وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ: أَخَذْناهُمْ بَغْتَةً فَإِذا هُمْ مُبْلِسُونَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٤٤] .
En'âm Suresi'ndeki [44] { أَخَذْناهُمْ بَغْتَةً فَإِذا هُمْ مُبْلِسُونَ } “Onları ansızın yakaladık da bir anda umutsuzluğa kapılıp şaşkına döndüler” ayetinde geçmişti.
وَالتَّقَلُّبُ: السَّعْي فِي شؤون الْحَيَاةِ مِنْ مُتَاجَرَةٍ وَمُعَامَلَةٍ وَسَفَرٍ وَمُحَادَثَةٍ وَمُزَاحَمَةٍ.
Tekallüb (تَقَلُّب): Ticaret, muamele, yolculuk, sohbet ve rekabet gibi hayat işlerinde koşturup dönüp dolaşmaktır.
وَأَصْلُهُ: الْحَرَكَةُ إِقْبَالًا وَإِدْبَارًا، وَالْمَعْنَى: أَنْ يُهْلِكَهُمُ اللَّهُ وَهُمْ شَاعِرُونَ بِمَجِيءِ الْعَذَابِ.
Kelimenin aslı, ileri geri hareket etmektir. Anlamı ise şudur: Allah onları azabın gelişini fark ederlerken helak eder.
وَهَذَا قَسِيمُ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذابُ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ [سُورَة النَّحْل:
Bu, Yüce Allah'ın [Nahl Suresi:
٤٥] . وَفِي مَعْنَاهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَفَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرى أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنا بَياتاً وَهُمْ نائِمُونَ أَوَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرى أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنا ضُحًى وَهُمْ يَلْعَبُونَ [سُورَة الْأَعْرَاف: ٩٨] .
45'teki] { أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذابُ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ } “ya da azabın hiç farkında olmadıkları bir yerden kendilerine gelmesinden” sözünün karşıtıdır (kasıymıdır). Bu manada Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أَفَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرى أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنا بَياتاً وَهُمْ نائِمُونَ أَوَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرى أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنا ضُحًى وَهُمْ يَلْعَبُونَ } [A'râf Suresi: 97-98] “O memleketlerin halkı, geceleyin uyurlarken azabımızın kendilerine gelmeyeceğinden emin mi oldular? Yoksa o memleketlerin halkı, kuşluk vakti oynayıp eğlenirlerken azabımızın kendilerine gelmeyeceğinden emin mi oldular?”.
وَتَفْرِيعُ فَما هُمْ بِمُعْجِزِينَ اعْتِرَاضٌ، أَيْ لَا يَمْنَعُهُمْ مِنْ أَخْذِهِ إِيَّاهُمْ تَقَلُّبُهُمْ شَيْءٌ إِذْ لَا يُعْجِزُهُ اجْتِمَاعُهُمْ وَتَعَاوُنُهُمْ.
{ فَما هُمْ بِمُعْجِزِينَ } “onlar buna engel olamazlar” ifadesinin [fa ile] bağlanması bir itiraziyedir (ara cümledir); yani dönüp dolaşmaları esnasında [Allah'ın] onları yakalamasına hiçbir şey engel olamaz; çünkü onların bir araya gelmeleri ve yardımlaşmaları O'nu aciz bırakamaz.
وفِي لِلظَّرْفِيَّةِ الْمَجَازِيَّةِ، أَيِ الْمُلَابَسَةِ، وَهِيَ حَالٌ مِنَ الضَّمِيرِ الْمَنْصُوبِ فِي يَأْخُذَهُمْ.
{ فِي } harfi mecazi zarfiyet, yani mülâbeset (birliktelik/içinde bulunma) içindir ve { يَأْخُذَهُمْ } fiilindeki mansub zamirden hâldir.
وَالتَّخَوُّفُ فِي اللُّغَةِ يَأْتِي مَصْدَرُ تَخَوَّفَ الْقَاصِرُ بِمَعْنَى خَافَ وَمَصْدَرُ تَخَوَّفَ الْمُتَعَدِّي بِمَعْنَى تَنَقَّصَ، وَهَذَا الثَّانِي لُغَةُ هُذَيْلٍ، وَهِيَ مِنَ اللُّغَاتِ الْفَصِيحَةِ الَّتِي جَاءَ بِهَا الْقُرْآنُ.
Dil bakımından Tehavvuf (التَّخَوُّف); korktu anlamına gelen lazım (geçişsiz) “tehavvefe” fiilinin masdarı olarak ve eksiltti anlamına gelen müteaddi (geçişli) “tehavvefe” fiilinin masdarı olarak gelir. Bu ikincisi Hüzeyl kabilesinin lehçesidir ki Kur'an'ın nazil olduğu fasih lehçelerdendir.
فَلِلْآيَةِ مَعْنَيَانِ: إِمَّا أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى يَأْخُذُهُمْ وَهُمْ فِي حَالَةِ تَوَقُّعِ نُزُولِ الْعَذَابِ بِأَنْ يُرِيَهُمْ مُقَدَّمَاتِهِ مِثْلَ الرَّعْدِ قَبْلَ الصَّوَاعِقِ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى يَأْخُذُهُمْ وَهُمْ فِي حَالَةِ تَنَقُّصٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَنَقَّصَهُمْ قَبْلَ الْأَخْذِ بِأَنْ يُكْثِرَ فِيهِمُ الْمَوَتَانَ وَالْفَقْرَ وَالْقَحْطَ.
Dolayısıyla ayetin iki manası vardır: Ya mana, yıldırımlardan önceki gök gürültüsü gibi azabın öncülerini onlara göstererek azabın inişini bekledikleri bir durumdayken onları yakalamasıdır; ya da mana, yakalamadan önce aralarında ölümleri, fakirliği ve kuraklığı çoğaltarak onları eksiltmesi sebebiyle, bir eksilme durumundayken onları yakalamasıdır.
وَحَرْفُ عَلى مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّمَكُّنِ عَلَى كِلَا الْمَعْنَيَيْنِ، وَمَحَلُّ الْمَجْرُورِ حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ النَّصْبِ فِي يَأْخُذَهُمْ وَهُوَ كَقَوْلِهِمْ: أَخَذَهُ عَلَى غِرَّةٍ.
{ عَلَى } harfi her iki manaya göre de temekkün (durumun tam içinde olma) anlamında kullanılmıştır ve mecrur terkip, { يَأْخُذَهُمْ } fiilindeki nasb zamirinden hâldir; bu da Arapların “Ahazehû alâ gırretin (Onu gafil avladı)” sözü gibidir.
رَوَى الزَّمَخْشَرِيُّ وَابْنُ عَطِيَّةَ يَزِيدُ أَحَدُهُمَا عَلَى الْآخَرِ: أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ- ﵁ خَفِيَ عَلَيْهِ مَعْنَى التَّخَوُّفِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَأَرَادَ أَنْ يَكْتُبَ إِلَى الْأَمْصَارِ، وَأَنَّهُ سَأَلَ النَّاسَ وَهُوَ عَلَى الْمِنْبَرِ: مَا تَقُولُونَ فِيهَا؟ فَقَامَ شَيْخٌ مِنْ هُذَيْلٍ فَقَالَ: هَذِهِ لُغَتُنَا. التَّخَوُّفُ:
Zemahşerî ve İbn Atiyye -biri diğerinden fazla olarak- rivayet etmişlerdir ki: Ömer b. el-Hattâb [radıyallâhu anh]'a bu ayetteki “tehavvuf” kelimesinin anlamı kapalı kalmış ve şehirlere mektup yazmak istemişti. Minberdeyken insanlara: “Bu konuda ne dersiniz?” diye sordu. Hüzeyl kabilesinden yaşlı bir adam ayağa kalkıp: “Bu bizim dilimizdir; tehavvuf:
التَّنَقُّصُ. قَالَ: فَهَلْ تَعْرِفُ الْعَرَبُ ذَلِكَ فِي أَشْعَارِهَا؟ قَالَ: نَعَمْ، قَالَ شَاعِرُنَا:
eksiltmektir” dedi. [Ömer] dedi ki: “Araplar bunu şiirlerinde bilirler mi?” [Adam]: “Evet, şairimiz şöyle demiştir:” dedi:
تَخَوَّفَ الرَّحْلُ مِنْهَا تَامِكًا قَرِدَا ... كَمَا تَخَوَّفَ عُودَ النَّبْعَةِ السَّفَنُ
“Semer, deveden yüksek ve sıkı hörgücü eksiltti... Tıpkı rendenin neb'a ağacını eksilttiği (yonttuğu) gibi.”
فَقَالَ عُمَرُ- ﵁: «أَيُّهَا النَّاسُ عَلَيْكُمْ بِدِيوَانِكُمْ لَا يَضِلُّ، قَالُوا وَمَا دِيوَانُنَا؟ قَالَ شِعْرُ الْجَاهِلِيَّةِ فَإِنَّ فِيهِ تَفْسِيرَ كِتَابِكُمْ» .
Bunun üzerine Ömer [radıyallâhu anh] şöyle dedi: “Ey insanlar! Divanınıza sarılın, zayi olmasın!” “Divanımız nedir?” dediler. Dedi ki: “Cahiliye şiiridir; zira onda Kitabınızın tefsiri vardır.”
