هَذِهِ الْجُمْلَةُ مُتَّصِلَةٌ بِجُمْلَةِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ [سُورَة النَّحْل: ٣٨] لِبَيَانِ أَنَّ جَهْلَهُمْ بِمَدَى قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى هُوَ الَّذِي جَرَّأَهُمْ عَلَى إِنْكَارِ الْبَعْثِ وَاسْتِحَالَتِهِ
Bu cümle, Yüce Allah'ın kudretinin kapsamı hakkındaki bilgisizliklerinin, onları dirilişi inkâra ve onun kendi indlerinde imkânsız olduğunu savunmaya cüretlendirdiğini beyan etmek için { وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ } [Nahl Suresi: 38] cümlesine bağlıdır.
عِنْدَهُمْ، فَهِيَ بَيَانٌ لِلْجُمْلَةِ الَّتِي قَبْلَهَا وَلِذَلِكَ فُصِلَتْ، وَوَقَعَتْ جُمْلَةُ لِيُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي يَخْتَلِفُونَ فِيهِ وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا [سُورَة النَّحْل: ٣٩] إِلَى آخِرِهَا اعْتِرَاضًا بَيْنَ الْبَيَانِ وَالْمُبَيَّنِ.
Dolayısıyla kendisinden önceki cümlenin bir beyânıdır (açıklamasıdır) ve bu sebeple fasledilmiştir (atıfsız getirilmiştir). { لِيُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي يَخْتَلِفُونَ فِيهِ وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا } [Nahl Suresi: 39] cümlesi ise sonuna kadar beyân ile mübeyyen (açıklayan ile açıklanan) arasına girmiş bir itiraz cümlesidir.
وَالْمَعْنَى أَنَّهُ لَا يَتَوَقَّفُ تَكْوِينُ شَيْءٍ إِذَا أَرَادَهُ اللَّهُ إِلَّا عَلَى أَنْ تَتَعَلَّقَ قُدْرَتُهُ بِتَكْوِينِهِ.
Manası şudur: Allah bir şeyi dilediği vakit, o şeyin var edilmesi yalnızca O'nun kudretinin o şeyi var etmeye taalluk etmesine bağlıdır.
وَلَيْسَ إِحْيَاءُ الْأَمْوَاتِ إِلَّا مِنْ جُمْلَةِ الْأَشْيَاءِ، وَمَا الْبَعْثُ إِلَّا تَكْوِينٌ، فَمَا بَعْثُ الْأَمْوَاتِ إِلَّا مِنْ جُمْلَةِ تَكْوِينِ الْمَوْجُودَاتِ، فَلَا يَخْرُجُ عَنْ قُدْرَتِهِ.
Ölülerin diriltilmesi de varlıklar cümlesindendir ve ba's (diriliş) de bir var etmeden (tekvin) ibarettir. Ölülerin diriltilmesi mevcutların var edilmesinden başka bir şey değildir, dolayısıyla O'nun kudretinin dışına çıkmaz.
وَأَفَادَتْ إِنَّما قَصْرًا هُوَ قَصْرُ وُقُوعِ التَّكْوِينِ عَلَى صُدُورِ الْأَمْرِ بِهِ، وَهُوَ قَصْرُ قَلْبٍ لِإِبْطَالِ اعْتِقَادِ الْمُشْرِكِينَ تَعَذُّرَ إِحْيَاءِ الْمَوْتَى ظَنًّا مِنْهُمْ أَنَّهُ لَا يَحْصُلُ إِلَّا إِذَا سَلِمَتِ الْأَجْسَادُ مِنَ الْفَسَادِ كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا، فَأُرِيدَ بِ قَوْلُنا لِشَيْءٍ تَكْوِينُنَا شَيْئًا، أَيْ تَعَلُّقُ الْقُدْرَةِ بِخَلْقِ شَيْءٍ. وَأُرِيدَ بِقَوْلِهِ: إِذا أَرَدْناهُ إِذَا تَعَلَّقَتْ بِهِ الْإِرَادَةُ الْإِلَهِيَّةُ تَعَلُّقًا تَنْجِيزِيًا، فَإِذَا كَانَ سَبَبُ التَّكْوِينِ لَيْسَ زَائِدًا عَلَى قَوْلِ كُنْ فَقَدْ بَطَلَ تَعَذُّرُ إِحْيَاءِ الْمَوْتَى. وَلِذَلِكَ كَانَ هَذَا قَصْرَ قَلْبٍ لِإِبْطَالِ اعْتِقَادِ الْمُشْرِكِينَ.
{ إِنَّما } edatı bir kasr bildirmiştir ki o da var etmenin (tekvinin) gerçekleşmesinin sadece onunla ilgili emrin sadır olmasına hasredilmesidir. Bu, az önce geçtiği üzere ölülerin diriltilmesinin ancak bedenlerin bozulmaktan sağlam kalması durumunda gerçekleşeceğini zannederek onun imkânsızlığına inanan müşriklerin inancını iptal etmeye yönelik bir kasr-ı kalbtir. { قَوْلُنا لِشَيْءٍ } ifadesiyle bir şeyi var etmemiz, yani kudretin bir şeyin yaratılmasına taalluk etmesi kastedilmiştir. { إِذا أَرَدْناهُ } ifadesiyle ise ilahî iradenin o şeye tenfizî bir taallukla yönelmesi kastedilmiştir. Dolayısıyla var etmenin sebebi 'Ol' sözünden fazla bir şey olmayınca, ölülerin diriltilmesinin imkânsızlığı bâtıl olmuştur. İşte bu yüzden bu, müşriklerin inancını iptal eden bir kasr-ı kalbtir.
وَالشَّيْءُ: أُطْلِقَ هُنَا عَلَى الْمَعْدُومِ بِاعْتِبَارِ إِرَادَةِ وَجُودِهِ، فَهُوَ مِنْ إِطْلَاقِ اسْم مَا يؤول إِلَيْهِ، أَوِ الْمُرَادُ بِالشَّيْءِ مُطْلَقُ الْحَقِيقَةِ الْمَعْلُومَةِ وَإِنْ كَانَتْ مَعْدُومَةً، وَإِطْلَاقُ الشَّيْءِ عَلَى الْمَعْدُومِ مُسْتَعْمَلٌ.
Şey kelimesi burada, varlığı irade edilmiş olması bakımından ma'dûma (yokluğa) ıtlak edilmiştir; dolayısıyla bu, dönüşeceği halin isminin verilmesi kabilindendir. Veyahut şey kelimesiyle kastedilen, yok bile olsa bilinen mutlak hakikattir; nitekim şey kelimesinin yokluk (ma'dûm) için kullanılması yaygındır.
وأَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ خَبَرٌ عَنْ قَوْلُنا.
{ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ } ifadesi, { قَوْلُنا } mübtedasının haberidir.
وَالْمُرَادُ بِقَوْلِ كُنْ تَوَجُّهُ الْقُدْرَةِ إِلَى إِيجَادِ الْمَقْدُورِ. عَبَّرَ عَنْ ذَلِكَ التَّوَجُّهِ بِالْقَوْلِ بِالْكَلَامِ كَمَا عَبَّرَ عَنْهُ بِالْأَمْرِ فِي قَوْلِهِ: إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ
{ كُنْ } "Ol" sözü ile kastedilen, kudretin makdûru (yaratılacak şeyi) icat etmeye yönelmesidir. Yüce Allah'ın { إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “Bir şeyi dilediği zaman, O'nun buyruğu sadece o şeye 'Ol' demesidir; o da hemen oluverir”
[سُورَة يس: ٨٢] وَشُبِّهَ الشَّيْءُ الْمُمْكِنُ حُصُولُهُ بِشَخْصٍ مَأْمُورٍ، وَشُبِّهَ انْفِعَالُ الْمُمْكِنِ لِأَمْرِ التَّكْوِينِ بِامْتِثَالِ الْمَأْمُورِ لِأَمْرِ الْآمِرِ. وَكُلُّ ذَلِكَ تَقْرِيبٌ لِلنَّاسِ بِمَا يَعْقِلُونَ، وَلَيْسَ هُوَ خِطَابًا لِلْمَعْدُومِ وَلَا أَنَّ لِلْمَعْدُومِ سَمْعًا يَعْقِلُ بِهِ الْكَلَامَ فَيَمْتَثِلُ لِلْآمِرِ.
[Yâsîn Suresi: 82] buyruğunda bu yöneliş emirle ifade edildiği gibi, burada da söz ve kelamla ifade edilmiştir. Gerçekleşmesi mümkün olan şey, kendisine emir verilen bir şahsa benzetilmiş; mümkün olanın var etme emrine boyun eğişi de emredilen kişinin emredenin emrine uymasına benzetilmiştir. Bütün bunlar, insanların kavrayabilecekleri şeylerle onlara bir yakınlaştırmadır; yoksa bu, ma'dûma (yok olan şeye) yapılmış bir hitap olmadığı gibi ma'dûmun kelamı kavrayıp emredene itaat edeceği bir işitme duyusuna sahip olduğu anlamına da gelmez.
وَ (كَانَ) تَامَّةٌ.
{ كَانَ } fiili tâmmdır.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ فَيَكُونُ- بِالرَّفْعِ- أَيْ فَهُوَ يَكُونُ، عَطْفًا عَلَى الْخَبَرِ وَهُوَ جُمْلَةُ أَنْ نَقُولَ. وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَالْكِسَائِيُّ- بِالنَّصْبِ- عَطْفًا عَلَى نَقُولَ، أَيْ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ وَأَن يكون.
Cumhur { فَيَكُونُ } kelimesini ref ile -yani فَهُوَ يَكُونُ takdirinde- haber olan { أَنْ نَقُولَ } cümlesine atfederek okumuştur. İbn Âmir ve Kisâî ise nasb ile { نَقُولَ } fiiline atfederek -yani أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ وَأَنْ يَكُونَ takdirinde- okumuşlardır.
