[سُورَة النَّحْل (١٦) : الْآيَات ٣٣ إِلَى ٣٤]
[Nahl Suresi (16), Ayetler 33-34]
هَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ أَمْرُ رَبِّكَ كَذلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَما ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٣٣) فَأَصابَهُمْ سَيِّئاتُ مَا عَمِلُوا وَحاقَ بِهِمْ مَا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ (٣٤)
{ هَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ أَمْرُ رَبِّكَ كَذلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَما ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٣٣) فَأَصابَهُمْ سَيِّئاتُ مَا عَمِلُوا وَحاقَ بِهِمْ مَا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ } “Onlar, kendilerine meleklerin gelmesinden veya Rabbinin emrinin gelmesinden başkasını mı bekliyorlar? Onlardan öncekiler de böyle yapmıştı. Allah onlara zulmetmedi; fakat onlar kendi kendilerine zulmediyorlardı. (33) Nihayet yaptıklarının kötülükleri onlara isabet etti ve alay edip durdukları şey kendilerini çepeçevre kuşattı.” (34)
اسْتِئْنَاف بياني ناشىء عَنْ جُمْلَةِ قَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ [سُورَة الرَّعْد: ٤٢] لِأَنَّهَا تُثِيرُ سُؤَالَ مَنْ يَسْأَلُ عَنْ إِبَّانِ حُلُولِ الْعَذَابِ عَلَى هَؤُلَاءِ كَمَا حَلَّ بِالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ، فَقِيلَ: مَا يَنْظُرُونَ إِلَّا أَحَدَ أَمْرَيْنِ هُمَا مَجِيءُ الْمَلَائِكَةِ لَقَبْضِ أَرْوَاحِهِمْ فَيَحِقُّ عَلَيْهِمُ الْوَعِيدُ الْمُتَقَدِّمُ، أَوْ أَنْ يَأْتِيَ أَمْرُ اللَّهِ. وَالْمُرَادُ بِهِ الِاسْتِئْصَالُ الْمُعَرَّضُ بِالتَّهْدِيدِ فِي قَوْلِهِ: فَأَتَى اللَّهُ بُنْيانَهُمْ مِنَ الْقَواعِدِ [سُورَة النَّحْل: ٢٦] .
[Bu ayet], { قَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } [Ra'd Suresi, 42] cümlesinden doğan bir istînâf-ı beyânîdir (açıklayıcı başlangıçtır). Çünkü bu cümle, öncekilerin başına azap indiği gibi bunların da başına azabın ne zaman ineceğini soran kimsenin sorusunu akla getirmektedir. Nitekim şöyle denilmiştir: “Onlar ancak iki durumdan birini beklemektedirler: Ya canlarını almak üzere meleklerin gelmesi ki o zaman haklarında geçen tehdit gerçekleşmiş olur; ya da Allah'ın emrinin gelmesi.” Bundan kasıt ise { فَأَتَى اللَّهُ بُنْيانَهُمْ مِنَ الْقَواعِدِ } “Allah onların binalarını temellerinden sarstı” [Nahl Suresi, 26] buyruğundaki tehditle ima edilen köklerinin kazınmasıdır (isti'sâl).
وَالِاسْتِفْهَامُ إِنْكَارِيٌّ فِي مَعْنَى النَّفْيِ، وَلِذَلِكَ جَاءَ بعده الِاسْتِثْنَاء.
İstifham (soru), nefiy (olumsuzluk) anlamında bir inkârî istifhamdır; bundan dolayı arkasından istisna gelmiştir.
ونْظُرُونَ
Buradaki { يَنْظُرُونَ }
هُنَا بِمَعْنَى الِانْتِظَارِ وَهُوَ النِّظَرَةُ. وَالْكَلَامُ مُوَجَّهٌ إِلَى النَّبِيءِ ﷺ تَذْكِيرًا بِتَحْقِيقِ الْوَعِيدِ وَعَدَمِ اسْتِبْطَائِهِ وَتَعْرِيضًا بِالْمُشْرِكِينَ بِالتَّحْذِيرِ مِنَ اغْتِرَارِهِمْ بِتَأَخُّرِ الْوَعِيدِ وَحَثًّا لَهُمْ عَلَى الْمُبَادَرَةِ بِالْإِيمَانِ.
beklemek (intizar) manasındadır ki bu da süre tanıma/beklemedir (nızra). Söz, tehdidin kesinlikle gerçekleşeceğini hatırlatmak, gecikmiş sayılmamasını bildirmek, tehdidin gecikmesine aldanmamaları hususunda müşriklere üstü kapalı bir uyarıda bulunmak ve onları hemen imana yönelmeye teşvik etmek maksadıyla Hz. Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] yöneltilmiştir.
وَإِسْنَادُ الِانْتِظَارِ الْمَذْكُور إِلَيْهِم جَار عَلَى خِلَافِ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ بِتَنْزِيلِهِمْ مَنْزِلَةَ مَنْ يَنْتَظِرُ أَحَدَ الْأَمْرَيْنِ، لِأَنَّ حَالَهُمْ مِنَ الْإِعْرَاضِ عَنِ الْوَعِيدِ وَعَدَمِ التَّفَكُّرِ فِي دَلَائِلِ صِدْقِ الرَّسُولِ ﷺ مَعَ ظُهُورِ تِلْكَ الدَّلَائِلِ وَإِفَادَتِهَا التَّحَقُّقَ كَحَالِ مَنْ أَيْقَنَ حُلُولَ أَحَدِ الْأَمْرَيْنِ بِهِ فَهُوَ يَتَرَقَّبُ أَحَدَهُمَا، كَمَا تَقُولُ لِمَنْ لَا يَأْخُذُ حَذَرَهُ مِنَ الْعَدُوِّ: مَا تَتَرَقَّبُ إِلَّا أَنْ تَقَعَ أَسِيرًا. وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَهَلْ يَنْتَظِرُونَ إِلَّا مِثْلَ أَيَّامِ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِهِمْ [سُورَة يُونُس: ١٠٢] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: إِنْ تُرِيدُ إِلَّا أَنْ تَكُونَ جَبَّاراً فِي الْأَرْضِ وَما تُرِيدُ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْمُصْلِحِينَ [سُورَة الْقَصَص: ١٩] . وَهَذَا قَرِيبٌ مِنْ تَأْكِيدِ الشَّيْءِ بِمَا يُشْبِهُ ضِدَّهُ وَمَا هُوَ بِذَلِكَ.
Zikredilen beklemenin onlara isnat edilmesi; zâhirin (açık mananın) gereğinin hilafına bir kullanım olup onları iki durumdan birini bekleyen kimse konumuna indirmek suretiyledir. Çünkü onların tehditten yüz çevirmeleri ve apaçık ortada olup kesin bilgi ifade etmesine rağmen Resûlullah'ın [sallallâhu aleyhi ve sellem] doğruluğuna dair delilleri tefekkür etmemeleri şeklindeki hâlleri; başına iki durumdan birinin geleceğini kesin olarak bilip ikisinden birini gözleyen kimsenin hâli gibidir. Nitekim düşmana karşı tedbir almayan kimseye: “Sen ancak esir düşmeyi bekliyorsun” demen gibidir. Yüce Allah'ın şu buyrukları da bu kabildendir: { فَهَلْ يَنْتَظِرُونَ إِلَّا مِثْلَ أَيَّامِ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِهِمْ } “Onlar kendilerinden önce gelip geçmiş olanların günleri gibisinden başkasını mı bekliyorlar?” [Yûnus Suresi, 102] ve { إِنْ تُرِيدُ إِلَّا أَنْ تَكُونَ جَبَّاراً فِي الْأَرْضِ وَما تُرِيدُ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْمُصْلِحِينَ } “Sen yeryüzünde ancak bir zorba olmak istiyorsun, ıslah edicilerden olmak istemiyorsun” [Kasas Suresi, 19]. Bu, bir şeyi zıddına benzeyen bir şeyle pekiştirmeye (te'kîd) yakındır; oysa hakikatte öyle değildir.
وَجُمْلَةُ كَذَلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ تَنْظِيرٌ بِأَحْوَالِ الْأُمَمِ الْمَاضِيَةِ تَحْقِيقًا لِلْغَرَضَيْنِ.
{ كَذلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } cümlesi, her iki maksadı gerçekleştirmek üzere geçmiş ümmetlerin durumlarıyla bir benzetmedir (tanzîr).
وَالْإِشَارَةُ إِلَى الِانْتِظَارِ الْمَأْخُوذِ مِنْ (يَنْظُرُونَ) الْمُرَادُ مِنْهُ الْإِعْرَاضُ وَالْإِبْطَاءُ،، أَيْ كَإِبْطَائِهِمْ فِعْلَ الَّذِينَ من قبلهم، فيوشك أَنْ يَأْخُذَهُمُ الْعَذَابُ بَغْتَةً كَمَا أَخَذَ الَّذِينَ مِنْ قبلهم. وَهَذَا تحذير لَهُمْ وَقَدْ رَفَعَ اللَّهُ عَذَابَ الِاسْتِئْصَالِ عَنْ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ- ﵊ بِبَرَكَتِهِ وَلِإِرَادَتِهِ انتشار دينه.
İşaret; { يَنْظُرُونَ } ifadesinden anlaşılan ve kendisinden yüz çevirme ile ağırdan alma kastedilen beklemeyadir. Yani: Onların ağırdan alması gibi kendilerinden öncekiler de yapmıştı; binaenaleyh, kendilerinden öncekileri yakaladığı gibi azabın onları da ansızın yakalaması yakındır. Bu onlar için bir uyarıdır. Gerçi Allah, kök kazıyıcı azabı Muhammed [aleyhisselâm] ümmetinden onun bereketi ve dininin yayılmasını murat etmesi sebebiyle kaldırmıştır.
وَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ
“Kendilerinden öncekiler”
هُمُ الْمَذْكُورُونَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ [سُورَة الرَّعْد: ٤٢] .