وَتَفَرَّعَ فَإِنَّ رَبَّكُمْ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ عَلَى الْجُمَلِ الْمَاضِيَةِ تَفْرِيعَ الْعِلَّةِ عَلَى الْمُعَلَّلِ.
{ فَإِنَّ رَبَّكُمْ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Rabbiniz çok şefkatlidir, çok merhametlidir” ifadesi, illetin ma'lûle (gerekçelendirilen hükme) bağlanması gibi önceki cümlelere bağlanmıştır.
وَحَرْفُ (إِنَّ) هُنَا مُفِيدٌ لِلتَّعْلِيلِ وَمُغْنٍ عَنْ فَاءِ التَّفْرِيعِ كَمَا
Buradaki inne (إِنَّ) harfi ta'lîl (gerekçe bildirme) ifade etmekte ve tefrî' fâ'sına ihtiyaç bırakmamaktadır; nitekim
بَيَّنَهُ عَبْدُ الْقَاهِرِ، فَهِيَ مُؤَكِّدَةٌ لِمَا أَفَادَتْهُ الْفَاءُ. وَالتَّعْلِيلُ هُنَا لِمَا فُهِمَ مِنْ مَجْمُوعِ الْمَذْكُورَاتِ فِي الْآيَةِ مِنْ أَنَّهُ تَعَالَى قَادِرٌ عَلَى تَعْجِيلِ هَلَاكِهِمْ وَأَنَّهُ أَمْهَلَهُمْ حَتَّى نَسُوا بَأْسَ اللَّهِ فَصَارُوا كَالْآمَنِينَ مِنْهُ بِحَيْثُ يَسْتَفْهِمُ عَنْهُمْ:
Abdülkâhir'in açıkladığı üzere tefrî' fâ'sına ihtiyaç bırakmamaktadır; dolayısıyla o, fâ'nın ifade ettiği anlamı tekit etmektedir. Buradaki gerekçelendirme, ayette zikredilenlerin bütününden anlaşılan şu husus içindir: Yüce Allah onları çarçabuk helak etmeye kadirdir, ancak Allah'ın azabını unutup ondan güvende olanlar gibi oluncaya kadar onlara mühlet vermiştir; öyle ki haklarında:
أَهُمْ آمِنُونَ مِنْ ذَلِكَ أم لَا.
“Bundan güvende midirler, değil midirler?” diye istifham sorulmaktadır.
[سُورَة النَّحْل (١٦) : آيَة ٤٨]
[Nahl Suresi (16): Ayet 48]
أَوَلَمْ يَرَوْا إِلى مَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ يَتَفَيَّؤُا ظِلالُهُ عَنِ الْيَمِينِ وَالشَّمائِلِ سُجَّداً لِلَّهِ وَهُمْ داخِرُونَ (٤٨)
{ أَوَلَمْ يَرَوْا إِلى مَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ يَتَفَيَّؤُا ظِلالُهُ عَنِ الْيَمِينِ وَالشَّمائِلِ سُجَّداً لِلَّهِ وَهُمْ داخِرُونَ } “Allah'ın yarattığı herhangi bir şeyi görmediler mi ki, gölgeleri sağdan ve soldan boyun bükerek Allah'a secde eder vaziyette döner durur?” (48)
بَعْدَ أَنْ نَهَضَتْ بَرَاهِينُ انْفِرَادِهِ تَعَالَى بِالْخَلْقِ بِمَا ذَكَرَ مِنْ تَعْدَادِ مَخْلُوقَاتِهِ الْعَظِيمَةِ جَاءَ الِانْتِقَالُ إِلَى دَلَالَةٍ مِنْ حَالِ الْأَجْسَامِ الَّتِي عَلَى الْأَرْضِ كُلِّهَا مُشْعِرَةً بِخُضُوعِهَا لِلَّهِ تَعَالَى خُضُوعًا مُقَارِنًا لِوُجُودِهَا وَتَقَلُّبِهَا آنًا فَآنًا عَلِمَ بِذَلِكَ مَنْ عَلِمَهُ وَجَهِلَهُ مَنْ جَهِلَهُ. وَأَنْبَأَ عَنْهُ لِسَانُ الْحَالِ بِالنِّسْبَةِ لِمَا لَا عِلْمَ لَهُ، وَهُوَ مَا خَلَقَ اللَّهُ عَلَيْهِ النِّظَامَ الْأَرْضِيَّ خَلْقًا يَنْطِقُ لِسَانُ حَالِهِ بِالْعُبُودِيَّةِ لِلَّهِ تَعَالَى، وَذَلِكَ فِي أَشَدِّ الْأَعْرَاضِ مُلَازَمَةً لِلذَّوَاتِ، وَمُطَابَقَةً لِأَشْكَالِهَا وَهُوَ الظِّلُّ.
Yüce Allah'ın yaratmada tek olduğuna dair deliller, O'nun yüce yaratıklarının sayılmasıyla ortaya konduktan sonra; yeryüzündeki bütün cisimlerin varlıklarına ve andan ana değişen durumlarına eşlik eden bir şekilde Allah Teâlâ'ya boyun eğdiklerini hissettiren bir duruma geçilmiştir; bunu bilen bilmiş, bilmeyen de bilmemiştir. Bilgisi olmayan varlıklar açısından bu durumu hâl dili haber vermektedir; bu da Allah'ın yeryüzü nizamını, hâl dili Allah Teâlâ'ya kulluğu haykıracak bir yaratılışla yaratmış olmasıdır. Bu da cisimlere en çok bitişik olan ve şekillerine en uygun düşen arazda, yani gölgede ortaya çıkmaktadır.
وَقَدْ مَضَى تَفْصِيلُ هَذَا الِاسْتِدْلَالِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَظِلالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ فِي سُورَةِ الرَّعْدِ [١٥] .
Bu delillendirmenin ayrıntısı, Ra'd Suresi'ndeki [15] { وَظِلالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ } “ve gölgeleri de sabah akşam [O'na secde eder]” ayetinde geçmişti.
فَالْجُمْلَةُ مَعْطُوفَةٌ عَلَى الْجُمَلِ الَّتِي قَبْلَهَا عَطْفَ الْقِصَّةِ عَلَى الْقِصَّةِ.
Cümle, önceki cümlelere kıssanın kıssaya atfı kabilinden atfedilmiştir.
وَالِاسْتِفْهَامُ إِنْكَارِيٌّ، أَيْ قَدْ رَأَوْا، وَالرُّؤْيَةُ بَصَرِيَّةٌ.
İstifham inkârîdir, yani “görmüşlerdir”; görme (rü'yet) ise gözle görmektir (basarîdir).
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ أَوَلَمْ يَرَوْا بِتَحْتِيَّةٍ. وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَخَلَفٌ أَوَلَمْ تَرَوْا بِالْمُثَنَّاةِ الْفَوْقِيَّةِ عَلَى الْخِطَابِ عَلَى طَرِيقَةِ الِالْتِفَاتِ.
Cumhur { أَوَلَمْ يَرَوْا } şeklinde [ya harfiyle] tahtâniyye (alttan iki noktalı) olarak okumuştur. Hamza, Kisâî ve Halef ise iltifat yoluyla hitap olarak [tâ harfiyle] fevkâniyye (üstten iki noktalı) { أَوَلَمْ تَرَوْا } şeklinde okumuştur.
ومِنْ شَيْءٍ بَيَانٌ لِلْإِبْهَامِ الَّذِي فِي مَا الْمَوْصُولَةِ، وَإِنَّمَا كَانَ بَيَانًا بِاعْتِبَارِ مَا جَرَى عَلَيْهِ مِنَ الْوَصْف بجملة يَتَفَيَّؤُا ظِلالُهُ الْآيَةَ.
{ مِنْ شَيْءٍ } “herhangi bir şey” ifadesi, sıla ismi olan { مَا } kelimesindeki kapalılığın (ibhamın) açıklamasıdır (beyanıdır); bu açıklama da { يَتَفَيَّؤُا ظِلالُهُ } “gölgeleri dönüp durur” cümlesiyle nitelenmesi bakımından olmuştur.
وَالتَّفَيُّؤُ: تَفَعُّلُ مِنْ فَاءَ الظِّلُّ فَيْئًا، أَيْ عَادَ بَعْدَ أَنْ أَزَالَهُ ضَوْءُ الشَّمْسِ. لَعَلَّ أَصْلَهُ مِنْ فَاءَ إِذَا رَجَعَ بَعْدَ مُغَادَرَةِ الْمَكَانِ، وَتَفَيُّؤُ الظِّلَالِ تَنَقُّلُهَا مِنْ جِهَاتٍ بَعْدَ شُرُوقِ الشَّمْسِ وَبَعْدَ
Tefeyyü' (التَّفَيُّؤُ): Güneş ışığı giderdikten sonra gölgenin geri dönmesi anlamına gelen “fâe'z-zıllu fey'en (فَاءَ الظِّلُّ فَيْئًا)” ifadesinden tefa''ul babıdır. Muhtemelen aslı, mekânı terk ettikten sonra dönmeyi ifade eden “fâe (فَاءَ)” fiilindendir. Gölgelerin dönüp dolaşması (tefeyyü'ü'z-zılâl) ise güneşin doğuşundan ve
زَوَالِهَا.
zeval vaktinden (öğle üzeri tepe noktasından batıya kaymasından) sonra yön değiştirmesidir.
