وَما بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ ثُمَّ إِذا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فَإِلَيْهِ تَجْئَرُونَ (٥٣) ثُمَّ إِذا كَشَفَ الضُّرَّ عَنْكُمْ إِذا فَرِيقٌ مِنْكُمْ بِرَبِّهِمْ يُشْرِكُونَ (٥٤)
{ وَما بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ ثُمَّ إِذا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فَإِلَيْهِ تَجْئَرُونَ (٥٣) ثُمَّ إِذا كَشَفَ الضُّرَّ عَنْكُمْ إِذا فَرِيقٌ مِنْكُمْ بِرَبِّهِمْ يُشْرِكُونَ (٥٤) } “Nimet olarak elinizde ne varsa hepsi Allah'tandır. Sonra size bir zarar dokunduğunda hemen yalnız O'na yalvarıp yakarırsınız. (53) Sonra sizden o zararı giderdiğinde, bir de bakarsınız ki içinizden bir grup Rablerine ortak koşuyorlar! (54)”
عَطْفُ خَبَرٍ عَلَى خَبَرٍ. وَهُوَ انْتِقَالٌ مِنْ الِاسْتِدْلَالِ بِمَصْنُوعَاتِ اللَّهِ الْكَائِنَةِ فِي ذَاتِ الْإِنْسَانِ وَفِيمَا يُحِيطُ بِهِ مِنَ الْمَوْجُودَاتِ إِلَى الِاسْتِدْلَالِ بِمَا سَاقَ اللَّهُ مِنَ النِّعَمِ، فَمِنَ النَّاسِ مُعْرِضُونَ عَنِ التَّدَبُّرِ فِيهَا وَعَنْ شُكْرِهَا وَهُمُ الْكَافِرُونَ، فَكَانَ فِي الْأَدِلَّةِ الْمَاضِيَةِ الْقَصْدُ إِلَى الِاسْتِدْلَالِ ابْتِدَاءً مَتْبُوعًا بِالِامْتِنَانِ.
[Bu cümleler] bir haberin diğer bir habere atfıdır. İnsanın kendi zatında ve onu çevreleyen varlıklarda bulunan Allah'ın sanat eserleriyle delil getirmekten, Allah'ın sevk ettiği nimetlerle delil getirmeye bir geçiştir; zira insanlardan bazıları bu nimetleri tefekkür etmekten ve onlara şükretmekten yüz çevirirler ki onlar kâfirlerdir. Önceki delillerde asıl maksat bidayeten delil getirmek olup arkasından nimetler hatırlatılmıştı.
وَتَغَيَّرَ الْأُسْلُوبُ هُنَا فَصَارَ الْمَقْصُودُ الْأَوَّلُ هُوَ الِامْتِنَانُ بِالنِّعَمِ مُدْمَجًا فِيهِ الِاعْتِبَارُ بِالْخَلْقِ. فَالْخِطَابُ مُوَجَّهٌ إِلَى الْأُمَّةِ كُلِّهَا، وَلِذَلِكَ جَاءَ عَقِبَهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِذا فَرِيقٌ مِنْكُمْ بِرَبِّهِمْ يُشْرِكُونَ.
Burada ise üslup değişmiş ve yaratılıştan ibret alma manası içine dâhil edilerek birinci maksat nimetlerin hatırlatılması olmuştur. Hitap bütün ümmete (tüm insanlığa) yöneliktir; bu sebepledir ki hemen ardından Allah Teâlâ'nın: { إِذا فَرِيقٌ مِنْكُمْ بِرَبِّهِمْ يُشْرِكُونَ } “bir de bakarsınız ki içinizden bir grup Rablerine ortak koşuyorlar” buyruğu gelmiştir.
وَابْتُدِئَ بِالنِّعَمِ عَلَى وَجْهِ الْعُمُومِ إِجْمَالًا ثُمَّ ذُكِرَتْ مُهِمَّاتٌ مِنْهَا.
Önce icmâlî olarak genel anlamda nimetlerle başlanmış, ardından bunlardan mühim olanları zikredilmiştir.
وَالْخِطَابُ مُوَجَّهٌ إِلَى الْمُشْرِكِينَ تَذْكِيرًا لَهُمْ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ رَبُّهُمْ لَا غَيْرُهُ لِأَنَّهُ هُوَ الْمُنْعِمُ.
Hitap müşriklere yöneliktir; onlara nimet verenin yalnızca Allah olduğunu, dolayısıyla Rablerinin başkası değil sadece O olduğunu hatırlatmaktadır.
وَمَوْقِعُ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ هُنَا أَنَّهُ لَمَّا أَبْطَلَ فِي الْآيَةِ السَّابِقَةِ وُجُودَ إِلَهَيْنِ اثْنَيْنِ (أَحَدُهُمَا فِعْلُهُ الْخَيْرُ وَالْآخَرُ فِعْلُهُ الشَّرُّ) أَعْقَبَهُ هُنَا بِأَنَّ الْخَيْرَ وَالضُّرَّ مِنْ تَصَرُّفَاتِ اللَّهِ تَعَالَى، وَهُوَ يُعْطِي النِّعْمَةَ وَهُوَ كَاشِفُ الضُّرِّ.
Allah Teâlâ'nın: { وَما بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ } buyruğunun buradaki konumu şudur: Önceki ayette iki ilahın varlığını (biri hayrı, diğeri şerri yaratan) iptal edince, burada hayrın da zararın da Yüce Allah'ın tasarruflarından olduğunu, nimeti verenin de zararı giderenin de bizzat O olduğunu hemen ardından bildirmiştir.
وَالْبَاءُ لِلْمُلَابَسَةِ، أَيْ مَا لَابَسَكُمْ وَاسْتَقَرَّ عِنْدَكُمْ، ومِنْ نِعْمَةٍ لِبَيَانِ إِبْهَامِ مَا الْمَوْصُولَةِ.
Bâ (بِكُمْ) mülâbese (beraberlik ve temas) içindir; yani sizinle beraber olan, sizde yerleşen demektir. { مِنْ نِعْمَةٍ } ifadesi ise mevsûl olan { ما } edatındaki kapalılığı açıklamak içindir.
و (مِنْ) فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَمِنَ اللَّهِ ابْتِدَائِيَّةٌ، أَيْ وَاصِلَةٌ إِلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ، أَيْ مِنْ عَطَاءِ اللَّهِ، لِأَنَّ النِّعْمَةَ لَا تَصْدُرُ عَنْ ذَاتِ اللَّهِ وَلَكِنْ عَنْ صِفَةِ قُدْرَتِهِ أَوْ عَنْ صِفَةِ فِعْلِهِ عِنْدَ مُثْبِتِي صِفَاتِ الْأَفْعَالِ. وَلَمَّا كَانَ مَا بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ مُفِيدًا لِلْعُمُومِ كَانَ الْإِخْبَارُ عَنْهُ بِأَنَّهُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُغْنِيًا عَنِ الْإِتْيَانِ بِصِيغَةِ قَصْرٍ.
Allah Teâlâ'nın { فَمِنَ اللَّهِ } buyruğundaki { مِنْ } ibtidâiyye (başlangıç bildiren) edattır; yani size Allah'tan, yani Allah'ın ihsanından ulaşmaktadır; çünkü nimet Allah'ın zatından değil, kudret sıfatından yahut fiilî sıfatları kabul edenlere göre fiil sıfatından kaynaklanır. { ما بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ } ifadesi umum (genellik) bildirdiği için, onun Allah katından olduğunun haber verilmesi, ayrıca bir hasr sîgası getirme ihtiyacını ortadan kaldırmıştır.
وثُمَّ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ إِذا مَسَّكُمُ الضُّرُّ لِلتَّرَاخِي الرُّتَبِي كَمَا هُوَ شَأْنُهَا الْغَالِبُ فِي عَطْفِهَا الْجُمَلَ، لِأَنَّ اللَّجَأَ إِلَى اللَّهِ عِنْدَ حُصُولِ الضُّرِّ أَعْجَبُ إِخْبَارًا مِنَ الْإِخْبَارِ
Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ إِذا مَسَّكُمُ الضُّرُّ } buyruğundaki { ثُمَّ }, cümleleri atfederken çoğunlukla olduğu gibi terâhî-i rütbî (rütbe ve önem bakımından aşama) içindir; çünkü bir zarar dokunduğunda Allah'a sığınmak, bütün nimetlerin
بِأَنَّ النِّعَمَ كُلَّهَا مِنَ اللَّهِ، وَمَضْمُونُ الْجُمْلَةِ الْمَعْطُوفَةِ أَبْعَدُ فِي النَّظَرِ مِنْ مَضْمُونِ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهَا.
Allah'tan olduğunu haber vermekten daha hayret verici bir haberdir ve matûf cümlenin muhtevası, akıl ve değerlendirme bakımından matûfun aleyhin muhtevasından daha uzaktır.
وَالْمَقْصُودُ: تَقْرِيرُ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى هُوَ مُدَبِّرُ أَسْبَابِ مَا بِهِمْ مِنْ خَيْرٍ وَشَرٍّ، وَأَنَّهُ لَا إِلَهَ يَخْلُقُ إِلَّا هُوَ، وَإِنَّهُمْ لَا يَلْتَجِئُونَ إِلَّا إِلَيْهِ إِذَا أَصَابَهُمْ ضُرٌّ، وَهُوَ ضِدُّ النِّعْمَةِ.
Kastedilen mana: Başlarına gelen hayır ve şerrin sebeplerini takdir edenin Yüce Allah olduğunu, O'ndan başka yaratan hiçbir ilah bulunmadığını ve kendilerine nimetin zıddı olan bir zarar dokunduğunda sadece O'na sığındıklarını ortaya koymaktır.