Yüce Allah'ın { قَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “Kendilerinden öncekiler de tuzak kurmuştu” [Ra'd Suresi, 42] buyruğunda zikredilenlerdir.
وَجُمْلَةُ مَا ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ
{ مَا ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ } “Allah onlara zulmetmedi, fakat onlar kendilerine zulmediyorlardı” cümlesi
مُعْتَرضَة بَين جملةَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ
{ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } cümlesi
[سُورَة النَّحْل: ٣٣] وَجُمْلَة فَأَصابَهُمْ سَيِّئاتُ مَا عَمِلُوا.
[Nahl Suresi, 33] ile { فَأَصابَهُمْ سَيِّئاتُ مَا عَمِلُوا } cümlesi arasında bir ara cümledir (i'tirâzıyye).
وَوَجْهُ هَذَا الِاعْتِرَاضِ أَنَّ التَّعَرُّضَ إِلَى مَا فَعَلَهُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ يُشِيرُ إِلَى مَا كَانَ مِنْ عَاقِبَتِهِمْ وَهُوَ اسْتِئْصَالُهُمْ، فَعُقِّبَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: مَا ظَلَمَهُمُ اللَّهُ
Bu itirazın (ara cümlenin) yönü şudur: Kendilerinden öncekilerin yaptıklarına değinilmesi, onların akıbetinin ne olduğuna, yani köklerinin kazınmasına işaret etmektedir; bu sebeple peşinden Yüce Allah'ın { وَما ظَلَمَهُمُ اللَّهُ } buyruğu getirilmiştir,
، أَيْ فِيمَا أَصَابَهُمْ.
yani başlarına gelen şeyde [Allah onlara zulmetmedi].
وَلَمَّا كَانَ هَذَا الِاعْتِرَاضُ مُشْتَمِلًا عَلَى أَنَّهُمْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ صَارَ تَفْرِيعُ فَأَصابَهُمْ سَيِّئاتُ مَا عَمِلُوا عَلَيْهِ أَوْ عَلَى مَا قَبْلَهُ. وَهُوَ أُسْلُوبٌ مِنْ نَظْمِ الْكَلَامِ عَزِيزٌ. وَتَقْدِيرُ
Bu ara cümle onların kendi kendilerine zulmettiklerini içerince, { فَأَصابَهُمْ سَيِّئاتُ مَا عَمِلُوا } ifadesinin fâ (bağlaç) ile bağlanması ya bu ara cümleye yahut ondan öncekine raci olmuştur. Bu ise kelam dizilişinde eşine az rastlanan bir üsluptur. Takdiri
أَصْلِهِ: كَذَلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَأَصَابَهُمْ سَيِّئَاتُ مَا عَمِلُوا وَمَا ظَلَمَهُمُ اللَّهُ. فَفِي تَغْيِيرِ الْأُسْلُوبِ الْمُتَعَارَفِ تَشْوِيقٌ إِلَى الْخَبَرِ، وَتَهْوِيلٌ لَهُ بِأَنَّهُ ظُلْمُ أَنْفُسِهِمْ، وَأَنَّ اللَّهَ لَمْ يَظْلِمْهُمْ، فَيَتَرَقَّبُ السَّامِعُ خَبَرًا مُفْظِعًا وَهُوَ فَأَصابَهُمْ سَيِّئاتُ مَا عَمِلُوا.
aslında şöyledir: “Kendilerinden öncekiler de böyle yaptı ve kendilerine zulmettiler; bu yüzden yaptıklarının kötülükleri başlarına geldi, Allah ise onlara zulmetmedi.” Alışılagelmiş üslubun değiştirilmesinde habere karşı bir merak uyandırma ve bunun kendi nefislerine zulmetmeleri olduğu, Allah'ın ise onlara zulmetmediği yönünde bir dehşet hissi verme vardır; böylece dinleyici dehşet verici bir haberi bekler ki o da { فَأَصابَهُمْ سَيِّئاتُ مَا عَمِلُوا } “Nihayet yaptıklarının kötülükleri onlara isabet etti” buyruğudur.
وَإِصَابَةُ السَّيِّئَاتِ إِمَّا بِتَقْدِيرٍ مُضَافٍ، أَيْ أَصَابَهُمْ جَزَاؤُهَا، أَوْ جُعِلَتْ أَعْمَالُهُمُ السَّيِّئَةُ كَأَنَّهَا هِيَ الَّتِي أَصَابَتْهُمْ لِأَنَّهَا سَبَبُ مَا أَصَابَهُمْ، فَهُوَ مَجَازٌ عَقْلِيٌّ.
Kötülüklerin isabet etmesi; ya muzaf takdiriyle “onların cezası kendilerine isabet etti” manasındadır, yahut kötü amelleri başlarına gelenlerin sebebi olduğu için bizzat kendileri onlara isabet etmiş gibi kılınmıştır ki bu aklî bir mecazdır.
وحاقَ: أَحَاطَ. وَالْحَيْقُ: الْإِحَاطَةُ. ثُمَّ خَصَّ الِاسْتِعْمَالُ الْحَيْقَ بِإِحَاطَةِ الشَّرِّ.
{ حاقَ } kuşattı demektir. “el-Hayk” (الْحَيْقُ) kuşatmak manasındadır; daha sonra bu kelimenin kullanımı şerrin kuşatmasına tahsis edilmiştir.
وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَحاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ مَا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ فِي أَوَائِلِ سُورَةِ الْأَنْعَامِ
Buna dair açıklama En'âm Suresi'nin başlarında Yüce Allah'ın { فَحاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ مَا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ } “Onlardan alay edenleri, alay ettikleri şey çepeçevre kuşattı” buyruğunda geçmişti.
وَ (مَا) مَوْصُولَةٌ، ماصدقها الْعَذَابُ الْمُتَوَعَّدُونَ بِهِ. وَالْبَاءُ فِي بِهِ لِلسَّبَبِيَّةِ. وَهُوَ ظَرْفٌ مُسْتَقِرٌّ هُوَ صِفَةٌ لِمَفْعُولٍ مُطْلَقٍ. وَالتَّقْدِيرُ: الَّذِي يَسْتَهْزِئُونَ اسْتِهْزَاءً بِسَبَبِهِ، أَيْ بِسَبَبِ تَكْذِيبِهِمْ وُقُوعَهُ. وَهَذَا اسْتِعْمَالٌ فِي مِثْلِهِ. وَقَدْ تَكَرَّرَ فِي الْقُرْآنِ، مِنْ ذَلِكَ مَا فِي سُورَةِ الْأَحْقَافِ، وَلَيْسَتِ الْبَاءُ لتعدية فعل يَسْتَهْزِؤُنَ وَقُدِّمَ الْمَجْرُورُ عَلَى عَامِلِ مَوْصُوفِهِ لِلرِّعَايَةِ على الفاصلة.
{ مَا } mevsûledir; ma'sadakı (işaret ettiği varlık) tehdit edildikleri azaptır. { بِهِ } ifadesindeki bâ harf-i cerri sebebiyet bildirir. Bu, mef'ûl-i mutlakın sıfatı olan bir zarf-ı müstekardır. Takdiri: “Gerçekleşmesini yalanlamaları sebebiyle alay ettikleri [azap]” şeklindedir. Bu, benzeri yerlerdeki bir kullanımdır ve Kur'an'da tekrarlanmıştır; Ahkâf Suresi'ndeki kullanım bunlardandır. Bâ harfi { يَسْتَهْزِؤُنَ } fiilini geçişli kılmak (ta'diye) için değildir. Mecrûr öge, fâsıla (ayet sonu uyumu) gözetilerek mevsûfunun âmilinden öne geçirilmiştir.
[سُورَة النَّحْل (١٦) : آيَة ٣٥]
[Nahl Suresi (16), Ayet 35]
وَقالَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا عَبَدْنا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ نَحْنُ وَلا آباؤُنا وَلا حَرَّمْنا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ كَذلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَهَلْ عَلَى الرُّسُلِ إِلاَّ الْبَلاغُ الْمُبِينُ (٣٥)
{ وَقالَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا عَبَدْنا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ نَحْنُ وَلا آباؤُنا وَلا حَرَّمْنا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ كَذلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَهَلْ عَلَى الرُّسُلِ إِلاَّ الْبَلاغُ الْمُبِينُ } “Ortak koşanlar dediler ki: 'Eğer Allah dileseydi ne biz ne de atalarımız O'ndan başka hiçbir şeye tapmazdık ve O'nsuz hiçbir şeyi haram kılmazdık.' Kendilerinden öncekiler de böyle yapmıştı. Elçilerin üzerine düşen, apaçık tebliğden başkası mıdır?” (35)
عَطْفُ قِصَّةٍ عَلَى قِصَّةٍ لِحِكَايَةِ حَالٍ مِنْ أَحْوَالِ شُبُهَاتِهِمْ وَمُكَابَرَتِهِمْ وَبَابٌ مِنْ أَبْوَابِ تَكْذِيبِهِمْ.
Şüphelerinden ve inatçılıklarından bir durumu ve yalanlama yollarından bir kapıyı anlatmak üzere bu kıssa diğer bir kıssaya atfedilmiştir.
وَذَلِكَ أَنَّهُمْ كَانُوا يُحَاوِلُونَ إِفْحَامَ الرَّسُولِ ﷺ بِأَنَّهُ يَقُولُ: إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ، وَإِنَّهُ الْقَادِرُ عَلَيْهِمْ وَعَلَى آلِهَتِهِمْ، وَإِنَّهُ لَا يَرْضَى بِأَنْ يُعْبَدَ مَا سِوَاهُ، وَإِنَّهُ يَنْهَاهُمْ عَنِ الْبَحِيرَةِ وَالسَّائِبَةِ وَنَحْوِهِمَا، فَحَسِبُوا أَنَّهُمْ خَصَمُوا النَّبِيءَ ﷺ وَحَاجُّوهُ فَقَالُوا لَهُ: لَوْ شَاءَ اللَّهُ أَنْ لَا نَعْبُدَ أَصْنَامًا لَمَا أَقْدَرَنَا عَلَى عِبَادَتِهَا، وَلَوْ شَاءَ أَنْ لَا نُحَرِّمَ مَا حَرَّمْنَا مِنْ نَحْوِ الْبَحِيرَةِ وَالسَّائِبَةِ لَمَا أَقَرَّنَا عَلَى تَحْرِيمِ ذَلِكَ. وَذَلِكَ قَصْدُ إِفْحَامٍ وَتَكْذِيبٍ.