وَتَقَدَّمَ ذِكْرُ الظِّلَالِ عِنْدَ قَوْلِهِ: وَظِلالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ فِي سُورَةِ الرَّعْدِ [١٥] .
Gölgelerin (zılâl) zikri, Ra'd Suresi'ndeki [15] { وَظِلالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ } “ve gölgeleri de sabah akşam” ayetinde geçmişti.
وَقَوْلُهُ: عَنِ الْيَمِينِ وَالشَّمائِلِ، أَيْ عَنْ جِهَاتِ الْيَمِينِ وَجِهَاتِ الشَّمَائِلِ مَقْصُودٌ بِهِ إِيضَاحُ الْحَالَةِ الْعَجِيبَةِ لِلظِّلِّ إِذْ يَكُونُ عَنْ يَمِينِ الشَّخْصِ مَرَّةً وَعَنْ شِمَالِهِ أُخْرَى، أَيْ إِذَا اسْتَقْبَلَ جِهَةً مَا ثُمَّ اسْتَدْبَرَهَا.
{ عَنِ الْيَمِينِ وَالشَّمائِلِ } “sağdan ve soldan” buyruğu, yani sağ cihetlerden ve sol cihetlerden [uzanarak] ifadesiyle kastedilen; şahsın bir yöne yönelip sonra ona arkasını döndüğünde gölgenin bir defasında sağında, bir defasında da solunda olması şeklindeki hayret verici durumunu açıklamaktır.
وَلَيْسَ الْمُرَادُ خُصُوصَ الْيَمِينِ وَالشِّمَالِ بَلْ كَذَلِكَ الْأَمَامُ وَالْخَلْفُ، فَاخْتُصِرَ الْكَلَامُ.
Burada maksat yalnızca sağ ve sol yönleri değil, bilakis ön ve arka yönleri de kapsar; söz veciz kılınmıştır.
وَأُفْرِدَ الْيَمِينُ، لِأَنَّ الْمُرَادَ بِهِ جِنْسُ الْجِهَةِ كَمَا يُقَالُ الْمَشْرِقُ. وَجَمْعُ الشَّمائِلِ مُرَادًا بِهِ تَعَدُّدُ جِنْسِ جِهَةِ الشَّمَالِ بِتَعَدُّدِ أَصْحَابِهَا، كَمَا قَالَ: فَلا أُقْسِمُ بِرَبِّ الْمَشارِقِ [سُورَة المعارج: ٤٠] . فَالْمُخَالَفَةُ بِالْإِفْرَادِ وَالْجَمْعِ تَفَنُّنٌ.
Yemin (sağ) kelimesi tekil getirilmiştir; çünkü onunla “el-Meşrık” (doğu) denildiği gibi yön cinsi kastedilmiştir. Şemâil (sol yönler) kelimesinin çoğul getirilmesiyle ise, tıpkı { فَلا أُقْسِمُ بِرَبِّ الْمَشارِقِ } [Meâric Suresi: 40] “Doğuların Rabbine yemin ederim” ayetinde olduğu gibi, sahiplerinin çoğalmasıyla sol yönü cinsinin çoğalması kastedilmiştir. Tekillik ve çoğulluktaki bu farklılık bir üslup güzelliğidir (tefennün).
ومجيء فعل يَتَفَيَّؤُا بِتَحْتِيَّةٍ فِي أَوَّلِهِ عَلَى صِيغَةِ الْإِفْرَادِ جَرَى عَلَى أَحَدِ وَجْهَيْنِ فِي الْفِعْلِ إِذَا كَانَ فَاعِلُهُ جَمْعًا غَيْرَ جَمْعِ تَصْحِيحٍ، وَبِذَلِكَ قَرَأَ الْجُمْهُورُ. وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَيَعْقُوبُ تَتَفَيَّأُ بِفَوْقِيَّتَيْنِ عَلَى الْوَجْهِ الْآخَرِ.
{ يَتَفَيَّؤُا } fiilinin başında tahtâniyye (yâ harfi) ile tekil sîgada gelmesi, fâili kurallı çoğul (cem'-i musahhah) olmayan çoğul bir isim olduğunda fiilde caiz olan iki vecihten birine göredir; cumhur da bu şekilde okumuştur. Ebû Amr ve Ya'kûb ise diğer veche binaen iki fevkâniyye (tâ harfi) ile { تَتَفَيَّأُ } şeklinde okumuşlardır.
وَأُفْرِدَ الضَّمِيرُ الْمُضَافُ إِلَيْهِ (ظِلَالُ) مُرَاعَاةً لِلَفْظِ شَيْءٍ وَإِنْ كَانَ فِي الْمَعْنَى مُتَعَدِّدًا، وَبِاعْتِبَارِ الْمَعْنَى أُضِيفَ إِلَيْهِ الْجَمْعُ.
{ ظِلَالُ } kelimesinin muzafun ileyhi olan zamir, anlamca çoğul olsa bile { شَيْءٍ } kelimesinin lafzına riayet edilerek tekil getirilmiş; anlama itibar edilerek de ona çoğul isim izafe edilmiştir.
وسُجَّداً حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ ظِلالُهُ الْعَائِدِ إِلَى مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ قَيْدٌ لِلتَّفَيُّؤِ، أَيْ أَنَّ ذَلِكَ التَّفَيُّؤَ يُقَارِنُهُ السُّجُودُ مُقَارَنَةَ الْحُصُولِ ضِمْنَهُ. وَقَدْ مَضَى بَيَانُ ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
{ سُجَّداً } “secde ederek” kelimesi, { ظِلالُهُ } kelimesindeki { مِنْ شَيْءٍ } ifadesine dönen zamirden hâldir; dolayısıyla gölgelerin dönüp dolaşmasının (tefeyyü') bir kaydıdır. Yani bu dönüp dolaşmaya, onun bünyesinde gerçekleşmesi bakımından secde eşlik etmektedir. Bunun açıklaması Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda geçmişti:
وَظِلالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ فِي سُورَةِ الرَّعْدِ.
Ra'd Suresi'ndeki { وَظِلالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ } “ve gölgeleri de sabah akşam [O'na secde eder]”.
وَجُمْلَةُ وَهُمْ داخِرُونَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنَ الضَّمِيرِ فِي ظِلالُهُ لِأَنَّهُ فِي مَعْنَى الْجَمْعِ لِرُجُوعِهِ مَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ. وَجُمِعَ بِصِيغَةِ الْجَمْعِ الْخَاصَّةِ بِالْعُقَلَاءِ تَغْلِيبًا لِأَنَّ فِي جُمْلَةِ الْخَلَائِقِ الْعُقَلَاءَ وَهُمُ الْجِنْسُ الْأَهَمُّ.
{ وَهُمْ داخِرُونَ } “onlar boyun eğmiş oldukları hâlde” cümlesi, { ظِلالُهُ } kelimesindeki zamirden hâl konumundadır; zira o, { مَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ } ifadesine döndüğü için anlam bakımından çoğuldur. Yaratılmışların bütününde en mühim cins olan akıl sahipleri bulunduğu için tağlîb yoluyla akıl sahiplerine mahsus çoğul sîgasıyla getirilmiştir.
وَالدَّاخِرُ: الْخَاضِعُ الذَّلِيلُ، أَيْ دَاخِرُونَ لِعَظَمَةِ الله تَعَالَى.
Dâhir (الدَّاخِرُ): Boyun eğen, zelil olandır; yani Allah Teâlâ'nın azameti karşısında boyun eğmişlerdir.
[٤٩، ٥٠]
[49, 50]
[سُورَة النَّحْل (١٦) : الْآيَات ٤٩ إِلَى ٥٠]
[Nahl Suresi (16): 49 ila 50. Ayetler]
وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ مِنْ دابَّةٍ وَالْمَلائِكَةُ وَهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ (٤٩) يَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ (٥٠)
{ وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ مِنْ دابَّةٍ وَالْمَلائِكَةُ وَهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ (٤٩) يَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ (٥٠) } “Göklerde ve yerde bulunan canlılar ve melekler, büyüklük taslamaksızın Allah'a secde ederler. (49) Üstlerindeki Rablerinden korkarlar ve kendilerine emredilenleri yaparlar. (50)”
لَمَّا ذُكِرَ فِي الْآيَةِ السَّابِقَةِ السُّجُودُ الْقَسْرِيُّ ذُكِرَ بَعْدَهُ هُنَا سُجُودٌ آخَرُ بَعْضُهُ اخْتِيَارٌ وَفِي
Önceki ayette zorunlu (cebrî) secde zikredilince, onun peşinden burada bir kısmı ihtiyarî olan ve bir kısmında da
بَعْضِهِ شِبْهُ اخْتِيَارٍ.
ihtiyar benzerliği bulunan başka bir secde zikredilmiştir.
وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ عَلَى فِعْلِهِ مُؤْذِنٌ بالحصر، أَي سجد لِلَّهِ لَا لِغَيْرِهِ مَا فِي السَّمَوَات وَمَا فِي الْأَرْضِ، وَهُوَ تَعْرِيضٌ بِالْمُشْرِكِينَ إِذْ يَسْجُدُونَ لِلْأَصْنَامِ.