وَمَسُّ الضُّرِّ: حُلُولُهُ. اسْتُعِيرَ الْمَسُّ لِلْحُصُولِ الْخَفِيفِ لِلْإِشَارَةِ إِلَى ضِيقِ صَبْرِ الْإِنْسَانِ بِحَيْثُ إِنَّهُ يَجْأَرُ إِلَى اللَّهِ بِحُصُولِ أَدْنَى شَيْءٍ مِنَ الضُّرِّ لَهُ. وَتَقَدَّمَ اسْتِعْمَالُ الْمَسِّ فِي الْإِصَابَةِ الْخَفِيفَةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى وَإِنْ يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ فَلا كاشِفَ لَهُ إِلَّا هُوَ فِي سُورَة الْأَنْعَام [١٧] .
Zararın dokunması (mess): Onun başa gelmesidir. "Mess (dokunma)" kelimesi, insanın sabrının azlığına, öyle ki kendisine zarardan en küçük bir şey dokunsa hemen Allah'a feryat edip yalvardığına işaret etmek üzere hafif bir isabet için istiare yoluyla kullanılmıştır. "Mess" kelimesinin hafif isabet anlamında kullanılışı daha önce En'âm Suresi'nde [17]: { وَإِنْ يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ فَلا كاشِفَ لَهُ إِلَّا هُوَ } “Eğer Allah sana bir zarar dokundurursa, onu O'ndan başka giderecek yoktur” buyruğunda geçmişti.
وتَجْئَرُونَ تَصْرُخُونَ بِالتَّضَرُّعِ. وَالْمَصْدَرُ: الْجُؤَارُ، بِصِيغَةِ أَسْمَاءِ الْأَصْوَاتِ.
{ تَجْئَرُونَ } yalvarıp yakararak feryat edersiniz demektir. Mastarı ses isimleri kalıbında gelen cuâr (الْجُؤَار) kelimesidir.
وَأَتْبَعَ هَذِهِ بِنِعْمَةٍ أُخْرَى وَهِيَ نِعْمَةُ كَاشِفِ الضُّرِّ عَنِ النَّاسِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ إِذا كَشَفَ الضُّرَّ عَنْكُمْ الْآيَةَ.
Allah Teâlâ: { ثُمَّ إِذا كَشَفَ الضُّرَّ عَنْكُمْ } ayetiyle bunu bir başka nimete, yani insanlardan zararın kaldırılması nimetine bağlamıştır.
وثُمَّ لِلتَّرْتِيبِ الرُّتَبِيِّ كَمَا هُوَ شَأْنُهَا فِي عَطْفِ الْجُمَلِ. وَجِيءَ بِحَرْفِ ثُمَّ لِأَنَّ مَضْمُونَ الْجُمْلَةِ الْمَعْطُوفَةِ أَبْعَدُ فِي النَّظَرِ مِنْ مَضْمُونِ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهَا فَإِنَّ الْإِعْرَاضَ عَنِ الْمُنْعِمِ بِكَشْفِ الضُّرِّ وَإِشْرَاكِ غَيْرِهِ بِهِ فِي الْعِبَادَةِ أَعْجَبُ حَالًا وَأَبْعَدُ حُصُولًا مِنَ اللَّجَأِ إِلَيْهِ عِنْدَ الشِّدَّةِ.
{ ثُمَّ } edatı, cümlelerin atfında mutat olduğu üzere tertîb-i rütbî içindir. { ثُمَّ } harfinin getirilme sebebi, matûf cümlenin muhtevasının akıl ve değerlendirme bakımından matûfun aleyhin muhtevasından daha uzak olmasıdır; nitekim zararı gidererek nimet veren zattan yüz çevirmek ve ibadette başkasını O'na ortak koşmak, sıkıntı anında O'na sığınmaktan durum olarak çok daha şaşırtıcı ve gerçekleşmesi akıldan çok daha uzaktır.
وَالْمَقْصُودُ تَسْجِيلُ كُفْرَانِ الْمُشْرِكِينَ، وَإِظْهَارُ رَأْفَةِ اللَّهِ بِالْخَلْقِ بِكَشْفِ الضُّرِّ عَنْهُمْ عِنْدَ الْتِجَائِهِمْ إِلَيْهِ مَعَ عِلْمِهِ بِأَنَّ مِنْ أُولَئِكَ مَنْ يُشْرِكُ بِهِ وَيَسْتَمِرُّ عَلَى شِرْكِهِ بَعْدَ كَشْفِ الضُّرِّ عَنْهُ.
Maksat; müşriklerin nankörlüğünü tescil etmek ve Allah'ın, içlerinden bazılarının O'na şirk koşacağını ve sıkıntı giderildikten sonra da şirke devam edeceğini bilmesine rağmen, Kendisine sığındıklarında kullarından zararı kaldırarak onlara olan şefkat ve merhametini göstermektir.
وإِذا الْأُولَى مُضَمَّنَةٌ مَعْنَى الشَّرْطِ، وَهِيَ ظَرْفٌ. وإِذا الثَّانِيَةُ فُجَائِيَّةٌ. وَالْإِتْيَانُ بِحَرْفِ الْمُفَاجَأَةِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى إِسْرَاعِ هَذَا الْفَرِيقِ بِالرُّجُوعِ إِلَى الشِّرْكِ وَأَنَّهُ لَا يَتَرَيَّثُ إِلَى أَنْ يَبْعُدَ الْعَهْدُ بِنِعْمَةِ كَشْفِ الضُّرِّ عَنْهُ بِحَيْثُ يُفْجَأُونَ بِالْكُفْرِ دُفْعَةً دُونَ أَنْ يَتَرَقَّبَهُ مِنْهُمْ مُتَرَقِّبٌ، فَكَانَ الْفَرِيقُ الْمَعْنِيُّ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِذا فَرِيقٌ مِنْكُمْ فريق الْمُشْركين.
Birinci { إِذا } şart manasını içeren bir zarftır. İkinci { إِذا } ise fücâiyyedir (sürpriz/beklenmediklik bildirir). Mufâcea (sürpriz) harfinin getirilmesi, bu grubun derhal şirke dönmedeki aceleciliğini ve üzerlerinden zararın kalkması nimetinin üzerinden uzun zaman geçmesini dahi beklemediklerini, öyle ki hiç kimse onlardan bunu beklemiyorken ansızın küfre daldıklarını göstermek içindir. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: { إِذا فَرِيقٌ مِنْكُمْ } buyruğunda kastedilen fırka, müşrikler fırkasıdır.
[سُورَة النَّحْل (١٦) : آيَة ٥٥]
[Nahl Suresi (16): Ayet 55]
لِيَكْفُرُوا بِما آتَيْناهُمْ فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (٥٥)
{ لِيَكْفُرُوا بِما آتَيْناهُمْ فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ } “Kendilerine verdiklerimize karşı nankörlük etsinler bakalım! Haydi bir süre faydalanıp geçinin, yakında bileceksiniz!” (55)
لَامُ التَّعْلِيلِ مُتَعَلِّقَةٌ بِفعل يُشْرِكُونَ [سُورَة النَّحْل: ٥٤] الَّذِي هُوَ مِنْ جَوَابِ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِذا كَشَفَ الضُّرَّ عَنْكُمْ [سُورَة النَّحْل: ٥٤] . وَالْكُفْرُ هُنَا كُفْرُ النِّعْمَةِ، وَلِذَلِكَ
Lâm-ı ta'lîl (gerekçe bildiren lâm), Allah Teâlâ'nın: { إِذا كَشَفَ الضُّرَّ عَنْكُمْ } [Nahl Suresi: 54] buyruğunun cevabının bir parçası olan { يُشْرِكُونَ } [Nahl Suresi: 54] fiiline müteallıktır (bağlıdır). Buradaki küfür ise nimete nankörlüktür; bu sebepledir ki
عَلَّقَ بِهِ قَوْلَهُ تَعَالَى:
Allah Teâlâ'nın şu buyruğu ona bağlanmıştır:
بِما آتَيْناهُمْ أَيْ مِنَ النِّعَمِ. وَكُفْرُ النِّعْمَةِ لَيْسَ هُوَ الْبَاعِثُ عَلَى الْإِشْرَاكِ فَإِنَّ إِشْرَاكَهُمْ سَابِقٌ عَلَى ذَلِكَ وَقَدِ اسْتَصْحَبُوهُ عَقِبَ كَشْفِ الضُّرِّ عَنْهُمْ، وَلَكِنْ شُبِّهَتْ مُقَارَنَةُ عَوْدِهِمْ إِلَى الشِّرْكِ بَعْدَ كَشْفِ الضُّرِّ عَنْهُمْ بِمُقَارَنَةِ الْعِلَّةِ الْبَاعِثَةِ عَلَى عَمَلٍ لِذَلِكَ الْعَمَلِ. وَوَجْهُ الشَّبَهِ مُبَادَرَتُهُمْ لِكُفْرِ النِّعْمَةِ دُونَ تَرَيُّثٍ.
{ بِما آتَيْناهُمْ } yani nimetlerden kendilerine verdiklerimize [nankörlük etsinler diye]. Nimete nankörlük etmek şirk koşmanın bizzat sevk edici sebebi değildir; zira onların şirkleri bundan öncedir ve üzerlerinden zarar giderilir giderilmez onu sürdürmüşlerdir. Ancak zararın giderilmesinden sonra şirke dönmelerinin bu duruma eşlik etmesi, bir amele sevk eden illetin o amele eşlik etmesine benzetilmiştir. Benzetme yönü (vech-i şebeh) ise hiç duraksamadan derhal nimete nankörlüğe kalkışmalarıdır.
فَاسْتُعِيرَ لِهَذِهِ الْمُقَارَنَةِ لَامُ التَّعْلِيلِ، وَهِيَ اسْتِعَارَةٌ تَبَعِيَّةٌ تَمْلِيحِيَّةٌ تَهَكُّمِيَّةٌ وَمِثْلُهَا كَثِيرُ الْوُقُوعِ فِي الْقُرْآنِ. وَقَدْ سَمَّى كَثِيرٌ مِنَ النُّحَاةِ هَذِهِ اللَّامَ لَامَ الْعَاقِبَةِ، وَمِثَالُهَا عِنْدَهُمْ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً [سُورَة الْقَصَص: ٨] ، وَقَدْ بَيَّنَّاهَا فِي مَوَاضِعَ آخِرُهَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى لِيَحْمِلُوا أَوْزارَهُمْ كامِلَةً يَوْمَ الْقِيامَةِ فِي هَذِه السُّورَة [النَّحْل: ٢٥] .