Şöyle ki: Onlar, Hz. Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem]: “Allah sizin gizlediklerinizi de açıkladıklarınızı da bilir; O sizin üzerinizde de ilahlarınızın üzerinde de mutlak kadirdir; O kendisinden başkasına ibadet edilmesine razı olmaz; O sizi bahîre ve sâibe gibi şeyleri haram kılmaktan nehyeder” demesine karşılık onu susturmaya (ilzam etmeye) çalışıyorlardı. Peygamber'i [sallallâhu aleyhi ve sellem] mağlup ettiklerini ve onunla delille tartıştıklarını sanarak ona şöyle dediler: “Eğer Allah putlara tapmamamızı dileseydi bize onlara tapma gücü vermezdi; bahîre ve sâibe gibi haram kıldığımız şeyleri haram kılmamamızı dileseydi bunu haram kılmamızı onaylamazdı.” Bu sözleri susturma ve yalanlama kastıylaydı.
وَهَذَا رَدَّهُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ بِتَنْظِيرِ أَعْمَالِهِمْ بِأَعْمَالِ الْأُمَمِ الَّذِينَ أَهْلَكَهُمُ اللَّهُ فَلَوْ كَانَ اللَّهُ يَرْضَى بِمَا عَمِلُوهُ لَمَا عَاقَبَهُمْ بِالِاسْتِئْصَالِ، فَكَانَتْ عَاقِبَتُهُمْ نُزُولُ الْعَذَابِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:
Allah ise onların bu amellerini, helak ettiği ümmetlerin amellerine benzeterek iddialarını reddetmiştir; zira Allah onların yaptıklarından razı olsaydı, onları toptan helak ederek cezalandırmazdı. Dolayısıyla onların akıbeti Yüce Allah'ın şu buyruğu gereğince azabın inmesi olmuştur:
كَذلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ، ثُمَّ بِقَطْعِ الْمُحَاجَّةِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَهَلْ عَلَى الرُّسُلِ إِلَّا الْبَلاغُ الْمُبِينُ، أَيْ وَلَيْسَ مِنْ شَأْنِ الرُّسُلِ- ﵈ الْمُنَاظَرَةُ مَعَ الْأُمَّةِ.
{ كَذلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “Kendilerinden öncekiler de böyle yapmıştı”, ardından Yüce Allah'ın { فَهَلْ عَلَى الرُّسُلِ إِلَّا الْبَلاغُ الْمُبِينُ } “Elçilerin üzerine düşen apaçık tebliğden başkası mıdır?” buyruğuyla tartışma kesilip atılmıştır; yani ümmetle cedelleşmek elçilerin -aleyhimüsselâm- görevi değildir.
وَقَالَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٤٨] سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنا وَلا آباؤُنا وَلا حَرَّمْنا مِنْ شَيْءٍ كَذلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ حَتَّى ذاقُوا بَأْسَنا، فَسَمَّى قَوْلَهُمْ هَذَا تَكْذِيبًا كَتَكْذِيبِ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْهُ التَّكْذِيبُ وَتَعْضِيدُ تَكْذِيبِهِمْ بِحُجَّةٍ أَسَاءُوا الْفَهْمَ فِيهَا، فَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّ اللَّهَ يَتَوَلَّى تَحْرِيكَ النَّاسِ لِأَعْمَالِهِمْ كَمَا يُحَرِّكُ صَاحِبُ خَيَالِ الظِّلِّ وَمُحَرِّكُ اللُّعَبِ أَشْبَاحَهُ وَتَمَاثِيلَهُ، وَذَلِكَ جَهْلٌ مِنْهُمْ بِالْفَرْقِ بَيْنَ تَكْوِينِ الْمَخْلُوقَاتِ وَبَيْنَ مَا يَكْسِبُونَهُ بِأَنْفُسِهِمْ، وَبِالْفَرْقِ بَيْنَ أَمْرِ التَّكْذِيبِ وَأَمْرِ التَّكْلِيفِ، وَتَخْلِيطٌ بَيْنَ الرِّضَى وَالْإِرَادَةِ، وَلَوْلَا هَذَا التَّخْلِيطُ لَكَانَ قَوْلُهُمْ إِيمَانًا.
En'âm Suresi'nde [148] şöyle buyurmuştur: { سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنا وَلا آباؤُنا وَلا حَرَّمْنا مِنْ شَيْءٍ كَذلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ حَتَّى ذاقُوا بَأْسَنا } “Ortak koşanlar diyecekler ki: 'Eğer Allah dileseydi ne biz ortak koşardık ne de atalarımız; hiçbir şeyi de haram kılmazdık.' Kendilerinden öncekiler de azabımızı tadıncaya kadar böyle yalanlamışlardı.” Allah onların bu sözünü kendilerinden öncekilerin yalanlaması gibi bir “yalanlama” (tekzîb) olarak isimlendirmiştir; çünkü bundan maksat yalanlamaktır ve yalanlamalarını yanlış anladıkları bir delille desteklemektir. Zira onlar gölge oyunu oynatan kimsenin ve kuklacının kuklalarını ve tasvirlerini hareket ettirdiği gibi, Allah'ın da insanları amellerine doğru bizzat hareket ettirdiğini zannediyorlardı. Bu ise mahlûkatın yaratılışı (tekvîn) ile kendi kesbettikleri fiiller arasındaki farkı, yalanlama emri ile teklif emri arasındaki farkı bilmemelerinden ileri gelen bir cehalettir ve rıza ile iradeyi birbirine karıştırmaktır. Şayet bu kavram kargaşası olmasaydı sözleri bir iman olurdu.
وَالْإِشَارَةُ بِ كَذلِكَ إِلَى الْإِشْرَاكِ وَتَحْرِيمِ أَشْيَاءَ مِنْ تِلْقَاءِ أَنْفُسِهِمْ، أَيْ كَفِعْلِ هَؤُلَاءِ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَهُمُ الْمَذْكُورُونَ فِيمَا تَقَدَّمَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: قَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ [سُورَة النَّحْل: ٢٦] وَبِقَوْلِهِ: ذلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَما ظَلَمَهُمُ اللَّهُ
{ كَذلِكَ } lafzındaki işaret; şirk koşmaya ve kendiliklerinden birtakım şeyleri haram kılmayadır. Yani: Bunların yaptığı gibi kendilerinden öncekiler de yapmıştı. Onlar ise daha önce Yüce Allah'ın { قَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “Kendilerinden öncekiler de tuzak kurmuştu” [Nahl Suresi, 26] ve { كَذلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَما ظَلَمَهُمُ اللَّهُ } “Kendilerinden öncekiler de böyle yapmıştı. Allah onlara zulmetmedi”
[سُورَة النَّحْل:
[Nahl Suresi,
٣٣] . وَالْمَقْصُودُ: أَنَّهُمْ فَعَلُوا كَفِعْلِهِمْ فَكَانَتْ عَاقِبَتُهُمْ مَا عَلِمْتُمْ، فَلَوْ كَانَ فِعْلُهُمْ مُرْضِيًا لِلَّهِ لَمَا أَهْلَكَهُمْ، فَهَلَّا اسْتَدَلُّوا بِهَلَاكِهِمْ عَلَى أَنَّ اللَّهَ غَيْرُ رَاضٍ بِفِعْلِهِمْ، فَإِنَّ دَلَالَةَ الِانْتِقَامِ أَظْهَرُ مِنْ دَلَالَةِ الْإِمْلَاءِ، لِأَنَّ دَلَالَةَ الِانْتِقَامِ وُجُودِيَّةٌ وَدَلَالَةُ الْإِمْهَالِ عَدَمِيَّةٌ.
33] buyruklarında zikredilen kimselerdir. Maksat şudur: Onlar da bunların yaptığı gibi yaptılar ve akıbetleri bildiğiniz gibi oldu. Şayet yaptıkları Allah'ı razı etseydi onları helak etmezdi; öyleyse Allah'ın onların yaptıklarından razı olmadığına helak olmalarını delil getirselerdi ya! Çünkü intikamın (cezalandırmanın) delaleti, süre tanımanın (imlâ) delaletinden daha açıktır; zira cezalandırmanın delaleti varlıksal (vücûdî), mühlet vermenin delaleti ise yokluksal (ademî) niteliktedir.
وَضَمِيرُ نَحْنُ تَأْكِيدٌ لِلضَّمِيرِ الْمُتَّصِلِ فِي عَبَدْنا. وَحَصَلَ بِهِ تَصْحِيحُ الْعَطْفِ عَلَى ضَمِيرِ الرَّفْعِ الْمُتَّصِلِ. وَإِعَادَةُ حَرْفِ النَّفْيِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا آباؤُنا لِتَأْكِيدِ مَا النَّافِيَةِ.
{ نَحْنُ } zamiri, { عَبَدْنا } fiilindeki muttasıl zamirin (nâ) tekitidir. Böylece merfû muttasıl zamir üzerine atıf yapmak sahih kılınmıştır. Yüce Allah'ın { وَلا آباؤُنا } buyruğundaki nefiy harfinin (lâ) tekrar edilmesi ise olumsuzluk bildiren { مَا } harfini tekit etmek içindir.
وَقَدْ فُرِّعَ عَلَى ذَلِكَ قَطْعُ الْمُحَاجَّةِ مَعَهُمْ وَإِعْلَامُهُمْ أَنَّ الرُّسُلَ- ﵈ مَا عَلَيْهِمْ إِلَّا الْبَلَاغُ وَمِنْهُمْ مُحَمَّدٌ ﷺ فَاحْذَرُوا أَنْ تَكُونَ عَاقِبَتُكُمْ عَاقِبَةَ أَقْوَامِ الرُّسُلِ السَّالِفِينَ.
