وَجُمْلَةُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً مُسْتَأْنَفَةٌ. وَالتَّأْكِيدُ بِ إِنَّ وَلَامِ الِابْتِدَاءِ لِأَنَّ مَنْ لَمْ يَهْتَدِ بِذَلِكَ إِلَى الْوَحْدَانِيَّةِ يُنْكِرُونَ أَنَّ الْقَوْمَ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ ذَلِكَ قَدْ عَلِمُوا دَلَالَتَهُ عَلَى الْوَحْدَانِيَّةِ، أَيْ يُنْكِرُونَ صَلَاحِيَةَ ذَلِكَ لِلِاسْتِدْلَالِ.
{ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً } “Şüphesiz bunda bir ayet vardır” cümlesi müstânefedir (yeni bir başlangıçtır). { إِنَّ } ve ibtidâ lâm'ı ile tekit edilmesi ise bununla tevhide ulaşamayanların, bunu dinleyen kavmin onun vahdaniyet delilini bildiklerini inkâr etmelerinden, yani bunun delil olmaya elverişliliğini inkâr etmelerinden dolayıdır.
وَالْإِتْيَانُ بِاسْمِ الْإِشَارَةِ دُونَ الضَّمِيرِ لِيَكُونَ مَحَلُّ الْآيَةِ جَمِيعَ الْمَذْكُورَاتِ مِنْ إِنْزَالِ الْمَطَرِ وَإِحْيَاءِ الْأَرْضِ بِهِ وَمَوْتِهَا مِنْ قَبْلِ الْإِحْيَاءِ.
Zamir yerine işaret isminin getirilmesi, ayetin (delilin) mevzuunun yağmurun indirilmesi, onunla yeryüzünün diriltilmesi ve diriltilmeden önceki ölümü gibi zikredilen hususların tamamı olması içindir.
وَالْكَلَامُ فِي «قَوْمٍ يَسْمَعُونَ» كَالْكَلَامِ فِي قَوْلِهِ آنِفًا: لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ [سُورَة النَّحْل:
{ قَوْمٍ يَسْمَعُونَ } “dinleyen bir kavim” ifadesine dair açıklama, az önce geçen: { لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “inanan bir kavme” [Nahl Suresi:
٦٤] .
64] buyruğundaki açıklama gibidir.
وَالسَّمْعُ: هُنَا مُسْتَعْمَلٌ فِي لَازِمِ مَعْنَاهُ عَلَى سَبِيلِ الْكِنَايَةِ، وَهُوَ سَمَاعُ التَّدَبُّرِ
Buradaki işitme (sem'), kinaye yoluyla lâzımî manasında kullanılmıştır ki o da düşünüp taşınarak dinleme...
وَالْإِنْصَافِ لِمَا تَدَبَّرُوا بِهِ. وَهُوَ تَعْرِيضٌ بِالْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ لَمْ يَفْهَمُوا دَلَالَةَ ذَلِكَ عَلَى الْوَحْدَانِيَّةِ. وَلِذَلِكَ اخْتِيرَ وَصْفُ السَّمْعِ هُنَا الْمُرَادُ مِنْهُ الْإِنْصَافُ وَالِامْتِثَالُ لِأَنَّ دَلَالَةَ الْمَطَرِ وَحَيَاةَ الْأَرْضِ بِهِ مَعْرُوفَةٌ مَشْهُورَةٌ وَدَلَالَةُ ذَلِكَ عَلَى وَحْدَانِيَّةِ اللَّهِ تَعَالَى ظَاهِرَةٌ لَا يَصُدُّ عَنْهَا إِلَّا المكابرة.
...ve düşünüp anladıkları şeye karşı insaflı davranmadır. Bu, bunun vahdaniyete delaletini anlamayan müşriklere bir tarizdir. Bundan dolayı burada kendisiyle insaf ve itaatin kastedildiği işitme (dinleme) vasfı seçilmiştir; zira yağmurun ve onunla yeryüzünün hayat bulmasının delaleti bilinen, meşhur bir husustur ve bunun Allah Teâlâ'nın vahdaniyetine delaleti inat ve kibirden başka hiçbir şeyin engel olamayacağı kadar açıktır.
[سُورَة النَّحْل (١٦) : آيَة ٦٦]
[Nahl Suresi (16), Ayet 66]
وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهِ مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ وَدَمٍ لَبَناً خالِصاً سائِغاً لِلشَّارِبِينَ (٦٦)
{ وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهِ مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ وَدَمٍ لَبَناً خالِصاً سائِغاً لِلشَّارِبِينَ (٦٦) } “Şüphesiz sağmal hayvanlarda da sizin için bir ibret vardır. Size onların karınlarındaki fışkı ile kan arasından, içenlerin boğazından kolayca geçen halis bir süt içiriyoruz. (66)”
هَذِهِ حُجَّةٌ أُخْرَى وَمِنَّةٌ مِنَ الْمِنَنِ النَّاشِئَةِ عَنْ مَنَافِعِ خَلْقِ الْأَنْعَامِ، أُدْمِجَ فِي مِنَّتِهَا الْعِبْرَةُ بِمَا فِي دَلَالَتِهَا عَلَى بَدِيعِ صُنْعِ اللَّهِ تَبَعًا لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْأَنْعامَ خَلَقَها لَكُمْ فِيها دِفْءٌ إِلَى قَوْله: لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ [سُورَة النَّحْل: ٥- ٧] .
Bu, ehil hayvanların yaratılmasındaki faydalardan doğan bir başka delil ve nimetlerden bir nimettir; Allah Teâlâ'nın: { وَالْأَنْعامَ خَلَقَها لَكُمْ فِيها دِفْءٌ } “Ehil hayvanları da O yarattı; onlarda sizin için bir ısınma [aracı] vardır...” buyruğundan { لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ } “...şüphesiz çok şefkatli, çok merhametlidir” [Nahl Suresi: 5-7] buyruğuna kadar olan kısmına tabi olarak, Allah'ın eşsiz sanatına delalet etmesi bakımından ibret konusu bu nimetin içerisine yerleştirilmiştir.
وَمُنَاسَبَةُ ذِكْرِ هَذِهِ النِّعْمَةِ هُنَا أَنَّ بِأَلْبَانِ الْأَنْعَامِ حَيَاةَ الْإِنْسَانِ كَمَا تَحْيَا الْأَرْضُ بِمَاءِ السَّمَاءِ، وَأَنَّ لِآثَارِ مَاءِ السَّمَاءِ أَثَرًا فِي تَكْوِينِ أَلْبَانِ الْحَيَوَانِ بِالْمَرْعَى.
Bu nimetin burada zikredilmesinin münasebeti; tıpkı yeryüzünün göğün suyu ile hayat bulması gibi insanın hayatının da ehil hayvanların sütleriyle olması ve gök suyunun otlaklar vasıtasıyla hayvanların sütünün oluşumunda bir etkisinin bulunmasıdır.