Bu eşlik ediş için istiare yoluyla lâm-ı ta'lîl kullanılmıştır; bu, tebeiyye, nükteli (temlîhiyye) ve istihzâî (tehekkümiyye) bir istiaredir ve Kur'an'da benzerleri pek çok yerde geçer. Nahiv âlimlerinin çoğu bu lâma lâm-ı âkıbet (sonuç bildiren lâm) adını vermiştir; onlara göre bunun örneği Allah Teâlâ'nın: { فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً } [Kasas Suresi: 8] “Nihayet Firavun ailesi onu, kendilerine bir düşman ve üzüntü sebebi olsun diye [sonunda öyle olacağını bilmeksizin] bulup aldı” buyruğudur. Biz bunu muhtelif yerlerde, en son da bu surede [Nahl: 25] geçen { لِيَحْمِلُوا أَوْزارَهُمْ كامِلَةً يَوْمَ الْقِيامَةِ } “Kıyamet gününde kendi günahlarını eksiksiz yüklenmeleri için” buyruğunda açıklamıştık.
وَضَمِيرُ لِيَكْفُرُوا عَائِدٌ إِلَى فَرِيقٌ [سُورَة النَّحْل: ٥٤] بِاعْتِبَارِ دَلَالَتِهِ عَلَى جَمْعٍ مِنَ النَّاسِ.
{ لِيَكْفُرُوا } fiilindeki zamir, insanlardan oluşan bir topluluğa delalet etmesi itibarıyla { فَرِيقٌ } [Nahl Suresi: 54] kelimesine dönmektedir.
وَالْإِيتَاءُ: الْإِعْطَاءُ. وَهُوَ مُسْتَعَارٌ لِلْإِنْعَامِ بِالْحَالَةِ النَّافِعَةِ، لِأَنَّ شَأْنَ الْإِعْطَاءِ أَنْ يَكُونَ تَمْكِينًا بِالْمَأْخُوذِ الْمَحْبُوبِ.
İtâ (الْإِيتَاءُ): Vermek demektir. Faydalı bir durumu bahşetmek anlamında istiare yoluyla kullanılmıştır; çünkü vermenin gereği, arzu edilen ve alınan şeyle muktedir kılınmaktır.
وَعَبَّرَ بِالْمَوْصُولِ بِما آتَيْناهُمْ لِمَا تُؤْذِنُ بِهِ الصِّلَةُ مِنْ كَوْنِهِ نِعْمَةً تَفْظِيعًا لِكُفْرَانِهِمْ بِهَا، لِأَنَّ كُفْرَانَ النِّعْمَةِ قَبِيح عِنْد تجميع الْعُقَلَاءِ.
{ بِما آتَيْناهُمْ } şeklinde ism-i mevsûlle ifade edilmesi, sıla cümlesinin onun bir nimet olduğunu bildirmesi sebebiyle ona karşı yapılan nankörlüğün çirkinliğini vurgulamak içindir; zira nimete nankörlük bütün akıl sahiplerinin nezdinde son derece çirkindir.
وَفَرَّعَ عَلَيْهِ مُخَاطَبَتَهُمْ بِأَمْرِهِمْ بِالتَّمَتُّعِ أَمْرَ إِمْهَالٍ وَقِلَّةَ اكْتِرَاثٍ بِهِمْ وَهُوَ فِي مَعْنَى التَّخْلِيَةِ.
Bunun üzerine onlara mühlet verme ve kendilerini umursamama anlamı taşıyan, serbest bırakma (tahliye) manasında bir faydalanma emri yöneltilmiştir.
وَالتَّمَتُّعُ: الِانْتِفَاعُ بِالْمَتَاعِ. وَالْمَتَاعُ الشَّيْءُ الَّذِي يُنْتَفَعُ بِهِ انْتِفَاعًا مَحْبُوبًا وَيُسَرُّ بِهِ.
Temettu (التَّمَتُّعُ): Meta'dan faydalanmaktır. Meta ise kendisinden hoşa giden ve sevinç duyulan bir şekilde faydalanılan şeydir.
وَيُقَالُ: تَمَتَّعَ بِكَذَا وَاسْتَمْتَعَ. وَتَقَدَّمَ الْمَتَاعُ فِي آخِرِ سُورَةِ بَرَاءَةٍ.
Nitekim 'filan şeyden faydalandı' manasında تَمَتَّعَ بِكَذَا ve اسْتَمْتَعَ denir. Meta kelimesi daha önce Berâe (Tevbe) Suresi'nin sonlarında geçmişti.
وَالْخِطَابُ لِلْفَرِيقِ الَّذِينَ يُشْرِكُونَ بِرَبِّهِمْ عَلَى طَرِيقَةِ الِالْتِفَاتِ. وَالْأَظْهَرُ أَنَّهُ مَقُولٌ لِقَوْلٍ مَحْذُوفٍ. لِأَنَّهُ جَاءَ مُفَرَّعًا عَلَى كَلَامٍ خُوطِبَ بِهِ النَّاسُ كُلُّهُمْ كَمَا تَقَدَّمَ، فَيَكُونُ الْمُفَرَّعُ مِنْ تَمَامِ مَا تَفَرَّعَ عَلَيْهِ. وَذَلِكَ يُنَافِي الِالْتِفَاتَ الَّذِي يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ مَرْجِعُ الضَّمِيرِ إِلَى مَرْجِعِ مَا قبله.
Hitap, iltifat sanatı yoluyla Rablerine şirk koşan topluluğadır. En zahir olanı ise bunun hazfedilmiş bir sözün aktarımı (makûlü) olmasıdır. Çünkü daha önce geçtiği üzere bütün insanlara hitap eden bir söze dayandırılmıştır; dolayısıyla dayandırılan kısım, dayandığı cümlenin tamamlayıcısı olur. Bu durum ise zamirin merciinin kendisinden öncekinin merciine dönmesini gerektiren iltifat sanatına aykırıdır.
وَالْمعْنَى: فَنَقُول تَمَتَّعُوا بِالنِّعَمِ الَّتِي أَنْتُمْ فِيهَا إِلَى أَمَدٍ.
Anlam şudur: [Biz de deriz ki:] 'İçinde bulunduğunuz nimetlerden bir süreye kadar yararlanın!'
وَفُرِّعَ عَلَيْهِ التَّهْدِيدُ بِأَنَّهُمْ سَيَعْلَمُونَ عَاقِبَةَ كُفْرَانِ النِّعْمَةِ بَعْدَ زَوَالِ التَّمَتُّعِ. وَحَذْفُ
Bunun üzerine, yararlanma sona erdikten sonra nimete nankörlük etmenin akıbetini bileceklerine dair tehdit bina edilmiştir.
مَفْعُولِ تَعْلَمُونَ لِظُهُورِهِ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: لِيَكْفُرُوا بِما آتَيْناهُمْ أَيْ تَعْلَمُونَ جَزَاء كفركم.
{ تَعْلَمُونَ } fiilinin mef'ûlü, Allah Teâlâ'nın: { لِيَكْفُرُوا بِما آتَيْناهُمْ } buyruğundan açıkça anlaşıldığı için hazfedilmiştir; yani inkârınızın cezasını bileceksiniz demektir.
[سُورَة النَّحْل (١٦) : آيَة ٥٦]
[Nahl Suresi (16), Ayet 56]
وَيَجْعَلُونَ لِما لَا يَعْلَمُونَ نَصِيباً مِمَّا رَزَقْناهُمْ تَاللَّهِ لَتُسْئَلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَفْتَرُونَ (٥٦)
{ وَيَجْعَلُونَ لِما لَا يَعْلَمُونَ نَصِيباً مِمَّا رَزَقْناهُمْ تَاللَّهِ لَتُسْئَلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَفْتَرُونَ (٥٦) } “Kendilerine rızık olarak verdiklerimizden mahiyetini bilmedikleri şeylere pay ayırıyorlar. Allah'a andolsun ki, uydurmakta olduğunuz şeylerden mutlaka sorguya çekileceksiniz!”
عَطْفُ حَالَةٍ مِنْ أَحْوَالِ كُفْرِهِمْ لَهَا مِسَاسٌ بِمَا أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النِّعْمَةِ، فَهِيَ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ وَما بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ [سُورَة النَّحْل: ٥٣] . وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ حَالًا مِنَ الضَّمِيرِ الْمَجْرُورِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ عَلَى طَرِيقِ الِالْتِفَاتِ.
Küfür hallerinden, Allah'ın kendilerine bahşettiği nimetle ilişkili olan bir halin atfıdır; bu sebeple { وَما بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ } [Nahl Suresi: 53] cümlesine matuftur. İltifat yoluyla, Allah Teâlâ'nın: { وَما بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ } buyruğundaki mecrur zamirden hal olması da caizdir.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مَعْطُوفَةً عَلَى يُشْرِكُونَ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِذا فَرِيقٌ مِنْكُمْ بِرَبِّهِمْ يُشْرِكُونَ [سُورَة النَّحْل: ٥٤] .
Allah Teâlâ'nın: { إِذا فَرِيقٌ مِنْكُمْ بِرَبِّهِمْ يُشْرِكُونَ } [Nahl Suresi: 54] buyruğundaki { يُشْرِكُونَ } fiiline matuf olması da caizdir.