Bunun üzerine onlarla tartışmayı kesmek ve Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem] de dahil olmak üzere elçilerin -aleyhimüsselâm- görevinin sadece tebliğden ibaret olduğunu bildirmek fâ ile bağlanmıştır; öyleyse akıbetinizin geçmiş elçilerin kavimlerinin akıbeti gibi olmasından sakının!
وَلَيْسَ الرُّسُلُ بِمُكَلَّفِينَ بِإِكْرَاهِ النَّاسِ عَلَى الْإِيمَانِ حَتَّى تَسْلُكُوا مَعَهُمُ التَّحَكُّكَ بِهِمْ وَالْإِغَاظَةَ لَهُمْ.
Elçiler insanları imana zorlamakla yükümlü değillerdir ki onlara sataşma ve onları öfkelendirme yoluna giresiniz.
وَالْبَلَاغُ اسْمُ مَصْدَرِ الْإِبْلَاغِ. وَالْمُبِينُ: الْمُوَضِّحُ الصَّرِيحُ.
Belâğ (الْبَلَاغُ), iblâğ (إِبْلَاغ) fiilinin ism-i masdarıdır. Mübîn (الْمُبِينُ) ise açık ve net biçimde açıklayan demektir.
وَالِاسْتِفْهَامُ بِ (هَلْ) إِنْكَارِيٌّ بِمَعْنَى النَّفْيِ، وَلِذَلِكَ جَاءَ الِاسْتِثْنَاءُ عَقِبَهُ.
{ هَلْ } ile yapılan soru, nefiy (olumsuzluk) anlamında inkârî bir istifhamdır; bu sebeple peşinden istisna gelmiştir.
وَالْقَصْرُ الْمُسْتَفَادُ مِنَ النَّفْيِ وَالِاسْتِثْنَاءِ قَصْرٌ إِضَافِيٌّ لِقَلْبِ اعْتِقَادِ الْمُشْرِكِينَ مِنْ مُعَامَلَتِهِمُ الرَّسُولَ ﷺ أَنَّ لِلرَّسُولِ غَرَضًا شَخْصِيًّا فِيمَا يَدْعُو إِلَيْهِ.
Nefiy ve istisnadan anlaşılan kasr (sınırlandırma), müşriklerin Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] ile olan muamelelerinde onun davet ettiği şeyde kişisel bir maksadı olduğu yönündeki inançlarını çürütmek (kalb etmek) için yapılan izâfî bir kasrdır.
وَأُثْبِتَ الْحُكْمُ لِعُمُومِ الرُّسُلِ- ﵈ وَإِنْ كَانَ الْمَرْدُودُ عَلَيْهِمْ لَمْ يَخْطُرْ بِبَالِهِمْ أَمْرُ الرُّسُلِ الْأَوَّلِينَ لِتَكُونَ الْجُمْلَةُ تَذْيِيلًا لِلْمُحَاجَّةِ، فَتُفِيدُ مَا هُوَ أَعَمُّ مِنَ الْمَرْدُودِ.
Kendilerine cevap verilenlerin aklına önceki elçilerin durumu gelmemiş olsa bile, cümlenin tartışmayı tamamlayıcı bir tezyil (genel hüküm) olması ve reddedilen husustan daha genel bir anlam ifade etmesi için bu hüküm elçilerin -aleyhimüsselâm- geneline sabit kılınmıştır.
وَالْكَلَامُ مُوَجَّهٌ إِلَى النَّبِيءِ ﷺ تَعْلِيمًا وَتَسْلِيَةً، وَيَتَضَمَّنُ تَعْرِيضًا بإبلاغ الْمُشْركين.
Söz, bir öğretme ve teselli olmak üzere Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e yöneltilmiştir ve müşriklere tebliğde bulunmayı içeren bir tariz (dolaylı anlatım) barındırmaktadır.
[سُورَة النَّحْل (١٦) : آيَة ٣٦]
[Nahl Suresi (16), Ayet 36]
وَلَقَدْ بَعَثْنا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولاً أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَى اللَّهُ وَمِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلالَةُ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ (٣٦)
{ وَلَقَدْ بَعَثْنا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولاً أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَى اللَّهُ وَمِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلالَةُ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ } “Andolsun biz her ümmete, 'Allah'a kulluk edin ve tağuttan sakının' diye bir elçi gönderdik. Böylece onlardan kimine Allah hidayet verdi, kiminin üzerine de sapıklık hak oldu. Artık yeryüzünde gezip dolaşın da yalanlayanların sonu nasıl olmuş bir bakın!” (36)
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ كَذلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ [سُورَة النَّحْل: ٣٥] . وَهُوَ تَكْمِلَةٌ لِإِبْطَالِ شُبْهَةِ الْمُشْرِكِينَ إِبْطَالًا بِطَرِيقَةِ التَّفْصِيلِ بَعْدَ الْإِجْمَالِ لِزِيَادَةِ تَقْرِيرِ الْحُجَّةِ، فَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ بَعَثْنا فِي كُلِّ أُمَّةٍ بَيَانٌ لِمَضْمُونِ جُمْلَةِ فَهَلْ عَلَى الرُّسُلِ إِلَّا الْبَلاغُ الْمُبِينُ [النَّحْل: ٣٥] .
{ كَذلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } [Nahl Suresi, 35] cümlesine atıftır. Bu, delili daha da pekiştirmek amacıyla icmâlden (özetlemeden) sonra tafsil (ayrıntılandırma) yoluyla müşriklerin şüphesini geçersiz kılmanın bir tamamlayıcısıdır. Dolayısıyla Yüce Allah'ın { وَلَقَدْ بَعَثْنا فِي كُلِّ أُمَّةٍ } buyruğu, { فَهَلْ عَلَى الرُّسُلِ إِلَّا الْبَلاغُ الْمُبِينُ } [Nahl, 35] cümlesinin içeriğini açıklamaktadır.
وَجُمْلَةُ فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَى اللَّهُ إِلَى آخِرِهَا بَيَانٌ لِمَضْمُونِ جُمْلَةِ كَذلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ.
Sonuna kadar { فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَى اللَّهُ } cümlesi ise { كَذلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } cümlesinin içeriğini açıklamaktadır.
وَالْمَعْنَى: أَنَّ اللَّهَ بَيَّنَ لِلْأُمَمِ عَلَى أَلْسِنَةِ الرُّسُلِ- ﵈ أَنَّهُ يَأْمُرُهُمْ بِعِبَادَتِهِ وَاجْتِنَابِ عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ فَمِنْ كُلِّ أُمَّةٍ أَقْوَامٌ هَدَاهُمُ اللَّهُ فَصَدَّقُوا
Manası şudur: Allah, elçilerin -aleyhimüsselâm- diliyle ümmetlere, kendilerine yalnızca O'na ibadet etmeyi ve putlara tapmaktan sakınmayı emrettiğini açıklamıştır. Böylece her ümmetten Allah'ın hidayet verdiği ve tasdik edip
وَآمَنُوا، وَمِنْهُمْ أَقْوَامٌ تَمَكَّنَتْ مِنْهُمُ الضَّلَالَةُ فَهَلَكُوا. وَمَنْ سَارَ فِي الْأَرْضِ رَأَى دَلَائِلَ اسْتِئْصَالِهِمْ.
iman eden topluluklar olmuş; onlardan kimilerini de sapıklık bürümüş ve helak olmuşlardır. Yeryüzünde gezip dolaşan kimse, onların köklerinin kazındığının delillerini görür.
وأَنِ تفسيرية لجملة بَعَثْنا لِأَنَّ الْبَعْثَ يَتَضَمَّنُ مَعْنَى الْقَوْلِ، إِذْ هُوَ بَعْثٌ لِلتَّبْلِيغِ.
{ أَنِ }, { بَعَثْنا } cümlesinin tefsîriyyesidir; çünkü göndermek (ba's) söz manasını içerir, zira bu tebliğ için bir göndermedir.
والطَّاغُوتَ: جِنْسُ مَا يُعْبَدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنَ الْأَصْنَامِ. وَقَدْ يَذْكُرُونَهُ بِصِيغَةِ الْجَمْعِ، فَيُقَالُ: الطَّوَاغِيتُ، وَهِيَ الْأَصْنَامُ. وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٥١] .
Tâğût (الطَّاغُوتَ), putlar gibi Allah'tan başka tapılan şeylerin cins ismidir. Bazen onu çoğul sığasıyla zikrederler ve Tavâğît (الطَّوَاغِيتُ) denilir ki bunlar putlardır. Bu husus daha önce Nisâ Suresi'nde Yüce Allah'ın { يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ } [51] buyruğunda geçmişti.
وَأُسْنِدَتْ هِدَايَةُ بَعْضِهِمْ إِلَى اللَّهِ مَعَ أَنَّهُ أَمَرَ جَمِيعَهُمْ بِالْهُدَى تَنْبِيهًا لِلْمُشْرِكِينَ عَلَى إِزَالَةِ شُبْهَتِهِمْ فِي قَوْلِهِمْ: لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا عَبَدْنا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ [سُورَة النَّحْل: ٣٥] بِأَنَّ اللَّهَ بَيَّنَ لَهُمُ الْهُدَى، فَاهْتِدَاءُ الْمُهْتَدِينَ بِسَبَبِ بَيَانِهِ، فَهُوَ الْهَادِي لَهُمْ.
Hepsine hidayeti emretmiş olmasına rağmen bazılarının hidayetinin Allah'a isnat edilmesi, müşriklerin { لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا عَبَدْنا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ } [Nahl Suresi, 35] sözlerindeki şüphelerini gidermek adına, Allah'ın onlara hidayeti açıkladığına ve hidayete erenlerin hidayetinin O'nun açıklaması sebebiyle olduğuna, dolayısıyla onlara hidayet verenin O olduğuna dikkat çekmek içindir.