وَاخْتَصَّتْ هَذِهِ الْعِبْرَةُ بِمَا تُنَبِّهُ إِلَيْهِ مِنْ بَدِيعِ الصُّنْعِ وَالْحِكْمَةِ فِي خَلْقِ الْأَلْبَانِ بِقَوْلِهِ:
Bu ibret, O'nun şu buyruğuyla sütlerin yaratılışındaki eşsiz sanata ve hikmete dikkat çekmesi bakımından hususiyet kazanmıştır:
مِمَّا فِي بُطُونِهِ مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ وَدَمٍ لَبَناً خالِصاً سائِغاً، ثُمَّ بِالتَّذْكِيرِ بِمَا فِي ذَلِكَ مِنَ النِّعْمَةِ عَلَى النَّاسِ إِدْمَاجًا لِلْعِبْرَةِ بِالْمِنَّةِ.
{ مِمَّا فِي بُطُونِهِ مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ وَدَمٍ لَبَناً خالِصاً سائِغاً } “onların karınlarındaki fışkı ile kan arasından, halis ve içimi kolay bir süt”, ardından ibreti nimetle birleştirmek suretiyle bunda insanlar için bulunan nimetin hatırlatılmasıyla [özelleşmiştir].
فَجُمْلَةُ وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ [سُورَة النَّحْل: ٦٥] ، أَيْ كَمَا كَانَ الْقَوْم يَسْمَعُونَ عِبْرَةٌ فِي إِنْزَالِ الْمَاءِ مِنَ السَّمَاءِ لَكُمْ فِي الْأَنْعَامِ عِبْرَةٌ أَيْضًا، إِذْ قَدْ كَانَ الْمُخَاطَبُونَ وَهُمُ الْمُؤْمِنُونَ الْقَوْمَ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ.
{ وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً } “Şüphesiz hayvanlarda da sizin için bir ibret vardır” cümlesi, { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ } “Şüphesiz bunda dinleyen bir kavim için bir delil vardır” [Nahl Suresi: 65] cümlesine matuftur; yani gökten suyun indirilmesinde dinleyen kavim için bir ibret olduğu gibi sizin için hayvanlarda da bir ibret vardır; zira muhataplar -ki onlar müminlerdir- dinleyen kavmin ta kendisidir.
وَضَمِيرُ الْخِطَابِ الْتِفَاتٌ مِنَ الْغَيْبَةِ. وَتَوْكِيدُهَا بِ إِنَّ وَلَامِ الِابْتِدَاءِ كَتَأْكِيدِ الْجُمْلَةِ قَبْلَهَا.
Hitap zamiri gaibden iltifattır. { إِنَّ } ve ibtidâ lâm'ı ile tekit edilmesi ise kendisinden önceki cümlenin tekidi gibidir.
والْأَنْعامِ: اسْمُ جَمْعٍ لِكُلِّ جَمَاعَةٍ مِنْ أَحَدِ أَصْنَافِ الْإِبِلِ وَالْبَقَرِ وَالضَّأْنِ وَالْمَعْزِ.
El-En'âm (الْأَنْعَام); deve, sığır, koyun ve keçi türlerinden herhangi birinin topluluğu için kullanılan bir ism-i cem'dir (topluluk ismidir).
وَالْعِبْرَةُ: مَا يُتَّعَظُ بِهِ وَيُعْتَبَرُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي نِهَايَةِ سُورَةِ يُوسُفَ.
İbret (العِبْرَة): Kendisinden vaaz ve ibret alınan şeydir. Bu husus Yûsuf Suresi'nin sonunda geçmişti.
وَجُمْلَةُ نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهِ وَاقِعَةٌ مَوْقِعَ الْبَيَانِ لِجُمْلَةِ وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً.
{ نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهِ } “Size onların karınlarındakinden içiriyoruz” cümlesi, { وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً } “Şüphesiz hayvanlarda da sizin için bir ibret vardır” cümlesini açıklama konumundadır.
وَالْبُطُونُ: جَمْعُ بَطْنٍ، وَهُوَ اسْمٌ لِلْجَوْفِ الْحَاوِيَةِ لِلْجِهَازِ الْهَضْمِيِّ كُلِّهِ مِنْ مَعِدَةٍ وَكَبِدٍ
Butûn (البُطُون); batn (بَطْن) kelimesinin çoğulu olup mide, karaciğer...
وَأَمْعَاءَ.
...ve bağırsaklardan oluşan sindirim sisteminin tamamını kapsayan karın boşluğunun ismidir.
وَ (مِنْ) فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: مِمَّا فِي بُطُونِهِ ابْتِدَائِيَّةٌ، لِأَنَّ اللَّبَنَ يُفْرَزُ عَنِ الْعَلَفِ الَّذِي فِي الْبُطُون. وَمَا صدق «مَا فِي بُطُونِهِ» الْعَلَفُ. وَيَجُوزُ جَعْلُهَا تَبْعِيضِيَّةً وَيكون مَا صدق «مَا فِي بُطُونِهِ» هُوَ اللَّبَنُ اعْتِدَادًا بِحَالَةِ مُرُورِهِ فِي دَاخِلِ الْأَجْهِزَةِ الْهَضْمِيَّةِ قَبْلَ انْحِدَارِهِ فِي الضَّرْعِ.
Yüce Allah'ın { مِمَّا فِي بُطُونِهِ } buyruğundaki { مِنْ } [harf-i ceri] ibtidâiyyedir (başlangıç bildirir); çünkü süt, karınlardaki yemden salgılanır. [Bu durumda] { مَا فِي بُطُونِهِ } ifadesinin mâ sadakı (karşılığı) yemdir. Onun teb'îziyye (parça bildiren) kılınması da câizdir; o takdirde -memeye inmeden önce sindirim sisteminin içinde geçiş hâli dikkate alınarak- { مَا فِي بُطُونِهِ } ifadesinin mâ sadakı süt olur.
ومِنْ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ زَائِدَةٌ لِتَوْكِيدِ التَّوَسُّطِ، أَيْ يُفْرَزُ فِي حَالَةٍ بَيْنَ حَالَتَيِ الْفَرْثِ وَالدَّمِ.
Yüce Allah'ın { مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ } buyruğundaki { مِنْ } [harf-i ceri], aradalığı pekiştirmek için zâiddir; yani [süt], fışkı ve kan hâllerinin arasındaki bir hâlde salgılanır.
وَوَقَعَ الْبَيَانُ بِ نُسْقِيكُمْ دُونَ أَنْ يُقَالَ: تَشْرَبُونَ أَوْ نَحْوُهُ، إِدْمَاجًا لِلْمِنَّةِ مَعَ الْعِبْرَةِ.
Açıklamanın "içersiniz" veya benzeri bir ifade yerine { نُسْقِيكُمْ } “size içiriyoruz” şeklinde yapılması, nimeti ibretle birleştirmek içindir.
وَوَجْهُ الْعِبْرَةِ فِي ذَلِكَ أَنَّ مَا تَحْتَوِيهِ بُطُونُ الْأَنْعَامِ مِنَ الْعَلَفِ وَالْمَرْعَى يَنْقَلِبُ بِالْهَضْمِ فِي الْمَعِدَةِ، ثُمَّ الْكَبِدِ، ثُمَّ غُدَدِ الضَّرْعِ، مَائِعًا يُسْقَى وَهُوَ مُفْرَزٌ مِنْ بَيْنِ إِفْرَازِ فَرْثٍ وَدَمٍ.