وَمَا حُكِيَ هُنَا هُوَ من تَفَارِيعُ دِينِهِمُ النَّاشِئَةُ عَنْ إِشْرَاكِهِمْ وَالَّتِي هِيَ مِنْ تَفَارِيعِ كُفْرَانِ نِعْمَةِ رَبِّهِمْ، إِذْ جَعَلُوا فِي أَمْوَالِهِمْ حَقًّا لِلْأَصْنَامِ الَّتِي لَمْ تَرْزُقْهُمْ شَيْئًا. وَقَدْ مَرَّ ذَلِكَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعامِ نَصِيباً فَقالُوا هَذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ وَهذا لِشُرَكائِنا [سُورَة النَّحْل: ١٣٦] .
Burada anlatılan şey, onların şirk koşmalarından doğan ve Rablerinin nimetine nankörlük etmelerinin birer uzantısı olan dinî uygulamalarındandır; zira kendilerine hiçbir rızık vermemiş olan putlar için mallarından bir hisse ayırmışlardır. Bu husus En'âm Suresi'nde, Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda geçmişti: { وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعامِ نَصِيباً فَقالُوا هَذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ وَهذا لِشُرَكائِنا } [Nahl: 136 / En'âm: 136] “Kendi zanlarınca, 'Bu Allah için, bu da ortaklarımız içindir' diyerek Allah'ın yarattığı ekin ve hayvanlardan O'na bir pay ayırdılar”.
إِلَّا أَنَّهُ اقْتَصَرَ هُنَا عَلَى ذِكْرِ مَا جَعَلُوهُ لِشُرَكَائِهِمْ دُونَ مَا جَعَلُوهُ لِلَّهِ لِأَنَّ الْمَقَامَ هُنَا لِتَفْصِيلِ كُفْرَانِهِمُ النِّعْمَةَ، بِخِلَافِ مَا فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ فَهُوَ مَقَامُ تَعْدَادِ أَحْوَالِ جَاهِلِيَّتِهِمْ وَإِنْ كَانَ كُلُّ ذَلِكَ مُنْكَرًا عَلَيْهِمْ، إِلَّا أَنَّ بَعْضَ الْكُفْرِ أَشَدُّ مِنْ بَعْضٍ.
Ancak burada, Allah için ayırdıklarına değinilmeyip sadece ortak koştukları varlıklar için ayırdıklarının zikriyle yetinilmiştir; çünkü buradaki makam, onların nimete nankörlüklerini ayrıntılandırma makamıdır. En'âm Suresi'ndeki durum ise farklıdır; orası cahiliye hallerini sayıp dökme makamıdır. Gerçi bunların hepsi kınanmış şeylerdir, fakat inkârın bir kısmı diğerinden daha ağırdır.
وَالْجَعْلُ: التَّصْيِيرُ وَالْوَضْعُ. تَقُولُ: جَعَلْتُ لَكَ فِي مَالِي كَذَا. وَجِيءَ هُنَا بِصِيغَةِ الْمُضَارِعِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى تَجَدُّدِ ذَلِكَ مِنْهُمْ وَاسْتِمْرَارِهِ، بِخِلَافِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ [سُورَة النَّحْل: ٣٨] بِأَنَّهُ حِكَايَةُ قَضِيَّةٍ مَضَتْ مِنْ عِنَادِهِمْ وَجِدَالِهِمْ فِي أَمْرِ الْبَعْثِ.
Ce'l (الْجَعْلُ): Kılmak, tayin etmek ve koymaktır. 'Malımdan sana şu kadar pay ayırdım/tayin ettim' dersin. Burada, bunun onlardan süreklilik arz ederek ve yenilenerek meydana geldiğini göstermek için muzari sığasıyla getirilmiştir; Allah Teâlâ'nın: { وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ } [Nahl Suresi: 38] buyruğu ise bundan farklı olarak onların yeniden dirilme konusundaki inat ve tartışmalarından geçmiş bir olayın hikâyesidir.
وَمَفْعُولُ يَعْلَمُونَ مَحْذُوفٌ لِظُهُورِهِ، وَهُوَ ضَمِيرُ (مَا) ، أَيْ لَا يَعْلَمُونَهُ. وَمِثْلُ حَذْفِ هَذَا الضَّمِيرِ كَثِيرٌ فِي الْكَلَام.
{ يَعْلَمُونَ } fiilinin mef'ûlü açıkça belli olduğu için hazfedilmiştir ki o da { ما } isminin zamiridir, yani 'onu bilmezler' demektir. Bu tür zamir hazifleri kelamda çokça bulunur.
وَمَا صدق صلَة لِما لَا يَعْلَمُونَ هُوَ الْأَصْنَامُ، وَإِنَّمَا عُبِّرَ عَنْهَا بِهَذِهِ الصِّلَةِ زِيَادَةً فِي تَفْظِيعِ سَخَافَةِ آرَائِهِمْ، إِذْ يَفْرِضُونَ فِي أَمْوَالِهِمْ عَطَاءً يُعْطُونَهُ لِأَشْيَاءَ لَا يَعْلَمُونَ حَقَائِقَهَا بَلْهَ مَبْلَغِ مَا يَنَالُهُمْ مِنْهَا، وَتَخَيُّلَاتٍ يَتَخَيَّلُونَهَا لَيست من الْوُجُودِ وَلَا من الْإِدْرَاكِ وَلَا مِنَ الصَّلَاحِيَةِ لِلِانْتِفَاعِ فِي شَيْءٍ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِنْ هِيَ إِلَّا أَسْماءٌ سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ
{ لِما لَا يَعْلَمُونَ } ifadesindeki sılanın masadakı (karşıladığı varlıklar) putlardır. Bu sıla ile ifade edilmeleri, onların görüşlerinin saçmalığının vahametini artırmak içindir; zira onlar, hakikatlerini bilmedikleri, hatta kendilerine onlardan ne fayda geleceğinden habersiz oldukları şeylere mallarından bir pay tayin etmekte, varlık, idrak ve faydalanmaya elverişlilik bakımından hiçbir karşılığı olmayan kuruntulara kapılmaktadırlar; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِنْ هِيَ إِلَّا أَسْماءٌ سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ
مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَما تَهْوَى الْأَنْفُسُ
مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَما تَهْوَى الْأَنْفُسُ } “Onlar, sizin ve atalarınızın taktığı birtakım isimlerden ibarettir. Allah onlara hiçbir delil indirmemiştir. Onlar sadece zanna ve nefislerin arzuladığı şeylere uyuyorlar”.
. وَضمير تَعْلَمُونَ [سُورَة الْحجر: ٥٥] عَائِدٌ إِلَى مَعَادِ ضَمِيرِ يَجْعَلُونَ.
{ تَعْلَمُونَ } fiilindeki zamir, { يَجْعَلُونَ } fiilindeki zamirin merciine dönmektedir.
وَوَصْفُ النَّصِيبِ بِأَنَّهُ مِمَّا رَزَقْناهُمْ لِتَشْنِيعِ ظُلْمِهِمْ إِذْ تَرَكُوا الْمُنْعِمَ فَلَمْ يَتَقَرَّبُوا إِلَيْهِ بِمَا يُرْضِيهِ فِي أَمْوَالِهِمْ مِمَّا أَمَرَهُمْ بِالْإِنْفَاقِ فِيهِ كَإِعْطَاءِ الْمُحْتَاجِ، وَأَنْفَقُوا ذَلِكَ فِي التَّقَرُّبِ إِلَى أَشْيَاءَ مَوْهُومَةٍ لَمْ تَرْزُقْهُمْ شَيْئًا.
Payın { مِمَّا رَزَقْناهُمْ } şeklinde nitelenmesi, onların zulmünün çirkinliğini vurgulamak içindir; çünkü onlar gerçek nimet vereni terk etmiş, mallarında muhtaca vermek gibi O'nun infak edilmesini emrettiği hususlarda O'nu razı edecek amellerle O'na yaklaşmamış, bunu kendilerine hiçbir rızık vermeyen hayalî şeylere yakınlaşmak için harcamışlardır.
ثُمَّ وُجِّهَ الْخِطَابُ إِلَيْهِمْ عَلَى طَرِيقَةِ الِالْتِفَاتِ لِقَصْدِ التَّهْدِيدِ. وَلَا مَانِعَ مِنْ الِالْتِفَاتِ هُنَا لِعَدَمِ وُجُودِ فَاءِ التَّفْرِيعِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَتَمَتَّعُوا [سُورَة النَّحْل: ٥٥] .
Daha sonra tehdit kastıyla iltifat yoluyla onlara hitap yöneltilmiştir. Allah Teâlâ'nın: { فَتَمَتَّعُوا } [Nahl Suresi: 55] buyruğundaki gibi tefri' fa'sı bulunmadığı için burada iltifata hiçbir engel yoktur.
وَتَصْدِيرُ جُمْلَةِ التَّهْدِيدِ وَالْوَعِيدِ بِالْقَسَمِ لِتَحْقِيقِهِ، إِذِ السُّؤَالُ الْمَوْعُودُ بِهِ يَكُونُ يَوْمَ الْبَعْثِ وَهُمْ يُنْكِرُونَهُ فَنَاسَبَ أَنْ يُؤَكَّدَ.
Tehdit ve vaîd cümlesinin yeminle başlatılması, onun kesinliğini vurgulamak içindir; zira vaat edilen sorgulama yeniden diriliş gününde olacaktır ve onlar bunu inkâr etmektedirler, dolayısıyla tekit edilmesi münasip olmuştur.
وَالْقَسَمُ بِالتَّاءِ يَخْتَصُّ بِمَا يَكُونُ الْمُقْسَمُ عَلَيْهِ أَمْرًا عَجِيبًا وَمُسْتَغْرَبًا، كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ عَلِمْتُمْ مَا جِئْنا لِنُفْسِدَ فِي الْأَرْضِ فِي سُورَةِ يُوسُفَ [٧٣] .
Te harfi ile yemin etmek (kasem bi't-tâ), Yusuf Suresi'nde [73] geçen Allah Teâlâ'nın: { قالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ عَلِمْتُمْ مَا جِئْنا لِنُفْسِدَ فِي الْأَرْضِ } “Allah'a andolsun ki, bizim yeryüzünde fesat çıkarmak için gelmediğimizi muhakkak bilmişsinizdir” buyruğunda daha önce açıklandığı gibi, üzerine yemin edilen şeyin şaşırtıcı ve garipsenen bir husus olmasına hasredilmiştir.