وَالتَّعْبِيرُ فِي جَانِبِ الضَّلَالَةِ بِلَفْظِ «حَقَّتْ عَلَيْهِمْ» دُونَ إِسْنَادِ الْإِضْلَالِ إِلَى اللَّهِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ اللَّهَ لَمَّا نَهَاهُمْ عَنِ الضَّلَالَةِ فَقَدْ كَانَ تَصْمِيمُهُمْ عَلَيْهَا إِبْقَاءً لِضَلَالَتِهِمُ السَّابِقَةِ «فَحَقَّتْ عَلَيْهِمُ الضَّلَالَةُ» ، أَيْ ثَبَتَتْ وَلَمْ تَرْتَفِعْ.
Sapıklık konusunda saptırmayı Allah'a isnat etmeksizin «üzerlerine hak oldu (حَقَّتْ عَلَيْهِمْ)» lafzıyla ifade edilmesi; Allah onları sapıklıktan menettiğinde, onların bunda ısrar etmelerinin önceki sapıklıklarını sürdürmek olduğuna, «böylece sapıklığın üzerlerine hak olduğuna», yani sabit kalıp kalkmadığına bir işarettir.
وَفِي ذَلِكَ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ بَقَاءَ الضَّلَالَةِ مِنْ كَسْبِ أَنْفُسِهِمْ وَلَكِنْ وَرَدَ فِي آيَاتٍ أُخْرَى أَنَّ اللَّهَ يُضِلُّ الضَّالِّينَ، كَمَا فِي قَوْلِهِ: وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً [سُورَة الْأَنْعَام: ١٢٥] ، وَقَوْلِهِ عَقِبَ هَذَا فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ [سُورَة النَّحْل:
Bunda sapıklığın devam etmesinin kendi kesbleri (fiilleri) olduğuna bir ima vardır; ancak Yüce Allah'ın { وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً } “Kimi de saptırmak isterse onun göğsünü daraltır, sıkıştırır” [En'âm Suresi, 125] buyruğunda ve hemen bunun ardından gelen { فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ } [Nahl Suresi,
٣٧] عَلَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ، لِيَحْصُلَ مِنْ مَجْمُوعِ ذَلِكَ عِلْمٌ بِأَنَّ اللَّهَ كَوَّنَ أَسْبَابًا عَدِيدَةً بَعْضُهَا جَاءَ مِنْ تَوَالُدِ الْعُقُولِ وَالْأَمْزِجَةِ وَاقْتِبَاسِ بَعْضِهَا مِنْ بَعْضٍ، وَبَعْضُهَا تَابِعٌ لِلدَّعَوَاتِ الضَّالَّةِ بِحَيْثُ تَهَيَّأَتْ مِنَ اجْتِمَاعِ أُمُورٍ شَتَّى لَا يُحْصِيهَا إِلَّا اللَّهُ، أَسْبَابٌ تَامَّةٌ تَحُولُ بَيْنَ الضَّالِّ وَبَيْنَ الْهُدَى. فَلَا جَرَمَ كَانَتْ تِلْكَ الْأَسْبَابُ هِيَ سَبَبُ حَقِّ الضَّلَالَةِ عَلَيْهِمْ، فَبِاعْتِبَارِ الْأَسْبَابِ الْمُبَاشِرَةِ كَانَ ضلالهم من حالات أنفسهم، وَبِاعْتِبَار الْأَسْبَاب الْعَالِيَة المتوالدة كَانَ ضَلَالُهُمْ مِنْ لَدُنْ خَالِقِ تِلْكَ الْأَسْبَابِ وَخَالِقِ نَوَامِيسِهَا فِي مُتَقَادِمِ الْعُصُورِ. فَافْهَمْ.
37] buyruğunda cumhurun kıraatine göre, Allah'ın sapanları saptırdığı başka ayetlerde de yer almıştır; ta ki bütün bunlardan, Allah'ın pek çok sebep var ettiği anlaşılmış olsun: Bu sebeplerin bir kısmı akılların ve mizaçların birbirini etkilemesinden ve birbirinden beslenmesinden doğmuş, bir kısmı da saptırıcı çağrılara tâbi olmuştur; öyle ki ancak Allah'ın sayabileceği çeşitli hususların bir araya gelmesiyle, sapan kimse ile hidayet arasına engel koyan tam sebepler oluşmuştur. Şüphesiz bu sebepler, sapıklığın onların üzerine hak olmasının sebebidir. Dolayısıyla doğrudan sebepler (esbâb-ı mübâşire) açısından onların sapıklığı bizzat kendi nefislerinin hallerindendir; birbirini doğuran yüksek sebepler (esbâb-ı âliye) açısından ise onların sapıklığı, eski çağlarda o sebepleri ve onların kanunlarını yaratanın katındandır. İyi anla!
ثُمَّ فَرَّعَ عَلَى ذَلِك الْأَمر باليسر فِي الْأَرْضِ لِيَنْظُرُوا آثَارَ الْأُمَمِ فَيَرَوْا مِنْهَا آثَارَ اسْتِئْصَالٍ مُخَالِفٍ لِأَحْوَالِ الْفَنَاءِ الْمُعْتَادِ، وَلِذَلِكَ كَانَ الِاسْتِدْلَالُ بِهَا مُتَوَقِّفًا عَلَى السَّيْرِ فِي الْأَرْضِ، وَلَوْ كَانَ الْمُرَادُ مُطْلَقُ الْفَنَاءِ لَأَمَرَهُمْ بِمُشَاهَدَةِ الْمَقَابِرِ وَذِكْرِ السّلف الْأَوَائِل.
Sonra bunun üzerine, ümmetlerin kalıntılarına bakıp bunlarda alışılagelmiş yok oluş hallerinden farklı bir kökten kazınma izleri görmeleri için yeryüzünde gezme emrini fâ ile bağlamıştır. Bu sebeple bunlarla delil getirmek yeryüzünde gezmeye bağlı kılınmıştır; şayet kastedilen mutlak yok oluş olsaydı, onlara kabirleri görmelerini ve önceki geçmişleri anmalarını emrederdi.
[سُورَة النَّحْل (١٦) : آيَة ٣٧]
[Nahl Suresi (16), Ayet 37]
إِنْ تَحْرِصْ عَلى هُداهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ (٣٧)
{ إِنْ تَحْرِصْ عَلى هُداهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ } “Sen onların hidayet bulmalarına ne kadar hırs göstersen de şüphesiz Allah saptırdığı kimseye hidayet vermez ve onların hiçbir yardımcıları da yoktur.” (37)
اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ، لِأَنَّ تَقْسِيمَ كُلِّ أُمَّةٍ ضَالَّةٍ إِلَى مُهْتَدٍ مِنْهَا وَبَاقٍ عَلَى الضَّلَالِ يُثِيرُ سُؤَالًا فِي نَفْسِ النَّبِيءِ ﷺ عَنْ حَالِ هَذِهِ الْأُمَّةِ: أَهُوَ جَارٍ عَلَى حَالِ الْأُمَمِ الَّتِي قَبْلَهَا، أَوْ أَنَّ اللَّهَ يَهْدِيهِمْ جَمِيعًا. وَذَلِكَ مِنْ حِرْصِهِ عَلَى خَيْرِهِمْ وَرَأْفَتِهِ بِهِمْ، فَأَعْلَمَهُ اللَّهُ أَنَّهُ مَعَ حِرْصِهِ عَلَى هُدَاهُمْ فَإِنَّهُمْ سَيَبْقَى مِنْهُمْ فَرِيقٌ عَلَى ضَلَالَةٍ.
İstînâf-ı beyânîdir; çünkü her sapkın ümmetin hidayete eren ve sapıklıkta kalan şeklinde kısımlara ayrılması, Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in zihninde bu ümmetin durumu hakkında bir soru uyandırmaktadır: Acaba onların durumu kendilerinden önceki ümmetlerin durumu gibi mi cereyan edecektir, yoksa Allah hepsine hidayet mi verecektir? Bu, onun onların iyiliğine olan düşkünlüğünden ve onlara karşı şefkatinden kaynaklanmaktadır. Bunun üzerine Allah, onun hidayet bulmalarına olan hırsına rağmen onlardan bir grubun sapıklık üzere kalacağını ona bildirmiştir.
وَفِي الْآيَةِ لَطِيفَتَانِ:
Ayette iki ince nükte (latife) vardır:
الْأُولَى: التَّعْرِيضُ بِالثَّنَاءِ عَلَى النَّبِيءِ ﷺ فِي حِرْصِهِ عَلَى خَيْرِهِمْ مَعَ مَا لَقِيَهُ مِنْهُمْ مِنَ الْأَذَى الَّذِي شَأْنُهُ أَنْ يُثِيرَ الْحَنَقَ فِي نَفْسِ مَنْ يَلْحَقُهُ الْأَذَى وَلَكِنَّ نَفْسَ مُحَمَّدٍ ﷺ. مُطَهَّرَةٌ مِنْ كُلِّ نَقْصٍ يَنْشَأُ عَنِ الْأَخْلَاقِ الْحَيَوَانِيَّةِ.
Birincisi: Eziyete uğrayan kimsenin içinde öfke uyandırması mutat olan onca eziyeti onlardan görmesine rağmen, onların iyiliğine olan hırsından dolayı Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'i dolaylı olarak övmektir; zira Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in nefsi hayvani ahlaktan kaynaklanan her türlü noksanlıktan arındırılmıştır.
واللَّطِيفَةُ الثَّانِيَةُ: الْإِيمَاءُ إِلَى أَنَّ غَالِبَ أُمَّةِ الدَّعْوَةِ الْمُحَمَّدِيَّةِ سَيَكُونُونَ مُهْتَدِينَ وَأَنَّ الضَّلَالَ مِنْهُمْ فِئَةٌ قَلِيلَةٌ، وَهُمُ الَّذِينَ لَمْ يُقَدِّرِ اللَّهُ هَدْيَهُمْ فِي سَابِقِ عِلْمِهِ بِمَا نَشَأَ عَنْ خَلْقِهِ وَقُدْرَتِهِ مِنَ الْأَسْبَابِ الَّتِي هَيَّأَتْ لَهُمُ الْبَقَاءَ فِي الضَّلَالِ.