[٤١، ٤٢]
[41, 42]
[سُورَة النَّحْل (١٦) : الْآيَات ٤١ إِلَى ٤٢]
[Nahl Suresi (16), Ayetler 41-42]
وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ (٤١) الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (٤٢)
{ وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ (٤١) الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (٤٢) } “Zulme uğradıktan sonra Allah yolunda hicret edenleri, dünyada mutlaka güzel bir yere yerleştireceğiz. Ahiret mükâfatı ise elbette daha büyüktür, keşke bilselerdi! (41) Onlar sabreden ve yalnız Rablerine tevekkül edenlerdir. (42)”
لَمَّا ثَبَتَتْ حِكْمَةُ الْبَعْثِ بِأَنَّهَا تَبْيِينُ الَّذِي اخْتَلَفَ فِيهِ النَّاسُ مِنْ هُدًى وَضَلَالَةٍ، وَمِنْ ذَلِكَ أَنْ يَتَبَيَّنَ أَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّهُمْ كَانُوا كَاذِبِينَ يُعْلَمُ مِنْهُ أَنَّهُ بِتَبْيِينٍ بِالْبَعْثِ أَنَّ الَّذِينَ آمَنُوا كَانُوا صَادِقِينَ بِدَلَالَةِ الْمُضَادَّةِ وَأَنَّهُمْ مُثَابُونَ وَمُكَرَّمُونَ. فَلَمَّا عُلِمَ ذَلِكَ مِنَ السِّيَاقِ وَقَعَ التَّصْرِيحُ بِهِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ.
Dirilişin hikmetinin, insanların hidayet ve dalalet hususunda ihtilaf ettikleri şeylerin açıklanması olduğu ve bunun bir parçasının da inkâr edenlerin yalancı olduklarının ortaya çıkması olduğu sabit olunca; zıtlık delaletiyle, iman edenlerin doğru sözlü olduklarının dirilişle ortaya çıkacağı ve onların mükâfatlandırılıp ikram görecekleri de bundan anlaşılmış olur. Bu durum bağlamdan anlaşılınca, bu ayette açıkça ifade edilmiştir.
وَأُدْمِجَ مَعَ ذَلِكَ وَعْدُهُمْ بِحُسْنِ الْعَاقِبَةِ فِي الدُّنْيَا مُقَابَلَةَ وَعِيدِ الْكَافِرِينَ بِسُوءِ الْعَاقِبَةِ فِيهَا الْوَاقِعِ بِالتَّعْرِيضِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ [سُورَة النَّحْل: ٣٦] .
Bununla birlikte, Yüce Allah'ın { فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ } “Yeryüzünde dolaşın da yalanlayanların sonunun nasıl olduğuna bir bakın” [Nahl Suresi: 36] buyruğunda dolaylı yoldan (ta'riz ile) yer alan kâfirlerin dünyadaki akıbetlerinin kötülüğü tehdidine karşılık olarak, onlara dünyada güzel bir akıbet vaadi de araya dâhil edilmiştir.
فَالْجُمْلَةُ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّهُمْ كانُوا كاذِبِينَ [سُورَة النَّحْل:
Dolayısıyla bu cümle, { وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّهُمْ كانُوا كاذِبِينَ } [Nahl Suresi:
٣٩] .
39] cümlesine matuftur.
وَالْمُهَاجِر: مُتَارَكَةُ الدِّيَارِ لِغَرَضٍ مَا.
Muhaceret: Herhangi bir amaçla yurtları terk etmektir.
وفِي مُسْتَعْمَلَةٌ فِي التَّعْلِيلِ، أَيْ لِأَجْلِ اللَّهِ. وَالْكَلَامُ عَلَى تَقْدِيرِ مُضَافٍ يَظْهَرُ مِنَ السِّيَاقِ. تَقْدِيرُهُ: هَاجَرُوا لِأَجْلِ مَرْضَاةِ اللَّهِ.
{ فِي } edatı ta'lil (gerekçe bildirme) anlamında kullanılmıştır; yani 'Allah uğruna' demektir. İfade, bağlamdan anlaşılan takdiri bir muzafa dayanmaktadır. Takdiri şöyledir: 'Allah'ın rızası uğruna hicret ettiler.'
وَإِسْنَادُ فِعْلِ ظُلِمُوا إِلَى الْمَجْهُولِ لِظُهُورِ الْفَاعِلِ مِنَ السِّيَاقِ وَهُوَ الْمُشْرِكُونَ.
{ ظُلِمُوا } fiilinin meçhul olarak isnad edilmesi, failin bağlamdan açıkça anlaşılması sebebiyledir ki o da müşriklerdir.
وَالظُّلْمُ يَشْمَلُ أَصْنَافَ الِاعْتِدَاءِ مِنَ الْأَذَى وَالتَّعْذِيبِ.
Zulüm ise eziyet ve işkence gibi her türlü tecavüz çeşidini kapsamaktadır.
وَالتَّبْوِئَةُ: الْإِسْكَانُ. وَأُطْلِقَتْ هُنَا عَلَى الْجَزَاءِ بِالْحُسْنَى عَلَى الْمُهَاجَرَةِ بِطَرِيقِ الْمُضَادَّةِ لِلْمُهَاجَرَةِ، لِأَنَّ الْمُهَاجَرَةَ الْخُرُوجُ مِنَ الدِّيَارِ فَيُضَادُّهَا الْإِسْكَانُ.
Tebvie: İskân etmek, yerleştirmektir. Burada hicrete zıt bir yol ile muhaceret üzerine en güzel şekilde karşılık verme manasında kullanılmıştır; çünkü hicret yurtlardan çıkmaktır, iskân etmek ise onun zıddıdır.
وَفِي الْجَمْعِ بَيْنَ هاجَرُوا ولَنُبَوِّئَنَّهُمْ مُحَسِّنُ الطِّبَاقِ. وَالْمَعْنَى: لَنُجَازِيَنَّهُمْ جَزَاءً حَسَنًا. فَعَبَّرَ عَنِ الْجَزَاءِ بِالتَّبْوِئَةِ لِأَنَّهُ جَزَاءٌ عَلَى تَرْكِ الْمُبَاءَةِ.
{ هاجَرُوا } ile { لَنُبَوِّئَنَّهُمْ } kelimelerinin bir arada zikredilmesinde tıbâk sanatı vardır. Manası: Onlara mutlaka güzel bir mükâfat vereceğiz demektir. Mükâfat tebvie (yerleştirme) lafzıyla ifade edilmiştir; çünkü bu, barınağı (mübâe) terk etmenin bir karşılığıdır.
وحَسَنَةً صِفَةٌ لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ جَارٍ عَلَى «نُبَوِّئَنَّهُمْ» ، أَيْ تَبْوِئَةً حَسَنَةً.
{ حَسَنَةً } kelimesi, { نُبَوِّئَنَّهُمْ } fiiline bağlı hazfedilmiş bir masdarın sıfatıdır; yani 'güzel bir yerleştirme ile yerleştireceğiz' demektir.
وَهَذَا الْجَزَاءُ يَجْبُرُ كُلَّ مَا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ الْمُهَاجَرَةُ مِنَ الْأَضْرَارِ الَّتِي لَقِيَهَا الْمُهَاجِرُونَ مِنْ مُفَارقَة دِيَارهمْ وأهليهم وَأَمْوَالِهِمْ، وَمَا لَاقَوْهُ مِنَ الْأَذَى الَّذِي أَلْجَأَهُمْ إِلَى الْمُهَاجَرَةِ مِنْ تَعْذِيبٍ وَاسْتِهْزَاءٍ وَمَذَلَّةٍ وَفِتْنَةٍ، فَالْحَسَنَةُ تَشْتَمِلُ عَلَى تَعْوِيضِهِمْ دِيَارًا خَيْرًا مِنْ دِيَارِهِمْ، وَوَطَنًا خَيْرًا مِنْ وَطَنِهِمْ، وَهُوَ الْمَدِينَةُ، وَأَمْوَالًا خَيْرًا مِنْ أَمْوَالِهِمْ، وَهِيَ مَا نَالُوهُ مِنَ الْمَغَانِمِ وَمِنَ الْخَرَاجِ. رُوِيَ أَنَّ عُمَرَ- ﵁ كَانَ إِذَا أَعْطَى رَجُلًا مِنَ الْمُهَاجِرِينَ عَطَاءً قَالَ لَهُ: «هَذَا مَا وَعَدَكَ رَبُّكَ فِي الدُّنْيَا، وَمَا ذَخَرَ لَكَ فِي الْآخِرَةِ أَكْبَرُ» وَغَلَبَةً لِأَعْدَائِهِمْ فِي الْفُتُوحِ وَأَهَمُّهَا فَتْحُ مَكَّةَ، وَأَمْنًا فِي حَيَاتِهِمْ بِمَا نَالُوهُ مِنَ السُّلْطَانِ، قَالَ تَعَالَى: وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً [سُورَة النُّور: ٥٥] . وَسَبَبُ النُّزُولِ الَّذِينَ هَاجَرُوا إِلَى أَرْضِ الْحَبَشَةِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ لَا مَحَالَةَ، أَوِ الَّذِينَ هَاجَرُوا إِلَى الْمَدِينَةِ الْهِجْرَةَ الْأُولَى قَبْلَ هِجْرَةِ النَّبِيءِ ﷺ وَبَقِيَّةُ أَصْحَابِهِ- ﵃ مِثْلُ مُصْعَبِ بْنِ عُمَيْرٍ وَأَصْحَابِهِ إِنْ كَانَتْ هَذِهِ الْآيَةُ نَازِلَةً بَعْدَ الْهِجْرَةِ الْأُولَى إِلَى الْمَدِينَةِ. وَكِلَا الِاحْتِمَالَيْنِ لَا يُنَافِي كَوْنَ السُّورَةُ مَكِّيَّةً. وَلَا يَقْتَضِي تَخْصِيصَ أُولَئِكَ بِهَذَا الْوَعْدِ.