Bundaki ibret yönü şudur: Ehil hayvanların karınlarının ihtiva ettiği yem ve otlak [gıdaları], midedeki, ardından karaciğerdeki, ardından meme bezlerindeki sindirimle içilen bir sıvıya dönüşür ve fışkı ile kan salgısı arasından salgılanır.
وَالْفَرْثُ: الْفَضَلَاتُ الَّتِي تَرَكَهَا الْهَضْمُ الْمُعْدِي فَتَنْحَدِرُ إِلَى الْأَمْعَاءِ فَتَصِيرُ فَرْثًا.
Fers (الْفَرْث): Mide sindiriminin geride bıraktığı ve bağırsaklara inerek fışkı hâline gelen atıklardır.
وَالدَّمُ: إِفْرَازٌ تَفْرِزُهُ الْكَبِدُ مِنَ الْغِذَاءِ الْمُنْحَدِرِ إِلَيْهَا وَيَصْعَدُ إِلَى الْقَلْبِ فَتَدْفَعُهُ حَرَكَة الْقلب الميكانيكية إِلَى الشَّرَايِينِ وَالْعُرُوقِ وَيَبْقَى يَدُورُ كَذَلِكَ بِوَاسِطَةِ الْقَلْبِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ فِي سُورَةِ الْعُقُودِ [٣] .
Kan (الدَّمُ) ise: Karaciğerin kendisine inen besinden salgıladığı, kalbe çıkan, kalbin mekanik hareketiyle atardamarlara ve damarlara pompalanan ve kalp vasıtasıyla bu şekilde dolaşmaya devam eden bir salgıdır. Bunun zikri daha önce Mâide (el-Ukûd) Suresi'ndeki { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ } [3] buyruğunda geçmişti.
وَمَعْنَى كَونِ اللَّبَنِ مِنْ بَيْنِ الْفَرْثِ وَالدَّمِ أَنَّهُ إِفْرَازٌ حَاصِلٌ فِي حِينِ إِفْرَازِ الدَّمِ وَإِفْرَازِ الْفَرْثِ. وَعَلَاقَتُهُ بِالْفَرْثِ أَنَّ الدَّمَ الَّذِي يَنْحَدِرُ فِي عُرُوقِ الضَّرع يمرّ بجوار الْفَضَلَاتِ الْبَوْلِيَّةِ وَالثُّفْلِيَّةِ، فَتُفْرِزُهُ غُدَدُ الضَّرْعِ لَبَنًا كَمَا تُفْرِزُهُ غُدَدُ الْكُلْيَتَيْنِ بَوْلًا بِدُونِ مُعَالَجَةٍ زَائِدَةٍ، وَكَمَا تُفْرِزُ تَكَامِيشُ الْأَمْعَاءِ ثُفْلًا بِدُونِ مُعَالَجَةٍ بِخِلَافِ إِفْرَازِ غُدَدِ الْمَثَانَةِ لِلْمَنِيِّ لِتَوَقُّفِهِ عَلَى مُعَالَجَةٍ يَنْحَدِرُ بِهَا الدَّمُ إِلَيْهَا.
Sütün fışkı ve kan arasından olmasının anlamı; onun, kanın salgılanması ve fışkının salgılanması esnasında meydana gelen bir salgı olmasıdır. Fışkı ile olan ilgisi şudur: Memenin damarlarına inen kan, idrar ve dışkı atıklarının yakınından geçer; meme bezleri de tıpkı böbrek bezlerinin fazladan bir işleme gerek kalmaksızın idrarı salgılaması ve bağırsak kıvrımlarının bir işleme gerek kalmaksızın dışkıyı salgılaması gibi onu süt olarak salgılar. Mesane bezlerinin meni salgılaması ise böyle değildir; zira o, kanın kendisine inmesini sağlayan bir işleme bağlıdır.
وَلَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّ اللَّبَنَ يَتَمَيَّعُ مِنْ بَيْنِ طَبَقَتَيْ فَرْثٍ وَدَمٍ، وَإِنَّمَا الَّذِي أَوْهَمَ ذَلِكَ مَنْ تَوَهَّمَهُ حَمْلُهُ بَيْنِ عَلَى حَقِيقَتِهَا مِنْ ظَرْفِ الْمَكَانِ، وَإِنَّمَا هِيَ
Kastedilen şey sütün fışkı ve kan tabakalarının arasından sıvılaşarak süzülmesi değildir. Bunu böyle vehmeden kimseye bu vehmi veren şey, { بَيْنِ } kelimesini mekân zarfı olan hakiki manasına hamletmesidir. Oysa bu kelime,
تُسْتَعْمَلُ كَثِيرًا فِي الْمَكَانِ الْمَجَازِيِّ فَيُرَادُ بِهَا الْوَسَطُ بَيْنَ مَرْتَبَتَيْنِ كَقَوْلِهِمُ: الشَّجَاعَةُ صِفَةٌ بَيْنَ التَّهَوُّرِ وَالْجُبْنِ. فَمِنْ بَلَاغَةِ الْقُرْآنِ هَذَا التَّعْبِيرُ الْقَرِيبُ لِلْأَفْهَامِ لِكُلِّ طَبَقَةٍ مِنَ النَّاسِ بِحَسَبِ مَبَالِغِ عِلْمِهِمْ، مَعَ كَوْنِهِ مُوَافِقًا لِلْحَقِيقَةِ.
mecazi mekânda çokça kullanılır ve bununla iki mertebe arasındaki orta derece kastedilir; nitekim "Cesaret, atılganlık (tehevvür) ile korkaklık arasında bir sıfattır" denilir. Kur'an'ın belağatındandır ki bu ifade, hakikate uygun olmakla birlikte, ilimlerinin seviyesine göre insanların her tabakası için anlamaya pek yakındır.
وَالْمَعْنَى: إِفْرَازٌ لَيْسَ هُوَ بِدَمٍ لِأَنَّهُ أَلْيَنُ مِنَ الدَّمِ، وَلِأَنَّهُ غَيْرُ بَاقٍ فِي عُرُوقِ الضَّرْعِ كَبَقَاءِ الدَّمِ فِي الْعُرُوقِ، فَهُوَ شَبِيهٌ بِالْفَضَلَاتِ فِي لُزُومِ إِفْرَازِهِ، وَلَيْسَ هُوَ بِالْفَضْلَةِ لِأَنَّهُ إِفْرَازٌ
Manası şudur: [Süt] öyle bir salgıdır ki kandan daha yumuşak olduğu ve kanın damarlarda kalması gibi meme damarlarında kalıcı olmadığı için kan değildir. Dolayısıyla salgılanmasının gerekliliği bakımından atıklara benzer; fakat o bir atık da değildir, çünkü o,
طَاهِرٌ نَافِعٌ مُغَذٍّ، وَلَيْسَ قَذَرًا ضَارًّا غَيْرَ صَالِحٍ لِلتَّغْذِيَةِ كَالْبَوْلِ وَالثُّفْلِ.
temiz, faydalı ve besleyici bir salgıdır; idrar ve dışkı gibi pis, zararlı ve beslenmeye elverişsiz değildir.
