لِأَنَّهُمْ أَشَدُّ أَهْلِ النَّارِ اسْتِحْقَاقًا لَهَا، وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ يَكُونُ إِطْلَاقُ الْإِفْرَاطِ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى اسْتِعَارَةً تَهَكُّمِيَّةً كَقَوْلِ عَمْرِو بْنِ كُلْثُومٍ:
Kastedilen mana: Ateşe en layık kimseler oldukları için cehenneme en önde gidecek, oraya ivedilikle sürülecek kimseler olmalarıdır. Bu veche göre ifrat (إِفْرَاط) lafzının bu anlamda kullanılması, tıpkı Amr b. Kulsûm'un şu sözünde olduğu gibi alay yollu bir istiaredir:
فَعَجَّلْنَا الْقِرَى أَنْ تَشْتُمُونَا أَرَادَ فَبَادَرْنَا بِقِتَالِكُمْ حِينَ نَزَلْتُمْ بِنَا مغيرين علينا.
«Bize sövmeyesiniz diye ziyafeti acele ettirdik.» Yani 'Bize baskın yapmak üzere konakladığınızda sizinle savaşmaya koştuk' demek istemiştir.
وفيهَا مَعَ ذِكْرِ النَّارِ فِي مُقَابَلَتِهَا مُحَسِّنُ الطِّبَاقِ. عَلَى أَنَّ قِرَاءَةَ نَافِعٍ تَحْتَمِلُ التَّفْسِيرَ بِهَذَا أَيْضًا لِجَوَازِ أَنْ يُقَالَ: أَفْرَطَ إِلَى الْمَاءِ إِذَا تقدّم لَهُ.
Bunda, karşılığında ateşin zikredilmesiyle birlikte tıbâk sanatı da vardır. Bununla beraber Nâfi' kıraati de bu şekilde tefsir edilmeye elverişlidir; zira suyun başına önden gittiğinde kişi için efrata ile'l-mâi (أَفْرَطَ إِلَى الْمَاءِ) denmesi caizdir.
[سُورَة النَّحْل (١٦) : آيَة ٦٣]
[Nahl Suresi (16), Ayet 63]
تَاللَّهِ لَقَدْ أَرْسَلْنا إِلى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ فَهُوَ وَلِيُّهُمُ الْيَوْمَ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٦٣)
{ تَاللَّهِ لَقَدْ أَرْسَلْنا إِلى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ فَهُوَ وَلِيُّهُمُ الْيَوْمَ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “Allah'a andolsun ki, senden önceki ümmetlere de [elçiler] gönderdik; fakat şeytan onlara amellerini süslü gösterdi. İşte bugün de o onların dostudur ve onlar için can yakıcı bir azap vardır.”
اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ دَاخِلٌ فِي الْكَلَامِ الِاعْتِرَاضِيِّ قُصِدَ مِنْهُ تَنْظِيرُ حَالِ الْمُشْرِكِينَ الْمُتَحَدَّثِ عَنْهُمْ وَكُفْرِهِمْ فِي سُوءِ أَعْمَالِهِمْ وَأَحْكَامِهِمْ بِحَالِ الْأُمَمِ الضَّالَّةِ مِنْ قَبْلِهِمُ الَّذِينَ اسْتَهْوَاهُمُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْأُمَمِ الْبَائِدَةِ مِثْلُ عَادٍ وَثَمُودَ، وَالْحَاضِرَةِ كَالْيَهُودِ وَالنَّصَارَى.
İtirâzî (ara cümle kabilinden) kelama dâhil olan ibtidâî bir istînâftır (yeni bir başlangıçtır); bununla, kendilerinden bahsedilen müşriklerin ve küfürlerinin kötü amelleri ve verdikleri hükümleri hususundaki durumunu, şeytanın ayarttığı Âd ve Semûd gibi helak olmuş geçmiş sapkın ümmetlerin ve Yahudiler ile Hristiyanlar gibi mevcud olanların durumuyla benzeştirmek kastedilmiştir.
وَوَجْهُ الْخِطَابِ إِلَى النَّبِيءِ ﷺ لِقَصْدِ إِبْلَاغِهِ إِلَى أَسْمَاعِ النَّاسِ فَإِنَّ الْقُرْآنَ مُنَزَّلٌ لِهَدْيِ النَّاسِ، فَتَأْكِيدُ الْخَبَرِ بِالْقَسَمِ مَنْظُورٌ فِيهِ إِلَى الْمَقْصُودِينَ بِالْخَبَرِ لَا إِلَى الْمُوَجَّهِ إِلَيْهِ الْخَبَرُ، لِأَنَّ النَّبِيءَ ﷺ لَا يَشُكُّ فِي ذَلِكَ.