Bu mükâfat; hicretin kapsadığı, muhacirlerin yurtlarından, ailelerinden ve mallarından ayrılmakla karşılaştıkları bütün zararları ve onları hicrete mecbur bırakan işkence, alay, aşağılanma ve fitne türünden eziyetleri telafi eder. Bu güzel yerleşim ve karşılık; yurtlarından daha hayırlı yurtlar, vatanlarından daha hayırlı bir vatan olan Medine'yi, mallarından daha hayırlı mallar olan ganimet ve haracı onlara bedel kılmayı kapsar. Rivayet edildiğine göre Ömer [radıyallâhu anh] muhacirlerden bir kimseye tahsisat (atâ) verdiğinde ona şöyle derdi: 'Bu, Rabbinin dünyada sana vadettiği şeydir; ahirette senin için sakladığı ise daha büyüktür.' Ayrıca fetihlerde düşmanlarına karşı üstünlük sağlamak -ki bunların en önemlisi Mekke'nin fethidir- ve elde ettikleri hâkimiyet sayesinde hayatlarında güvenliğe kavuşmaktır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلَيُبدِّلَنَّهُم مِّن بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْنًا } “Korkularının ardından onları mutlaka güvene kavuşturacaktır” [Nûr Suresi: 55]. Nüzul sebebi ise şüphesiz Müslümanlardan Habeşistan topraklarına hicret edenlerdir; yahut da eğer bu ayet Medine'ye yapılan ilk hicretten sonra inmişse Mus'ab b. Umeyr ve arkadaşları gibi Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in ve diğer ashabının [radıyallâhu anhüm] hicretinden önce Medine'ye ilk hicreti gerçekleştirenlerdir. Her iki ihtimal de surenin Mekkî oluşuna engel teşkil etmez ve bu vaadin yalnızca onlara tahsis edilmesini de gerektirmez.
ثُمَّ أَعْقَبَ هَذَا الْوَعْدَ بِالْوَعْدِ الْعَظِيمِ الْمَقْصُودِ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ.
Sonra bu vaadin ardından, asıl maksat olan o büyük vaat getirilmiştir ki o da Yüce Allah'ın: { وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ } “Ahiret mükâfatı ise elbette daha büyüktür” buyruğudur.
وَمَعْنَى أَكْبَرُ أَنَّهُ أَهَمُّ وَأَنْفَعُ. وَإِضَافَتُهُ إِلَى الْآخِرَةِ عَلَى مَعْنَى (فِي) ، أَيِ الْأَمْرُ الَّذِي فِي الْآخِرَةِ.
{ أَكْبَرُ } kelimesinin manası; daha mühim ve daha faydalı demektir. Onun ahirete izafe edilmesi 'fî' (içinde) manasındadır; yani 'ahirette olan mükâfat' demektir.
وَجُمْلَةُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ مُعْتَرِضَةٌ، وَهِيَ اسْتِئْنَاف بياني ناشىء عَنْ جُمْلَةِ الْوَعْدِ كُلِّهَا، لِأَنَّ ذَلِكَ الْوَعْدَ الْعَظِيمَ بِخَيْرِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ يُثِيرُ فِي نُفُوسِ
{ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ } cümlesi bir itiraz (ara) cümlesidir ve vaat cümlesinin tamamından doğan bir isti'nâf-ı beyânîdir. Çünkü dünya ve ahiret hayrına dair bu büyük vaat, dinleyenlerin zihinlerinde
السَّامِعِينَ أَنْ يَسْأَلُوا كَيْفَ لَمْ يَقْتَدِ بِهِمْ مَنْ بَقُوا عَلَى الْكُفْرِ فَتَقَعُ جُمْلَةُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ بَيَانًا لِمَا اسْتُبْهِمَ عَلَى السَّائِلِ. وَالتَّقْدِيرُ: لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ ذَلِكَ لَاقْتَدَوْا بِهِمْ وَلَكِنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ. فَضَمِيرُ يَعْلَمُونَ عَائِدٌ إِلَى الَّذِينَ كَفَرُوا [سُورَة النَّحْل: ٣٩] .
'Küfür üzere kalanlar nasıl oldu da onlara uymadılar?' sorusunu uyandırır; böylece { لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ } cümlesi soruyu sorana kapalı kalan hususun bir açıklaması olarak gelir. Takdiri şöyledir: 'Şayet bunu bilselerdi muhakkak onlara uyarlardı, fakat onlar bilmemektedirler.' Buna göre { يَعْلَمُونَ } fiilindeki zamir, { الَّذِينَ كَفَرُوا } [Nahl Suresi: 39] ifadesine dönmektedir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ السُّؤَالُ الْمُثَارُ هُوَ: كَيْفَ يَحْزَنُ الْمُهَاجِرُونَ عَلَى مَا تَرَكُوهُ مِنْ دِيَارِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ وَأَهْلِيهِمْ، فَيَكُونُ: الْمَعْنَى لَوْ كَانَ الْمُهَاجِرُونَ يَعْلَمُونَ مَا أُعِدَّ لَهُمْ عِلْمَ مُشَاهَدَةٍ لَمَا حَزِنُوا عَلَى مُفَارَقَةِ دِيَارِهِمْ وَلَكَانَتْ هِجْرَتُهُمْ عَنْ شَوْقٍ إِلَى مَا يُلَاقُونَهُ بَعْدَ هِجْرَتِهِمْ، لِأَنَّ تَأْثِيرَ الْعِلْمِ الْحِسِّيِّ عَلَى الْمِزَاجِ الْإِنْسَانِيِّ أَقْوَى مِنَ الْعلم الْعقلِيّ لعدم
Uyanan sorunun şu olması da caizdir: 'Muhacirler geride bıraktıkları yurtları, malları ve aileleri için nasıl üzülürler?' Bu takdirde mana şöyle olur: 'Şayet muhacirler kendileri için hazırlanan şeyleri bizzat görerek bilselerdi, yurtlarından ayrıldıklarına asla üzülmezlerdi ve hicretleri, hicret sonrasında karşılaşacakları şeylere duyulan büyük bir iştiyakla gerçekleşirdi.' Zira hissî (müşahedeye dayalı) bilginin insan tabiatı üzerindeki etkisi, aklî bilgiden daha güçlüdür; çünkü
احْتِيَاج الْعلم الحسّي إِلَى اسْتِعْمَال نظر واستدلال، وَلعدم اشْتِمَال الْعِلْمِ الْعَقْلِيِّ عَلَى تَفَاصِيلِ الْكَيْفِيَّاتِ الَّتِي تُحِبُّهَا النُّفُوسُ وَتَرْتَمِي إِلَيْهَا الشَّهَوَاتُ، كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ قَوْله تَعَالَى:
hissî bilginin nazar ve istidlale (akıl yürütme ve delil getirmeye) ihtiyaç duymaması ve aklî bilginin de nefislerin arzuladığı ve şehvetlerin meylettiği niteliklerin ayrıntılarını içermemesidir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurarak buna işaret etmiştir:
قالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قالَ بَلى وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي [سُورَة الْبَقَرَة: ٢٦٠] . فَلَيْسَ المُرَاد بقوله تَعَالَى: لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ لَوْ كَانُوا يَعْتَقِدُونَ وَيُؤْمِنُونَ، لَأَنَّ ذَلِكَ حَاصِلٌ لَا يُنَاسِبُ مَوْقِعَ لَوْ الِامْتِنَاعِيَّةِ.
{ قالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قالَ بَلى وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي } [Bakara Suresi: 260] “[Allah:] 'İnanmadın mı?' buyurdu. [İbrahim:] 'İnandım, fakat kalbimin tatmin olması için' dedi”. Dolayısıyla Yüce Allah'ın: { لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ } “Şayet bilselerdi” buyruğundan kasıt; 'şayet inansalar ve tasdik etselerdi' demek değildir; zira bu zaten mevcuttur ve imtina ifade eden (şartın imkânsızlığını belirten) 'lev' (لَوْ) edatının konumuna uygun düşmez.
فَضَمِيرُ يَعْلَمُونَ عَلَى هَذَا «لِلَّذِينَ هَاجَرُوا» . وَفِي هَذَا الْوَجْهِ تَتَنَاسَقُ الضَّمَائِرُ.
Buna göre { يَعْلَمُونَ } fiilindeki zamir, 'hicret edenlere' aittir. Bu vecihte zamirler birbiriyle uyum içinde olur.
والَّذِينَ صَبَرُوا صِفَةٌ «لِلَّذِينَ هَاجَرُوا» . وَالصَّبْرُ: تَحَمُّلُ الْمَشَاقِّ. وَالتَّوَكُّلُ:
{ الَّذِينَ صَبَرُوا } [ifadesi], 'hicret edenlerin' sıfatıdır. Sabır (الصَّبْرُ); meşakkatlere katlanmaktır. Tevekkül (التَّوَكُّلُ) ise;
الِاعْتِمَادُ.
güvenip dayanmaktır.
وَتَقَدَّمَ الصَّبْرُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ أَوَائِل سُورَة الْبَقَرَةِ [٤٥] . وَالتَّوَكُّلُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فِي سُورَة آلِ عِمْرَانَ [١٥٩] .
Sabır kavramı daha önce Yüce Allah'ın Bakara Suresi'nin başlarındaki { وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ } [45] “Sabır ve namazla yardım dileyin” buyruğunda; tevekkül kavramı ise Âl-i İmrân Suresi'ndeki { فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ } [159] “Karar verdiğin zaman artık Allah'a tevekkül et” buyruğunda geçmişti.
وَالتَّعْبِيرُ فِي جَانِبِ الصَّبْرِ بِالْمُضِيِّ وَفِي جَانِبِ التَّوَكُّلِ بِالْمُضَارِعِ إِيمَاءً إِلَى أَنَّ صَبْرَهُمْ قَدْ آذَنَ بِالِانْقِضَاءِ لِانْقِضَاءِ أَسْبَابِهِ، وَأَنَّ اللَّهَ قَدْ جَعَلَ لَهُمْ فَرَجًا بِالْهِجْرَةِ الْوَاقِعَةِ وَالْهِجْرَةِ الْمُتَرَقَّبَةِ. فَهَذَا بِشَارَةٌ لَهُمْ.