İkinci nükte: Muhammedî davet ümmetinin çoğunun hidayete ereceğine ve içlerinden sapanların, Allah'ın yaratması ve kudretinden doğup onların sapıklıkta kalmalarını hazırlayan sebepler neticesinde ezeli ilminde hidayetlerini takdir etmediği az bir grup olacağına ima edilmesidir.
وَالْحِرْصُ: فَرْطُ الْإِرَادَةِ الْمُلِحَّةِ فِي تَحْصِيلِ الْمُرَادِ بِالسَّعْيِ فِي أَسْبَابِهِ.
Hırs (الْحِرْصُ): Sebeplerine sarılarak arzu edilen şeyi elde etme hususundaki aşırı ve ısrarlı iradedir.
وَالشَّرْطُ هُنَا لَيْسَ لِتَعْلِيقِ حُصُولِ مَضْمُونِ الْجَوَابِ عَلَى حُصُولِ مَضْمُونِ الشَّرْطِ، لِأَنَّ مَضْمُونَ الشَّرْطِ مَعْلُومُ الْحُصُولِ، لِأَنَّ عَلَامَاتِهِ ظَاهِرَةٌ بِحَيْثُ يَعْلَمُهُ
Buradaki şart, cevap cümlesinin içeriğinin gerçekleşmesini şart cümlesinin içeriğinin gerçekleşmesine bağlamak için değildir; çünkü şartın içeriği zaten gerçekleştiği bilinen bir şeydir, zira onun alametleri
النَّاسُ، كَمَا قَالَ تَعَالَى:
insanların bileceği derecede açıktır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ [سُورَة التَّوْبَة: ١٢٨] وَإِنَّمَا هُوَ لِتَعْلِيقِ الْعِلْمِ بِمَضْمُونِ الْجَوَابِ عَلَى دَوَامِ حُصُولِ مَضْمُونِ الشَّرْطِ. فَالْمَعْنَى: إِنْ كُنْتَ حَرِيصًا عَلَى هُدَاهُمْ حِرْصًا مُسْتَمِرًّا فَاعْلَمْ أَنَّ مَنْ أَضَلَّهُ اللَّهُ لَا تَسْتَطِيعُ هَدْيَهُ وَلَا تَجِدُ لِهَدْيهِ وَسِيلَةً وَلَا يَهْدِيهِ أَحَدٌ. فَالْمُضَارِعُ مُسْتَعْمَلٌ فِي مَعْنَى التَّجَدُّدِ لَا غَيْرَ، كَقَوْلِ عَنْتَرَةَ:
{ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ } “Size çok düşkündür” [Tevbe Suresi, 128]. Bilakis bu, cevap cümlesinin içeriğine dair bilginin şart cümlesinin içeriğinin devamlı gerçekleşmesine bağlanması içindir. Manası şudur: Şayet onların hidayetine karşı sürekli bir hırs içindeysen, bil ki Allah'ın saptırdığı kimseyi sen hidayete erdiremezsin, onun hidayeti için bir yol bulamazsın ve ona hiç kimse hidayet veremez. Dolayısıyla muzari fiil sadece teceddüt (yenilenme/süreklilik) anlamında kullanılmıştır; tıpkı Antere'nin şu sözünde olduğu gibi:
إِنْ تُغْدِ فِي دُونِي الْقِنَاعِ فَإِنَّنِي ... طَبٌّ بِأَخْذِ الْفَارِسِ الْمُسْتَلْئِمِ
Örtünü benden yana indirirsen [bilesin ki] ben, / Zırhına bürünmüş süvariyi yakalamakta mahirim.
وَأَظْهَرُ مِنْهُ فِي هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ أَيْضًا:
Bu anlamda ondan daha açık olanı yine onun şu sözüdür:
إِنْ كُنْتِ أَزْمَعْتِ الْفِرَاقَ فَإِنَّمَا ... زُمَّتْ رِكَابُكُمُ بِلَيْلٍ مُظْلِمِ
Eğer ayrılmaya kesin karar verdiysen [bil ki], / Develeriniz ancak karanlık bir gecede bağlandı.
فَإِنَّ فِعْلَ الشَّرْطِ فِي الْبَيْتَيْنِ فِي مَعْنَى: إِنْ كَانَ ذَلِكَ تَصْمِيمًا، وَجَوَابُ الشَّرْطِ فِيهِمَا فِي مَعْنَى إِفَادَةِ الْعِلْمِ.
Zira her iki beyitte de şart fiili 'şayet bu kesin bir kararsa' manasındadır ve ikisinde de şartın cevabı bilgi verme (ilmi ifade etme) anlamındadır.
وَجُعِلَ الْمُسْنَدُ إِلَيْهِ فِي جُمْلَةِ الْإِخْبَارِ عَنِ اسْتِمْرَارِ ضَلَالِهِمُ اسْمَ الْجَلَالَةِ لِلتَّهْوِيلِ الْمُشَوِّقِ إِلَى اسْتِطْلَاعِ الْخَبَرِ. وَالْخَبَرُ هُوَ أَنَّ هُدَاهُمْ لَا يَحْصُلُ إِلَّا إِذَا أَرَادَهُ اللَّهُ وَلَا يَسْتَطِيعُ أَحَدٌ تَحْصِيلَهُ لَا أَنْتَ وَلَا غَيْرُكَ، فَمَنْ قَدَّرَ اللَّهُ دَوَامَ ضَلَالِهِ فَلَا هَادِيَ لَهُ. وَلَوْلَا هَذِهِ النُّكْتَةُ لَكَانَ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَنْ يَكُونَ الْمُسْنَدُ إِلَيْهِ ضَمِيرَ الْمُتَحَدَّثِ عَنْهُمْ بِأَنْ يُقَالَ: فَإِنَّهُمْ لَا يَهْدِيهِمْ غَيْرُ اللَّهِ.
Onların sapıklığının devam edeceğini haber veren cümlede müsnedün ileyh, haberi öğrenmeye sevk eden bir tehavvül (azamet ve heybet) katmak için lafza-i celal (Allah) kılınmıştır. Haber ise şudur: Onların hidayeti ancak Allah dilediğinde gerçekleşir ve bunu ne sen ne de bir başkası elde etmeye güç yetirebilir; Allah'ın sapıklığının devamını takdir ettiği kimse için hidayet verici yoktur. Eğer bu nükte olmasaydı, zâhirin gereği 'Onlara Allah'tan başkası hidayet veremez' denilerek müsnedün ileyhin kendilerinden bahsedilenlerin zamiri olmasıydı.
وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو جَعْفَرٍ وَيَعْقُوبُ لَا يَهْدِي- بِضَمِّ الْيَاءِ وَفَتْحِ الدَّالِ- مَبْنِيًّا لِلنَّائِبِ، وَحُذِفَ الْفَاعِلُ لِلتَّعْمِيمِ، أَيْ لَا يَهْدِيهِ هَادٍ.
Nâfi', İbn Kesîr, Ebû Amr, İbn Âmir, Ebû Ca'fer ve Ya'kûb { لَا يَهْدِي } lafzını -yâ harfinin zammesi ve dâl harfinin fethasıyla (lâ yuhdâ)- meçhul (mebnî li'n-nâib) olarak okumuşlardır; fail ise genelleme amacıyla hazfedilmiştir, yani 'ona hiçbir hidayet edici hidayet veremez'.
ومَنْ نَائِبُ فَاعِلٍ، وَضَمِيرُ يُضِلُّ عَائِدٌ إِلَى اللَّهِ، أَيْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْمُضَلَّلَ- بِفَتْحِ اللَّامِ- مِنْهُ. فَالْمُسْنَدُ سَبَبِيٌّ وَحُذِفَ الضَّمِيرُ السَّبَبِيُّ الْمَنْصُوبُ لِظُهُورِهِ وَهُوَ فِي مَعْنَى قَوْلِهِ: وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ [سُورَة الرَّعْد: ٣٣] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلا هادِيَ لَهُ [سُورَة الْأَعْرَاف: ١٨٦] .
{ مَنْ } nâib-i fâildir ve { يُضِلُّ } fiilindeki zamir Allah'a dönmektedir; yani 'Şüphesiz Allah, kendisi tarafından saptırılan kimseye hidayet vermez/verilmez.' Dolayısıyla müsned sebebîdir ve mansûb sebebî zamir açık olduğundan hazfedilmiştir; bu da Yüce Allah'ın { وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ } “Allah kimi saptırırsa artık onun için hiçbir yol gösterici yoktur” [Ra'd Suresi, 33] ve { مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلا هادِيَ لَهُ } “Allah kimi saptırırsa artık ona hidayet edecek yoktur” [A'râf Suresi, 186] buyrukları anlamındadır.
وَقَرَأَهُ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَخَلَفٌ لَا يَهْدِي- بِفَتْحِ الْيَاءِ- بِالْبِنَاءِ لِلْفَاعِلِ، وَضَمِيرُ اسْمِ الْجَلَالَةِ هُوَ الْفَاعِلُ، ومَنْ مَفْعُولُ يَهْدِي، وَالضَّمِيرُ
Âsım, Hamza, Kisâî ve Halef ise { لَا يَهْدِي } lafzını -yâ harfinin fethasıyla (lâ yehdî)- malum (mebnî li'l-fâil) olarak okumuşlardır. Lafza-i celalin zamiri fail, { مَنْ } ise { يَهْدِي } fiilinin mefulüdür. Zamir
فِي يُضِلُّ لِلَّهِ، وَالضَّمِيرُ السَّبَبِيُّ أَيْضًا مَحْذُوفٌ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ قَدَّرَ دَوَامَ ضَلَالِهِ، كَقَوْلِهِ
{ يُضِلُّ } fiilinde Allah'a aittir, sebebî zamir burada da hazfedilmiştir. Manası şudur: Allah, sapıklığının devamını takdir ettiği kimseye hidayet vermez; nitekim Yüce Allah'ın
تَعَالَى: وَأَضَلَّهُ اللَّهُ عَلى عِلْمٍ [سُورَة الجاثية: ٢٣] إِلَى قَوْلِهِ: فَمَنْ يَهْدِيهِ مِنْ بَعْدِ اللَّهِ [سُورَة الجاثية: ٢٣] .