Hitabın Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem yöneltilmesi, insanların kulaklarına ulaştırma maksadı taşır; çünkü Kur'an insanlara hidayet rehberi olarak indirilmiştir. Dolayısıyla haberin yeminle pekiştirilmesinde, haberin muhatabına değil haberin asıl hedeflenenlerine itibar edilmiştir; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bundan asla şüphe duymaz.
وَمَصَبُّ الْقَسَمِ هُوَ التَّفْرِيعُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ.
Yeminin asıl odak noktası, Allah Teâlâ'nın: { فَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ } “fakat şeytan onlara amellerini süslü gösterdi” buyruğundaki tefrî'dir (bağlanan hükümdür).
وَأَمَّا الْإِرْسَالُ إِلَى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَا يَشُكُّ فِيهِ الْمُشْرِكُونَ. وَشَأْنُ التَّاءِ الْمُثَنَّاةِ أَنْ تَقَعَ فِي قَسَمٍ عَلَى مُسْتَغْرَبٍ مَصَبُّ الْقَسَمِ هُنَا هُوَ الْمُفْرَدُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى فَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ لِأَنَّ تَأْثِيرَ تَزْيِينِ الشَّيْطَانِ لَهُم أَعْمَالهم بعد مَا جَاءَهُمْ مِنْ إِرْشَادِ رُسُلِهِمْ أَمْرٌ عَجِيبٌ. وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى حَرْفِ تَاءِ الْقَسَمِ آنِفًا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: تَاللَّهِ لَتُسْئَلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَفْتَرُونَ [سُورَة النَّحْل: ٥٦] .
Kendilerinden önceki ümmetlere elçi gönderilmesine gelince, müşrikler bunda şüphe etmezler. Yemin tâ'sının (ت) kuralı ise yadırganan/şaşırtıcı bir husus üzerine yapılan yeminde yer almasıdır; burada yeminin asıl odak noktası Allah Teâlâ'nın { فَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ } “fakat şeytan onlara amellerini süslü gösterdi” ifadesiyle müstakil kılınmıştır, çünkü peygamberlerinin irşadı kendilerine ulaştıktan sonra şeytanın onlara amellerini süslü göstermesinin tesiri şaşılacak bir durumdur. Yemin harfi olan tâ harfine dair açıklama az önce Allah Teâlâ'nın: { تَاللَّهِ لَتُسْئَلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَفْتَرُونَ } “Allah'a andolsun ki, uydurup durduğunuz şeylerden mutlaka sorguya çekileceksiniz.” buyruğunda geçmişti.
وَجُمْلَةُ فَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ مَعْطُوفَةٌ على جملَة جَوَاب الْقَسَمِ. وَالتَّقْدِيرُ:
{ فَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ } “fakat şeytan onlara amellerini süslü gösterdi” cümlesi yemin cevabı cümlesine matuftur. Takdiri şöyledir:
أَرْسَلْنَا فَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ أَعْمَالَهُمْ.
«[Elçiler] gönderdik de şeytan onlara amellerini süslü gösterdi.»
وَتَزْيِينُ الشَّيْطَانِ أَعْمَالَهُمْ كِنَايَةٌ عَنِ الْمَعَاصِي. فَمِنْ ذَلِكَ عَدَمُ الْإِيمَانِ بِالرُّسُلِ وَهُوَ كَمَالُ التَّنْظِيرِ. وَمِنْهَا الِابْتِدَاعَاتُ الْمُنَافِيَةُ لِمَا جَاءَتْ بِهِ الرُّسُلُ- ﵈ مِثْلُ ابْتِدَاعِ الْمُشْرِكِينَ الْبَحِيرَةَ وَالسَّائِبَةَ. وَالْمَقْصُودُ: أَنَّ الْمُشْرِكِينَ سَلَكُوا مَسْلَكَ مَنْ قَبْلَهُمْ مِنَ الْأُمَمِ الَّتِي زَيَّنَّ لَهُمُ الشَّيْطَانُ أَعْمَالَهُمْ.
Şeytanın onlara amellerini süslü göstermesi, günahlardan kinayedir. Bunlardan biri, peygamberlere iman etmemektir ki bu tam bir benzeşmedir. Diğerleri ise peygamberlerin -aleyhimüsselâm- getirdikleriyle çelişen bidatlerdir; tıpkı müşriklerin bahîra ve sâibe bidatleri gibi. Maksat şudur: Müşrikler, kendilerinden önce şeytanın amellerini süslü gösterdiği ümmetlerin yolunu tutmuşlardır.