Sabır konusunda geçmiş zaman kipi (mâzî), tevekkül konusunda ise şimdiki/geniş zaman kipi (muzâri) kullanılması; sebeplerinin sona ermesi sebebiyle onların sabretme döneminin bitmek üzere olduğuna ve Yüce Allah'ın gerçekleşen hicret ve beklenen hicret ile onlara bir çıkış yolu kıldığına bir işarettir. Bu, onlar için bir müjdedir.
وَأَنَّ التَّوَكُّلَ دَيْدَنُهُمْ لِأَنَّهُمْ يَسْتَقْبِلُونَ أَعْمَالًا جَلِيلَةً تَتِمُّ لَهُمْ بِالتَّوَكُّلِ عَلَى اللَّهِ فِي أُمُورِهِمْ فَهُمْ يُكَرِّرُونَهُ. وَفِي هَذَا بِشَارَةٌ بِضَمَانِ النَّجَاحِ.
Ayrıca tevekkülün onların değişmez âdeti olduğuna da [işarettir]; zira onlar, işlerinde Allah'a tevekkül etmek suretiyle tamamına erdirecekleri yüce işlerle karşı karşıyadırlar ve bu sebeple tevekkülü sürekli tekrar ederler. Bunda da başarının garanti edildiğine dair bir müjde vardır.
وَفِي مَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةٌ وَأَرْضُ اللَّهِ واسِعَةٌ إِنَّما يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسابٍ [سُورَة الزمر: ١٠] .
Bu ayetin manası doğrultusunda Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: { لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةٌ وَأَرْضُ اللَّهِ واسِعَةٌ إِنَّما يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسابٍ } [Zümer Suresi: 10] “Bu dünyada iyilik yapanlara bir iyilik vardır. Allah'ın arzı geniştir. Sabredenlere mükâfatları hesapsız ödenecektir”.
وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ لِلْقَصْرِ، أَيْ لَا يَتَوَكَّلُونَ إِلَّا عَلَى رَبِّهِمْ دُونَ التَّوَكُّلِ عَلَى سَادَةِ الْمُشْرِكِينَ وَوَلَائِهِمْ.
Yüce Allah'ın { وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ } “Yalnızca Rablerine tevekkül ederler” buyruğunda mecrûrun öne alınması hasr (kasr) içindir; yani onlar müşriklerin efendilerine ve onların himayesine değil, sadece Rablerine tevekkül ederler.
[٤٣، ٤٤]
[43, 44]
[سُورَة النَّحْل (١٦) : الْآيَات ٤٣ الى ٤٤]
[Nahl Suresi (16), Ayetler: 43-44]
وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إِلاَّ رِجالاً نُوحِي إِلَيْهِمْ فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (٤٣) بِالْبَيِّناتِ وَالزُّبُرِ وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ (٤٤)
{ وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إِلاَّ رِجالاً نُوحِي إِلَيْهِمْ فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (٤٣) بِالْبَيِّناتِ وَالزُّبُرِ وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ (٤٤) } “Senden önce de kendilerine vahyettiğimiz erkeklerden başkasını göndermedik. Eğer bilmiyorsanız zikir ehline sorun. (43) Apaçık delillerle ve kitaplarla [gönderdik]. Sana da bu zikri indirdik ki, insanlara kendilerine indirileni açıklayasın ve onlar da düşünsünler. (44)”
وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ ٤٣ بِالْبَيِّناتِ وَالزُّبُرِ.
{ وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ ٤٣ بِالْبَيِّناتِ وَالزُّبُرِ } “Senden önce de kendilerine vahyettiğimiz erkeklerden başkasını göndermedik. Eğer bilmiyorsanız zikir ehline sorun. (43) Apaçık delillerle ve kitaplarla [gönderdik]”.
كَانَتِ الْآيَاتُ السَّابِقَةُ جَارِيَةً عَلَى حِكَايَةِ تَكْذِيبِ الْمُشْرِكِينَ نُبُوءَةَ مُحَمَّدٍ ﷺ وَإِنْكَارِهِمْ أَنَّهُ مُرْسَلٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَأَنَّ الْقُرْآنَ وَحْيُ اللَّهِ إِلَيْهِ، ابْتِدَاءً مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذا قِيلَ لَهُمْ مَاذَا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قالُوا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ [سُورَة النَّحْل: ٢٤] ، وَرَدِّ مَزَاعِمِهِمُ الْبَاطِلَةِ بِالْأَدِلَّةِ الْقَارِعَةِ لَهُمْ مُتَخَلِّلًا بِمَا أُدْمِجَ فِي أَثْنَائِهِ مِنْ مَعَانٍ أُخْرَى تَتَعَلَّقُ بِذَلِكَ، فَعَادَ هُنَا إِلَى إِبْطَالِ شُبْهَتِهِمْ فِي إِنْكَارِ نُبُوءَتِهِ مِنْ أَنَّهُ بَشَرٌ لَا يَلِيقُ بِأَنْ يَكُونَ سَفِيرًا بَيْنَ اللَّهِ وَالنَّاسِ، إِبْطَالًا بِقِيَاسِ التَّمْثِيلِ بِالرُّسُلِ الْأَسْبَقِينَ الَّذِينَ لَا تُنْكِرُ قُرَيْشٌ رِسَالَتَهُمْ مِثْلُ نُوحٍ وَإِبْرَاهِيمَ- ﵉.
Önceki ayetler; Yüce Allah'ın { وَإِذا قِيلَ لَهُمْ مَاذَا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قالُوا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ } [Nahl Suresi: 24] “Onlara: 'Rabbiniz ne indirdi?' denildiği zaman 'Öncekilerin masalları' dediler” buyruğundan itibaren, araya bununla ilgili başka manalar da katılarak müşriklerin Hz. Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in peygamberliğini yalanlamalarını, onun Allah katından gönderilmiş bir elçi ve Kur'an'ın da Allah'ın ona vahyi olduğunu inkâr etmelerini aktarmakta ve onların bâtıl iddialarını susturucu delillerle reddetmekteydi. Burada ise onların, onun bir beşer olması sebebiyle Allah ile insanlar arasında bir elçi olmaya uygun düşmediği yönündeki peygamberliğini inkâr şüphelerini, Kureyş'in peygamberliğini inkâr etmediği Nûh ve İbrâhim [aleyhimesselâm] gibi önceki peygamberlerle temsilî bir kıyas yaparak çürütmeye geri dönmüştür.
وَهَذَا يَنْظُرُ إِلَى قَوْلِهِ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ يُنَزِّلُ الْمَلائِكَةَ بِالرُّوحِ مِنْ أَمْرِهِ عَلى مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ [سُورَة النَّحْل: ١] .
Bu, surenin başındaki { يُنَزِّلُ الْمَلائِكَةَ بِالرُّوحِ مِنْ أَمْرِهِ عَلى مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ } [Nahl Suresi: 2] “Kullarından dilediğine kendi emrinden ruh (vahiy) ile melekleri indirir” buyruğuna bakmaktadır.
وَقَدْ غُيِّرَ أُسْلُوبُ نَظْمِ الْكَلَامِ هُنَا بِتَوْجِيهِ الْخِطَابِ إِلَى النَّبِيءِ ﷺ بَعْدَ أَنْ كَانَ جَارِيًا عَلَى أُسْلُوبِ الْغَيْبَةِ ابْتِدَاءً مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ قُلُوبُهُمْ مُنْكِرَةٌ [سُورَة النَّحْل: ٢٢] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى وَقالَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا [سُورَة النَّحْل: ٣٥] الْآيَةَ، تأنيسا للنبيء- ﵊ لِأَنَّ فِيمَا مَضَى مِنَ
Söz diziminin üslubu; Peygamber [aleyhisselâm]'ı teselli etmek amacıyla, Yüce Allah'ın { فَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ قُلُوبُهُمْ مُنْكِرَةٌ } [Nahl Suresi: 22] “Ahirete inanmayanların kalpleri ise inkârcıdır” ve { وَقالَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا } [Nahl Suresi: 35] “Ortak koşanlar dediler ki...” ayetlerinden itibaren gaip üslubuyla sürmekteyken, burada hitap Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e yöneltilerek değiştirilmiştir. Çünkü az önce geçen
الْكَلَامِ آنِفًا حِكَايَةُ تَكْذِيبِهِمْ إِيَّاهُ تَصْرِيحًا وَتَعْرِيضًا، فَأَقْبَلَ اللَّهُ عَلَى الرَّسُولِ ﷺ بِالْخِطَابِ لِمَا فِي هَذَا الْكَلَامِ مِنْ تَنْوِيهِ مَنْزِلَتِهِ بِأَنَّهُ فِي مَنْزِلَةِ الرُّسُلِ الْأَوَّلِينَ- عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ-.
sözlerde müşriklerin onu açıkça ve ima yoluyla yalanlamaları anlatılmıştı. Bu sebeple Allah, Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e hitap ile yönelmiştir; zira bu sözde onun önceki peygamberlerin [aleyhimüssalâtü vesselâm] mertebesinde olduğunu belirterek makamını yüceltme vardır.
وَفِي هَذَا الْخِطَابِ تَعْرِيضٌ بِالْمُشْرِكِينَ، وَلِذَلِكَ الْتَفَتَ إِلَى خِطَابِهِمْ بقوله تَعَالَى:
Bu hitapta müşriklere bir tariz (iğneleme) de vardır; bundan dolayı Yüce Allah şu buyruğuyla onlara hitaba iltifat etmiştir:
فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ.
{ فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ } “Zikir ehline sorun”.
وَصِيغَةُ الْقَصْرِ لِقَلْبِ اعْتِقَادِ الْمُشْرِكِينَ وَقَوْلِهِمْ: أَبَعَثَ اللَّهُ بَشَراً رَسُولًا [سُورَة الْإِسْرَاء: ٩٤] ، فَقُصِرَ الْإِرْسَالُ عَلَى التَّعَلُّقِ بِرِجَالٍ مَوْصُوفِينَ بِأَنَّهُمْ يُوحَى إِلَيْهِمْ.