وَمَوْقِعُ مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ وَدَمٍ مَوْقِعُ الصِّفَةِ لِ لَبَناً، قُدِّمَتْ عَلَيْهِ لِلِاهْتِمَامِ بِهَا لِأَنَّهَا مَوْضِعُ الْعِبْرَةِ، فَكَانَ لَهَا مَزِيدُ اهْتِمَامٍ، وَقَدْ صَارَتْ بِالتَّقْدِيمِ حَالًا.
{ مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ وَدَمٍ } ifadesinin konumu { لَبَناً } kelimesinin sıfatı konumundadır; ibret mahalli olması hasebiyle kendisine daha fazla ihtimam gösterilmek üzere onun önüne geçirilmiştir ve öne geçirilmekle hâl olmuştur.
وَلَمَّا كَانَ اللَّبَنُ يَحْصُلُ فِي الضَّرْعِ لَا فِي الْبَطْنِ جُعِلَ مَفْعُولًا لِ نُسْقِيكُمْ، وَجُعِلَ مِمَّا فِي بُطُونِهِ تَبْيِينًا لِمَصْدَرِهِ لَا لِمَوْرِدِهِ، فَلَيْسَ اللَّبَنُ مِمَّا فِي الْبُطُونِ وَلِذَلِكَ كَانَ مِمَّا فِي بُطُونِهِ مُتَقَدِّمًا فِي الذِّكْرِ لِيَظْهَرَ أَنَّهُ مُتَعَلِّقٌ بِفِعْلِ نُسْقِيكُمْ وَلَيْسَ وَصْفًا لِلَّبَنِ.
Süt karında değil memede meydana geldiği için { نُسْقِيكُمْ } fiilinin mef'ûlü (nesnesi) kılınmış; { مِمَّا فِي بُطُونِهِ } ifadesi ise onun [bulunduğu] yeri değil [çıktığı] kaynağı beyan etmek için getirilmiştir. Dolayısıyla süt karınlarda bulunan şeylerden değildir; bu yüzden { مِمَّا فِي بُطُونِهِ } ifadesi, { نُسْقِيكُمْ } fiiline taalluk ettiğini ve sütün sıfatı olmadığını göstermek için zikirde öne geçirilmiştir.
وَقَدْ أَحَاطَ بِالْأَوْصَافِ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا لِلَّبَنِ قَوْلُهُ تَعَالَى: خالِصاً سائِغاً لِلشَّارِبِينَ.
Yüce Allah'ın { خالِصاً سائِغاً لِلشَّارِبِينَ } “içenlerin boğazından kolayca geçen halis bir süt” buyruğu, süt için zikrettiğimiz sıfatları bütünüyle kuşatmıştır.
فَخُلُوصُهُ نَزَاهَتُهُ مِمَّا اشْتَمَلَ عَلَيْهِ الْبَوْلُ وَالثُّفْلُ، وَسَوْغُهُ لِلشَّارِبِينَ سَلَامَتُهُ مِمَّا يَشْتَمِلُ عَلَيْهِ الدَّمُ مِنَ الْمَضَارِّ لِمَنْ شَرِبَهُ، فَلِذَلِكَ لَا يُسِيغُهُ الشَّارِبُ وَيَتَجَهَّمُهُ.
Sütün halisliği (خُلُوصُهُ), idrar ve dışkının ihtiva ettiği şeylerden arınmış olmasıdır; içenler için kolay geçimli (سَوْغُهُ) olması ise kanı içen kimseye vereceği zararlardan salim olmasıdır; nitekim [kan zararlı olduğu için] içen kişi onu kolayca yutamaz ve ondan tiksinir.
وَهَذَا الْوَصْفُ الْعَجِيبُ مِنْ مُعْجِزَاتِ الْقُرْآنِ الْعِلْمِيَّةِ، إِذْ هُوَ وَصْفٌ لَمْ يَكُنْ لِأَحَدٍ مِنَ الْعَرَبِ يَوْمَئِذٍ أَنْ يَعْرِفَ دَقَائِقَ تَكْوِينِهِ، وَلَا أَنْ يَأْتِيَ عَلَى وَصْفِهِ بِمَا لَوْ وَصَفَ بِهِ الْعَالِمُ الطَّبِيعِيُّ لَمْ يَصِفْهُ بِأَوْجَزَ مِنْ هَذَا وَأَجْمَعِ.
Bu harikulade tavsif Kur'an'ın ilmî mucizelerindendir; zira bu, o günkü Araplardan hiçbir kimsenin oluşumunun inceliklerini bilmesine ve -şayet bir tabiat bilgini onu tavsif edecek olsaydı- bundan daha veciz ve daha kapsamlı bir şekilde tavsif etmesine imkân olmayan bir nitelendirmedir.
وَإِفْرَادُ ضَمِيرِ الْأَنْعَامِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: مِمَّا فِي بُطُونِهِ مُرَاعَاةً لِكَوْنِ اللَّفْظِ مُفْرَدًا لِأَنَّ اسْمَ الْجَمْعِ لَفْظٌ مُفْرَدٌ، إِذْ لَيْسَ مِنْ صِيَغِ الْجُمُوعِ، فَقَدْ يُرَاعَى
Yüce Allah'ın { مِمَّا فِي بُطُونِهِ } buyruğunda en'âm (ehil hayvanlar) zamirinin tekil getirilmesi, lafzın tekil oluşu gözetildiğindendir; çünkü ism-i cem' (topluluk ismi) lafız olarak tekildir ve çoğul kalıplarından değildir. Nitekim bazen
اللَّفْظُ فَيَأْتِي ضَمِيرُهُ مُفْرَدًا، وَقَدْ يُرَاعَى مَعْنَاهُ فَيُعَامَلُ مُعَامَلَةَ الْجُمُوعِ، كَمَا فِي آيَةِ سُورَةِ الْمُؤْمِنِينَ [٢١] نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِها.
lafız gözetilerek zamiri tekil gelir; bazen de manası gözetilerek Mü'minûn Suresi'nin ayetindeki [21] { نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِها } “size onların karınlarındakinden içiriyoruz” buyruğunda olduğu gibi çoğul muamelesi görür.
وَالْخَالِصُ: الْمُجَرَّدُ مِمَّا يُكَدِّرُ صَفَاءَهُ، فَهُوَ الصَّافِي. وَالسَّائِغُ: السَّهْلُ الْمُرُورِ فِي الْحَلْقِ.
Halis (الْخَالِص): Berraklığını bulandıran şeylerden arındırılmış olandır, yani saf olandır. Sâiğ (السَّائِغ) ise: Boğazdan geçişi kolay olandır.
وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ وَيَعْقُوبَ نُسْقِيكُمْ- بِفَتْحِ النُّونِ- مُضَارِعُ سَقَى. وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَخَلَفٌ- بِضَمِّ النُّونِ- عَلَى أَنَّهُ مُضَارِعُ أَسْقَى، وَهُمَا لُغَتَانِ، وَقَرَأَهُ أَبُو جَعْفَرٍ بِمُثَنَّاةٍ فَوْقِيَّةٍ مَفْتُوحَةٍ عِوَضًا عَنِ النُّونِ عَلَى أَنَّ الضَّمِير للأنعام.