وَجُمْلَةُ فَهُوَ وَلِيُّهُمُ الْيَوْمَ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مُفَرَّعَةً عَلَى جُمْلَةِ الْقَسَمِ بِتَمَامِهَا، عَلَى أَنْ يَكُونَ التَّفْرِيعُ هُوَ الْمَقْصُودُ مِنْ جُمْلَةِ الِاسْتِئْنَافِ لِلتَّنْظِيرِ، فَيَكُونُ ضَمِيرُ وَلِيُّهُمُ عَائِدًا إِلَى الْمُنَظِّرِينَ بِقَرِينَةِ السِّيَاقِ. وَلَا مَانِعَ مِنَ اخْتِلَافٍ مُعَادِي ضَمِيرَيْنِ مُتَقَارِبَيْنِ مَعَ الْقَرِينَةِ، كَقَوْلِهِ
{ فَهُوَ وَلِيُّهُمُ الْيَوْمَ } “İşte bugün de o onların dostudur” cümlesinin, benzeştirme amacıyla yeni başlangıç (istînâf) cümlesinden asıl kastedilenin bu tefri' olması kaydıyla, yemin cümlesinin tamamına tefri' kılınmış olması caizdir; böylece { وَلِيُّهُمُ } “onların dostudur” ifadesindeki zamir, bağlamın karinesiyle benzeştirilenlere (müşriklere) döner. Bir karine bulunduğu takdirde birbirine yakın iki zamirin merciinin farklı olmasında hiçbir engel yoktur; tıpkı şairin şu sözünde olduğu gibi:
تَعَالَى: وَعَمَرُوها أَكْثَرَ مِمَّا عَمَرُوها [سُورَة الرّوم: ٩] .
Allah Teâlâ'nın: { وَعَمَرُوها أَكْثَرَ مِمَّا عَمَرُوها } “ve onlar yeryüzünü bunların imar ettiğinden daha çok imar etmişlerdi” [Rûm Suresi: 9] buyruğunda [olduğu gibi].
وَالْمَعْنَى: فَالشَّيْطَانُ وَلِيُّ الْمُشْرِكِينَ الْيَوْمَ، أَيْ مُتَوَلِّي أَمْرَهُمْ كَمَا كَانَ وَلِيَّ الْأُمَمِ مِنْ قَبْلِهِمْ إِذْ زَيَّنَ لَهُمْ أَعْمَالَهُمْ، أَيْ لَا وَلِيَّ لَهُمُ الْيَوْمَ غَيْرُهُ رَدًّا
Anlam şudur: «Şeytan bugün müşriklerin velisidir (işlerini çekip çevirenidir); yani amellerini kendilerine süslü gösterdiği vakit onlardan önceki ümmetlerin velisi olduğu gibi [bugün de] onların işlerini üstlenenidir; yani bugün onlar için ondan başka hiçbir veli yoktur.» Bu, onların...
عَلَى زَعْمِهِمْ أَنَّ لَهُمُ الْحُسْنَى.
...kendileri için en güzel akıbetin bulunacağı yönündeki iddialarına bir reddiyedir.
وَيَكُونُ فِي الْكَلَامِ شِبْهُ الِاحْتِبَاكِ. وَالتَّقْدِيرُ: لَقَدْ أَرْسَلْنَا إِلَى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ أَعْمَالَهُمْ فَكَانَ وَلِيَّهُمْ حِينَئِذٍ، وَهُوَ وَلِيُّ الْمُشْرِكِينَ الْيَوْمَ يُزَيِّنُ لَهُمْ أَعْمَالَهُمْ كَمَا كَانَ وَلِيَّ مَنْ قَبْلَهُمْ.
Bu durumda sözde ihtibâka (karşılıklı hazif sanatına) benzer bir durum meydana gelir. Takdiri şöyledir: «Andolsun ki senden önceki ümmetlere de [elçiler] gönderdik de şeytan onlara amellerini süslü gösterdi; böylece o vakit onların dostu oldu; bugün de tıpkı öncekilerin dostu olduğu gibi amellerini süslü göstererek müşriklerin dostudur.»