وَسَيَأْتِي فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَتَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ فِي سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ [٥٧] . فَالْإِتْيَانُ فِي الْقَسَمِ هُنَا بِحَرْفِ التَّاءِ مُؤْذِنٌ بِأَنَّهُمْ يَسْأَلُونَ سُؤَالًا عَجِيبًا بِمِقْدَارِ غَرَابَةِ الْجُرْمِ الْمَسْئُولِ عَنْهُ.
İleride Enbiyâ Suresi'nde [57] geçen Allah Teâlâ'nın: { وَتَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ } “Allah'a andolsun ki, putlarınıza mutlaka bir tuzak kuracağım” buyruğunda da gelecektir. Dolayısıyla buradaki yeminde te harfinin getirilmesi, sorguya çekildikleri suçun garipliği nispetinde şaşırtıcı bir sorgulamaya muhatap olacaklarını bildirmektedir.
وَالسُّؤَالُ كِنَايَةٌ عَمَّا يَتَرَتَّبُ عَلَيْهِ مِنَ الْعِقَابِ، لِأَنَّ عِقَابَ الْعَادِلِ يَكُونُ فِي الْعُرْفِ عَقِبَ سُؤَالِ الْمُجْرِمِ عَمَّا اقْتَرَفَهُ إِذْ لَعَلَّ لَهُ مَا يَدْفَعُ بِهِ عَنْ نَفْسِهِ،
Sorgulama, onun ardından gelecek cezadan kinayedir; zira âdil bir kimsenin cezalandırması, örfte suçluya işlediği şeyin sorulmasının ardından gelir; çünkü belki de kendini savunacak bir mazereti bulunabilir.
فَأَجْرَى اللَّهُ أَمرَ الْحِسَابِ يَوْمَ الْبَعْثِ عَلَى ذَلِكَ السَّنَنِ الشَّرِيفِ. وَالتَّعْبِيرُ عَنْهُ بِ كُنْتُمْ تَفْتَرُونَ كِنَايَةٌ عَنِ اسْتِحْقَاقِهِمُ الْعِقَابَ لِأَنَّ الْكَذِبَ عَلَى اللَّهِ جَرِيمَةٌ.
Allah Teâlâ da yeniden diriliş günündeki hesap işini bu şerefli yöntem üzere yürütmüştür. Bunun { كُنْتُمْ تَفْتَرُونَ } şeklinde ifade edilmesi, cezayı hak ettiklerinden kinayedir; çünkü Allah'a karşı yalan uydurmak büyük bir cürümdür.
وَالْإِتْيَانُ بِفِعْلِ الْكَوْنِ وَبِالْمُضَارِعِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ الِافْتِرَاءَ كَانَ مِنْ شَأْنِهِمْ، وَكَانَ مُتَجَدِّدًا وَمُسْتَمِرًّا مِنْهُمْ، فَهُوَ أَبْلَغُ مِنْ أَنْ يُقَالَ: عَمَّا تَفْتَرُونَ، وعمّا افتريتم.
Kevn (كَانَ) fiilinin ve muzarinin getirilmesi, iftiranın onların bir âdeti olduğunu, onlardan sürekli ve yenilenerek meydana geldiğini göstermek içindir; bu, 'uydurduğunuz şeylerden' anlamında عَمَّا تَفْتَرُونَ veya عَمَّا افْتَرَيْتُمْ denilmesinden daha beliğdir.
[سُورَة النَّحْل (١٦) : آيَة ٥٧]
[Nahl Suresi (16), Ayet 57]
وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَناتِ سُبْحانَهُ وَلَهُمْ مَا يَشْتَهُونَ (٥٧)
{ وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَناتِ سُبْحانَهُ وَلَهُمْ مَا يَشْتَهُونَ (٥٧) } “Ve beğendikleri kendilerinin olmak üzere, kızları Allah'a isnat ediyorlar. Hâşâ, O bundan münezzehtir!”
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَيَجْعَلُونَ لِما لَا يَعْلَمُونَ نَصِيباً مِمَّا رَزَقْناهُمْ [سُورَة النَّحْل:
{ وَيَجْعَلُونَ لِما لَا يَعْلَمُونَ نَصِيباً مِمَّا رَزَقْناهُمْ } “Kendilerine rızık olarak verdiklerimizden mahiyetini bilmedikleri şeylere pay ayırıyorlar” [Nahl Suresi:
٥٦] .
56] cümlesine matuftur.
هَذَا اسْتِدْلَالٌ بِنِعْمَةِ اللَّهِ عَلَيْهِمْ بِالْبَنِينَ وَالْبَنَاتِ، وَهِيَ نِعْمَةُ النَّسْلِ، كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَهُمْ مَا يَشْتَهُونَ، أَيْ مَا يَشْتَهُونَ مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ مِنَ الذُّرِّيَّةِ.
Bu, Allah Teâlâ'nın: { وَلَهُمْ مَا يَشْتَهُونَ } yani 'kendilerine rızık olarak verdiğimiz zürriyetten arzuladıkları şeyler kendilerinin olmak üzere' buyruğunun işaret ettiği gibi, Allah'ın onlara oğullar ve kızlar bahşetme nimetiyle, yani nesil nimetiyle delil getirmektir.
وَأُدْمِجَ فِي هَذَا الِاسْتِدْلَالِ وَهَذَا الِامْتِنَانِ ذِكْرُ ضَرْبٍ شَنِيعٍ مِنْ ضُرُوبِ كُفْرِهِمْ. وَهُوَ
Bu delil getirme ve nimetleri hatırlatma arasına, küfürlerinin çirkin bir türünün zikri dâhil edilmiştir ki o da
افْتِرَاؤُهُمْ: أَنْ زَعَمُوا أَنَّ الْمَلَائِكَةَ بَنَاتُ اللَّهِ مِنْ سَرَوَاتِ الْجِنِّ، كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى:
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun da gösterdiği gibi, meleklerin cinlerin ileri gelenleriyle olan münasebetten hâsıl olmuş Allah'ın kızları olduğunu iddia etmeleridir:
وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً [سُورَة الصافات: ١٥٨] . وَهُوَ اعْتِقَادُ قَبَائِلِ كِنَانَةَ وَخُزَاعَةَ.
{ وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً } [Sâffât Suresi: 158] “O'nunla cinler arasında bir nesep bağı uydurdular”. Bu, Kinâne ve Huzâa kabilelerinin inancıydı.
وَالْجَعْلُ: هُنَا النِّسْبَةُ بِالْقَوْلِ.
Buradaki ce'l (الْجَعْلُ): Sözle isnat etmek ve nitelemektir.
وسُبْحانَهُ مَصْدَرٌ نَائِبٌ عَنِ الْفِعْلِ، وَهُوَ مَنْصُوبٌ عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ الْمُطْلَقَةِ، وَهُوَ فِي مَحَلِّ جُمْلَةٍ مُعْتَرِضَةٍ وَقَعَتْ جَوَابًا عَنْ مَقَالَتِهِمُ السَّيِّئَةِ الَّتِي تَضَمَّنَتْهَا حِكَايَةُ وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَناتِ إِذِ الْجَعْلُ فِيهِ جعل بالْقَوْل، فَقَوْلُهُ: سُبْحانَهُ مِثْلُ قَوْلِهِمْ: حَاشَ لِلَّهِ وَمَعَاذَ اللَّهِ، أَيْ تَنْزِيهًا لَهُ عَنْ أَنْ يَكُونَ لَهُ ذَلِك.
{ سُبْحانَهُ } fiilin yerine geçen bir masdardır ve mef'ûl-i mutlak olarak mansubdur; { وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَناتِ } aktarımının içerdiği çirkin sözlerine bir cevap olarak vaki olan ara cümle (cümle-i mu'teriza) konumundadır. Zira buradaki isnat sözlü bir isnattır; dolayısıyla { سُبْحانَهُ } ifadesi, onların 'hâşâ lillâh' ve 'maâzallâh' demeleri gibidir; yani O'nun için böyle bir şeyin olmasından O'nu tenzih etmektir.
وَإِنَّا قُدِّمَ سُبْحانَهُ عَلَى قَوْلِهِ: وَلَهُمْ مَا يَشْتَهُونَ لِيَكُونَ نَصًّا فِي أَنَّ التَّنْزِيهَ عَنْ هَذَا الْجَعْلِ لِذَاتِهِ وَهُوَ نِسْبَةُ الْبُنُوَّةِ لِلَّهِ، لَا عَنْ جَعْلِهِمْ لَهُ خُصُوصَ الْبَنَاتِ دُونَ الذُّكُورِ الَّذِي هُوَ أَشَدُّ فَظَاعَةً، كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَهُمْ
{ سُبْحانَهُ } lafzının { وَلَهُمْ مَا يَشْتَهُونَ } ifadesinden önce getirilmesi; tenzihin bizzat bu isnadın aslına, yani Allah'a çocuk isnat edilmesine yönelik olduğunu, yoksa Allah Teâlâ'nın: { وَلَهُمْ
مَا يَشْتَهُونَ، لِأَنَّ ذَلِكَ زِيَادَةٌ فِي التَّفْظِيعِ، فَقَوْلُهُ: وَلَهُمْ مَا يَشْتَهُونَ جُمْلَةٌ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ. وَتَقْدِيمُ الْخَبَرِ فِي الْجُمْلَةِ لِلِاهْتِمَامِ بِهِمْ فِي ذَلِكَ عَلَى طَرِيقَةِ التهكّم.
مَا يَشْتَهُونَ } buyruğunun delalet ettiği üzere daha da çirkin olan, O'na erkekleri değil de özellikle kızları isnat etmelerine yönelik olmadığını açıkça belirtmek içindir; zira bu durum çirkinliği daha da artırmaktadır. Dolayısıyla { وَلَهُمْ مَا يَشْتَهُونَ } cümlesi hal konumundadır. Cümlede haberin öne geçirilmesi ise istihza yoluyla bu konuda onların durumuna dikkat çekmek içindir.