Nâfi', İbn Âmir, Âsım'dan Ebû Bekr ve Ya'kûb { نُسْقِيكُمْ } kelimesini -nûn harfinin fethasıyla- { سَقَى } fiilinin muzarisi olarak okumuştur. İbn Kesîr, Ebû Amr, Âsım'dan Hafs, Hamza, Kisâî ve Halef ise -nûn harfinin dammesiyle- { أَسْقَى } fiilinin muzarisi olarak okumuştur; bunlar iki ayrı lügattir. Ebû Ca'fer ise zamirin en'âma ait olması üzere, nûn harfi yerine fethalı bir tâ ile [teskîkum şeklinde] okumuştur.
[سُورَة النَّحْل (١٦) : آيَة ٦٧]
[Nahl Suresi (16), Ayet 67]
وَمِنْ ثَمَراتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَراً وَرِزْقاً حَسَناً إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ (٦٧)
{ وَمِنْ ثَمَراتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَراً وَرِزْقاً حَسَناً إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ } “Hurmalıkların ve üzümlüklerin meyvelerinden de hem sarhoşluk veren bir içki hem de güzel bir rızık edinirsiniz. Şüphesiz bunda aklını kullanan bir kavim için bir delil vardır.” (67)
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً [سُورَة النَّحْل: ٦٦] .
{ وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً } [Nahl Suresi: 66] cümlesine matuftur.
وَوُجُودُ مِنْ فِي صَدْرِ الْكَلَامِ يَدُلُّ عَلَى تَقْدِيرِ فِعْلٍ يَدُلُّ عَلَيْهِ الْفِعْلُ الَّذِي فِي الْجُمْلَةِ قَبْلَهَا وَهُوَ نُسْقِيكُمْ [النَّحْل: ٦٦] . فَالتَّقْدِيرُ: وَنَسْقِيكُمْ مِنْ ثَمَرَاتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنَابِ. وَلَيْسَ مُتَعَلِّقًا بِ تَتَّخِذُونَ، كَمَا دَلَّ عَلَى ذَلِكَ وُجُودُ (مِنْ) الثَّانِيَةِ فِي قَوْلِهِ:
Sözün başında { مِنْ } harf-i cerinin bulunması, kendisinden önceki cümledeki { نُسْقِيكُمْ } [Nahl: 66] fiilinin delalet ettiği bir fiilin takdir edildiğini gösterir. Takdir şöyledir: “Hurmalıkların ve üzümlerin meyvelerinden de size içiriyoruz.” Bu ifade, O'nun şu buyruğundaki ikinci { مِنْ } harf-i cerinin gösterdiği üzere, { تَتَّخِذُونَ } fiiline taalluk etmez:
تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَراً الْمَانِعُ مِنَ اعْتِبَارِ تَعَلُّقِ مِنْ ثَمَراتِ النَّخِيلِ بِ تَتَّخِذُونَ، فَإِنَّ نُظُمَ الْكَلَامِ يَدُلُّ عَلَى قَصْدِ الْمُتَكَلِّمِ وَلَا يَصِحُّ جَعْلُهُ مُتَعَلِّقًا بِ تَتَّخِذُونَ مُقَدَّمًا عَلَيْهِ، لِأَنَّهُ يَبْعُدُ الْمَعْنَى عَنْ الِامْتِنَانِ بِلُطْفِ اللَّهِ تَعَالَى إِذْ جَعَلَ نَفْسَهُ السَّاقِي لِلنَّاسِ.
{ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَراً } buyruğundaki [ikinci min], { مِنْ ثَمَراتِ النَّخِيلِ } ifadesinin { تَتَّخِذُونَ } fiiline taallukunu kabul etmeye engeldir; zira sözün dizilişi konuşanın maksadına delalet eder. Onun, { تَتَّخِذُونَ } fiiline taalluk eden ve onun önüne geçmiş bir öge kılınması sahih olmaz; çünkü bu durum, manayı, Yüce Allah'ın Kendisini insanlara içiren kılması şeklindeki lütfuyla minnette bulunmasından uzaklaştırır.
وَهَذَا عَطْفٌ مِنْهُ عَلَى مِنَّةٍ، لِأَنَّ نُسْقِيكُمْ وَقَعَ بَيَانًا لِجُمْلَةِ وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً.
Bu, bir nimetin diğer bir nimete atfıdır; çünkü { نُسْقِيكُمْ }, { وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً } cümlesi için bir açıklama olarak gelmiştir.
وَمُفَادُ فِعْلِ نُسْقِيكُمْ مُفَادُ الِامْتِنَانِ لِأَنَّ السَّقْيَ مَزِيَّةٌ. وَكِلْتَا الْعِبْرَتَيْنِ فِي السَّقْيِ.
{ نُسْقِيكُمْ } fiilinin ifade ettiği mana nimet bildirmedir; çünkü içirmek bir ikramdır. İki ibret de içirme hususundadır.
وَالْمُنَاسَبَةُ أَنَّ كِلْتَيْهِمَا مَاءٌ وَأَنَّ كِلْتَيْهِمَا يُضْغَطُ بِالْيَدِ، وَقَدْ أَطْلَقَ
[İkisi arasındaki] münasebet şudur: İkisi de sıvıdır ve ikisi de elle sıkılır; nitekim
الْعَرَبُ الْحَلْبَ عَلَى عَصِيرِ الْخَمْرِ وَالنَّبِيذِ، قَالَ حَسَّانٌ يَذْكُرُ الْخَمْرَ الْمَمْزُوجَةَ وَالْخَالِصَةَ:
Araplar sağma (الْحَلْب) kelimesini şarap ve nebîz sıkımı için de kullanmışlardır. Hassân, karışık ve saf şarabı zikrederek şöyle demiştir:
كِلْتَاهُمَا حَلَبَ الْعَصِيرَ فَعَاطِنِي ... بِزُجَاجَةٍ أَرْخَاهُمَا لِلْمَفْصِلِ
كِلْتَاهُمَا حَلَبَ الْعَصِيرَ فَعَاطِنِي ... بِزُجَاجَةٍ أَرْخَاهُمَا لِلْمَفْصِلِ “İkisi de sıkılmış meyve suyudur; eklemleri en çok gevşeteni bana bir kadehle sun!”
وَيُشِيرُ إِلَى كَوْنِهِمَا عِبْرَتَيْنِ مِنْ نَوْعٍ مُتَقَارِبٍ جَعْلُ التَّذْيِيلِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً عَقِبَ ذِكْرِ السَّقْيَيْنِ دُونَ أَنْ يُذَيِّلَ سَقْيَ الْأَلْبَانِ بِكَوْنِهِ آيَةً، فَالْعِبْرَةُ فِي خلق تِلْكَ الثِّمَارِ صَالِحَةً لِلْعَصْرِ وَالِاخْتِمَارِ، وَمُشْتَمِلَةً عَلَى مَنَافِعَ لِلنَّاسِ وَلَذَّاتٍ. وَقَدْ دَلَّ عَلَى ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ. فَهَذَا مُرْتَبِطٌ بِمَا تَقَدَّمَ مِنَ الْعِبْرَةِ بِخَلْقِ النَّبَاتِ وَالثَّمَرَاتِ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: يُنْبِتُ لَكُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَالزَّيْتُونَ وَالنَّخِيلَ [سُورَة النَّحْل: ١١] الْآيَةَ.