وَقَوْلُهُ: الْيَوْمَ مُسْتَعْمَلٌ فِي زَمَانٍ مَعْهُودٍ بِعَهْدِ الْحُضُورِ، أَيْ فَهُوَ وَلِيُّهُمُ الْآنَ. وَهُوَ كِنَايَةٌ عَنِ اسْتِمْرَارِ وِلَايَتِهِ لَهُمْ إِلَى زَمَنِ الْمُتَكَلِّمِ مُطْلَقًا بِدُونِ قَصْدٍ، لِمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ لَفْظُهُ مِنَ الْوَقْتِ الَّذِي مِنْ طُلُوعِ الْفَجْرِ إِلَى غُرُوبِ الشَّمْسِ. وَهُوَ مَنْصُوبٌ عَلَى الظَّرْفِيَّةِ لِلزَّمَانِ الْحَاضِرِ. وَأَصْلُهُ: الْيَوْمُ الْحَاضِرُ، وَهُوَ الْيَوْمُ الَّذِي أَنْتَ فِيهِ. وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
{ الْيَوْمَ } "Bugün" ifadesi, ahd-i huzûrî ile bilinen bir zamanda kullanılmıştır; yani «o, şu anda onların dostudur». Bu, lafzının delalet ettiği fecrin doğuşundan güneşin batışına kadar olan vakit kastedilmeksizin, onun dostluğunun konuşanın zamanına kadar mutlak surette devam ettiğinden kinayedir. Şimdiki zaman için zarf olarak mansubdur. Aslı ise «içinde bulunduğun gün» olan şimdiki gündür. Bu husus Allah Teâlâ'nın:
الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ فِي سُورَةِ الْعُقُودِ [٣] .
Mâide Suresi'ndeki { الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ } “Bugün inkâr edenler dininizden ümitlerini kesmişlerdir” [3] buyruğunda geçmişti.
وَلَا يُسْتَعْمَلُ فِي يَوْمٍ مَضَى مُعَرَّفًا بِاللَّامِ إِلَّا بَعْدَ اسْمِ الْإِشَارَةِ، نَحْوَ: ذَلِكَ الْيَوْمُ، أَوْ مثل: يَوْمئِذٍ.
[Yevm kelimesi] lâm ile marife kılınmış olarak geçmiş bir gün için ancak { ذَلِكَ الْيَوْمُ } "o gün" gibi bir işaret isminden sonra veya { يَوْمئِذٍ } "o gün/o vakit" gibi yerlerde kullanılır.
[سُورَة النَّحْل (١٦) : آيَة ٦٤]
[Nahl Suresi (16), Ayet 64]
وَما أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ إِلاَّ لِتُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي اخْتَلَفُوا فِيهِ وَهُدىً وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٦٤)
{ وَما أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ إِلاَّ لِتُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي اخْتَلَفُوا فِيهِ وَهُدىً وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٦٤) } “Sana Kitab'ı, ancak hakkında ayrılığa düştükleri şeyleri onlara açıklayasın ve inanan bir kavme hidayet ve rahmet olsun diye indirdik. (64)”
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ الْقَسَمِ. وَالْمُنَاسَبَةُ أَنَّ الْقُرْآنَ أُنْزِلَ لِإِتْمَامِ الْهِدَايَةِ وَكَشْفِ الشُّبْهَاتِ الَّتِي عَرَضَتْ لِلْأُمَمِ الْمَاضِيَةِ وَالْحَاضِرَةِ فَتُرِكَتْ أَمْثَالُهَا فِي الْعَرَبِ وَغَيْرِهِمْ.
Yemin cümlesine matuftur. [Ayetler arasındaki] münasebet ise Kur'an'ın, hidayeti tamamlamak ve geçmiş ile şimdiki ümmetlerin maruz kaldığı, Araplarda ve diğerlerinde de benzerleri kalmış olan şüpheleri bertaraf etmek için indirilmiş olmasıdır.
فَلَمَّا ذُكِرَتْ ضَلَالَاتُهُمْ وَشُبْهَاتُهُمْ عُقِّبَ ذَلِكَ بِبَيَانِ الْحِكْمَةِ فِي إِرْسَالِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَإِنْزَالِ الْقُرْآنِ إِلَيْهِ، فَالْقُرْآنُ جَاءَ مُبَيِّنًا لِلْمُشْرِكِينَ ضَلَالَهُمْ بَيَانًا لَا يَتْرُكُ لِلْبَاطِلِ مَسْلَكًا إِلَى النُّفُوسِ، وَمُفْصِحًا عَنِ الْهُدَى إِفْصَاحًا لَا يَتْرُكُ لِلْحِيرَةِ مَجَالًا فِي الْعُقُولِ، وَرَحْمَةً لِلْمُؤْمِنِينَ بِمَا جَازَاهُمْ عَنْ إِيمَانِهِمْ مِنْ خَيْرِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ.