{ وَأَضَلَّهُ اللَّهُ عَلى عِلْمٍ } “ve Allah onu bir bilgiye göre saptırmış” [Câsiye Suresi, 23] buyruğundan { فَمَنْ يَهْدِيهِ مِنْ بَعْدِ اللَّهِ } “Allah'tan sonra ona kim hidayet edebilir?” [Câsiye Suresi, 23] buyruğuna kadar olan kısımda geçtiği gibidir.
وَمَعْنَى وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ مَا لَهُمْ نَاصِرٌ يُنْجِيهِمْ مِنَ الْعَذَابِ، أَيْ كَمَا أَنَّهُمْ مَا لَهُمْ مُنْقِذٌ مِنَ الضَّلَالِ الْوَاقِعِينَ فِيهِ مَا لَهُمْ نَاصِرٌ يَدْفَعُ عَنْهُمْ عواقب الضلال.
{ وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ } ifadesinin manası; onları azaptan kurtaracak hiçbir yardımcıları yoktur demektir. Yani tıpkı içine düştükleri sapıklıktan onları kurtaracak kimse olmadığı gibi, sapıklığın sonuçlarını onlardan savuşturacak bir yardımcıları da yoktur.
[سُورَة النَّحْل (١٦) : آيَة ٣٨]
[Nahl Suresi (16), Ayet 38]
وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ بَلى وَعْداً عَلَيْهِ حَقًّا وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٣٨)
{ وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ بَلى وَعْداً عَلَيْهِ حَقًّا وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ } “Onlar, 'Allah ölen kimseyi diriltmez' diye var güçleriyle Allah'a yemin ettiler. Hayır! Bu, O'nun üzerine hak olan bir vaaddir; fakat insanların çoğu bilmezler.” (38)
انْتِقَالٌ لِحِكَايَةِ مَقَالَةٍ أُخْرَى مِنْ شَنِيعِ مَقَالَاتِهِمْ فِي كُفْرِهِمْ، وَاسْتِدْلَالٌ مِنْ أَدِلَّةِ تَكْذِيبِهِمُ الرَّسُولَ ﷺ فِيمَا يخبر بِهِ إِظْهَارًا لِدَعْوَتِهِ فِي مَظْهَرِ الْمُحَالِ، وَذَلِكَ إِنْكَارُهُمُ الْحَيَاة الثَّانِيَة ولبعث بَعْدَ الْمَوْتِ. وَذَلِكَ لَمْ يَتَقَدَّمْ لَهُ ذِكْرٌ فِي هَذِهِ السُّورَةِ سِوَى الِاسْتِطْرَادِ بِقَوْلِهِ:
Bu, onların küfürlerindeki çirkin sözlerinden bir diğerini aktarmaya bir geçiştir ve davetini imkânsız suretinde göstermek amacıyla Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in haber verdiği şeyleri yalanlamalarının delillerinden bir delildir ki o da ikinci hayatı ve ölümden sonra dirilmeyi (ba's) inkâr etmeleridir. Bunun bu surede daha önce bir zikri geçmemişti; yalnızca istitrad (konu dışı değinme) yoluyla Yüce Allah'ın şu buyruğu geçmişti:
فَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ [سُورَة النَّحْل: ٢٢] .
{ فَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ } “Ahirete inanmayanlar...” [Nahl Suresi, 22].
وَالْقَسَمُ عَلَى نَفْيِ الْبَعْثِ أَرَادُوا بِهِ الدَّلَالَةَ على يقينهم بانتفانه.
Dirilişin nefyedilmesi üzerine yemin etmekle, onun yokluğuna (gerçekleşmeyeceğine) kesin inandıklarını göstermek istemişlerdir.
وَتَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي جَهْدَ أَيْمانِهِمْ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَهؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ فِي سُورَةِ الْعُقُودِ [٥٣] .
{ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ } ifadesi hakkındaki açıklama, Mâide (Ukûd) Suresi'nde Yüce Allah'ın { أَهؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ } [53] buyruğunda geçmişti.
وَإِنَّمَا أَيْقَنُوا بِذَلِكَ وَأَقْسَمُوا عَلَيْهِ لِأَنَّهُمْ تَوَهَّمُوا أَنَّ سَلَامَةَ الْأَجْسَامِ وَعَدَمَ انْخِرَامِهَا شَرْطٌ لِقَبُولِهَا الْحَيَاةَ، وَقَدْ رَأَوْا أَجْسَادَ الْمَوْتَى مُعَرَّضَةً لِلِاضْمِحْلَالِ فَكَيْفَ تُعَادُ كَمَا كَانَتْ.
Buna kesin gözüyle bakıp üzerine yemin etmelerinin sebebi, bedenlerin sağlam ve bozulmamış olmasını hayatı kabul etmeleri için şart zannetmeleridir; ölülerin bedenlerinin yok olmaya maruz kaldığını görmüşler ve 'eski haline nasıl döndürülecek?' demişlerdir.
وَجُمْلَةُ لَا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ عَطْفُ بَيَانٍ لِجُمْلَةِ أَقْسَمُوا وَهِيَ مَا أَقْسَمُوا عَلَيْهِ.
{ لَا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ } cümlesi, { أَقْسَمُوا } cümlesinin atf-ı beyânıdır ve üzerine yemin ettikleri husustur.
وَالْبَعْثُ تَقَدَّمَ آنِفًا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ [سُورَة النَّمْل: ٦٥] .
Ba's (diriltilme) kavramı, az önce Yüce Allah'ın { وَما يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ } “Ne zaman diriltileceklerini de bilmezler” [Neml Suresi, 65] ayetinde geçmişti.
وَالْعُدُولُ عَنِ (الْمَوْتَى) إِلَى مَنْ يَمُوتُ لِقَصْدِ إِيذَانِ الصِّلَةِ بِتَعْلِيلِ نَفْيِ الْبَعْثِ، فَإِنَّ الصِّلَةَ أَقْوَى دَلَالَةً عَلَى التَّعْلِيلِ مِنْ دَلَالَةِ الْمُشْتَقِّ عَلَى عِلِّيَّةِ الِاشْتِقَاقِ، فَهُمْ جَعَلُوا الِاضْمِحْلَالَ مُنَافِيًا لِإِعَادَةِ الْحَيَاةِ، كَمَا حُكِيَ عَنْهُمْ وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَإِذا كُنَّا تُراباً وَآباؤُنا أَإِنَّا لَمُخْرَجُونَ [سُورَة النَّمْل: ٦٧] .
el-Mevtâ (ölüler) ifadesi yerine { مَنْ يَمُوتُ } "ölen kimse" ifadesine yönelinmesi, sıla cümlesinin dirilişin nefyedilmesinin illetini (gerekçesini) hissettirmesini amaçlamaktadır. Zira sıla cümlesinin illete delaleti, türemiş bir kelimenin türeme illetine delaletinden daha güçlüdür. Onlar yok olup dağılmayı hayatın iadesine engel kılmışlardır; nitekim kendilerinden şöyle aktarılmıştır: { وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَإِذا كُنَّا تُراباً وَآباؤُنا أَإِنَّا لَمُخْرَجُونَ } “İnkâr edenler dediler ki: 'Biz ve atalarımız toprak olduktan sonra, gerçekten biz mi [kabirden] çıkarılacağız?'” [Neml Suresi, 67].
وبَلى حَرْفٌ لِإِبْطَالِ النَّفْيِ فِي الْخَبَرِ وَالِاسْتِفْهَامِ، أَيْ بَلْ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ. وَانْتَصَبَ وَعْداً عَلَى الْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ مُؤَكِّدًا لِمَا دَلَّ عَلَيْهِ حَرْفُ الْإِبْطَالِ مِنْ حُصُولِ الْبَعْثِ بَعْدَ الْمَوْتِ. وَيُسَمَّى هَذَا النَّوْعُ مِنَ الْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ مُؤَكِّدًا لِنَفْسِهِ، أَيْ مُؤَكِّدًا لِمَعْنَى فِعْلٍ هُوَ
{ بَلى } haberi ve istifhamı içeren nefyin (olumsuzluğun) iptali için kullanılan bir edattır; yani 'bilakis Allah onları diriltecektir' demektir. { وَعْداً } kelimesi, iptal edatının delalet ettiği ölümden sonra dirilmenin gerçekleşeceği manasını pekiştiren mef'ûl-i mutlak olarak mansub olmuştur. Mef'ûl-i mutlakın bu türüne 'nefsini tekit eden' adı verilir; yani fiilin manasını tekit eden ki o da
عَيْنُ مَعْنَى الْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ.
bizzat mef'ûl-i mutlakın kendi manasıdır.
وعَلَيْهِ صِفَةٌ لِ وَعْداً، أَيْ وَعْدًا كَالْوَاجِبِ عَلَيْهِ فِي أَنَّهُ لَا يَقْبَلُ الْخُلْفَ. فَفِي الْكَلَامِ اسْتِعَارَةٌ مَكْنِيَّةٌ. شُبِّهَ الْوَعْدُ الَّذِي وَعَدَهُ اللَّهُ بِمَحْضِ إِرَادَتِهِ وَاخْتِيَارِهِ بِالْحَقِّ الْوَاجِبِ عَلَيْهِ وَرَمَزَ إِلَيْهِ بِحَرْفِ الِاسْتِعْلَاءِ.
{ عَلَيْهِ } ifadesi { وَعْداً } kelimesinin sıfatıdır; yani yerine getirilmemesi mümkün olmamak bakımından O'nun üzerine vacip gibi olan bir vaaddir. Dolayısıyla bu ifadede istiâre-i mekniyye vardır. Allah'ın sırf kendi iradesi ve tercihiyle vadettiği şey, O'nun üzerine vacip bir hakka benzetilmiş ve buna isti'lâ edatıyla (عَلَى) işaret edilmiştir.