Bu ikisinin birbirine yakın türden iki ibret olduğuna, sütlerin içirilmesini bir âyet kılmakla fezleke yapmayıp iki içirmenin zikrinin hemen ardından Yüce Allah'ın { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً } buyruğu ile fezleke yapması işaret etmektedir. Buradaki ibret, o meyvelerin sıkılmaya ve mayalanmaya elverişli olarak, insanlar için faydaları ve lezzetleri ihtiva edecek şekilde yaratılmasındadır. Buna Yüce Allah'ın { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ } “Şüphesiz bunda aklını kullanan bir kavim için bir delil vardır” buyruğu delalet etmiştir. Bu da daha önce Yüce Allah'ın { يُنْبِتُ لَكُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَالزَّيْتُونَ وَالنَّخِيلَ } [Nahl Suresi: 11] ayetinde geçen bitkilerin ve meyvelerin yaratılışındaki ibretle bağlantılıdır.
وَجُمْلَةُ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَراً إِلَخْ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ.
{ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَراً } ilh. cümlesi hâl konumundadır.
وَ (مِنْ) فِي الْمَوْضِعَيْنِ ابْتِدَائِيَّةٌ، فَالْأُولَى مُتَعَلِّقَةٌ بِفِعْلِ نُسْقِيكُمْ الْمُقَدَّرِ، وَالثَّانِيَةُ مُتَعَلِّقَةٌ بِفِعْلِ تَتَّخِذُونَ. وَلَيْسَتِ الثَّانِيَةُ تَبْعِيضِيَّةً، لِأَنَّ السَّكَرَ لَيْسَ بَعْضَ الثَّمَرَاتِ، فَمَعْنَى الِابْتِدَاءِ يَنْتَظِمُ كِلَا الْحَرْفَيْنِ.
Her iki yerdeki { مِنْ } [harf-i ceri] ibtidâiyyedir (başlangıç bildirir); birincisi mukadder olan { نُسْقِيكُمْ } fiiline, ikincisi ise { تَتَّخِذُونَ } fiiline taalluk etmektedir. İkincisi teb'îziyye (parça bildiren) değildir, çünkü sarhoşluk verici içki meyvelerin bir parçası değildir; dolayısıyla ibtidâ manası her iki harfi de içine alır.
وَالسَّكَرُ- بِفَتْحَتَيْنِ-: الشَّرَابُ الْمُسْكِرُ.
Seker (السَّكَرُ) -iki fetha ile-: Sarhoşluk veren içkidir.
وَهَذَا امْتِنَانٌ بِمَا فِيهِ لَذَّتُهُمُ الْمَرْغُوبَةُ لَدَيْهِمْ وَالْمُتَفَشِّيَةُ فِيهِمْ (وَذَلِكَ قَبْلَ تَحْرِيمِ الْخَمْرِ لِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَكِّيَّةٌ وَتَحْرِيمُ الْخَمْرِ نَزَلَ بِالْمَدِينَةِ) فَالِامْتِنَانُ حِينَئِذٍ بِمُبَاحٍ.
Bu, kendileri nezdinde arzulanan ve aralarında yaygın olan lezzetleriyle minnette bulunmadır (bu durum şarabın haram kılınmasından öncedir; zira bu ayet Mekkîdir, şarabın haram kılınması ise Medine'de inmiştir). Dolayısıyla o esnadaki minnet mubah bir şeyledir.
وَالرِّزْقُ: الطَّعَامُ، وَوُصِفَ بِ حَسَناً لِمَا فِيهِ مِنَ الْمَنَافِعِ، وَذَلِكَ التَّمْرُ وَالْعِنَبُ
Rızık (الرِّزْقُ): Yiyecektir; içindeki faydalardan ötürü { حَسَناً } “güzel” olarak nitelenmiştir ki bu da hurma ve üzümdür.
لِأَنَّهُمَا حُلْوَانِ لَذِيذَانِ يُؤْكَلَانِ رَطْبَيْنِ وَيَابِسَيْنِ قَابِلَانِ لِلِادِّخَارِ، وَمِنْ أَحْوَالِ عَصِيرِ الْعِنَبِ أَنْ يَصِيرَ خَلًّا وَرُبًّا.
Çünkü bu ikisi tatlı ve lezzetlidir; hem yaş hem kuru olarak yenir, depolanmaya elverişlidir. Üzüm suyunun hallerinden biri de sirke ve pekmez olmasıdır.
وَجُمْلَةُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ تَكْرِيرٌ لِتَعْدَادِ الْآيَةِ لِأَنَّهَا آيَةٌ مُسْتَقِلَّةٌ.
{ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ } cümlesi, müstakil bir delil olması sebebiyle ayetin sayımını tekrar etmektir.
وَالْقَوْلُ فِي جُمْلَةِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ مِثْلُ قَوْلِهِ آنِفًا: إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ [سُورَة النَّحْل: ٦٥] . وَالْإِشَارَةُ إِلَى جَمِيعِ مَا ذُكِرَ مِنْ نِعْمَةِ سَقْيِ الْأَلْبَانِ وَسَقْيِ السَّكَرِ وَطُعْمِ الثَّمَرِ.
{ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ } cümlesi hakkındaki söz, az önce geçen { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ } [Nahl Suresi: 65] buyruğu gibidir. İşaret, süt içirme, sarhoşluk verici içki içirme ve meyve yedirme nimetlerinden zikredilenlerin tamamınadır.
وَاخْتِيرَ وَصْفُ الْعَقْلِ هُنَا لِأَنَّ دَلَالَةَ تَكْوِينِ أَلْبَانِ الْأَنْعَامِ عَلَى حِكْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى يَحْتَاجُ إِلَى تَدَبُّرٍ فِيمَا وَصَفَتْهُ الْآيَةُ هُنَا، وَلَيْسَ هُوَ بِبَدِيهِيٍّ كَدَلَالَةِ الْمَطَرِ كَمَا تقدم.
Burada akıl vasfının seçilmesi; ehil hayvanların sütlerinin oluşumunun Yüce Allah'ın hikmetine delaletinin, ayetin burada tavsif ettiği şey üzerinde tefekkür etmeyi gerektirmesindendir; zira daha önce geçtiği üzere bu delalet, yağmurun delaleti gibi bedihî (apaçık) değildir.