Mecrurun fiilinden önce gelmesi hasr (tahsis) ifade eder; yani göklerde ve yerde ne varsa başkasına değil, yalnızca Allah'a secde eder. Bu, putlara secde eden müşriklere bir ta'rizdir (üstü kapalı kınamadır).
وَأُوثِرَتْ مَا الْمَوْصُولَةُ دُونَ (مَنْ) تَغْلِيبًا لِكَثْرَةِ غَيْرِ الْعُقَلَاءِ.
Akıl sahibi olmayanların çokluğu tağlîb edilerek { مَنْ } yerine sıla ismi olan { مَا } tercih edilmiştir.
ومِنْ دابَّةٍ بَيَانٌ لِ مَا فِي الْأَرْضِ، إِذِ الدَّابَّةُ مَا يَدِبُّ عَلَى الْأَرْضِ غَيْرُ الْإِنْسَانِ.
{ مِنْ دابَّةٍ } “canlılar” ifadesi, { مَا فِي الْأَرْضِ } “yerde olanlar” ifadesinin açıklamasıdır; çünkü dâbbe, yeryüzünde debelenen insan dışındaki varlıklardır.
وَمَعْنَى سُجُودِ الدَّوَابِّ لِلَّهِ أَنَّ اللَّهَ جَعَلَ فِي تَفْكِيرِهَا الْإِلْهَامِيِّ الْتِذَاذَهَا بِوُجُودِهَا وَبِمَا هِيَ فِيهِ مِنَ الْمَرَحِ وَالْأَكْلِ وَالشُّرْبِ، وَتَطْلُبُ الدَّفْعَ عَنْ نَفْسِهَا مِنَ الْمُتَغَلِّبِ وَمِنَ الْعَوَارِضِ بِالْمُدَافَعَةِ أَوْ بِالتَّوَقِّي، وَنَحْوِ ذَلِكَ مِنَ الْمُلَائِمَاتِ. فَحَالُهَا بِذَلِكَ كَحَالِ شَاكِرٍ تَتَيَسَّرُ تِلْكَ الْمُلَائِمَاتُ لَهَا، وَإِنَّمَا تَيْسِيرُهَا لَهَا مِمَّنْ فَطَرَهَا. وَقَدْ تَصْحَبُ أَحْوَالَ تَنَعُّمِهَا حَرَكَاتٌ تُشْبِهُ إِيمَاءَ الشَّاكِرِ الْمُقَارِبِ لِلسُّجُودِ، وَلَعَلَّ مِنْ حَرَكَاتِهَا مَا لَا يَشْعُرُ بِهِ النَّاسُ لِخَفَائِهِ وَجَهْلِهِمْ بِأَوْقَاتِهِ، وَإِطْلَاقُ السُّجُودِ عَلَى هَذَا مَجَازٌ.
Canlıların Allah'a secdesinin anlamı şudur: Allah onların ilhamî düşüncelerine varlıklarından, içinde bulundukları neşeden, yiyip içmelerinden lezzet almayı koymuş; onlar da üstün gelen düşmandan ve arızalardan müdafaa yoluyla yahut sakınarak kendilerini korumayı ve benzeri uygun şeyleri talep ederler. Böylece onların hâli, bu uygun imkânlar kendisine kolaylaştırılmış bir şükredenin hâli gibidir; oysa bu imkânları onlara kolaylaştıran ancak onları yaratandır. Nimetlenme hâllerine bazen şükredenin secdesine yaklaşan ima hareketlerine benzeyen hareketler eşlik edebilir. Belki de onların hareketleri arasında, gizliliğinden ve insanların vakitlerini bilmeyişinden ötürü insanların fark edemediği şeyler de vardır. Bu duruma secde denmesi mecazdır.
وَيَشْمَلُ مَا فِي السَّماواتِ مَخْلُوقَاتٍ غَيْرَ الْمَلَائِكَةِ، مِثْلَ الْأَرْوَاحِ، أَو يُرَاد بالسماوات الْأَجْوَاءُ فَيُرَادُ بِمَا فِيهَا الطُّيُورُ وَالْفَرَاشُ.
{ مَا فِي السَّماواتِ } “göklerde olanlar” ifadesi, ruhlar gibi meleklerin dışındaki varlıkları da kapsar; yahut semavat ile hava boşlukları kastedilir ve oradakilerden maksat kuşlar ve kelebekler olur.
وَفِي ذِكْرِ أَشْرَفِ الْمَخْلُوقَاتِ وَأَقَلِّهَا تَعْرِيضٌ بِذَمِّ مَنْ نَزَلَ مِنَ الْبَشَرِ عَنْ مَرْتَبَةِ الدَّوَابِّ فِي كُفْرَانِ الْخَالِقِ، وَبِمَدْحِ مَنْ شَابَهَ مِنَ الْبَشَرِ حَالَ الْمَلَائِكَةِ.
En şerefli varlıklar ile en aşağı varlıkların zikredilmesinde; Yaratıcıya nankörlük hususunda canlıların mertebesinden aşağı düşen insanları yermeye ve meleklerin hâline benzeyen insanları da övmeye bir ta'riz vardır.
وَفِي جَعْلِ الدَّوَابِّ وَالْمَلَائِكَةِ مَعْمُولَيْنِ لِ يَسْجُدُ اسْتِعْمَالٌ لِلَفْظٍ فِي حَقِيقَتِهِ وَمَجَازِهِ.
Canlıların ve meleklerin { يَسْجُدُ } fiiline mamul kılınmasında, bir lafzın hem hakiki hem de mecazi anlamında kullanılması (müşterek lafız kullanımı) söz konusudur.
وَوَصْفُ الْمَلَائِكَةِ بِأَنَّهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ تَعْرِيضٌ بِبُعْدِ الْمُشْرِكِينَ عَنْ أَوْجِ تِلْكَ الْمَرْتَبَةِ الْمَلَكِيَّةِ. وَالْجُمْلَةُ حَالٌ مِنَ الْمَلائِكَةُ.
Meleklerin büyüklük taslamamakla nitelenmesi, müşriklerin bu meleklik mertebesinin zirvesinden ne kadar uzak olduklarına bir ta'rizdir. Bu cümle { الْمَلائِكَةُ } kelimesinden hâldir.
وَجُمْلَةُ يَخافُونَ رَبَّهُمْ بَيَانٌ لِجُمْلَةِ وَهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ.
{ يَخافُونَ رَبَّهُمْ } “Rablerinden korkarlar” cümlesi, { وَهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ } “ve onlar büyüklük taslamazlar” cümlesinin açıklamasıdır.
وَالْفَوْقِيَّةُ فِي قَوْلِهِ: مِنْ فَوْقِهِمْ فَوْقِيَّةُ تَصَرُّفٍ وَمِلْكٍ وَشَرَفٍ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَهُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ [سُورَة الْأَنْعَام: ١٨] وَقَوْلِهِ وَإِنَّا فَوْقَهُمْ قاهِرُونَ [سُورَة الْأَعْرَاف:
{ مِنْ فَوْقِهِمْ } “üstlerindeki” buyruğundaki üstünlük (fevkiyyet); tıpkı Allah Teâlâ'nın { وَهُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ } [En'âm Suresi: 18] “O, kullarının üstünde yegâne hâkimdir” ve { وَإِنَّا فَوْقَهُمْ قاهِرُونَ } [A'râf Suresi: 127]
١٢٧] .
“Biz onların üzerinde kahredici üstünlüğe sahibiz” buyruklarında olduğu gibi tasarruf, mülkiyet ve şeref üstünlüğüdür.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ، أَيْ يُطِيعُونَ وَلَا تَصْدُرُ مِنْهُمْ مُخَالَفَةٌ.
Allah Teâlâ'nın { وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ } buyruğu, “onlar itaat ederler ve kendilerinden hiçbir muhalefet sadır olmaz” demektir.
وَهُنَا مَوضِع سُجُود للقارىء بِالِاتِّفَاقِ. وَحِكْمَتُهُ هُنَا إِظْهَارُ الْمُؤْمِنِ أَنَّهُ مِنَ الْفَرِيقِ
Burası, ittifakla okuyucu için bir secde mahallidir. Buradaki hikmeti, müminin Allah Teâlâ'ya secdede meleklere benzediği için
الْمَمْدُوحِ بِأَنَّهُ مُشَابِهٌ لِلْمَلَائِكَةِ فِي السُّجُودِ لله تَعَالَى.
övülen zümreden olduğunu izhar etmesidir.