وَمَا صدق مَا يَشْتَهُونَ الْأَبْنَاءُ الذُّكُورُ بِقَرِينَةِ مُقَابَلَتِهِ بِالْبَنَاتِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثى [سُورَة النَّحْل: ٥٨] ، أَيْ وَالْحَالُ أَنَّ لَهُمْ ذُكُورًا مِنْ أَبْنَائِهِمْ فَهَلَّا جَعَلُوا لِلَّهِ بَنِينَ وَبَنَاتٍ. وَهَذَا ارْتِقَاءٌ فِي إِفْسَاد معتقدهم بِحَسَبِ عُرْفِهِمْ وَإِلَّا فَإِنَّهُ بِالنِّسْبَةِ إِلَى اللَّهِ سَوَاءٌ لِلِاسْتِوَاءِ فِي التَّوَلُّدِ الَّذِي هُوَ مِنْ مُقْتَضَى الْحُدُوثِ الْمُنَزَّهِ عَنْهُ وَاجِبُ الْوُجُودِ.
{ مَا يَشْتَهُونَ } ifadesinin masadakı (karşıladığı anlam), kızların karşısında yer alması ve Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثى } [Nahl Suresi: 58] buyruğu karinesiyle erkek çocuklardır; yani kendi çocukları erkek iken Allah'a hem oğullar hem de kızlar isnat etselerdi ya! Bu, onların kendi anlayışlarına göre inançlarının bozukluğunu kademe kademe ortaya koymaktır; yoksa Allah'a nispetle her ikisi de birdir; zira Vâcibü'l-Vücûd'un yüce zatının münezzeh olduğu sonradan yaratılmışlık (hudûs) gereği olan üreme bakımından [erkekle kız arasında] bir fark yoktur.
وَسَيُخَصُّ هَذَا بِالْإِبْطَالِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ مَا يَكْرَهُونَ [سُورَة النَّحْل:
Bu durum, Allah Teâlâ'nın: { وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ مَا يَكْرَهُونَ } [Nahl Suresi:
٦٢] . وَلِهَذَا اقْتُصِرَ هُنَا عَلَى لَفْظِ الْبَنَاتِ الدَّالِّ عَلَى الذَّوَاتِ، وَاقْتُصِرَ عَلَى أَنَّهُمْ يَشْتَهُونَ الْأَبْنَاءَ، وَلَمْ يَتَعَرَّضْ إِلَى كَرَاهَتِهِمُ الْبَنَاتِ وَإِنْ كَانَ ذَلِكَ مَأْخُوذًا بِالْمَفْهُومِ لِأَنَّ ذَلِكَ دَرَجَةٌ أُخْرَى مِنْ كُفْرِهِمْ ستخصّ بالذّكر.
62] buyruğunda ayrıca iptal edilecektir. Bu sebeple burada sadece zatlara delalet eden 'kızlar' lafzıyla ve onların erkek çocukları arzu ettikleri ifadesiyle yetinilmiş; mefhumundan bu anlaşılsa da kızlardan hoşlanmadıklarına değinilmemiştir. Çünkü bu, onların küfrünün ayrıca zikredilecek bir başka derecesidir.
[٥٨، ٥٩]
[58, 59]
[سُورَة النَّحْل (١٦) : الْآيَات ٥٨ إِلَى ٥٩]
[Nahl Suresi (16), Ayetler 58-59]
وَإِذا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ (٥٨) يَتَوارى مِنَ الْقَوْمِ مِنْ سُوءِ مَا بُشِّرَ بِهِ أَيُمْسِكُهُ عَلى هُونٍ أَمْ يَدُسُّهُ فِي التُّرابِ أَلا ساءَ مَا يَحْكُمُونَ (٥٩)
{ وَإِذا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ (٥٨) يَتَوارى مِنَ الْقَوْمِ مِنْ سُوءِ مَا بُشِّرَ بِهِ أَيُمْسِكُهُ عَلى هُونٍ أَمْ يَدُسُّهُ فِي التُّرابِ أَلا ساءَ مَا يَحْكُمُونَ (٥٩) } “Onlardan birine bir kız çocuğu müjdelendiği zaman, içi öfkeyle dolarak yüzü simsiyah kesilir. Kendisine verilen kötü müjdenin utancıyla toplumdan gizlenir. Onu aşağılanmaya katlanarak tutsun mu, yoksa toprağa mı gömsün? Dikkat edin, verdikleri hüküm ne kadar kötüdür!”
الْوَاوُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثى يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ وَاوَ الْحَالِ.
Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثى } buyruğundaki vâv harfinin vâv-ı hâl olması caizdir.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْجُمْلَةُ مُعْتَرِضَةً وَالْوَاوُ اعْتِرَاضِيَّةٌ اقْتَضَى الْإِطَالَةَ بِهَا أَنَّهَا مِنْ تفاريع
Cümlenin ara cümle (mu'teriza) ve vâv harfinin de itirâziyye olması da caizdir; zira bu durumun onların şirklerinin uzantılarından olması sözün uzatılmasını gerektirmiştir,
شركهم، فَهِيَ لذَلِك جديرة بِأَن تكون مَقْصُودَة بِالذكر كأخواتها. وَهَذَا أَوْلَى مِنْ أَنْ تُجْعَلَ مَعْطُوفَةً عَلَى جُمْلَةِ وَلَهُمْ مَا يَشْتَهُونَ [سُورَة النَّحْل: ٥٧] الَّتِي هِيَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، لِأَنَّ ذَلِكَ يُفِيتُ قَصْدَهَا بِالْعَدِّ. وَهَذَا الْقَصْدُ مِنْ مُقْتَضَيَاتِ الْمَقَامِ وَإِنْ كَانَ مَآلُ الِاعْتِبَارَيْنِ وَاحِدًا فِي حَاصِلِ الْمَعْنَى.
dolayısıyla benzerleri gibi bizzat zikredilmeye lâyıktır. Bu yaklaşım, cümlenin hal konumunda olan { وَلَهُمْ مَا يَشْتَهُونَ } [Nahl Suresi: 57] cümlesine matuf kılınmasından daha evlâdır; çünkü öyle yapılması onun müstakil olarak sayılma maksadını bozar. Anlamın neticesi bakımından her iki değerlendirmenin varacağı yer bir olsa da bu kast, makamın gereklerindendir.
وَالتَّعْبِيرُ عَنِ الْإِعْلَامِ بِازْدِيَادِ الْأُنْثَى بِفِعْلِ بُشِّرَ فِي مَوْضِعَيْنِ لِأَنَّهُ كَذَلِكَ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ إِذِ ازْدِيَادُ الْمَوْلُودِ نِعْمَةٌ عَلَى الْوَالِدِ لِمَا يَتَرَقَّبُهُ مِنَ التَّأَنُّسِ بِهِ وَمِزَاحِهِ وَالِانْتِفَاعِ بِخِدْمَتِهِ وَإِعَانَتِهِ عِنْدَ الِاحْتِيَاجِ إِلَيْهِ، وَلِمَا فِيهِ مِنْ تَكْثِيرِ نَسْلِ الْقَبِيلَةِ الْمُوجِبِ عِزَّتَهَا، وَآصِرَةِ الصِّهْرِ.
Kız çocuğunun dünyaya geldiğinin bildirilmesinin iki yerde { بُشِّرَ } (müjdelendi) fiiliyle ifade edilmesi, işin aslına göredir; çünkü çocuğun doğumu, onunla ünsiyet kurma, şakalaşma, hizmetinden yararlanma, ihtiyaç anında yardımını görme beklentisi ve kabilenin sayısını artırarak itibarını yükseltmesi ile sıhriyet bağı oluşturması sebebiyle baba için bir nimettir.
ثُمَّ إِنَّ هَذَا مَعَ كَوْنِهِ بِشَارَةً فِي نَفْسِ الْأَمْرِ فَالتَّعْبِيرُ بِهِ يُفِيدُ تَعْرِيضًا بِالتَّهَكُّمِ بِهِمْ إِذْ يَعُدُّونَ الْبِشَارَةَ مُصِيبَةً وَذَلِكَ مِنْ تَحْرِيفِهِمُ الْحَقَائِقَ. وَالتَّعْرِيضُ مِنْ أَقْسَامِ الْكِنَايَةِ وَالْكِنَايَةُ تُجَامِعُ الْحَقِيقَةَ.
Ayrıca bu durum, gerçekte bir müjde olmakla birlikte, bu şekilde ifade edilmesi onlarla alay yoluyla bir dokundurma (ta'rîz) içerir; çünkü onlar müjdeyi bir musibet saymaktadırlar ve bu da hakikatleri tahrif etmelerindendir. Ta'rîz ise kinaye türlerinden biridir ve kinaye, hakikat ile birlikte bulunabilir.
وَالْبَاءُ فِي بِالْأُنْثى لِتَعْدِيَةِ فِعْلِ الْبِشَارَةِ وَعُلِّقَتْ بِذَاتِ الْأُنْثَى. وَالْمُرَادُ بِوِلَادَتِهَا، فَهُوَ عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ مَعْلُومٍ.
{ بِالْأُنْثى } ifadesindeki bâ harfi müjdeleme fiilini geçişli kılmak (ta'diye) içindir ve dişi zatına bağlanmıştır. Kastedilen ise onun doğumudur; dolayısıyla bu, bilinen bir muzafın hazfi iledir.