[٦٨، ٦٩]
[68, 69]
[سُورَة النَّحْل (١٦) : الْآيَات ٦٨ إِلَى ٦٩]
[Nahl Suresi (16), Ayetler 68-69]
وَأَوْحى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً وَمِنَ الشَّجَرِ وَمِمَّا يَعْرِشُونَ (٦٨) ثُمَّ كُلِي مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلاً يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها شَرابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ (٦٩)
{ وَأَوْحى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً وَمِنَ الشَّجَرِ وَمِمَّا يَعْرِشُونَ (٦٨) ثُمَّ كُلِي مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلاً يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها شَرابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ } “Rabbin bal arısına şöyle vahyetti: 'Dağlardan, ağaçlardan ve insanların kurdukları çardaklardan evler edin. Sonra her türlü meyveden ye de boyun eğerek Rabbinin yollarına gir.' Onların karınlarından, renkleri çeşit çeşit bir içecek çıkar ki onda insanlar için şifa vardır. Şüphesiz bunda düşünen bir kavim için bir delil vardır.” (68-69)
عَطْفُ عِبْرَةٍ عَلَى عِبْرَةٍ وَمِنَّةٍ عَلَى مِنَّةٍ. وَغَيَّرَ أُسْلُوبَ الِاعْتِبَارِ لِمَا فِي هَذِهِ الْعِبْرَةِ مِنْ تَنْبِيهٍ عَلَى عَظِيمِ حِكْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى، إِذْ أَوْدَعَ فِي خِلْقَةِ الْحَشَرَةِ الضَّعِيفَةِ هَذِهِ الصَّنْعَةَ الْعَظِيمَةَ وَجَعَلَ فِيهَا هَذِهِ الْمَنْفَعَةَ، كَمَا أَوْدَعَ فِي الْأَنْعَامِ أَلْبَانَهَا وَأَوْدَعَ فِي ثَمَرَاتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنَابِ شَرَابًا، وَكَانَ مَا فِي بُطُونِ النَّحْلِ وَسَطًا بَيْنَ مَا فِي بُطُونِ الْأَنْعَامِ وَمَا فِي قَلْبِ الثِّمَارِ، فَإِنَّ النَّحْلَ يَمْتَصُّ مَا فِي الثَّمَرَاتِ وَالْأَنْوَارِ مِنَ الْمَوَادِّ السُّكَّرِيَّةِ الْعَسَلِيَّةِ ثُمَّ يُخْرِجُهُ عَسَلًا كَمَا يَخْرُجُ اللَّبَنُ مِنْ خُلَاصَةِ الْمَرْعَى.
Bu, bir ibretin diğer bir ibrete, bir nimetin diğer bir nimete atfıdır. Bu ibrette, Yüce Allah'ın -ehil hayvanlara sütlerini yerleştirdiği ve hurmalıklar ile üzümlerin meyvelerine içeceği yerleştirdiği gibi- bu zayıf böceğin yaratılışına bu muazzam sanatı yerleştirmesi ve içine bu menfaati koyması hususundaki yüce hikmetine dikkat çekme bulunduğu için ibret alma üslubunu değiştirmiştir. Arıların karınlarındakiler, ehil hayvanların karınlarındakiler ile meyvelerin özündekiler arasında bir vasattır; zira arı, meyvelerde ve çiçeklerde bulunan şekerli ve ballı maddeleri emer, sonra da sütün otlağın özünden çıkması gibi onu bal olarak çıkarır.
وَفِيهِ عِبْرَةٌ أُخْرَى وَهِيَ أَنْ أَوْدَعَ اللَّهُ فِي ذُبَابَةِ النَّحْلِ إِدْرَاكًا لِصُنْعٍ مُحْكَمٍ مَضْبُوطٍ مُنْتِجٍ شَرَابًا نَافِعًا لَا يَحْتَاجُ إِلَى حَلْبِ الْحَالِبِ.
Bunda başka bir ibret daha vardır ki o da Allah'ın arı sineğine, sağanın sağmasına ihtiyaç duymayan faydalı bir içecek üreten sağlam ve muntazam bir yapma idrakini yerleştirmiş olmasıdır.
فَافْتُتِحَتِ الْجُمْلَةُ بِفِعْلِ أَوْحى دُونَ أَنْ تُفْتَتَحَ بِاسْمِ الْجَلَالَةِ مِثْلُ جُمْلَةِ وَاللَّهُ أَنْزَلَ [سُورَة النَّحْل: ٦٥] ، لِمَا فِي أَوْحى مِنَ الْإِيمَاءِ إِلَى إِلْهَامِ تِلْكَ الْحَشَرَةِ الضَّعِيفَةِ تَدْبِيرًا عَجِيبًا وَعَمَلًا مُتْقَنًا وَهَنْدَسَةً فِي الْجِبِلَّةِ.
{ وَاللَّهُ أَنْزَلَ } [Nahl Suresi: 65] cümlesi gibi lafza-i celâl ile başlanmayıp cümlenin { أَوْحى } fiiliyle açılması; { أَوْحى } fiilinde, o zayıf böceğe harikulade bir sevk ve idare, kusursuz bir amel ve yaratılıştan gelen bir mühendisliğin ilham edildiğine işaret bulunmasındandır.
فَكَانَ ذَلِكَ الْإِلْهَامُ فِي ذَاتِهِ دَلِيلًا عَلَى عَظِيمِ حِكْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى فَضْلًا عَلَى مَا بَعْدَهُ مِنْ دَلَالَةٍ عَلَى قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَمِنَّةً مِنْهُ.
Dolayısıyla bu ilham, bizzat kendisi Yüce Allah'ın kudretine ve O'ndan bir nimet olduğuna delalet eden sonraki şeylerin yanı sıra, Yüce Allah'ın yüce hikmetine de bir delildir.
وَالْوَحْيُ: الْكَلَامُ الْخَفِيُّ وَالْإِشَارَةُ الدَّالَّةُ عَلَى مَعْنًى كَلَامِيٍّ. وَمِنْهُ سُمِّيَ مَا يُلْقِيهِ
Vahiy (الْوَحْي): Gizli söz ve söz manasına delalet eden işarettir. Meleğin peygambere ilettiği şeye vahiy denmesi de bundandır;
الْمَلَكُ إِلَى الرَّسُولِ وَحْيًا لِأَنَّهُ خَفِيٌّ عَنْ أَسْمَاعِ النَّاسِ.
çünkü o, insanların işitmesinden gizlidir.
وَأُطْلِقَ الْوَحْيُ هُنَا عَلَى التَّكْوِينِ الْخَفِيِّ الَّذِي أَوْدَعَهُ اللَّهُ فِي طَبِيعَةِ النَّحْلِ، بِحَيْثُ تَنْسَاقُ إِلَى عَمَلٍ مُنَظَّمٍ مُرَتَّبٍ بَعْضُهُ عَلَى بَعْضٍ لَا يَخْتَلِفُ فِيهِ آحَادُهَا تَشْبِيهًا لِلْإِلْهَامِ بِكَلَامٍ خَفِيٍّ يَتَضَمَّنُ ذَلِكَ التَّرْتِيبَ الشَّبِيهَ بِعَمَلِ الْمُتَعَلِّمِ بِتَعْلِيمِ الْمُعَلِّمِ، أَوِ الْمُؤْتَمَرِ بِإِرْشَادِ الْآمِرِ، الَّذِي تَلَقَّاهُ سِرًّا، فَإِطْلَاقُ الْوَحْيِ اسْتِعَارَةٌ تَمْثِيلِيَّةٌ.