[سُورَة النَّحْل (١٦) : آيَة ٥١]
[Nahl Suresi (16): Ayet 51]
وَقالَ اللَّهُ لَا تَتَّخِذُوا إِلهَيْنِ اثْنَيْنِ إِنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ فَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ (٥١)
{ وَقالَ اللَّهُ لَا تَتَّخِذُوا إِلهَيْنِ اثْنَيْنِ إِنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ فَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ (٥١) } “Allah buyurdu ki: İki ilah edinmeyin! O ancak tek bir ilahtır. Yalnızca benden korkun! (51)”
لَمَّا أُشْبِعَ الْقَوْلُ فِي إِبْطَالِ تَعَدُّدِ الْآلِهَةِ الشَّائِعِ فِي جَمِيعِ قَبَائِلِ الْعَرَبِ، وَأُتْبِعَ بِإِبْطَالِ الِاخْتِلَاقِ عَلَى الرَّسُولِ ﷺ وَالْقُرْآنِ، نُقِلَ الْكَلَامُ إِلَى إِبْطَالِ نَوْعٍ آخَرَ مِنَ الشِّرْكِ مُتَّبَعٍ عِنْدَ قَبَائِلَ مِنَ الْعَرَبِ وَهُوَ الْإِشْرَاكُ بِإِلَهِيَّةِ أَصْلَيْنِ لِلْخَيْرِ وَالشَّرِّ، تَقَلَّدَتْهُ قَبَائِلُ الْعَرَبِ الْمُجَاوِرَةُ بِلَادُ فَارِسَ وَالسَّارِي فِيهِمْ سُلْطَانُ كِسْرَى وَعَوَائِدُهُمْ، مِثْلُ بَنِي بَكْرِ بْنِ وَائِلٍ وَبَنِي تَمِيمٍ، فَقَدْ دَانَ مِنْهُمْ كَثِيرٌ بِالْمَجُوسِيَّةِ، أَيِ الْمَزْدَكِيَّةِ وَالْمَانَوِيَّةِ فِي زَمَنِ كِسْرَى أَبْرُويِشَ وَفِي زَمَنِ كِسْرَى أَنُوشُرْوَانَ، وَالْمَجُوسِيَّةُ تُثْبِتُ عَقِيدَةً بِإِلَهَيْنِ:
Bütün Arap kabileleri arasında yaygın olan ilahların çokluğunu iptal etme hususunda söz etraflıca anlatılıp peşinden de Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve Kur'an'a iftira atmanın iptali getirilince; söz, Arap kabilelerinden bazılarının benimsediği başka bir şirk türünü iptal etmeye intikal ettirildi. Bu da, Fars diyarına komşu olan ve Kisrâ'nın hâkimiyeti ile onların âdetlerinin içlerine sirayet ettiği Benî Bekr b. Vâil ve Benî Temîm gibi Arap kabilelerinin benimsediği, hayır ve şer için iki asıl ilah olduğuna inanma şirkidir. Nitekim Kisrâ Ebruviz ve Kisrâ Enûşirvân zamanında onlardan birçoğu Mecusîliğe, yani Mezdekîlik ve Maniheizme intisap etmişti. Mecusîlik iki ilah inancını kabul eder:
إِلَهٍ لِلْخَيْرِ وَهُوَ النُّورُ، وَإِلَهٍ لِلشَّرِّ وَهُوَ الظُّلْمَةُ، فَإِلَهُ الْخَيْرِ لَا يَصْدُرُ مِنْهُ إِلَّا الْخَيْرَ وَالْإِنْعَامَ، وَإِلَهُ الشَّرِّ لَا يَصْدُرُ عَنْهُ إِلَّا الشَّرُّ وَالْآلَامُ، وَسَمُّوا إِلَهَ الْخَيْرِ (يَزْدَانُ) ، وَسَمُّوا إِلَهَ الشَّرِّ (آهْرُمُنُ) . وَزَعَمُوا أَنَّ يَزْدَانَ كَانَ مُنْفَرِدًا بِالْإِلَهِيَّةِ وَكَانَ لَا يَخْلُقُ إِلَّا الْخَيْرَ فَلَمْ يَكُنْ فِي الْعَالَمِ إِلَّا الْخَيْرُ، فَخَطَرَ فِي نَفْسِهِ مَرَّةً خَاطِرُ شَرٍّ فَتَوَلَّدَ عَنْهُ إِلَهٌ آخَرُ شَرِيكٌ لَهُ هُوَ إِلَهُ الشَّرِّ، وَقَدْ حَكَى هَذَا الْمَعَرِّي فِي لُزُومِيَّاتِهِ بِقَوْلِهِ:
Biri hayır ilahıdır ki o nurdur; diğeri şer ilahıdır ki o karanlıktır. Hayır ilahından yalnızca hayır ve nimet sadır olur; şer ilahından ise yalnızca şer ve elemler sadır olur. Hayır ilahına Yezdân, şer ilahına ise Ehrimen adını verdiler. Onlar, Yezdân'ın ilahlıkta tek olduğunu ve sadece hayrı yarattığını, dolayısıyla âlemde sadece hayrın bulunduğunu; sonra bir defasında içinden bir şer düşüncesi geçince bundan onun ortağı olan başka bir ilahın, yani şer ilahının doğduğunu iddia ettiler. el-Maarrî, Lüzûmiyyât'ında şu sözüyle bunu aktarmıştır:
فَكَّرَ يَزْدَانُ عَلَى غِرَّةٍ ... فَصِيغَ مِنْ تَفْكِيرِهِ أَهْرُمُنْ
Yezdân gafilce düşündü de... Onun düşüncesinden Ehrimen şekillendi.
وَلَمْ يَكُونُوا يَجْعَلُونَ لِهَذَيْنِ الْأَصْلَيْنِ صُوَرًا مُجَسَّمَةً، فَلِذَلِكَ لَمْ يَكُنْ دِينُهُمْ مِنْ عِدَادِ عِبَادَةِ الطَّاغُوتِ لِاخْتِصَاصِ اسْمِ الطَّاغُوتِ بِالصُّوَرِ وَالْأَجْسَامِ الْمَعْبُودَةِ. وَهَذَا الدِّينُ مِنْ هَذِهِ الْجِهَةِ يُشْبِهُ الْأَدْيَانَ الَّتِي لَا تَعْبُدُ صُوَرًا مَحْسُوسَةً. وَسَيَأْتِي الْكَلَامُ عَلَى الْمَجُوسِيَّةِ عِنْدَ تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا إِلَى قَوْلِهِ وَالْمَجُوسَ فِي سُورَةِ الْحَجِّ [١٧] .
Onlar bu iki asıl için cisimleşmiş heykeller yapmıyorlardı; bu sebeple onların dini, tağut isminin tapınılan suret ve cisimlere has olması dolayısıyla tağuta tapma zümresinden sayılmıyordu. Bu din bu yönüyle, somut suretlere tapmayan dinlere benzemektedir. Mecusîlik hakkındaki açıklama, Hac Suresi'ndeki [17] Allah Teâlâ'nın { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا } ayetinden { وَالْمَجُوسَ } “ve Mecusîler” kısmına kadar olan ayetin tefsirinde gelecektir.
وَيَدُلُّ عَلَى أَنَّ هَذَا الدِّينَ هُوَ الْمُرَادُ التَّعْقِيبُ بِآيَةِ مَا بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ ثُمَّ إِذا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فَإِلَيْهِ تَجْئَرُونَ [سُورَة النَّحْل: ٥٣] كَمَا سَيَأْتِي.
Kastedilenin bu din olduğuna, ileride geleceği üzere, { مَا بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ ثُمَّ إِذا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فَإِلَيْهِ تَجْئَرُونَ } [Nahl Suresi: 53] “Nimet olarak size ne ulaşmışsa Allah'tandır. Sonra size bir sıkıntı dokunduğu zaman yalnız O'na yalvarırsınız” ayetinin peşinden getirilmesi delalet etmektedir.
فَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَقالَ اللَّهُ لَا تَتَّخِذُوا إِلهَيْنِ اثْنَيْنِ عَطْفُ قِصَّةٍ عَلَى قِصَّةٍ وَهُوَ مُرْتَبِطٌ بِجُمْلَةِ وَلَقَدْ بَعَثْنا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ [سُورَة النَّحْل:
Allah Teâlâ'nın { وَقالَ اللَّهُ لَا تَتَّخِذُوا إِلهَيْنِ اثْنَيْنِ } “Allah: İki ilah edinmeyin! dedi” buyruğu, kıssanın kıssaya atfıdır ve { وَلَقَدْ بَعَثْنا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ } [Nahl Suresi: 36]
٣٦] .
“Andolsun biz her ümmete: 'Allah'a kulluk edin ve tağuttan kaçının' diye bir elçi gönderdik” cümlesiyle bağlantılıdır.
وَمَعْنَى وَقالَ اللَّهُ لَا تَتَّخِذُوا إِلهَيْنِ أَنَّهُ دَعَا النَّاسَ وَنَصَبَ الْأَدِلَّةَ عَلَى بُطْلَانِ اعْتِقَادِهِ. وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: يُرِيدُونَ أَنْ يُبَدِّلُوا كَلامَ اللَّهِ [سُورَة الْفَتْح: ١٥] وَقَوْلِهِ:
{ وَقالَ اللَّهُ لَا تَتَّخِذُوا إِلهَيْنِ } ifadesinin anlamı; insanları çağırmış ve bu inancın batıl olduğuna dair deliller ikame etmiş olmasıdır. Bu, Allah Teâlâ'nın { يُرِيدُونَ أَنْ يُبَدِّلُوا كَلامَ اللَّهِ } [Fetih Suresi: 15] “Allah'ın kelamını değiştirmek istiyorlar” ve:
كَذلِكُمْ قالَ اللَّهُ مِنْ قَبْلُ [سُورَة الْفَتْح: ١٥] .
{ كَذلِكُمْ قالَ اللَّهُ مِنْ قَبْلُ } [Fetih Suresi: 15] “Allah önceden böyle buyurdu” sözleri gibidir.