Onların sapıklıkları ve şüpheleri zikredilince, bunun hemen ardından Muhammed'in -sallallâhu aleyhi ve sellem- gönderilmesindeki ve Kur'an'ın ona indirilmesindeki hikmet açıklandı. Zira Kur'an, müşriklere sapıklıklarını batılın nefislere sızabileceği hiçbir yol bırakmayacak şekilde açıklamak; hidayeti, akıllarda şaşkınlığa hiçbir yer bırakmayacak biçimde ortaya koymak ve imanlarına karşılık dünya ve ahiret hayrıyla mükâfatlandırılmaları sebebiyle de müminlere bir rahmet olmak üzere gelmiştir.
وَعَبَّرَ عَنِ الضَّلَالِ بِطَرِيقَةِ الْمَوْصُولِيَّةِ الَّذِي اخْتَلَفُوا فِيهِ لِلْإِيمَاءِ إِلَى أَنَّ سَبَبَ الضَّلَالِ هُوَ اخْتِلَافُهُمْ عَلَى أَنْبِيَائِهِمْ، فَالْعَرَبُ اخْتَلَفَتْ ضَلَالَتُهُمْ فِي عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ، عَبَدَتْ كُلُّ قَبِيلَةٍ مِنْهُمْ صَنَمًا، وَعَبَدَ بَعْضُهُمُ الشَّمْسَ وَالْكَوَاكِبَ، وَاتَّخَذَتْ كُلُّ قَبِيلَةٍ لِنَفْسِهَا أَعْمَالًا يَزْعُمُونَهَا دِينًا صَحِيحًا. وَاخْتَلَفُوا مَعَ الْمُسْلِمِينَ فِي جَمِيعِ ذَلِكَ الدِّينِ.
Sapıklıktan { الَّذِي اخْتَلَفُوا فِيهِ } “hakkında ayrılığa düştükleri şeyler” şeklinde ism-i mevsûl yoluyla bahsedilmesi, sapıklığın sebebinin peygamberlerine muhalefet edip ihtilafa düşmeleri olduğuna işaret etmek içindir. Nitekim Arapların putlara tapmadaki sapıklıkları farklı farklıydı; onlardan her kabile ayrı bir puta tapıyor, bazısı güneşe ve yıldızlara kulluk ediyor, her kabile doğru bir din zannettikleri birtakım uygulamaları benimsiyordu. Bütün bu dinî konularda Müslümanlarla da ihtilafa düşmüşlerdi.
وَالْإِتْيَانُ بِصِيغَةِ الْقَصْرِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ إِلَّا لِتُبَيِّنَ لِقَصْدِ الْإِحَاطَةِ بِالْأَهَمِّ مِنْ غَايَةِ الْقُرْآنِ وَفَائِدَتِهِ الَّتِي أُنْزِلَ لِأَجْلِهَا. فَهُوَ قَصْرٌ ادِّعَائِيٌّ لِيَرْغَبَ السَّامِعُونَ فِي تَلَقِّيهِ وَتَدَبُّرِهِ مِنْ مُؤْمِنٍ وَكَافِرٍ كُلٌّ بِمَا يَلِيقُ بِحَالِهِ حَتَّى يَسْتَوُوا فِي الِاهْتِدَاءِ.
Allah Teâlâ'nın { وَما أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ إِلَّا لِتُبَيِّنَ } “Sana Kitab'ı, ancak açıklayasın diye indirdik” buyruğunda kasr (hasr/sınırlama) kalıbının getirilmesi, Kur'an'ın gayesinden ve indiriliş maksadı olan faydasından en önemlisini kuşatmayı hedeflemektedir. Bu, dinleyenlerin -mümin olsun kâfir olsun- kendi durumlarına uygun şekilde hidayette eşitlenmelerine dek onu kabule ve tefekküre rağbet etmelerini sağlamak amacıyla yapılmış iddiâî (mübalağalı) bir kasrdır.
ثمَّ إِن هَذَا الْقَصْرَ يُعَرِّضُ بِتَفْنِيدِ أَقْوَالِ مَنْ حَسِبُوا مِنَ الْمُشْرِكِينَ أَنَّ الْقُرْآنَ أُنْزِلَ لِذِكْرِ الْقَصَصِ لِتَعْلِيلِ الْأَنْفُسِ فِي الْأَسْمَارِ وَنَحْوِهَا حَتَّى قَالَ مُضِلُّهُمْ: أَنَا آتِيكُمْ بِأَحْسَنِ مِمَّا جَاءَ بِهِ مُحَمَّدٌ، آتِيكُمْ بِقصَّة (رستم) و (إسفنديار) . فَالْقُرْآنُ أَهَمُّ مَقَاصِدِهِ هَذِهِ الْفَوَائِدُ الْجَامِعَةُ لِأُصُولِ الْخَيْرِ، وَهِيَ كَشْفُ الْجَهَالَاتِ وَالْهُدَى إِلَى الْمَعَارِفِ الْحَقِّ وَحُصُولُ أَثَرِ ذَيْنَكِ الْأَمْرَيْنِ، وَهُوَ الرَّحْمَةُ النَّاشِئَةُ عَنْ مُجَانَبَةِ الضَّلَالِ وَإِتْبَاعِ الْهُدَى.