Hasr kalıbı, müşriklerin inancını ve { أَبَعَثَ اللَّهُ بَشَراً رَسُولًا } [İsrâ Suresi: 94] “Allah, bir insanı mı elçi gönderdi?” şeklindeki sözlerini tersyüz etmek içindir. Böylece peygamber gönderme, kendilerine vahyedilen nitelikteki adamlara hasredilmiştir.
ثُمَّ أَشْهَدَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ بِشَوَاهِدِ الْأُمَمِ الْمَاضِيَةِ وَأَقْبَلَ عَلَيْهِمْ بِالْخِطَابِ تَوْبِيخًا لَهُمْ لِأَنَّ التَّوْبِيخَ يُنَاسِبُهُ الْخِطَابُ لِكَوْنِهِ أَوْقَعَ فِي نَفْسِ الْمُوَبَّخِ، فَاحْتَجَّ عَلَيْهِم بقوله: فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ إِلَخْ. فَهَذَا احْتِجَاجٌ بِأَهْلِ الْأَدْيَانِ السَّابِقِينَ أَهْلِ الْكُتُبِ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى وَالصَّابِئَةِ.
Sonra geçmiş ümmetlerin tanıklıklarıyla müşrikler aleyhine delil getirdi ve onları azarlamak için doğrudan onlara hitap etti. Çünkü azarlama, azarlanan kişinin nefsinde daha etkili olması bakımından hitap üslubuna daha uygundur. Nitekim: { فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ } “Eğer bilmiyorsanız zikir ehline sorun...” buyruğuyla onlara karşı delil getirdi. Bu, önceki dinlerin mensupları olan kitap ehli Yahudiler, Hristiyanlar ve Sâbiîler ile delil getirmektir.
والذِّكْرِ: كِتَابُ الشَّرِيعَةِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقالُوا يَا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ فِي أول سُورَة الْحِجْرِ [٦] .
ez-Zikr (الذِّكْرِ); şeriat kitabı demektir. Hicr Suresi'nin başında [6] Yüce Allah'ın: { وَقالُوا يَا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ } “Ve dediler ki: Ey kendisine Zikir indirilen kimse!” buyruğunda daha önce geçmişti.
وَفِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ إِيمَاءً إِلَى أَنَّهُمْ يَعْلَمُونَ ذَلِكَ وَلَكِنَّهُمْ قَصَدُوا الْمُكَابَرَةَ وَالتَّمْوِيهَ لِتَضْلِيلِ الدَّهْمَاءِ، فَلِذَلِكَ جِيءَ فِي الشَّرْطِ بِحَرْفِ إِنْ الَّتِي تَرِدُ فِي
Yüce Allah'ın: { إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ } “Eğer bilmiyorsanız” buyruğunda, onların aslında bunu bildiklerine fakat avam tabakasını saptırmak için inatlaşma ve aldatma kastı güttüklerine bir işaret vardır. Bundan dolayı şart cümlesinde,
الشَّرْطِ الْمَظْنُونِ عَدَمَ وجوده.
gerçekleşmeme ihtimali kuvvetli olan şartlarda kullanılan 'in' (إِنْ) harfi getirilmiştir.
وَجُمْلَة فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ جُمْلَةِ وَما أَرْسَلْنا وَبَيْنَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
{ فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ } cümlesi, { وَما أَرْسَلْنا } cümlesi ile Yüce Allah'ın:
بِالْبَيِّناتِ وَالزُّبُرِ.
{ بِالْبَيِّناتِ وَالزُّبُرِ } “Apaçık delillerle ve kitaplarla” buyruğu arasında bir itiraz (ara) cümlesidir.
وَالْجُمْلَةُ الْمُعْتَرِضَةُ تَقْتَرِنُ بِالْفَاءِ إِذَا كَانَ مَعْنَى الْجُمْلَةِ مُفَرَّعًا عَلَى مَا قَبْلَهُ، وَقَدْ جَعَلَهَا فِي «الْكَشَّافِ» مُعْتَرِضَةً عَلَى اعْتِبَارِ وُجُوهٍ ذَكَرَهَا فِي مُتَعَلِّقِ قَوْلِهِ تَعَالَى: بِالْبَيِّناتِ.
İtiraz cümlesi, anlamı kendisinden öncekine terettüp ettiğinde fa (ف) harfiyle bitişebilir. Zemahşerî el-Keşşâf'ta, Yüce Allah'ın { بِالْبَيِّناتِ } buyruğunun müteallakı (bağlandığı yer) hakkında zikrettiği bazı vecihlere dayanarak bu cümleyi bir itiraz cümlesi saymıştır.
وَنُقِلَ عَنْهُ فِي سُورَةِ الْإِنْسَانِ [٢٩] عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ هذِهِ تَذْكِرَةٌ فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلًا أَنَّهُ لَا تَقْتَرِنُ الْجُمْلَةُ الْمُعْتَرِضَةُ بِالْفَاءِ. وَتَرَدَّدَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» فِي صِحَّةِ ذَلِكَ عَنْهُ لِمُخَالَفَتِهِ كَلَامَهُ فِي آيَةِ سُورَةِ النَّحْلِ.
İnsan Suresi'nde [29] Yüce Allah'ın: { إِنَّ هذِهِ تَذْكِرَةٌ فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلًا } “Şüphesiz bu bir öğüttür; artık dileyen Rabbine giden bir yol tutar” buyruğu tefsir edilirken ondan, itiraz cümlesinin fa harfi ile bitişemeyeceği nakledilmiştir. Keşşâf müellifinin Nahl Suresi'ndeki bu ayetteki sözüne aykırı olması sebebiyle, bu görüşün ona ait oluşunun sıhhati konusunda tereddüt edilmiştir.
وَقَوْلُهُ بِالْبَيِّناتِ مُتَعَلِّقٌ بِمُسْتَقَرِّ صِفَةٍ أَوْ حَالًا مِنْ رِجالًا. وَفِي تَعَلُّقِهِ وُجُوهٌ أُخَرُ ذَكَرَهَا فِي «الْكَشَّافِ» ، وَالْبَاءُ لِلْمُصَاحَبَةِ، أَيْ مَصْحُوبِينَ بِالْبَيِّنَاتِ وَالزُّبُرِ، فَالْبَيِّنَاتُ دَلَائِلُ الصِّدْقِ مِنْ مُعْجِزَاتٍ أَوْ أَدِلَّةٍ عَقْلِيَّةٍ. وَقَدِ اجْتَمَعَ ذَلِكَ فِي الْقُرْآنِ وَافْتَرَقَ بَيْنَ الرُّسُلِ الْأَوَّلِينَ كَمَا تَفَرَّقَ مِنْهُ كَثِيرٌ لِرَسُولِنَا ﷺ.
Yüce Allah'ın { بِالْبَيِّناتِ } buyruğu, { رِجالًا } kelimesinin müstakar sıfatına veya ondan hâle müteallıktır (bağlıdır). Bunun taalluku konusunda el-Keşşâf'ta zikredilen başka vecihler de vardır. Bâ (بِ) harfi musâhabet (birliktelik) içindir; yani 'apaçık deliller ve kitaplarla birlikte gönderilmiş kimseler' demektir. Beyyinât (el-Beyyinât); mucizeler veya aklî deliller kabilinden doğruluğu gösteren kanıtlardır. Bu kanıtlar Kur'an'da bir araya toplanmış, önceki peygamberler arasında ise bölünmüştür; nitekim bunlardan birçoğu Peygamberimiz [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e de ayrı ayrı verilmiştir.
والزُّبُرِ: جَمْعُ زَبُورٍ وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنَ الزَّبْرِ أَيِ الْكِتَابَةِ، فَفَعُولُ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ.
ez-Zubur (الزُّبُرِ); Zebûr (زَبُور) kelimesinin çoğuludur ve yazmak manasındaki ez-zebr (الزَّبْر) kökünden türemiştir; fa'ûl (فَعُول) vezni mef'ûl (مَفْعُول) anlamındadır.
والزُّبُرِ الْكُتُبُ الَّتِي كُتِبَ فِيهَا مَا أُوحِيَ إِلَى الرُّسُلِ مِثْلُ صُحُفِ إِبْرَاهِيمَ وَالتَّوْرَاةِ وَمَا كَتَبَهُ الْحَوَارِيُّونَ مِنَ الْوَحْيِ إِلَى عِيسَى- ﵇ وَإِنْ لَمْ يَكْتُبْهُ عِيسَى.
ez-Zubur; İbrahim'in sahifeleri, Tevrat ve Îsâ [aleyhisselâm] bizzat yazmamış olsa da havârilerin Îsâ'ya gelen vahiyden yazdıkları şeyler gibi, peygamberlere vahyedilenlerin içine yazıldığı kitaplardır.
وَلَعَلَّ عطف الزُّبُرِ عَلَى بِالْبَيِّناتِ عَطْفُ تَقْسِيمٍ بِقَصْدِ التَّوْزِيعِ، أَيْ بَعْضُهُمْ مَصْحُوبٌ بِالْبَيِّنَاتِ وَبَعْضُهُمْ بِالْأَمْرَيْنِ لِأَنَّهُ قد تَجِيء رُسُلٌ بِدُونِ كُتُبٍ، مِثْلُ حَنْظَلَةَ بْنِ صَفْوَانَ رَسُولِ أَهْلِ الرَّسِّ وَخَالِدِ بْنِ سِنَانٍ رَسُولِ عَبْسٍ. وَلَمْ يَذْكُرِ اللَّهُ لِنُوحٍ- ﵇ كِتَابًا.
{ الزُّبُرِ } kelimesinin { بِالْبَيِّناتِ } üzerine atfedilmesi, paylaştırma kastıyla yapılmış bir taksim atfı olabilir; yani 'onların bir kısmı sadece apaçık delillerle, bir kısmı ise her iki hususla birlikte [gönderilmiştir]' demektir. Zira bazen peygamberler kitapsız da gelebilir; Ashâb-ı Ress'in peygamberi Hanzale b. Safvân ve Abs kabilesinin peygamberi Hâlid b. Sinân gibi. Yüce Allah Nûh [aleyhisselâm] için de bir kitap zikretmemiştir.