وَصِيغَةُ التَّثْنِيَةِ مِنْ قَوْلِهِ: إِلهَيْنِ أُكِّدَتْ بِلَفْظِ اثْنَيْنِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ الِاثْنِينِيَّةَ مَقْصُودَةٌ بِالنَّهْيِ إِبْطَالًا لِشِرْكٍ مَخْصُوصٍ مِنْ إِشْرَاكِ الْمُشْرِكِينَ، وَأَنَّ لَا
{ إِلهَيْنِ } ifadesindeki tesniye (ikil) kalıbı, müşriklerin şirk türlerinden özel bir şirki iptal etmek üzere nehiy ile doğrudan ikilik durumunun kastedildiğini ve ilahın [sayısının]...
اكْتِفَاءَ بِالنَّهْيِ عَنْ تَعَدُّدِ الْإِلَهِ بَلِ الْمَقْصُودُ النَّهْيُ عَنِ التَّعَدُّدِ الْخَاصِّ وَهُوَ قَوْلُ الْمَجُوسِ بِإِلَهَيْنِ. وَوَقَعَ فِي «الْكَشَّافِ» تَوْجِيهُ ذِكْرِ اثْنَيْنِ بِأَنَّهُ لِدَفْعِ احْتِمَالِ إِرَادَةِ الْجِنْسِ حَقِيقَةً لَا مَجَازًا.
çoğaltılmasını nehyetmekle yetinilmeyip, asıl maksat Mecusîlerin iki ilah iddiası olan özel taaddüdü (ikilemeyi) nehyetmektir. el-Keşşâf'ta { اثْنَيْنِ } lafzının zikredilmesinin gerekçesi, cins kastedilme ihtimalini mecazî değil hakikî olarak bertaraf etmek şeklinde yer almıştır.
وَإِذْ نُهُوا عَنِ اتِّخَاذِ إِلَهَيْنِ فَقَدْ دَلَّ بِدَلَالَةِ الِاقْتِضَاءِ عَلَى إِبْطَالِ اتِّخَاذِ آلِهَةٍ كَثِيرَةٍ.
İki ilah edinmekten nehyedildiklerine göre, bu durum delâlet-i iktizâ yoluyla çok sayıda ilah edinmenin de batıl olduğuna delalet etmiştir.
وَجُمْلَةُ إِنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ بَيَانًا لِجُمْلَةِ لَا تَتَّخِذُوا إِلهَيْنِ اثْنَيْنِ، فَالْجُمْلَةُ مَقُولَةٌ لِفِعْلِ وَقالَ اللَّهُ لِأَنَّ عَطْفَ الْبَيَانِ تَابِعٌ لِلْمُبَيَّنِ كَمَوْقِعِ الْجُمْلَةِ الثَّانِيَةِ فِي قَوْلِ الشَّاعِرِ :
{ إِنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ } “O ancak tek bir ilahtır” cümlesinin { لَا تَتَّخِذُوا إِلهَيْنِ اثْنَيْنِ } “İki ilah edinmeyin!” cümlesinin beyanı (açıklaması) olması caizdir; zira bu cümle { وَقالَ اللَّهُ } “Allah buyurdu” fiilinin makûlüdür (söylenen sözüdür). Çünkü atf-ı beyân, şairin şu sözündeki ikinci cümlenin konumu gibi açıklanan lafza tabidir:
أَقُولُ لَهُ ارْحَلْ لَا تُقِيمَنَّ عِنْدَنَا فَلِذَلِكَ فُصِلَتْ، وَبِذَلِكَ أُفِيدَ بِالْمَنْطُوقِ مَا أُفِيدَ قَبْلُ بِدَلَالَةِ الِاقْتِضَاءِ.
“Ona 'göç et, yanımızda asla ikamet etme' diyorum.” Bu sebeple [atıf harfi olmadan] fasledilmiştir; böylece daha önce delâlet-i iktizâ ile ifade edilen husus, mantûk (sözün açık lafzı) ile ifade edilmiştir.
وَالضَّمِيرُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ عَائِدٌ إِلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ فِي قَوْلِهِ:
Allah Teâlâ'nın { إِنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ } buyruğundaki zamir, şu sözdeki lafza-i celâle dönmektedir:
وَقالَ اللَّهُ، أَيْ قَالَ اللَّهُ إِنَّمَا اللَّهُ إِلَهٌ وَاحِدٌ، وَهَذَا جَرْيٌ عَلَى أَحَدِ وَجْهَيْنِ فِي حِكَايَةِ الْقَوْلِ وَمَا فِي مَعْنَاهُ بِالْمَعْنَى كَمَا هُنَا، وَقَوْلُهُ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْ عِيسَى- ﵇ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ [سُورَة الْمَائِدَة: ١١٧] فَ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ مُفَسِّرُ «أَمَرْتَنِي» ، وَفِعْلُ «أَمَرْتَنِي» فِيهِ مَعْنَى الْقَوْلِ، وَاللَّهُ قَالَ لَهُ: قُلْ لَهُمُ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبَّكَ وَرَبَّهُمْ، فَحَكَاهُ بِالْمَعْنَى، فَقَالَ: رَبِّي.
{ وَقالَ اللَّهُ } “Allah buyurdu”, yani Allah: “Şüphesiz ki Allah tek bir ilahtır” buyurdu. Bu durum, burada olduğu gibi sözün ve söz anlamındaki ifadelerin manayla aktarılmasındaki iki vecihten birine göredir. Tıpkı Îsâ aleyhisselâm'dan naklen Allah Teâlâ'nın: { أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ } [Mâide Suresi: 117] “Rabbim ve Rabbiniz olan Allah'a kulluk edin diye” buyruğunda olduğu gibi. Zira { أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ }, “emrettin” ifadesinin tefsiridir ve “emrettin” fiilinde söz anlamı vardır. Allah ona: “Onlara: 'Rabbiniz ve Rabbiniz olan Allah'a kulluk edin' de” buyurmuş; o da bunu manayla aktararak “Rabbim” demiştir.
وَالْقَصْرُ فِي قَوْلِهِ: إِنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ قَصْرٌ مَوْصُوفٌ عَلَى صِفَةٍ، أَيِ اللَّهُ مُخْتَصٌّ بِصِفَةِ تَوَحُّدِ الْإِلَهِيَّةِ، وَهُوَ قَصْرُ قَلْبٍ لِإِبْطَالِ دَعْوَى تَثْنِيَةِ الْإِلَهِ.
{ إِنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ } buyruğundaki hasr (kasr), mevsûfun sıfata hasredilmesidir; yani Allah, ilahlığın teklik sıfatına mahsustur. Bu, ilahın iki olduğu iddiasını iptal eden bir kasr-ı kalbdir.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ جُمْلَةُ إِنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ مُعْتَرِضَةً وَاقِعَةً تَعْلِيلًا لِجُمْلَةِ لَا تَتَّخِذُوا
{ إِنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ } cümlesinin, { لَا تَتَّخِذُوا
إِلهَيْنِ اثْنَيْنِ أَيْ نَهَى اللَّهُ عَنِ اتِّخَاذِ إِلَهَيْنِ لِأَنَّ اللَّهَ وَاحِدٌ، أَيْ وَاللَّهُ هُوَ مُسَمَّى إِلَهٍ فَاتِّخَاذُ إِلَهَيْنِ اثْنَيْنِ قَلْبٌ لِحَقِيقَةِ الْإِلَهِيَّةِ.
{ إِلهَيْنِ اثْنَيْنِ } “İki ilah [edinmeyin]” [cümlesine bir gerekçe olması da caizdir]. Yani Allah, iki ilah edinmeyi yasaklamıştır; çünkü Allah tektir. Zira Allah, “ilah” isminin müsemmâsıdır (adlandırdığı tek zâttır); dolayısıyla iki ilah edinmek, ilahlığın hakikatini tersyüz etmektir.
وَحَصْرُ صِفَةِ الْوَحْدَانِيَّةِ فِي عَلَمِ الْجَلَالَةِ بِالنَّظَرِ إِلَى أَنَّ مُسَمَّى ذَلِكَ الْعَلَمِ مُسَاوٍ لِمُسَمَّى إِلَهٍ، إِذِ الْإِلَهُ مُنْحَصِرٌ فِي مُسَمَّى ذَلِكَ الْعَلَمِ.
Vahdaniyet (birlik) sıfatının lafza-i celâle hasredilmesi, bu özel ismin müsemmasının (karşıladığı varlığın) "ilah" kelimesinin müsemmasına eşit olması itibarıyladır; çünkü ilahlık yalnızca bu özel ismin müsemmasına mahsustur.
وَتَفْرِيعُ فَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ تَفْرِيعًا عَلَى جُمْلَةِ لَا تَتَّخِذُوا إِلهَيْنِ اثْنَيْنِ فَيَكُونُ فَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ مِنْ مَقُولِ الْقَوْلِ، وَيَكُونُ فِي ضَمِيرِ الْمُتَكَلِّمِ مِنْ قَوْلِهِ:
{ فَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ } ifadesinin tefrî' kılınması (bir sonuca bağlanması), { لَا تَتَّخِذُوا إِلهَيْنِ اثْنَيْنِ } “İki ilah edinmeyin!” cümlesine bağlanmış olması caizdir; bu durumda { فَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ }, söylenen sözün (makûlün) bir parçası olur ve O'nun şu buyruğundaki mütekellim zamirinde:
فَارْهَبُونِ الْتِفَاتٌ مِنَ الْغَيْبَةِ إِلَى الْخِطَابِ.