وَفِعْلُ ظَلَّ مِنْ أَفْعَالِ الْكَوْنِ أَخَوَاتِ كَانَ الَّتِي تَدُلُّ عَلَى اتِّصَافِ فَاعِلِهَا بِحَالَةٍ لَازِمَةٍ فَلِذَلِكَ تَقْتَضِي فَاعِلًا مَرْفُوعًا يُدْعَى اسْمًا وَحَالًا لَازِمًا لَهُ مَنْصُوبًا يُدْعَى خَبَرًا لِأَنَّهُ شَبِيهٌ بِخَبَرِ الْمُبْتَدَأِ. وَسَمَّاهَا النُّحَاةُ لِذَلِكَ نَوَاسِخَ لِأَنَّهَا تَعْمَلُ فِيمَا لَوْلَاهَا لَكَانَ مُبْتَدَأً وَخَبَرًا فَلَمَّا تَغَيَّرَ مَعَهَا حُكْمُ الْخَبَرِ سُمِّيَتْ نَاسِخَةً لِرَفْعِهِ، كَمَا سُمِّيَتْ (إِنَّ) وَأَخَوَاتُهَا وَ (ظَنَّ) وَأَخَوَاتُهَا كَذَلِكَ. وَهُوَ اصْطِلَاحٌ تَقْرِيبِيٌّ وَلَيْسَ بِرَشِيقٍ.
{ ظَلَّ } fiili, failinin ayrılmaz bir durumla nitelendiğini gösteren, 'kâne'nin kardeşlerinden olan kevn (oluş) fiillerindendir. Bu sebeple 'isim' adı verilen merfu bir fail ve mübtedanın haberine benzediği için 'haber' adı verilen mansub, ayrılmaz bir hal gerektirir. Nahivciler bunlara, kendileri olmasaydı mübteda ve haber olacak olan yapıda amel ettikleri için 'nevâsih' (hükmü değiştirenler) adını vermişlerdir; haberin hükmü bunlarla birlikte değiştiğinde, onun merfuluğunu nesheden (ortadan kaldıran) olarak isimlendirilmişlerdir. Nitekim { إِنَّ } ve kardeşleri ile { ظَنَّ } ve kardeşleri de aynı şekilde isimlendirilmiştir. Bu, yaklaşık bir ıstılahtır ve pek zarif (isabetli) değildir.
وَيُسْتَعْمَلُ ظَلَّ بِمَعْنَى صَارَ. وَهُوَ الْمُرَادُ هُنَا.
{ ظَلَّ } fiili { صَارَ } (oldu, dönüştü) anlamında kullanılır. Burada kastedilen de budur.
وَاسْوِدَادُ الْوَجْهِ: مُسْتَعْمَلٌ فِي لَوْنِ وَجْهِ الْكَئِيبِ إِذْ تَرْهَقُهُ غَبَرَةٌ، فَشُبِّهَتْ بِالسَّوَادِ مُبَالَغَةً.
Yüzün kararması: Üzüntülü kişinin yüzünün, toz toprak kaplamış gibi aldığı renk için kullanılır; mübalağa amacıyla siyaha benzetilmiştir.
وَالْكَظِيمُ: الْغَضْبَانُ الْمَمْلُوءُ حَنَقًا. وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَهُوَ كَظِيمٌ فِي سُورَةِ يُوسُفَ [٨٤] ، أَيْ أَصْبَحَ حَنِقًا عَلَى امْرَأَتِهِ. وَهَذَا مِنْ جَاهِلِيَّتِهِمُ الْجَهْلَاءِ وَظُلْمِهِمْ، إِذْ يُعَامِلُونَ الْمَرْأَةَ مُعَامَلَةَ مَنْ لَوْ كَانَتْ وِلَادَةُ الذُّكُور باختيارها، وَلماذَا لَا يَحْنَقُ عَلَى نَفْسِهِ إِذْ يُلَقِّحُ امْرَأَتَهُ بِأُنْثَى، قَالَتْ إِحْدَى نِسَائِهِمْ أَنْشَدَهُ الْأَصْمَعِيُّ تَذْكُرُ بَعْلَهَا وَقَدْ هَجَرَهَا لِأَنَّهَا تَلِدُ الْبَنَاتِ:
el-Kezîm (الْكَظِيمُ): İçi hınç ve öfkeyle dolup taşan kimsedir. Bu ifade daha önce Yûsuf Suresi'ndeki { فَهُوَ كَظِيمٌ } [Yûsuf: 84] ayetinde geçmişti; yani karısına karşı öfke dolmuştur. Bu durum onların koyu cahiliyesinden ve zulmündendir; zira kadına, sanki erkek çocuk doğurmak kendi elindeymiş gibi davranmaktadırlar. Oysa kadınını dişiyle döllediği için neden kendi nefsine öfkelenmez ki! Kadınlarından biri, kız çocukları doğurduğu için kendisini terk eden kocasını zikrederek Asmaî'nin rivayet ettiği şu şiiri söylemiştir:
يَغْضَبُ إِنْ لَمْ نَلِدِ الْبَنِينَا ... وَإِنَّمَا نُعْطِي الَّذِي أُعْطِينَا
Erkek çocuk doğurmadık diye öfkeleniyor, / Oysa biz bize ne verildiyse ancak onu veririz.
وَالتَّوَارِي: الِاخْتِفَاءُ، مُضَارِعُ وَارَاهُ، مُشْتَقٌّ مِنَ الْوَرَاءِ وَهُوَ جِهَةُ الْخَلْفِ.
et-Tevârî (التَّوَارِي): Gizlenmektir. 'Vârâhu' fiilinin muzarisidir; arka cihet demek olan 'el-verâ' (الْوَرَاء) kelimesinden türetilmiştir.
ومِنَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: مِنْ سُوءِ مَا بُشِّرَ بِهِ لِلِابْتِدَاءِ الْمَجَازِيِّ الْمُفِيدِ مَعْنَى التَّعْلِيلِ، لِأَنَّهُ يُقَالُ: فَعَلْتُ كَذَا مِنْ أَجْلِ كَذَا، قَالَ تَعَالَى: وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ مِنْ إِمْلاقٍ [سُورَة الْأَنْعَام: ١٥١] ، أَيْ يَتَوَارَى مِنْ أَجْلِ تِلْكَ الْبِشَارَةِ.
Allah Teâlâ'nın: { مِنْ سُوءِ مَا بُشِّرَ بِهِ } buyruğundaki { مِنْ } harfi, ta'lîl (gerekçe) anlamı ifade eden mecazî ibtidâ içindir; zira 'falanca şeyi falanca şeyden dolayı yaptım' denir. Nitekim Teâlâ: { وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ مِنْ إِمْلاقٍ } [En'âm Suresi: 151] “Yoksulluk yüzünden çocuklarınızı öldürmeyin” buyurmuştur; yani o müjdeden dolayı gizlenir.
وَجُمْلَةُ أَيُمْسِكُهُ بَدَلُ اشْتِمَالٍ مِنْ جُمْلَةِ يَتَوارى، لِأَنَّهُ يَتَوَارَى حَيَاءً مِنَ النَّاسِ فَيَبْقَى مُتَوَارِيًا من قومه أَيَّامًا حَتَّى تُنْسَى قَضِيَّتُهُ. وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: أَيُمْسِكُهُ إِلَخْ، أَيْ يَتَوَارَى ويتردّد بَيْنَ أَحَدِ هَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ بِحَيْثُ يَقُولُ فِي نَفْسِهِ: أَأُمْسِكُهُ عَلَى هَوْنٍ أَمْ أَدُسُّهُ فِي التُّرَابِ. وَالْمُرَادُ: التَّرَدُّدُ فِي جَوَابِ هَذَا الِاسْتِفْهَامِ.
{ أَيُمْسِكُهُ } cümlesi, { يَتَوارى } cümlesinden bedel-i iştimaldir; çünkü o, insanlardan utandığı için gizlenir ve meselesi unutuluncaya kadar günlerce kavminden saklı kalır. Allah Teâlâ'nın: { أَيُمْسِكُهُ } ilâ âhirihi buyruğunun anlamı da budur; yani kendi kendine, 'Onu horluğa katlanarak tutayım mı, yoksa toprağa mı gömeyim?' diyerek gizlenir ve bu iki iş arasında tereddüt eder. Kastedilen, bu soruya verilecek cevap hususundaki tereddüttür.
وَالْهُونُ: الذُّلُّ. وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَالْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذابَ الْهُونِ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٩٣] .
el-Hûn (الْهُونُ): Zillet (aşağılanma) demektir. Daha önce En'âm Suresi'ndeki: { فَالْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذابَ الْهُونِ } [En'âm: 93] ayetinde geçmişti.
وَالدَّسُّ: إِخْفَاءُ الشَّيْءِ بَيْنَ أَجْزَاءِ شَيْءٍ آخَرَ كَالدَّفْنِ. وَالْمُرَادُ: الدَّفْنُ فِي الْأَرْضِ وَهُوَ الْوَأْدُ. وَكَانُوا يَئِدُونَ بَنَاتِهِمْ، بَعْضُهُمْ يَئِدُ بِحِدْثَانِ الْوِلَادَةِ، وَبَعْضُهُمْ يَئِدُ إِذَا يَفَعَتِ الْأُنْثَى وَمَشَتْ وَتَكَلَّمَتْ، أَيْ حِينَ تَظْهَرُ لِلنَّاسِ لَا يُمْكِنُ إِخْفَاؤُهَا. وَذَلِكَ مِنْ أَفْظَعِ أَعْمَالِ الْجَاهِلِيَّةِ، وَكَانُوا مُتَمَالِئِينَ عَلَيْهِ وَيَحْسَبُونَهُ حَقًّا لِلْأَبِ فَلَا يُنْكِرُهَا الْجَمَاعَةُ عَلَى الْفَاعِلِ.
ed-Dess (الدَّسُّ): Bir şeyi gömmek gibi, başka bir şeyin parçaları arasına gizlemektir. Kastedilen, toprağa gömmektir ki bu da 've'd' (kız çocuklarını diri diri gömme)dir. Onlar kız çocuklarını diri diri gömerlerdi; kimi doğumun hemen akabinde gömer, kimi de kız çocuğu serpilip yürümeye ve konuşmaya başladığında, yani insanlara görünüp artık gizlenmesi mümkün olmadığında gömerdi. Bu, cahiliyenin en korkunç amellerindendi; bunda birbirleriyle söz birliği ederler ve bunu babanın bir hakkı sayarlardı, bu yüzden topluluk bunu yapana karşı çıkmazdı.