وَقَدْ تُجْعَلُ الزُّبُرِ خَاصَّةً بِالْكُتُبِ الْوَجِيزَةِ الَّتِي لَيْسَتْ فِيهَا شَرِيعَةٌ وَاسِعَةٌ مِثْلُ صُحُفِ إِبْرَاهِيمَ وَزَبُورِ دَاوُدَ- ﵉ وَالْإِنْجِيلُ كَمَا فَسَّرُوهَا بِهِ فِي سُورَةِ فَاطِرٍ.
ez-Zubur, İbrâhim'in sahifeleri, Dâvûd'un [aleyhisselâm] Zebûr'u ve Fâtır Suresi'nde tefsir ettikleri üzere İncil gibi geniş bir şeriat içermeyen veciz kitaplara da tahsis edilebilir.
وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ لَمَّا اتَّضَحَتِ الْحُجَّةُ بِشَوَاهِدِ التَّارِيخِ الَّذِي لَا يُنْكَرُ ذُكِرَتِ النَّتِيجَةُ الْمَقْصُودَةُ، وَهُوَ أَنَّ مَا أُنْزِلَ عَلَى مُحَمَّدٍ ﷺ إِنَّمَا هُوَ ذِكْرٌ وَلَيْسَ أَسَاطِيرَ الْأَوَّلِينَ.
{ وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ } “Sana da bu zikri indirdik ki, insanlara kendilerine indirileni açıklayasın ve onlar da düşünsünler”; inkâr edilemez tarihin tanıklıklarıyla delil apaçık ortaya konunca, hedeflenen netice zikredilmiştir ki o da Hz. Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e indirilen şeyin öncekilerin masalları değil, yalnızca bir 'zikir' olduğudur.
وَالذِّكْرُ الْكَلَامُ الَّذِي شَأْنُهُ أَنْ يُذْكَرَ، أَيْ يُتْلَى وَيُكَرَّرَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
ez-Zikr (الذِّكْرُ); anılması, yani okunması ve tekrarlanması şanından olan kelamdır. Bu husus daha önce Yüce Allah'ın şu buyruğunda geçmişti:
وَقالُوا يَا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ فِي سُورَةِ الْحِجْرِ [٦] . أَيْ مَا كُنْتَ بِدَعًا مِنَ الرُّسُلِ فَقَدْ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ. وَالذِّكْرُ: مَا أُنْزِلَ ليقرأه النَّاس ويتلونه تَكْرَارًا لِيَتَذَكَّرُوا مَا اشْتَمَلَ عَلَيْهِ. وَتَقْدِيمُ الْمُتَعَلِّقِ الْمَجْرُورِ عَلَى الْمَفْعُولِ لِلِاهْتِمَامِ بِضَمِيرِ الْمُخَاطَبِ.
Hicr Suresi'nde: { وَقالُوا يَا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ } [6] “Ve dediler ki: Ey kendisine Zikir indirilen kimse!”. Yani sen peygamberler arasında türedi (ilk) biri değilsin; zira biz sana da bu Zikr'i vahyettik. ez-Zikr; insanların onu okuması, içerdiği şeyleri hatırlamaları için tekrar tekrar tilavet etmeleri maksadıyla indirilendir. Mecrûr olan müteallakın mef'ûlün önüne geçirilmesi, muhatap zamirine verilen önemden dolayıdır.
وَفِي الِاقْتِصَارِ عَلَى إِنْزَالِ الذِّكْرِ عَقِبَ قَوْلِهِ: بِالْبَيِّناتِ وَالزُّبُرِ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ الْكِتَابَ الْمُنَزَّلَ عَلَى مُحَمَّدٍ ﷺ هُوَ بَيِّنَةٌ وَزَبُورٌ مَعًا، أَيْ هُوَ مُعْجِزَةٌ وَكِتَابُ شَرْعٍ. وَذَلِكَ مِنْ مَزَايَا الْقُرْآنِ الَّتِي لَمْ يُشَارِكْهُ فِيهَا كِتَابٌ آخَرُ، وَلَا مُعْجِزَةٌ أُخْرَى، وَقَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَقالُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آياتٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ وَإِنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ يُتْلى عَلَيْهِمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَرَحْمَةً وَذِكْرى لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ سُورَة العنكبوت [٥٠، ٥١] .
{ بِالْبَيِّناتِ وَالزُّبُرِ } buyruğunun hemen ardından zikrin indirilmesiyle yetinilmesinde; Hz. Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e indirilen kitabın hem beyyine (açık delil) hem de zebûr (kitap) olduğuna, yani hem bir mucize hem de bir şeriat kitabı olduğuna işaret vardır. Bu, Kur'an'ın başka hiçbir kitabın ve hiçbir mucizenin ortak olmadığı üstünlüklerindendir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَقالُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آياتٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ وَإِنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ يُتْلى عَلَيْهِمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَرَحْمَةً وَذِكْرى لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } Ankebût Suresi [50-51] “Dediler ki: 'Ona Rabbinden mucizeler indirilmeli değil miydi?' De ki: 'Mucizeler ancak Allah katındadır. Ben ise sadece apaçık bir uyarıcıyım.' Kendilerine okunmakta olan Kitab'ı sana indirmiş olmamız onlara yetmedi mi? Şüphesiz bunda inanan bir kavim için bir rahmet ve bir öğüt vardır”.
وَفِي الْحَدِيثِ: أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ قَالَ: «مَا مِنَ الْأَنْبِيَاءِ نَبِيءٌ إِلَّا أُوتِيَ مِنَ الْآيَاتِ مَا مِثْلُهُ آمَنَ عَلَيْهِ الْبَشَرُ وَإِنَّمَا كَانَ الَّذِي أُوتِيتُ وَحْيًا أَوْحَاهُ اللَّهُ إِلَيَّ فَأَرْجُو أَنْ أَكُونَ أَكْثَرَهُمْ تَابِعًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ»
Hadiste de Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurmuştur: “Peygamberlerden hiçbir peygamber yoktur ki, kendisine insanların inanacağı benzeri mucizeler verilmiş olmasın. Bana verilen ise ancak Allah'ın bana vahyettiği bir vahiydir; bu yüzden kıyamet gününde tâbisi en çok olan peygamber olmayı umuyorum”.
. وَالتَّبْيِينُ: إِيضَاحُ الْمَعْنَى.
. Tebyîn (التَّبْيِينُ); manayı açıklığa kavuşturmak demektir.
وَالتَّعْرِيفُ فِي «النَّاسِ» لِلْعُمُومِ.
'en-Nâs' (النَّاسِ) kelimesindeki belirteç (harf-i tarif) umûm (bütün insanları kapsama) içindir.
وَالْإِظْهَارُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ يَقْتَضِي أَن مَا صدق الْمَوْصُولَ غَيْرُ الذِّكْرِ الْمُتَقَدِّمِ، إِذْ لَوْ كَانَ إِيَّاهُ لَكَانَ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَنْ يُقَالَ لِتُبَيِّنَهُ: لِلنَّاسِ. وَلِذَا فَالْأَحْسَنُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِمَا نَزَّلَ إِلَيْهِمُ الشَّرَائِعَ الَّتِي أَرْسَلَ اللَّهُ بِهَا مُحَمَّدًا ﷺ فَجَعَلَ الْقُرْآنَ جَامِعًا لَهَا وَمُبَيِّنًا لَهَا بِبَلِيغِ نَظْمِهِ وَوَفْرَةِ مَعَانِيهِ، فَيَكُونُ فِي مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ [سُورَة النَّحْل: ٨٩] .
Yüce Allah'ın { مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ } “kendilerine indirileni” buyruğunda ism-i mevsûlün açık isim olarak getirilmesi (izhâr), mevsûlün karşılığının önceki 'Zikr'den başka bir şey olmasını gerektirir. Çünkü şayet bizzat kendisi olsaydı, zâhirin gereği 'insanlara onu açıklayasın diye' (لِتُبَيِّنَهُ لِلنَّاسِ) denilmesi olurdu. Bu sebeple en uygun olan, kendilerine indirilen şeyden maksadın Allah'ın Hz. Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem] ile gönderdiği şeriatler olmasıdır; böylece Kur'an, belâgatli nazmı ve anlam zenginliğiyle bunları kendinde toplayan ve açıklayan kılınmıştır. Bu da Yüce Allah'ın: { وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ } [Nahl Suresi: 89] “Sana bu Kitab'ı her şey için bir açıklama olarak indirdik” buyruğunun manasında olur.
وَإِسْنَادُ التَّبْيِينِ إِلَى النَّبِيءِ- ﵊ بِاعْتِبَارِ أَنَّهُ الْمُبَلِّغُ لِلنَّاسِ هَذَا الْبَيَان. واللّام عَلَى هَذَا الْوَجْهِ لِذِكْرِ الْعِلَّةِ الْأَصْلِيَّةِ فِي إِنْزَالِ الْقُرْآنِ.
Açıklamanın (tebyînin) Peygamber [aleyhisselâm]'a isnat edilmesi, onun bu açıklamayı insanlara tebliğ eden kimse olması bakımındandır. Bu vecihte lâm (لِ) harfi, Kur'an'ın indirilişindeki asıl illeti zikretmek içindir.
وَفُسِّرَ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ بِأَنَّهُ عَيْنُ الذِّكْرِ الْمُنَزَّلِ، أَيْ أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَهُ للنَّاس، فَيكون إِظْهَارًا فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ لِإِفَادَةِ أَنَّ إِنْزَالَ الذِّكْرِ إِلَى النَّبِيءِ ﷺ هُوَ إِنْزَالُهُ إِلَى النَّاسِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: لَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ كِتاباً فِيهِ ذِكْرُكُمْ [سُورَة الْأَنْبِيَاء: ١٠] .
{ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ } ifadesi, indirilen Zikr'in bizzat kendisi olarak da tefsir edilmiştir; yani 'insanlara açıklayasın diye sana Zikr'i indirdik' demektir. Bu durumda, Zikr'in Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e indirilmesinin aslında insanlara indirilmesi olduğunu ifade etmek için zamir makamında açık isim zikredilmiş (izhâr) olur; nitekim Yüce Allah: { لَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ كِتاباً فِيهِ ذِكْرُكُمْ } [Enbiyâ Suresi: 10] “Andolsun, size içinde sizin zikriniz (öğüdünüz/şerefiniz) bulunan bir Kitap indirdik” buyurmuştur.
وَإِنَّمَا أُتِيَ بِلَفْظِهِ مَرَّتَيْنِ لِلْإِيمَاءِ إِلَى التَّفَاوُتِ بَيْنَ الْإِنْزَالَيْنِ: فَإِنْزَالُهُ إِلَى النَّبِيءِ ﷺ مُبَاشَرَةً، وَإِنْزَالُهُ إِلَى إِبْلَاغِهِ إِلَيْهِمْ.
Bu lafzın iki defa getirilmesi, iki indirme arasındaki farka işaret etmek içindir: Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e indirilmesi vasıtasız/doğrudandır; [insanlara] indirilmesi ise onun kendilerine tebliğ edilmesidir.
فَالْمُرَادُ بِالتَّبْيِينِ عَلَى هَذَا تَبْيِينُ مَا فِي الْقُرْآنِ مِنَ الْمَعَانِي، وَتَكُونُ اللَّامُ لِتَعْلِيلِ بعض
Buna göre açıklamaktan (tebyînden) murad, Kur'an'daki manaları açıklamaktır; lâm harfi ise
الحكم الحاقّة بِإِنْزَالِ الْقُرْآنِ فَإِنَّهَا كَثِيرَةٌ، فَمِنْهَا أَنْ يُبَيِّنَهُ النَّبِيءُ ﷺ فَتَحْصُلُ فَوَائِدُ الْعِلْمِ وَالْبَيَانِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ [سُورَة آل عمرَان: ١٨٧] .
Kur'an'ın indirilişine bağlı olan bazı hikmetleri gerekçelendirmek (ta'lîl) içindir; zira bu hikmetler pek çoktur. Bunlardan biri de, ilim ve beyanın faydaları hâsıl olsun diye Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in onu açıklamasıdır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ } [Âl-i İmrân Suresi: 187] “Hani Allah, kendilerine kitap verilenlerden 'Onu mutlaka insanlara açıklayacaksınız' diye söz almıştı”.
وَلَيْسَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ لِمَسَائِلِ تَخْصِيصِ الْقُرْآنِ بِالسُّنَّةِ، وَبَيَانُ مُجْمَلِ الْقُرْآنِ بِالسُّنَّةِ، وَتَرْجِيحُ دَلِيلِ السُّنَّةِ الْمُتَوَاتِرَةِ عَلَى دَلِيلِ الْكِتَابِ عِنْدَ التَّعَارُضِ الْمَفْرُوضَاتِ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ إِذْ كُلٌّ مِنَ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ هُوَ من تَبْيِينُ النَّبِيءِ ﷺ إِذْ هُوَ وَاسِطَتُهُ.
Fıkıh usulünde varsayılan Kur'an'ın sünnetle tahsis edilmesi, Kur'an'daki mücmelin sünnetle beyan edilmesi ve tearuz halinde mütevâtir sünnet delilinin Kitap deliline tercih edilmesi meseleleri için bu ayette bir delil yoktur. Zira hem Kitap hem de Sünnet, Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in açıklaması kabilindendir; çünkü o her ikisinin de vasıtasıdır.
عطف لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ حِكْمَةٌ أُخْرَى مِنْ حِكَمِ إِنْزَالِ الْقُرْآنِ، وَهِيَ تَهْيِئَةُ تَفَكُّرِ النَّاسِ فِيهِ وَتَأَمُّلِهِمْ فِيمَا يُقَرِّبُهُمْ إِلَى رِضَى اللَّهِ تَعَالَى. فَعَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ فِي تَفْسِيرِ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ يَكُونُ الْمُرَادُ أَنْ يَتَفَكَّرُوا بِأَنْفُسِهِمْ فِي مَعَانِي الْقُرْآنِ وَفَهْمِ فَوَائِدِهِ، وَعَلَى الْوَجْهِ الثَّانِي أَنْ يَتَفَكَّرُوا فِي بَيَانِكَ ويعوه بأفهامهم.
{ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ } “onlar da düşünsünler diye” ifadesinin atfedilmesi, Kur'an'ın indiriliş hikmetlerinden bir diğer hikmettir ki o da insanların onda derinlemesine düşünmelerini ve kendilerini Allah Teâlâ'nın rızasına yaklaştıracak şeyler üzerinde tefekkür etmelerini sağlamaktır. Buna göre { لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ } ifadesinin tefsirindeki birinci vecihte maksat, bizzat kendilerinin Kur'an'ın manaları ve faydalarının anlaşılması üzerinde düşünmeleridir; ikinci vecihte ise senin açıklamaların üzerinde düşünüp bunu anlayışlarıyla kavramalarıdır.
[سُورَة النَّحْل (١٦) : آيَة ٤٥]
[Nahl Suresi (16): Ayet 45]
أَفَأَمِنَ الَّذِينَ مَكَرُوا السَّيِّئاتِ أَنْ يَخْسِفَ اللَّهُ بِهِمُ الْأَرْضَ أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذابُ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ (٤٥)
{ أَفَأَمِنَ الَّذِينَ مَكَرُوا السَّيِّئاتِ أَنْ يَخْسِفَ اللَّهُ بِهِمُ الْأَرْضَ أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذابُ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ } “Kötülükleri tuzak kurarak planlayanlar, Allah'ın kendilerini yerin dibine geçirmeyeceğinden veya hiç farkında olmadıkları bir yerden kendilerine azabın gelmeyeceğinden emin mi oldular?” (45)
بَعْدَ أَنْ ذُكِرَتْ مَسَاوِيهِمْ وَمَكَائِدُهُمْ وَبَعْدَ تَهْدِيدِهِمْ بِعَذَابِ يَوْمِ الْبَعْثِ تَصْرِيحًا وَبِعَذَابِ الدُّنْيَا تَعْرِيضًا، فَرَّعَ عَلَى ذَلِكَ تَهْدِيدَهُمُ الصَّرِيحَ بِعَذَابِ الدُّنْيَا بِطَرِيقِ اسْتِفْهَامِ التَّعْجِيبِ مِنَ اسْتِرْسَالِهِمْ فِي الْمُعَانَدَةِ غَيْرُ مُقَدِّرِينَ أَنْ
Onların kötülükleri ve tuzakları zikredildikten, ayrıca kıyamet günü azabıyla açıkça, dünya azabıyla da üstü kapalı bir şekilde tehdit edilmelerinden sonra; Allah'ın Resulü [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in diliyle kendilerini tehdit ettiği şeyin
يَقَعَ مَا يُهَدِّدُهُمْ بِهِ اللَّهُ عَلَى لِسَانِ رَسُولِهِ ﷺ فَلَا يُقْلِعُونَ عَنْ تَدْبِيرِ الْمَكْرِ بِالنَّبِيءِ ﷺ فَكَانَتْ حَالُهُمْ فِي اسْتِرْسَالِهِمْ كَحَالِ مَنْ هُمْ آمِنُونَ بَأْسَ اللَّهِ. فَالِاسْتِفْهَامُ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّعْجِيبِ الْمَشُوبِ بِالتَّوْبِيخِ.
başlarına geleceğini hesaba katmayarak inatçılıklarını sürdürmelerine şaşırma (taaccüb) içeren istifham yoluyla dünya azabıyla açıkça tehdit edilmeleri buna bağlanmıştır. [Öyle ki] Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e tuzak kurmaktan vazgeçmemektedirler. Dolayısıyla bu ısrarlarındaki durumları, Allah'ın azabından güvende olan kimselerin durumu gibiydi. Bu sebeple istifham, azarlama karışımı bir hayret bildirmede kullanılmıştır.
والَّذِينَ مَكَرُوا: هُمُ الْمُشْرِكُونَ.
{ الَّذِينَ مَكَرُوا } “tuzak kuranlar”: Müşriklerdir.
وَالْمَكْرُ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فِي هَذِهِ السُّورَةِ.
Mekr (tuzak kurma) kelimesi, bu suredeki { قَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “Onlardan öncekiler de tuzak kurmuştu” ayetinde geçmişti.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: السَّيِّئاتِ صِفَةٌ لِمَصْدَرِ مَكَرُوا مَحْذُوفًا يُقَدَّرُ مُنَاسِبًا لِتَأْنِيثِ صِفَتِهِ.
Yüce Allah'ın { السَّيِّئاتِ } “kötülükler” ifadesi, { مَكَرُوا } fiilinin sıfatının müennesliğine uygun olarak takdir edilen hazfedilmiş bir masdarının sıfatıdır.
فَالتَّقْدِيرُ: مَكَرُوا الْمَكَرَاتِ السَّيِّئَاتِ، كَمَا وُصِفَ الْمَكْرُ بِالسَّيِّئِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ [سُورَة فاطر: ٤٣] . وَالتَّأْنِيثُ فِي مِثْلِ هَذَا يُقْصَدُ مِنْهُ الدَّلَالَةُ عَلَى مَعْنَى الْخَصْلَةِ أَوِ الْفِعْلَةِ، كَالْغَدْرَةِ لِلْغَدْرِ.
Takdiri şöyledir: “Kötü tuzaklar kurdular (mekerû'l-mekerâti's-seyyiât)”. Nitekim Yüce Allah'ın { وَلا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ } [Fâtır Suresi: 43] “Kötü tuzak ancak sahibinin başına geçer” ayetinde de mekr (tuzak) kötü sıfatıyla nitelenmiştir. Bu tür yerlerde müenneslikten maksat, kalleşlik (gadr) için kullanılan “gadra” kelimesinde olduğu gibi haslet veya tek bir fiil anlamına delalet etmektir.