{ فَارْهَبُونِ } [ifadesinde] gaybetten (üçüncü şahıstan) hitaba (ikinci şahsa) bir iltifat sanatı bulunur.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ تَفْرِيعًا عَلَى فِعْلِ وَقالَ اللَّهُ فَلَا يَكُونُ مِنْ مَقُولِ الْقَوْلِ، أَيْ قَالَ اللَّهُ لَا تَتَّخِذُوا إِلَهَيْنِ فَلَا تَرْهَبُوا غَيْرِي. وَلَيْسَ فِي الْكَلَامِ الْتِفَاتٌ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ.
[Bu ifadenin] { وَقالَ اللَّهُ } fiiline tefrî' kılınmış olması da caizdir; o takdirde söylenen sözün (makûlün) parçası olmaz. Yani Allah: “İki ilah edinmeyin; [öyleyse] benden başkasından korkmayın!” buyurmuş olur. Bu vecihte sözde iltifat sanatı yoktur.
وَتَفَرَّعَ عَلَى ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ بِصِيغَةِ الْقَصْرِ، أَيْ قَصْرَ قَلْبٍ إِضَافِيًّا، أَيْ قَصَرَ الرَّهْبَةَ التَّامَّةَ مِنْهُ عَلَيْهِ فَلَا اعْتِدَادَ بِقُدْرَةِ غَيْرِهِ عَلَى ضُرِّ أَحَدٍ. وَهُوَ رَدٌّ عَلَى الَّذِينَ يَرْهَبُونَ إِلَهَ الشَّرِّ فَالْمَقْصُودُ هُوَ الْمَرْهُوبُ.
Bunun üzerine Allah Teâlâ'nın { فَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ } “Yalnızca benden korkun!” buyruğu hasr sîgasıyla, yani izâfî bir kasr-ı kalb olarak terettüp etmiştir. Yani O'ndan olan tam korkuyu yalnızca Kendisine hasretmiştir; binaenaleyh O'ndan başkasının birine zarar verme gücüne itibar edilmez. Bu, şer ilahından korkanlara bir reddiyedir; nitekim asıl kastedilen, korkulması gereken zattır.
وَالِاقْتِصَارُ عَلَى الْأَمْرِ بِالرَّهْبَةِ وَقَصْرُهَا عَلَى كَوْنِهَا مِنَ اللَّهِ يُفْهَمُ مِنْهُ الْأَمْرُ بِقَصْرِ الرَّغْبَةِ عَلَيْهِ لِدَلَالَةِ قَصْرِ الرَّهْبَةِ عَلَى اعْتِقَادِ قَصْرِ الْقُدْرَةِ التَّامَّةِ عَلَيْهِ تَعَالَى فَيُفِيدُ الرَّدَّ عَلَى الَّذِينَ يَطْمَعُونَ فِي إِلَهِ الْخَيْرِ بِطَرِيقِ الْأَوْلَى، وَإِنَّمَا اقْتَصَرَ عَلَى الرَّهْبَةِ لِأَن شَأْن المزدكية أَنْ تَكُونَ عِبَادَتُهُمْ عَنْ خَوْفِ إِلَهِ الشَّرِّ لِأَنَّ إِلَهَ الْخَيْرِ هُمْ فِي أَمْنٍ مِنْهُ فَإِنَّهُ مَطْبُوعٌ عَلَى الْخَيْرِ.
Sadece korkunun emredilmesi ve onun da yalnızca Allah'tan olmasına hasredilmesinden, rağbetin (ümidin ve sevginin) de O'na hasredilmesinin emredildiği anlaşılır. Çünkü korkunun hasredilmesi, tam kudretin sadece Yüce Allah'a ait olduğuna inanmayı gerektirir; dolayısıyla bu, hayır ilahından [menfaat] uman kimselere evleviyetle reddiye ifade eder. Yalnızca korkuyla yetinilmesinin sebebi ise, Mezdekîlerin âdetinin şer ilahının korkusundan dolayı ibadet etmek oluşudur; zira onlar hayır ilahından emindirler, çünkü o zaten tabiatı gereği hayır üzerinedir.
وَوَقَعَ فِي ضَمِيرِ فَإِيَّايَ الْتِفَاتٌ مِنَ الْغَيْبَةِ إِلَى التَّكَلُّمِ لِمُنَاسَبَةِ انْتِقَالِ الْكَلَامِ مِنْ تَقْرِيرِ دَلِيلِ وَحْدَانِيَّةِ اللَّهِ عَلَى وَجْهٍ كُلِّيٍّ إِلَى تَعْيِينِ هَذَا الْوَاحِدِ أَنَّهُ اللَّهُ مُنَزِّلُ الْقُرْآنِ تَحْقِيقًا لِتَقْرِيرِ الْعَقِيدَةِ الْأَصْلِيَّةِ. وَفِي هَذَا الِالْتِفَاتِ اهْتِمَامٌ بِالرَّهْبَةِ لِمَا فِي الِالْتِفَاتِ مِنْ هَزِّ فَهْمِ الْمُخَاطَبِينَ. وَتَقَدَّمَ تَرْكِيبُ نَظِيرِهِ بِدُونِ الْتِفَاتٍ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ.
{ فَإِيَّايَ } zamirinde gaybetten mütekellime (birinci şahsa) iltifat yapılmıştır; çünkü sözün, Allah'ın vahdaniyet delilinin küllî bir tarzda ortaya konulmasından, aslî akîdenin tespiti adına bu Tek Varlık'ın Kur'an'ı indiren Allah olduğuna tayin edilmesine geçmesi bunu gerektirmiştir. Bu iltifatta korkuya verilen bir önem vardır; zira iltifatta muhatapların zihnini sarsıp uyarma özelliği bulunur. Bunun iltifatsız benzer bir terkibi daha önce Bakara Suresi'nde geçmişti.
وَاقْتِرَانُ فِعْلِ فَارْهَبُونِ بِالْفَاءِ لِيَكُونَ تَفْرِيعًا عَلَى تَفْرِيعٍ فَيُفِيدُ مَفَادَ التَّأْكِيدِ لِأَنَّ تَعَلُّقَ فِعْلِ «ارْهَبُونِ» بِالْمَفْعُولِ لَفْظًا يَجْعَلُ الضَّمِيرَ
{ فَارْهَبُونِ } fiilinin fâ ile gelmesi, tefrî' üzerine tefrî' olması ve tekit ifade etmesi içindir; zira “erhabûnî” fiilinin lafzen mef'ûle bağlanması, ondan önce geçen munfasıl zamiri,
الْمُنْفَصِلَ الْمَذْكُورَ قَبْلَهُ فِي تَقْدِيرِ مَعْمُولٍ لِفِعْلٍ آخَرَ، فَيَكُونُ التَّقْدِيرُ: فَإِيَّايَ ارْهَبُوا فَارْهَبُونِ، أَيْ أَمَرْتُكُمْ بِأَنْ تَقْصُرُوا رَهْبَتَكُمْ عَلَيَّ فَارْهَبُونِ امتثالا لِلْأَمْرِ.
başka bir fiilin ma'mûlü takdirinde kılar. Buna göre takdir şöyledir: “Yalnızca Benden korkun, [evet] emre uyarak yalnızca Benden korkun!” Yani, korkunuzu sadece Bana hasretmenizi emrettim, öyleyse emre uyarak yalnızca Benden korkun.
[سُورَة النَّحْل (١٦) : آيَة ٥٢]
[Nahl Suresi (16): Ayet 52]
وَلَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلَهُ الدِّينُ واصِباً أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَتَّقُونَ (٥٢)
{ وَلَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلَهُ الدِّينُ واصِباً أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَتَّقُونَ } “Göklerde ve yerde ne varsa hepsi O'nundur. Din (kulluk ve itaat) de daima O'na aittir. Öyleyken siz Allah'tan başkasından mı sakınıp korkuyorsunuz?” (52)
مُنَاسَبَةُ مَوْقِعِ جُمْلَةِ وَلَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ بَعْدَ جُمْلَةِ وَقالَ اللَّهُ لَا تَتَّخِذُوا إِلهَيْنِ اثْنَيْنِ [سُورَة النَّحْل: ٥١] أَنَّ الَّذِينَ جَعَلُوا إِلَهَيْنِ جَعَلُوهُمَا النُّورَ وَالظُّلْمَةَ. وَإِذْ كَانَ النُّورُ وَالظُّلْمَةُ مَظْهَرَيْنِ مِنْ مَظَاهِرِ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ كَانَ الْمَعْنَى: أَنَّ مَا تَزْعُمُونَهُ إِلَهًا لِلْخَيْرِ وَإِلَهَا لِلشَّرِّ هُمَا مِنْ مَخْلُوقَاتِهِ.
{ وَلَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } cümlesinin, { وَقالَ اللَّهُ لَا تَتَّخِذُوا إِلهَيْنِ اثْنَيْنِ } [Nahl Suresi: 51] cümlesinden sonra geliş münasebeti şudur: İki ilah kabul edenler, onları aydınlık ve karanlık olarak belirlemişlerdi. Aydınlık ve karanlık ise göklerin ve yerin tezahürlerinden iki tezahür olduğuna göre mana şudur: Sizin hayır ilahı ve şer ilahı olduğunu iddia ettiğiniz şeyler, O'nun yaratıklarındandır.
وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ يُفِيدُ الْحَصْرَ فَدَخَلَ جَمِيعُ مَا فِي السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ فِي مُفَادِ لَامِ الْمِلْكِ، فَأَفَادَ أَنَّ لَيْسَ لِغَيْرِهِ شَيْءٌ مِنَ الْمَخْلُوقَاتِ خَيْرِهَا وَشَرِّهَا. فَانْتَفَى أَنْ يَكُونَ مَعَهُ إِلَهٌ آخَرُ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ مَعَهُ إِلَهٌ آخَرُ لَكَانَ لَهُ بَعْضُ الْمَخْلُوقَاتِ إِذْ لَا يُعْقَلُ إِلَهٌ بِدُونِ مَخْلُوقَاتٍ.
Mecrûrun öne geçirilmesi hasr ifade eder; böylece gökte ve yerdeki her şey mülkiyet bildiren lâmın kapsamına girmiş ve hayrıyla şerriyle yaratılmışlardan hiçbir şeyin O'ndan başkasına ait olmadığı ifade edilmiştir. Dolayısıyla O'nunla birlikte başka bir ilahın bulunması imkânsız kılınmıştır; çünkü şayet O'nunla birlikte başka bir ilah olsaydı, mahlûkatın bir kısmı ona ait olurdu; zira yaratıkları olmayan bir ilah düşünülemez.
وَضَمِيرُ لَهُ عَائِدٌ إِلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ مِنْ قَوْلِهِ: وَقالَ اللَّهُ لَا تَتَّخِذُوا إِلهَيْنِ.
{ لَهُ } ifadesindeki zamir, { وَقالَ اللَّهُ لَا تَتَّخِذُوا إِلهَيْنِ } buyruğundaki lafza-i celâle dönmektedir.
فَعَطْفُهُ عَلَى جُمْلَةِ إِنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ [سُورَة النَّحْل: ٥١] لِأَنَّ عَظَمَةَ الْإِلَهِيَّةِ اقْتَضَتِ الرَّهْبَةَ مِنْهُ وَقَصْرَهَا عَلَيْهِ، فَنَاسَبَ أَنْ يُشَارَ إِلَى أَنَّ صِفَةَ الْمَالِكِيَّةِ تَقْتَضِي إِفْرَادَهُ بِالْعِبَادَةِ.
Bunun { إِنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ } [Nahl Suresi: 51] cümlesine atfedilmesi; uluhiyetin azametinin O'ndan korkmayı ve korkuyu yalnızca O'na hasretmeyi gerektirmesinden ötürüdür; dolayısıyla mülk sahipliği sıfatının da ibadette O'nu birlemeyi gerektirdiğine işaret edilmesi münasip düşmüştür.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَلَهُ الدِّينُ واصِباً فَالدِّينُ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِهِ الطَّاعَةَ، مِنْ قَوْلِهِمْ: دَانَتِ الْقَبِيلَةُ لِلْمَلِكِ، أَيْ أَطَاعَتْهُ، فَهُوَ مِنْ مُتَمِّمَاتِ جُمْلَةِ وَلَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ، لِأَنَّهُ لَمَّا قَصَرَ الْمَوْجُودَاتِ عَلَى الْكَوْنِ فِي مِلْكِهِ كَانَ حَقِيقًا بِقَصْرِ الطَّاعَةِ عَلَيْهِ، وَلِذَلِكَ قَدَّمَ الْمَجْرُورَ فِي هَذِهِ الْجُمْلَةِ عَلَى فِعْلِهِ كَمَا وَقَعَ فِي الَّتِي قَبْلَهَا.
{ وَلَهُ الدِّينُ واصِباً } buyruğuna gelince; ed-dîn ile itaatin kastedilmiş olması muhtemeldir; nitekim Arapların “Kabile krala boyun eğdi (dânet)”, yani itaat etti demelerinden gelir. Bu durumda o, { وَلَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } cümlesinin mütemmimlerindendir (tamamlayıcılarındandır); çünkü mevcut varlıkları Kendisinin mülkü olmaya hasredince, itaatin de Kendisine hasredilmesine layık olmuştur. Bu sebeple, bir önceki cümlede olduğu gibi bu cümlede de mecrûr, fiilinin önüne geçirilmiştir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الدِّينُ بِمَعْنَى الدِّيَانَةِ، فَيَكُونُ تَذْيِيلًا لِجُمْلَةِ وَقالَ اللَّهُ لَا تَتَّخِذُوا إِلهَيْنِ اثْنَيْنِ، لِأَنَّ إِبْطَالَ دِينِ الشِّرْكِ يُنَاسِبُهُ أَنْ لَا يَدِينَ النَّاسُ إِلَّا بِمَا يُشَرِّعُهُ اللَّهُ لَهُمْ، أَيْ هُوَ الَّذِي يُشَرِّعُ لَكُمُ الدِّينَ لَا غَيْرُهُ مِنْ أَئِمَّةِ الضَّلَالِ مِثْلُ عَمْرو بن لحيي، وَزَرَادَشْتَ، وَمَزْدَكَ، وَمَانِي، قَالَ تَعَالَى: أَمْ لَهُمْ شُرَكاءُ شَرَعُوا لَهُمْ مِنَ الدِّينِ مَا لَمْ يَأْذَنْ بِهِ اللَّهُ [سُورَة الشورى: ٢١] .
ed-Dîn kelimesinin "diyanet (şeriat/din)" anlamında olması da caizdir; bu takdirde { وَقالَ اللَّهُ لَا تَتَّخِذُوا إِلهَيْنِ اثْنَيْنِ } cümlesi için bir fezleke (tezyîl) olur. Zira şirk dininin iptal edilmesine, insanların yalnızca Allah'ın onlar için vazettiği şeriata boyun eğmeleri uygun düşer; yani Amr b. Luhayy, Zerdüşt, Mezdek ve Mânî gibi dalalet önderleri değil, sizin için dini vazeden yalnızca O'dur. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { أَمْ لَهُمْ شُرَكاءُ شَرَعُوا لَهُمْ مِنَ الدِّينِ مَا لَمْ يَأْذَنْ بِهِ اللَّهُ } [Şûrâ Suresi: 21] “Yoksa onların, Allah'ın izin vermediği bir dini kendilerine meşru kılan ortakları mı var?”
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الدِّينُ بِمَعْنَى الْجَزَاءِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: مَلِكِ يَوْم الدَّين [سُورَة الْفَاتِحَة: ٤] ، فَيَكُونُ إِدْمَاجًا لِإِثْبَاتِ الْبَعْثِ الَّذِي يُنْكِرُهُ أُولَئِكَ أَيْضًا. وَالْمَعْنَى: لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَإِلَيْهِ يَرْجِعُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ لَا يَرْجِعُونَ إِلَى غَيْرِهِ وَلَا يَنْفَعُهُمْ يَوْمَئِذٍ أَحَدٌ.
ed-Dîn kelimesinin, Allah Teâlâ'nın: { مَلِكِ يَوْم الدَّين } [Fâtiha Suresi: 4] “Hesap gününün sahibidir” buyruğunda olduğu gibi “ceza (karşılık/hesap)” manasında olması da caizdir; bu durumda o inkârcıların inkâr ettiği yeniden dirilişi (ba'sı) ispat etmek için yapılmış bir idmâc (ara tespit) olur. Mana şöyledir: Göklerde ve yerde ne varsa O'nundur; göklerde ve yerde bulunanlar O'na döndürülecektir, O'ndan başkasına döndürülmezler ve o gün onlara hiç kimse fayda veremez.
وَالْوَاصِبُ: الثَّابِتُ الدَّائِمُ، وَهُوَ صَالِحٌ لِلِاحْتِمَالَاتِ الثَّلَاثَةِ، وَيَزِيدُ عَلَى الِاحْتِمَالِ الثَّالِثِ لِأَنَّهُ تَأْكِيدٌ لِرَدِّ إِنْكَارِهِمُ الْبَعْثَ.
Vâsıb (وَاصِبٌ): Sabit ve devamlı demektir; bu anlam her üç ihtimale de uygundur ve üçüncü ihtimale ilave bir anlam katar, çünkü onların yeniden dirilmeyi inkârlarını reddetmek için bir tekit niteliğindedir.
وَتَفَرَّعَ عَلَى هَاتَيْنِ الْجُمْلَتَيْنِ التَّوْبِيخُ عَلَى تَقْوَاهُمْ غَيْرَهُ، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ كَانُوا يَتَّقُونَ إِلَهَ الشَّرِّ وَيَتَقَرَّبُونَ إِلَيْهِ ليأمنوا شرّه.
Bu iki cümleye bağlı olarak, O'ndan başkasından sakınıp korkmalarını kınama ifadesi gelmiştir. Zira onlar, şer ilahından korkuyor ve şerrinden emin olmak için ona yakınlaşmaya çalışıyorlardı.
[٥٣، ٥٤]
[53, 54]
[سُورَة النَّحْل (١٦) : الْآيَات ٥٣ إِلَى ٥٤]
[Nahl Suresi (16): Ayetler 53'ten 54'e]