Ayrıca bu kasr, müşriklerden Kur'an'ın gece sohbetlerinde ve benzeri yerlerde nefisleri eğlendirmek üzere kıssalar anlatmak için indirildiğini zannedenlerin sözlerini çürütmeye tarizde bulunmaktadır; nitekim onları saptıran kişi şöyle demiştir: «Ben size Muhammed'in getirdiğinden daha güzelini getiririm, size Rüstem ve İsfendiyar'ın kıssasını getiririm.» Oysa Kur'an'ın en önemli maksatları, hayrın temellerini bir araya getiren şu faydalardır: Cehaletleri bertaraf etmek, hakikî marifetlere ulaştırmak ve bu iki hususun neticesini, yani sapıklıktan uzak durup hidayete uymaktan doğan rahmeti elde etmektir.
وَأُدْخِلَتْ لَامُ التَّعْلِيلِ عَلَى فِعْلِ «تَبَيَّنَ» الْوَاقِعِ مَوْقِعَ الْمَفْعُولِ لِأَجْلِهِ لِأَنَّهُ مِنْ فِعْلِ الْمُخَاطَبِ لَا مِنْ فِعْلِ فَاعِلِ أَنْزَلْنا، فَالنَّبِيءُ هُوَ الْمُبَاشِرُ لِلْبَيَانِ بِالْقُرْآنِ تَبْلِيغًا وَتَفْسِيرًا.
Mef'ûlün lieclih konumunda bulunan { تُبَيِّنَ } (açıklayasın) fiilinin başına ta'lîl (gerekçe) lâm'ı dahil edilmiştir; çünkü bu, { أَنْزَلْنا } (indirdik) fiilinin fâilinin değil, muhatabın fiilidir. Zira tebliğ ve tefsir yoluyla Kur'an ile beyan etme işini bizzat yerine getiren Peygamber'dir.
فَلَا يَصِحُّ فِي الْعَرَبِيَّةِ الْإِتْيَانُ بِالتَّبْيِينِ مَصْدَرًا مَنْصُوبًا عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ لِأَجْلِهِ إِذْ لَيْسَ مُتَّحِدًا مَعَ الْعَامِلِ فِي الْفَاعِلِ، وَلِذَلِكَ خُولِفَ فِي الْمَعْطُوفِ فَنُصِبَ هُدىً وَرَحْمَةً لِأَنَّهُمَا مِنْ أَفْعَالِ مُنْزِلِ الْقُرْآنِ، فَاللَّهُ هُوَ الْهَادِي وَالرَّاحِمُ بِالْقُرْآنِ، وَكُلٌّ مِنَ الْبَيَانِ وَالْهُدَى وَالرَّحْمَةِ حَاصِلٌ بِالْقُرْآنِ فَآلَتِ الصِّفَاتُ الثَّلَاثُ إِلَى أَنَّهَا صِفَاتٌ لِلْقُرْآنِ أَيْضًا.
Bu sebeple Arapçada tebyîn (açıklama) kelimesinin mef'ûlün lieclih olarak mansub bir masdar şeklinde getirilmesi sahih olmaz; zira âmil ile fâil bakımından birleşmemektedir. Bundan dolayı matufta farklı bir yol izlenmiş ve { هُدىً } ile { رَحْمَةً } kelimeleri, Kur'an'ı indirenin fiillerinden olduğu için mansub kılınmıştır. Çünkü Kur'an ile hidayete erdiren ve merhamet eden Allah'tır. Beyan, hidayet ve rahmetin her biri Kur'an ile hasıl olduğundan, bu üç vasıf nihayetinde aynı zamanda Kur'an'ın da vasıfları haline gelmiştir.
وَالتَّعْبِيرُ بِ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ دُونَ لِلْمُؤْمِنِينَ، أَوْ لِلَّذِينَ آمَنُوا، لِلْإِيمَاءِ إِلَى أَنَّهُمُ الَّذِينَ الْإِيمَانُ كَالسَّجِيَّةِ لَهُمْ وَالْعَادَةُ الرَّاسِخَةُ الَّتِي تَتَقَوَّمُ بِهَا قَوْمِيَّتُهُمْ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
«Müminlere» veya «iman edenlere» denmeyip { لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “inanan bir kavme” ifadesinin kullanılması, imanın onlar için adeta bir seciye ve toplumsal kimliklerini oluşturan köklü bir alışkanlık olduğuna işaret etmek içindir; nitekim Allah Teâlâ'nın:
لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٦٤] .