وَيَجُوزُ أَنْ يُضَمَّنَ مَكَرُوا مَعْنَى (اقْتَرَفُوا) فَانْتَصَبَ السَّيِّئاتِ عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ بِهِ.
{ مَكَرُوا } fiiline (işlediler/kazandılar) anlamı yüklenmesi de caizdir; bu durumda { السَّيِّئاتِ } mef'ûlun bih (nesne) olarak mansub olur.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَنْصُوبًا عَلَى نَزْعِ الْخَافِضِ وَهُوَ بَاءُ الْجَرِّ الَّتِي مَعْنَاهَا الْآلَةُ.
Alet anlamı taşıyan cer harfi olan “bâ”nın düşürülmesiyle (nez'u'l-hâfıd) mansub olması da caizdir.
وَالْخَسْفُ: زِلْزَالٌ شَدِيدٌ تَنْشَقُّ بِهِ الْأَرْضُ فَتَحْدُثُ بِانْشِقَاقِهَا هُوَّةٌ عَظِيمَةٌ تَسْقُطُ فِيهَا الدِّيَارُ وَالنَّاسُ، ثُمَّ تَنْغَلِقُ الْأَرْضُ عَلَى مَا دَخَلَ فِيهَا. وَقَدْ أَصَابَ ذَلِكَ أَهْلَ بَابِلَ، وَمَكَانُهُمْ يُسَمَّى خَسْفُ بَابِلَ. وَأَصَابَ قَوْمَ لُوطٍ إِذْ جَعَلَ اللَّهُ عَالِيَهَا سَافِلَهَا. وَبِلَادُهُمْ مَخْسُوفَةٌ الْيَوْمَ فِي بُحَيْرَةِ لُوطٍ مِنْ فِلَسْطِينَ.
Hasf (خَسْف): Yerin yarılmasına yol açan şiddetli bir depremdir; bu yarılmayla evlerin ve insanların içine düştüğü büyük bir çukur meydana gelir, ardından yer içine girenin üzerine kapanır. Bu durum Babil halkının başına gelmişti ve onların bulunduğu yer “Babil Hasfı” olarak adlandırılır. Allah'ın altını üstüne getirdiği Lût kavminin de başına gelmişti. Onların memleketi bugün Filistin'deki Lût Gölü'nde (Ölü Deniz) batmış (yere geçmiş) haldedir.
وَخَسَفَ مِنْ بَابِ ضَرَبَ. وَيُسْتَعْمَلُ قَاصِرًا وَمُتَعَدِّيًا. يُقَالُ: خَسَفَتِ الْأَرْضُ، وَيُقَالُ:
{ خَسَفَ } fiili “darabe” babındandır. Hem lazım (geçişsiz) hem de müteaddi (geçişli) olarak kullanılır. “Yer battı/yarıldı” (hasefeti'l-ard) denildiği gibi,
خَسَفَ اللَّهُ الْأَرْضَ، قَالَ تَعَالَى: فَخَسَفْنا بِهِ وَبِدارِهِ الْأَرْضَ [سُورَة الْقَصَص: ٨١] ، وَلَا يَتَعَدَّى إِلَى مَا زَادَ عَلَى الْمَفْعُولِ إِلَّا بِحَرْفِ التَّعْدِيَةِ، وَالْأَكْثَرُ أَنْ يُعَدَّى بِالْبَاءِ كَمَا هُنَا وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَخَسَفْنا بِهِ وَبِدارِهِ الْأَرْضَ، أَيْ جَعَلْنَاهَا خَاسِفَةً بِهِ، فَالْبَاءُ لِلتَّعْدِيَةِ، كَمَا يُقَالُ:
“Allah yeri batırdı” (hasefallâhu'l-ard) da denir. Nitekim Yüce Allah: { فَخَسَفْنا بِهِ وَبِدارِهِ الْأَرْضَ } [Kasas Suresi: 81] “Bunun üzerine onu da sarayını da yerin dibine geçirdik” buyurmuştur. [Bu fiil] birden fazla mef'ûle ancak ta'diye (geçişlilik) harfiyle geçer; en çok da buradaki gibi ve Yüce Allah'ın { فَخَسَفْنا بِهِ وَبِدارِهِ الْأَرْضَ } ayetinde olduğu gibi “bâ” harfiyle geçişli kılınır; yani “yeri onunla birlikte batıcı kıldık” demektir. Dolayısıyla “bâ” harfi, tıpkı
ذَهَبَ بِهِ.
“zehebe bihî (onu alıp götürdü)” ifadesinde olduğu gibi ta'diye (geçişlilik) içindir.
والْعَذابُ يَعُمُّ كُلَّ مَا فِيهِ تَأْلِيمٌ يَسْتَمِرُّ زَمَنًا، فَلِذَلِكَ عَطَفَ عَلَى الْخَسْفِ. وَإِتْيَانُ الْعَذَابِ إِلَيْهِمْ: إِصَابَتُهُ إِيَّاهُمْ. شُبِّهَ ذَلِكَ بِالْإِتْيَانِ.
{ الْعَذابُ } “azap”, bir süre devam eden acı verici her şeyi kapsar; bu yüzden hasf (yere batırma) üzerine atfedilmiştir. Azabın onlara gelmesi ise onlara isabet etmesidir. Bu [isabet etme], gelmeye benzetilmiştir.
وَ (مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ) مِنْ مَكَانٍ لَا يَتَرَقَّبُونَ أَنْ يَأْتِيَهُمْ مِنْهُ ضُرٌّ. فَمَعْنَى مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ أَنَّهُ يَأْتِيهِمْ بَغْتَةً لَا يَسْتَطِيعُونَ دَفْعَهُ، لِأَنَّهُمْ لِبَأْسِهِمْ وَمَنَعَتِهِمْ لَا يَبْغَتُهُمْ مَا يَحْذَرُونَهُ إِذْ قَدْ أَعَدُّوا لَهُ عُدَّتَهُ، فَكَانَ الْآتِي مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ عَذَابًا غَيْرَ مَعْهُودٍ. فَوَقَعَ قَوْلُهُ: مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ كِنَايَةً عَنْ عَذَابٍ لَا يُطِيقُونَ دَفْعَهُ بِحَسَبِ اللُّزُومِ الْعُرْفِيِّ، وَإِلَّا فَقَدَ جَاءَ الْعَذَابُ عَادًا مِنْ مَكَانٍ يَشْعُرُونَ بِهِ، قَالَ تَعَالَى: فَلَمَّا رَأَوْهُ عارِضاً مُسْتَقْبِلَ أَوْدِيَتِهِمْ قالُوا هَذَا عارِضٌ مُمْطِرُنا [سُورَة الْأَحْقَاف: ٢٤] . وَحَلَّ بِقَوْمِ نُوحٍ عَذَابُ الطُّوفَانِ وَهُمْ يَنْظُرُونَ، وَكَذَلِكَ عَذَابُ الْغَرَقِ لفرعون وَقَومه.
{ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ } “hiç farkında olmadıkları bir yerden” ifadesi, kendilerine bir zararın geleceğini beklemedikleri bir yerden demektir. { مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ } ifadesinin anlamı, onlara defedemeyecekleri şekilde ansızın gelmesidir; zira onlar güçleri ve korunaklılıkları sebebiyle sakındıkları şey kendilerine ansızın gelmez, çünkü ona karşı hazırlık yapmışlardır. Dolayısıyla farkında olmadıkları yerden gelen şey, alışılmadık bir azaptır. Bu sebeple { مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ } sözü, örfî gereklilik bakımından defetmeye güç yetiremeyecekleri bir azaptan kinaye olmuştur; aksi takdirde Âd kavmine azap farkında oldukları bir yerden gelmişti. Nitekim Yüce Allah: { فَلَمَّا رَأَوْهُ عارِضاً مُسْتَقْبِلَ أَوْدِيَتِهِمْ قالُوا هَذَا عارِضٌ مُمْطِرُنا } [Ahkâf Suresi: 24] “Onu vadilerine doğru gelen bir bulut şeklinde gördüklerinde: 'Bu, bize yağmur yağdıracak bir buluttur' dediler” buyurmuştur. Nûh kavminin başına tufan azabı gözleri önünde gelmiş, aynı şekilde Firavun ve kavmine de boğulma azabı öyle gelmiştir.
[٤٦، ٤٧]
[46, 47]
[سُورَة النَّحْل (١٦) : الْآيَات ٤٦ إِلَى ٤٧]
[Nahl Suresi (16): Ayetler 46 ila 47]
أَوْ يَأْخُذَهُمْ فِي تَقَلُّبِهِمْ فَما هُمْ بِمُعْجِزِينَ (٤٦) أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلى تَخَوُّفٍ فَإِنَّ رَبَّكُمْ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ (٤٧)
{ أَوْ يَأْخُذَهُمْ فِي تَقَلُّبِهِمْ فَما هُمْ بِمُعْجِزِينَ (٤٦) أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلى تَخَوُّفٍ فَإِنَّ رَبَّكُمْ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ } “Yahut dönüp dolaşırlarken kendilerini yakalamayacağından [emin mi oldular]? Onlar [buna] engel olamazlar. Yoksa onları bir korku/eksiltme üzerindeyken yakalamayacağından [emin mi oldular]? Şüphesiz Rabbiniz çok şefkatlidir, çok merhametlidir.” (47)
الْأَخْذُ مُسْتَعَارٌ لِلْإِهْلَاكِ قَالَ تَعَالَى: فَأَخَذَهُمْ أَخْذَةً رابِيَةً [سُورَة الحاقة: ١٠] .
Ahz (أخذ - yakalamak), helak etmek için istiare edilmiştir. Nitekim Yüce Allah: { فَأَخَذَهُمْ أَخْذَةً رابِيَةً } [Hâkka Suresi: 10] “Bunun üzerine O da onları şiddetli bir yakalayışla yakalayıverdi” buyurmuştur.