وَلِذَلِكَ سَمَّاهُ اللَّهُ حُكْمًا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: أَلا ساءَ مَا يَحْكُمُونَ. وَأَعْلَنَ ذَمُّهُ بِحَرْفِ أَلا لِأَنَّهُ جَوْرٌ عَظِيمٌ قَدْ تَمَالَأُوا عَلَيْهِ وَخَوَّلُوهُ لِلنَّاسِ ظُلْمًا للمخلوقات، فأسند الحكم إِلَى ضَمِيرِ الْجَمَاعَةِ مَعَ أَنَّ الْكَلَامَ كَانَ جَارِيًا عَلَى فِعْلٍ وَاحِدٍ غَيْرِ مُعَيَّنٍ قَضَاءً لِحَقِّ هَذِه النُّكْتَة.
Bu sebeple Allah Teâlâ: { أَلا ساءَ مَا يَحْكُمُونَ } “Dikkat edin, verdikleri hüküm ne kadar kötüdür!” buyruğuyla bunu bir 'hüküm' olarak adlandırmıştır. Bunda birbirleriyle uzlaştıkları ve yaratılmışlara bir zulüm olarak insanlara yetki tanıdıkları büyük bir haksızlık olduğu için ayıplamasını { أَلا } harfiyle ilan etmiş; söz belirsiz tek bir fiil üzerinden yürüdüğü halde, bu nükteli mananın hakkını vermek üzere hükmü çoğul zamirine isnad etmiştir.
[سُورَة النَّحْل (١٦) : آيَة ٦٠]
[Nahl Suresi (16), Ayet 60]
لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ مَثَلُ السَّوْءِ وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلى وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٦٠)
{ لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ مَثَلُ السَّوْءِ وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلى وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٦٠) } “Ahirete inanmayanlar için kötü sıfat vardır. En yüce sıfatlar ise Allah'ındır. O, mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir.”
هَذِهِ الْجُمْلَةُ مُعْتَرِضَةٌ جَوَابًا عَنْ مَقَالَتِهِمُ الَّتِي تَضَمَّنَهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثى [سُورَة النَّحْل: ٥٨] فَإِن لَهَا ارتباطا بِجُمْلَةِ وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَناتِ سُبْحانَهُ [سُورَة النَّحْل: ٥٧] كَمَا تَقَدَّمَ، فَهِيَ بِمَنْزِلَةِ، جُمْلَةِ سُبْحانَهُ، غَيْرَ أَنَّ جُمْلَةَ سُبْحانَهُ جَوَابٌ بِتَنْزِيهِ اللَّهِ عَمَّا نَسَبُوهُ إِلَيْهِ، وَهَذِهِ جَوَابٌ بِتَحْقِيرِهِمْ عَلَى مَا يُعَامِلُونَ بِهِ الْبَنَاتِ مَعَ نِسْبَتِهِمْ إِلَى اللَّهِ هَذَا الصِّنْفَ الْمُحَقَّرَ عِنْدَهُمْ.
Bu cümle, daha önce geçtiği üzere { وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَناتِ سُبْحانَهُ } [Nahl Suresi: 57] cümlesiyle irtibatı bulunduğu için, Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثى } [Nahl Suresi: 58] buyruğunun içerdiği sözlerine bir cevap olarak gelen ara cümledir (itirâziyye). Dolayısıyla bu, { سُبْحانَهُ } cümlesi mesabesindedir; şu kadar var ki { سُبْحانَهُ } cümlesi Allah'ı onların isnad ettikleri şeylerden tenzih eden bir cevap iken, bu cümle ise yanlarında değersiz olan bu sınıfı Allah'a nispet etmelerine rağmen kız çocuklarına yaptıkları muameleden ötürü onları aşağılayan bir cevaptır.
وَقَدْ جَرَى الْجَوَابُ عَلَى اسْتِعْمَال الْعَرَب عِنْد مَا يَسْمَعُونَ كَلَامًا مَكْرُوهًا أَوْ مُنْكَرًا أَنْ يَقُولُوا لِلنَّاطِقِ بِهِ: بفيك الْحجر، وبفيك الْكَثْكَثُ، وَيَقُولُونَ: تَرِبَتْ يَدَاكَ، وَتَرِبَتْ يَمِينُكَ، وَاخْسَأْ.
Cevap, Arapların hoşlanmadıkları veya münker bir söz işittiklerinde onu söyleyene: 'Ağzına taş dolsun', 'Ağzına toprak dolsun' demeleri, yine 'İki elin toprağa bulansın', 'Sağ elin toprağa bulansın' ve 'Yıkıl git' demeleri şeklindeki kullanımlarına uygun olarak cereyan etmiştir.
وَكَذَلِكَ جَاءَ قَوْلُهُ تَعَالَى لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ مَثَلُ السَّوْءِ شَتْمًا لَهُمْ.
Aynı şekilde Allah Teâlâ'nın: { لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ مَثَلُ السَّوْءِ } buyruğu da onlara bir kınama ve hakaret olarak gelmiştir.
وَالْمَثَلُ: الْحَالُ الْعَجِيبَةُ فِي الْحُسْنِ وَالْقُبْحِ، وَإِضَافَتُهُ إِلَى السُّوءِ لِلْبَيَانِ.
el-Mesel (الْمَثَلُ): İyilikte veya kötülükte şaşılacak durumdur; bunun 'es-sev'' (kötülük) kelimesine izafeti açıklama (beyan) içindir.
وَعُرِّفُوا بِ «الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ» لِأَنَّهُمُ اشْتَهَرُوا بِهَذِهِ الصِّلَةِ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ قُلُوبُهُمْ مُنْكِرَةٌ وَهُمْ مُسْتَكْبِرُونَ [سُورَة النَّحْل:
Onlar, Müslümanlar arasında bu sıla cümlesiyle meşhur oldukları için 'ahirete inanmayanlar' olarak tanıtılmışlardır; nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ قُلُوبُهُمْ مُنْكِرَةٌ وَهُمْ مُسْتَكْبِرُونَ } [Nahl Suresi:
٢٢] ، وَقَوْلِهِ: بَلِ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ فِي الْعَذابِ وَالضَّلالِ الْبَعِيدِ [سُورَة سبأ:
22] “Ahirete inanmayanların kalpleri inkârcıdır ve onlar büyüklük taslayanlardır.”, yine şöyle buyurmuştur: { بَلِ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ فِي الْعَذابِ وَالضَّلالِ الْبَعِيدِ } [Sebe Suresi:
٨] .
8] “Aksine, ahirete inanmayanlar azap ve derin bir sapıklık içindedirler.”
وَجُمْلَةُ وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلى عُطِفَتْ عَلَى جُمْلَةِ لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ مَثَلُ السَّوْءِ لِأَنَّ بِهَا تَكْمِلَةَ إِفْسَادِ قَوْلِهِمْ وَذَمِّ رَأْيِهِمْ، إِذْ نَسَبُوا إِلَى اللَّهِ الْوَلَدَ وَهُوَ مِنْ لَوَازِمِ الِاحْتِيَاجِ وَالْعَجْزِ. وَلَمَّا نَسَبُوا إِلَيْهِ ذَلِكَ خَصُّوهُ بِأَخَسِّ الصِّنْفَيْنِ عِنْدَهُمْ، كَمَا قَالَ تَعَالَى:
{ وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلى } cümlesi, { لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ مَثَلُ السَّوْءِ } cümlesine atfedilmiştir; çünkü onların sözlerini çürütmenin ve görüşlerini yermenin tamamlanması bununladır. Zira onlar Allah'a çocuk nispet etmişlerdir; oysa çocuk, muhtaçlığın ve acizliğin gereklerindendir. O'na bunu nispet ettiklerinde de kendi yanlarındaki iki cinsten en değersiz olanını O'na tahsis etmişlerdir; nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur:
وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ مَا يَكْرَهُونَ [سُورَة النَّحْل: ٦٢] ، وَإِنْ لم يكن كَذَلِك فِي الْوَاقِعِ وَلَكِنَّ هَذَا جَرَى عَلَى اعْتِقَادِهِمْ وَمُؤَاخَذَةً لَهُمْ بِرَأْيِهِمْ.
{ وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ مَا يَكْرَهُونَ } [Nahl Suresi: 62] “Kendilerinin hoşlanmadıkları şeyleri Allah'a ayırırlar.” Gerçekte durum böyle olmasa da bu, onların inancına göre cereyan etmiş ve kendi görüşleriyle hesaba çekilmişlerdir.
وَ (الْأَعْلى) تَفْضِيلٌ، وَحُذِفَ الْمُفَضَّلُ عَلَيْهِ لِقَصْدِ الْعُمُومِ، أَيْ أَعْلَى مِنْ كُلِّ مَثَلٍ فِي الْعُلُوِّ بِقَرِينَةِ الْمَقَامِ.
{ الْأَعْلى } lafzı ism-i tafdildir; makamın karinesiyle 'yücelikteki her sıfattan daha yüce' anlamında genellik kastedildiği için üstün kılınan şey (mufaddalun aleyh) hazfedilmiştir.
وَالسَّوْءُ:- بِفَتْحِ السِّينِ- مَصْدَرُ سَاءَهُ، إِذَا عَمِلَ مَعَهُ مَا يَكْرَهُ. وَالسُّوءُ- بِضَمِّ السِّينِ- الِاسْمُ، تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذابِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٤٩] .
es-Sev' (السَّوْءُ) -sin harfinin fethasıyla- bir kimseye hoşlanmadığı bir muamele yapıldığında kullanılan 'sâehû' (سَاءَهُ) fiilinin masdarıdır. es-Sû' (السُّوءُ) ise -sin harfinin zammesiyle- isimdir; daha önce Bakara Suresi'ndeki: { يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذابِ } [Bakara: 49] ayetinde geçmişti.