وحَقًّا صِفَةٌ ثَانِيَةٌ لِ وَعْداً. وَالْحَقُّ هُنَا بِمَعْنَى الصِّدْقِ الَّذِي لَا يُتَخَلَّفُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ نَظِيرُهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَعْداً عَلَيْهِ حَقًّا فِي التَّوْراةِ وَالْإِنْجِيلِ وَالْقُرْآنِ فِي سُورَةِ بَرَاءَةٍ [١١١] .
{ حَقًّا } kelimesi { وَعْداً } için ikinci sıfattır. Buradaki hak, asla şaşmayan doğruluk manasındadır. Bunun bir benzeri daha önce Tevbe Suresi'nde Yüce Allah'ın { وَعْداً عَلَيْهِ حَقًّا فِي التَّوْراةِ وَالْإِنْجِيلِ وَالْقُرْآنِ } “Tevrat'ta, İncil'de ve Kur'an'da O'nun üzerine hak bir vaaddir” [111] buyruğunda geçmişti.
وَالْمُرَادُ بِأَكْثَرِ النَّاسِ الْمُشْرِكُونَ، وَهُمْ يَوْمَئِذٍ أَكْثَرُ النَّاسِ. وَمَعْنَى لَا يَعْلَمُونَ أَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ كَيْفِيَّةَ ذَلِكَ فَيُقِيمُونَ مِنْ الِاسْتِبْعَادِ دَلِيلَ اسْتِحَالَةِ حُصُولِ الْبَعْثِ بَعْدَ الفناء.
İnsanların çoğundan kastedilen müşriklerdir; o gün itibarıyla insanların çoğunluğunu onlar oluşturmaktaydı. { لَا يَعْلَمُونَ } “bilmezler” ifadesinin manası ise, bunun keyfiyetini bilmedikleri için akıldan uzak görmeyi (istib'âd), yok oluştan sonra dirilişin gerçekleşmesinin imkânsızlığına delil kılmalarıdır.
والاستدراك ناشىء عَنْ جَعْلِهِ وَعْدًا عَلَى اللَّهِ حَقًّا، إِذْ يَتَوَهَّمُ السَّامِعُ أَنَّ مِثْلَ ذَلِكَ لَا يَجْهَلُهُ أَحَدٌ فَجَاءَ الِاسْتِدْرَاكُ لِرَفْعِ هَذَا التَّوَهُّمِ، وَلِأَنَّ جُمْلَةَ وَعْداً عَلَيْهِ حَقًّا تَقْتَضِي إِمْكَانَ وُقُوعِهِ وَالنَّاسُ يستبعدون ذَلِك.
İstidrak (düzeltme), onun Allah üzerine hak bir vaat kılınmasından kaynaklanmaktadır; çünkü dinleyici böyle bir şeyi kimsenin bilmemezlik edemeyeceğini zannedebilir, işte istidrak bu zannı ortadan kaldırmak için gelmiştir. Ayrıca { وَعْداً عَلَيْهِ حَقًّا } cümlesi onun vuku bulmasının imkânını gerektirirken insanlar bunu akıldan uzak görmektedirler.
[سُورَة النَّحْل (١٦) : آيَة ٣٩]
[Nahl Suresi (16), Ayet 39]
لِيُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي يَخْتَلِفُونَ فِيهِ وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّهُمْ كانُوا كاذِبِينَ (٣٩)
{ لِيُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي يَخْتَلِفُونَ فِيهِ وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّهُمْ كانُوا كاذِبِينَ } “Hakkında ayrılığa düştükleri şeyi onlara açıklaması ve inkâr edenlerin kendilerinin yalancı olduklarını bilmeleri için [onları diriltecektir].” (39)
لِيُبَيِّنَ تَعْلِيلٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَعْداً عَلَيْهِ حَقًّا [سُورَة النَّحْل: ٣٨] لِقَصْدِ بَيَانِ حِكْمَةِ جَعْلِهِ وَعْدًا لَازِمًا لَا يَتَخَلَّفُ، لِأَنَّهُ مَنُوطٌ بِحِكْمَةٍ، وَاللَّهُ تَعَالَى حَكِيمٌ لَا تَجْرِي أَفْعَالُهُ عَلَى خِلَافِ الْحِكْمَةِ التَّامَّةِ، أَيْ جَعَلَ الْبَعْثَ لِيُبَيِّنَ لِلنَّاسِ الشَّيْءَ الَّذِي يَخْتَلِفُونَ فِيهِ مِنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ فَيَظْهَرُ حَقُّ الْمُحِقِّ وَيَظْهَرُ بَاطِلُ الْمُبْطِلِ فِي الْعَقَائِدِ وَنَحْوِهَا مِنْ أُصُولِ الدِّينِ وَمَا أُلْحِقَ بِهَا.
{ لِيُبَيِّنَ } ifadesi, Yüce Allah'ın { وَعْداً عَلَيْهِ حَقًّا } [Nahl Suresi: 38] buyruğunun gerekçesidir; amaç, onun şaşmaz, bağlayıcı bir vaat kılınmasındaki hikmeti açıklamaktır. Çünkü bu bir hikmete bağlıdır ve Yüce Allah Hakîm'dir, O'nun fiilleri tam hikmete aykırı şekilde cereyan etmez. Yani inançlar ve dinin asılları gibi hususlarda ve bunlara bağlı meselelerde hak sahibinin hakkı, bâtıl ehlinin de bâtılı ortaya çıksın diye, insanların hak ve bâtıl konusunda ihtilaf ettikleri şeyi kendilerine açıklamak için dirilişi var etmiştir.
وَشَمَلَ قَوْلُهُ: يَخْتَلِفُونَ كُلَّ مَعَانِي الْمُحَاسَبَةِ عَلَى الْحُقُوقِ لِأَنَّ تَمْيِيزَ الْحُقُوقِ مِنَ الْمَظَالِمِ كُلَّهُ مَحَلُّ اخْتِلَافِ النَّاسِ وَتَنَازُعِهِمْ.
{ يَخْتَلِفُونَ } “ayrılığa düştükleri” ifadesi, haklar konusundaki hesaplaşmanın bütün anlamlarını kapsamaktadır; çünkü hakların haksızlıklardan (zulümlerden) ayırt edilmesi, bütünüyle insanların ihtilaf ve çekişme konusudur.
وَعَطَفَ عَلَى هَذِهِ الْحِكْمَةِ الْعَامَّةِ حِكْمَةً فَرْعِيَّةً خَاصَّةً بِالْمَرْدُودِ عَلَيْهِمْ هُنَا، وَهِيَ حُصُولُ الْعِلْمِ لِلَّذِينَ كَفَرُوا بِأَنَّهُمْ كَانُوا كَاذِبِينَ فِيمَا اخْتَرَعُوهُ مِنَ الشِّرْكِ وَتَحْرِيمِ الْأَشْيَاءِ وَإِنْكَارِ الْبَعْثِ.
Bu genel hikmetin üzerine, burada kendilerine reddiye yapılanlara özgü fer'î (özel) bir hikmet atfedilmiştir ki o da inkâr edenlerin, şirk koşma, bir şeyleri haram kılma ve dirilişi inkâr etme şeklinde uydurdukları şeylerde yalancı olduklarını bilmelerinin sağlanmasıdır.
وَفِي حُصُولِ عِلْمِهِمْ بِذَلِكَ يَوْمَ الْبَعْثِ مَثَارٌ لِلنَّدَامَةِ وَالتَّحَسُّرِ عَلَى مَا فَرَطَ مِنْهُمْ مَنْ
Diriliş gününde bunu bilmelerinde, dirilişi inkâr etme hususunda kendilerinden sadır olan kusurlardan ötürü bir pişmanlık ve
إِنْكَارِهِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُ حِكْمَةِ الْجَزَاءِ فِي يَوْمِ الْبَعْثِ فِي أَوَّلِ سُورَةِ يُونُسَ.
hasret duygusu uyanacaktır. Diriliş günündeki karşılık (ceza) hikmetinin açıklaması Yunus Suresi'nin başında geçmişti.
وكانُوا كاذِبِينَ أَقْوَى فِي الْوَصْفِ بِالْكَذِبِ مِنْ (كَذَّبُوا أَوْ كَاذِبُونَ) ، لِمَا تَدُلُّ عَلَيْهِ (كَانَ) مِنَ الْوُجُودِ زِيَادَةً عَلَى مَا يَقْتَضِيهِ اسْمُ الْفَاعِلِ مِنْ الِاتِّصَافِ، فَكَأَنَّهُ قِيلَ: وُجِدَ كَذِبُهُمْ وَوُصِفُوا بِهِ. وَكَذِبُهُمْ يَسْتَلْزِمُ أَنَّهُمْ مُعَذَّبُونَ عُقُوبَةً عَلَى كَذِبِهِمْ. فَفِيهِ شَتْمٌ صَرِيحٌ تَعْرِيض بالعقاب.
{ وكانُوا كاذِبِينَ } ifadesi, yalancılıkla nitelendirmede (كَذَّبُوا veya كَاذِبُونَ) ifadelerinden daha güçlüdür; zira { كَانَ } fiili, ism-i failin gerektirdiği nitelenme manasına ilaveten varlığa delalet eder. Sanki şöyle denilmiştir: Onların yalancılığı sabit oldu ve bununla nitelendirildiler. Onların yalancılığı ise, yalanlarının cezası olarak azap göreceklerini gerektirir. Dolayısıyla burada açık bir kınama ve azaba ta'riz (dolaylı işaret) vardır.
[سُورَة النَّحْل (١٦) : آيَة ٤٠]
[Nahl Suresi (16), Ayet 40]
إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٤٠)
{ إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “Biz bir şeyin olmasını istediğimiz zaman, ona sözümüz sadece 'Ol' dememizdir; o da hemen oluverir.” (40)