Bakara Suresi'ndeki { لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ } “akleden bir kavim için ayetler vardır” [164] buyruğunda [bu husus] geçmişti.
وَهَاتِهِ الْآيَةُ بِمَنْزِلَةِ التَّذْيِيلِ لِلْعِبَرِ وَالْحُجَجِ النَّاشِئَةِ عَنْ وَصْفِ أَحْوَالِ الْمَخْلُوقَاتِ وَنِعَمِ الْخَالِقِ عَلَى النَّاسِ الْمُبْتَدِئَةِ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لَا يَخْلُقُ [سُورَة النَّحْل:
Bu ayet, Allah Teâlâ'nın: { أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لَا يَخْلُقُ } “Yaratan, yaratmayan gibi midir?” [Nahl Suresi:
١٧] .
17] buyruğundan başlayan, yaratılmışların hallerinin ve Yaratıcı'nın insanlara olan nimetlerinin vasfedilmesinden doğan ibretler ve deliller için bir tezyîl (tamamlayıcı fezleke) mesabesindedir.
[سُورَة النَّحْل (١٦) : آيَة ٦٥]
[Nahl Suresi (16), Ayet 65]
وَاللَّهُ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ (٦٥)
{ وَاللَّهُ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ (٦٥) } “Allah, gökten bir su indirdi de onunla yeryüzünü ölümünden sonra diriltti. Şüphesiz bunda dinleyen bir kavim için bir delil vardır. (65)”
انْتَهَى الْكَلَامُ الْمُعْتَرَضُ بِهِ وَعَادَ الْكَلَامُ إِلَى دَلَائِلِ الِانْفِرَادِ بِالْخَلْقِ مَعَ مَا أُدْمِجَ فِيهِ ذَلِكَ مِنَ التَّذْكِيرِ بِالنِّعَمِ. فَهَذِهِ مِنَّةٌ مِنَ الْمِنَنِ وَعِبْرَةٌ مِنَ الْعِبَرِ وَحُجَّةٌ مِنَ الْحُجَجِ الْمُتَفَرِّعَةِ عَنِ التَّذْكِيرِ بِنِعَمِ اللَّهِ وَالِاعْتِبَارِ بِعَجِيبِ صُنْعِهِ.
İtirazî (ara) kelâm sona erdi ve söz, nimetlerin hatırlatılmasının da içine yerleştirildiği yaratmada tek olma delillerine geri döndü. Bu, Allah'ın nimetlerinin hatırlatılmasından ve O'nun eşsiz sanatından ibret alınmasından kaynaklanan nimetlerden bir nimet, ibretlerden bir ibret ve delillerden bir delildir.
عَادَ الْكَلَامُ إِلَى تَعْدَادِ نِعَمٍ جَمَّةٍ وَمَعَهَا مَا فِيهَا مِنَ الْعِبَرِ أَيْضًا جَمْعًا عَجِيبًا بَيْنَ الِاسْتِدْلَالِ وَوَصْلًا لِلْكَلَامِ الْمُفَارِقِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَبِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ [سُورَة النَّحْل:
Söz, delil getirme arasında harika bir terkiple ve Allah Teâlâ'nın: { وَبِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ } “Yıldızlarla da yol bulurlar” [Nahl Suresi:
١٦] ، كَمَا عَلِمْتَهُ فِيمَا تَقَدَّمَ. فَكَانَ ذِكْرُ إِنْزَالِ الْمَاءِ فِي الْآيَةِ السَّابِقَةِ مَسُوقًا مَسَاقَ الِاسْتِدْلَالِ، وَهُوَ هُنَا مَسُوقٌ مَسَاقَ الِامْتِنَانِ بِنِعْمَةِ إِحْيَاءِ الْأَرْضِ بَعْدَ مَوْتِهَا بِالْمَاءِ النَّازِلِ مِنَ السَّمَاءِ.
16] buyruğunda ayrılan söze bağlanarak, daha önce bildiğin üzere pek çok nimetin ve beraberinde taşıdığı ibretlerin sayılmasına geri döndü. Zira önceki ayette suyun indirilmesinin zikredilmesi delil getirme bağlamında sevk edilmişti; burada ise gökten inen su ile ölümünden sonra yeryüzünün diriltilmesi nimetiyle lütufta bulunma bağlamında sevk edilmiştir.
وَبِهَذَا الِاعْتِبَارِ خَالَفَتْ هَذِهِ النِّعْمَةُ النِّعْمَةَ الْمَذْكُورَةَ فِي قَوْلِهِ سَابِقًا هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً لَكُمْ مِنْهُ شَرابٌ وَمِنْهُ شَجَرٌ [سُورَة النَّحْل: ١٠] بِاخْتِلَافِ الْغَرَضِ الْأَوَّلِيِّ، فَهُوَ هُنَا لَك الِاسْتِدْلَالُ بِتَكْوِينِ الْمَاءِ وَهُنَا الِامْتِنَانُ.
Bu mülahazayla bu nimet, öncelikli gayenin farklı olması sebebiyle daha önce geçen: { هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً لَكُمْ مِنْهُ شَرابٌ وَمِنْهُ شَجَرٌ } “Gökten suyu indiren O'dur. Ondan hem size içecek vardır hem de hayvanlarınızı otlatacağınız bitkiler” [Nahl Suresi: 10] buyruğunda zikredilen nimetten farklı olmuştur; zira orada suyun yaratılmasıyla delil getirmek, burada ise lütufta bulunmak [asıl gayedir].
وَبِنَاءُ الْجُمْلَةِ عَلَى الْمُسْنَدِ الْفِعْلِيِّ لِإِفَادَةِ التَّخْصِيصِ، أَيِ اللَّهُ لَا غَيْرُهُ أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً. وَذَلِكَ فِي مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَفْعَلُ مِنْ ذلِكُمْ
Cümlenin fiilî müsned üzerine kurulması tahsis bildirmek içindir; yani gökten suyu başkası değil sadece Allah indirmiştir. Bu da Allah Teâlâ'nın: { هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَفْعَلُ مِنْ ذلِكُمْ }
مِنْ شَيْءٍ [سُورَة الرّوم: ٤٠] . وَإِظْهَارُ اسْمِ الْجَلَالَةِ دُونَ الْإِضْمَارِ الَّذِي هُوَ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ لِقَصْدِ التَّنْوِيهِ بِالْخَبَرِ إِذِ افْتُتِحَ بِهَذَا الِاسْمِ، وَلِأَنَّ دَلَالَةَ الِاسْمِ الْعَلَمِ أَوْضَحُ وَأَصْرَحُ. فَهُوَ مُقْتَضَى مَقَامِ تَحْقِيقِ الِانْفِرَادِ بِالْخَلْقِ وَالْإِنْعَامِ دُونَ غَيْرِهِ مِنْ شُرَكَائِهِمْ، لِأَنَّ الْمُشْرِكِينَ يُقِرُّونَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ فَاعِلُ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ.
{ مِنْ شَيْءٍ } “Ortak koştuklarınızdan bunlardan herhangi birini yapacak var mı?” [Rûm Suresi: 40] buyruğunun manasındadır. Zahirin gereği olan zamir yerine lafza-i celâlin açıkça zikredilmesi, habere bu isimle başlanarak dikkat çekilmesi ve özel ismin delaletinin daha açık ve sarih olması içindir. Zira bu, müşriklerin ortakları dışarıda tutularak yaratma ve nimet vermede teklik makamının tahkik edilmesinin gereğidir; çünkü müşrikler bu şeyleri yapanın Allah olduğunu ikrar etmektedirler.
وَإِحْيَاءُ الْأَرْضِ: إِخْرَاجُ مَا فِيهِ الْحَيَاةُ، وَهُوَ الْكَلَأُ وَالشَّجَرُ. وَمَوْتُهَا ضِدُّ ذَلِكَ، فَتَعْدِيَةُ فِعْلِ (أَحْيَا) إِلَى الْأَرْضِ تَعْدِيَةٌ مَجَازِيَّةٌ. وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٦٤] ، وَتَقَدَّمَ وَجْهُ الْعِبْرَةِ فِي آيَةِ نزُول الْمَطَر هُنَا لَك.
Yeryüzünün diriltilmesi: Kendisinde hayat olan şeyin, yani ot ve ağaçların çıkarılmasıdır. Ölümü ise bunun zıddıdır; dolayısıyla { أَحْيَا } (diriltti) fiilinin arza (yeryüzüne) geçişli kılınması mecazî bir geçişliliktir. Bu husus Bakara Suresi'ndeki { فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها } “ve onunla yeryüzünü ölümünden sonra diriltti” [164] buyruğunda ve yağmurun yağmasındaki ibret yönü orada geçmişti.