Burada vahiy, arının tabiatına Allah'ın yerleştirdiği gizli yaratılışa (sevk-i tabiiye) ıtlak olunmuştur; öyle ki arılar, fertleri arasında hiçbir farklılık olmaksızın birbirini takip eden düzenli ve intizamlı bir amele yönelirler. Bu, ilhamın; hocanın öğretmesiyle öğrenenin amelini veya emredenin gizlice talimat verdiği kişinin amirinin rehberliğiyle amelini andıran bu intizamı içeren gizli bir söze benzetilmesidir. Dolayısıyla vahiy lafzının kullanılması temsîlî bir istiâredir.
والنَّحْلِ: اسْمُ جِنْسٍ جَمْعِيٍّ، وَاحِدُهُ نَحْلَةٌ، وَهُوَ ذُبَابٌ لَهُ جِرْمٌ بِقَدْرِ ضِعْفَيْ جِرْمِ الذُّبَابِ الْمُتَعَارَفِ، وَأَرْبَعَةُ أَجْنِحَةٍ، وَلَوْنُ بَطْنِهِ أَسْمَرُ إِلَى الْحُمْرَةِ، وَفِي خُرْطُومِهِ شَوْكَةٌ دَقِيقَةٌ كَالشَّوْكَةِ الَّتِي فِي ثَمَرَةِ التِّينِ الْبَرْبَرِيِّ (الْمُسَمَّى بِالْهِنْدِيِّ) مُخْتَفِيَةٌ تَحْتَ خُرْطُومِهِ يَلْسَعُ بِهَا مَا يَخَافُهُ مِنَ الْحَيَوَانِ، فَتَسُمَّ الْمَوْضِعَ سُمًّا غَيْرَ قَوِيٍّ، وَلَكِنَّ الذُّبَابَةَ إِذَا انْفَصَلَتْ شَوْكَتُهَا تَمُوتُ. وَهُوَ ثَلَاثَةُ أَصْنَافٍ: ذَكَرٌ وَأُنْثَى وَخُنْثَى، فَالذُّكُورُ هِيَ الَّتِي تَحْرُسُ بُيُوتَهَا وَلِذَلِكَ تَكُونُ مُحَوِّمَةً بِالطَّيَرَانِ وَالدَّوِيِّ أَمَامَ الْبَيْتِ وَهِيَ تُلَقِّحُ الْإِنَاثَ لَقَاحًا بِهِ تَلِدُ الْإِنَاثُ إِنَاثًا.
Nahl (النَّحْل), cins-i cem'î (topluluk ismi) olup tekili nahle (نَحْلَة)'dir. O, bilinen sineğin cüssesinin iki katı büyüklüğünde, dört kanatlı, karnının rengi kızıla çalan esmerlikte bir sinektir (uçan böcektir). Hortumunda, Frenk inciri (Hint inciri de denilen kaktüs meyvesi) meyvesindeki diken gibi ince, hortumunun altında gizli bir diken (iğne) bulunur; korktuğu hayvana onunla sokar ve soktuğu yeri pek kuvvetli olmayan bir zehirle zehirler, ancak sinek iğnesi koptuğunda ölür. Arı üç sınıftır: Erkek, dişi ve hünsâ (işçi arı). Erkekler kovanlarını bekleyenlerdir; bu sebeple kovanın önünde uçup vızıldayarak dolaşırlar ve dişileri, kendisiyle dişilerin dişi doğuracağı bir aşılamayla aşılarlar.
وَالْإِنَاثُ هِيَ الْمُسَمَّاةُ الْيَعَاسِيبَ، وَهِيَ أَضْخَمُ جِرْمًا مِنَ الذُّكُورِ. وَلَا تَكُونُ الَّتِي تَلِدُ فِي الْبُيُوتِ إِلَّا أُنْثَى وَاحِدَةٌ، وَهِيَ قَدْ تَلِدُ بِدُونِ لِقَاحِ ذَكَرٍ وَلَكِنَّهَا فِي هَذِهِ الْحَالَةِ لَا تَلِدُ إِلَّا ذُكُورًا فَلَيْسَ فِي أَفْرَاخِهَا فَائِدَةٌ لِإِنْتَاجِ الْوَالِدَاتِ.
Dişiler ise ya'sûb (kraliçe arı) diye isimlendirilenlerdir ve cüssece erkeklerden daha iridirler. Kovanda doğuran sadece tek bir dişi bulunur. O bazen erkeğin aşılaması olmaksızın da yumurtlayabilir; fakat bu durumda sadece erkek yumurtlar, dolayısıyla yavrularında doğuracak dişilerin üretimi açısından bir fayda bulunmaz.
وَأَمَّا الْخُنْثَى فَهِيَ الَّتِي تُفْرِزُ الْعَسَلَ، وَهِيَ الْعَوَاسِلُ، وَهِيَ أَصْغَرُ جِرْمًا مِنَ الذُّكُورِ وَهِيَ مُعْظَمُ سُكَّانِ بَيْتِ النَّحْلِ.
Hünsâya (işçi arıya) gelince, o balı salgılayandır; bunlar avâsildir (bal yapan işçilerdir), cüssece erkeklerden daha küçüktürler ve arı kovanı nüfusunun çoğunluğunu oluştururlar.
وَ (أَن) تَفْسِيرِيَّةٌ، وَهِيَ تَرْشِيحٌ لِلِاسْتِعَارَةِ التَّمْثِيلِيَّةِ، لِأَنَّ أَنِ التَّفْسِيرِيَّةَ مِنْ رَوَادِفِ الْأَفْعَالِ الدَّالَّةِ عَلَى مَعْنَى الْقَوْلِ دُونَ حُرُوفِهِ.
{ أَن } tefsîriyyedir ve temsîlî istiâre için bir terşîhtir (destektir); zira tefsîriyye olan { أَن }, lafzı değil manası söz bildiren fiillerin ardı sıra gelen edatlardandır.
وَاتِّخَاذُ الْبُيُوتِ هُوَ أَوَّلُ مَرَاتِبِ الصُّنْعِ الدَّقِيقِ الَّذِي أَوْدَعَهُ اللَّهُ فِي طَبَائِعِ النَّحْلِ فَإِنَّهَا تَبْنِي بُيُوتًا بِنِظَامٍ دَقِيقٍ، ثُمَّ تُقَسِّمُ أَجْزَاءَهَا أَقْسَامًا مُتَسَاوِيَةً بِأَشْكَالٍ مُسَدَّسَةِ الْأَضْلَاعِ بِحَيْثُ لَا يَتَخَلَّلُ بَيْنَهَا فَرَاغٌ تَنْسَابُ مِنْهُ الْحَشَرَاتُ، لِأَنَّ خَصَائِصَ الْأَشْكَالِ الْمُسَدَّسَةِ إِذَا ضُمَّ بَعْضُهَا إِلَى بَعْضٍ أَنْ تَتَّصِلَ فَتَصِيرُ كَقِطْعَةٍ وَاحِدَةٍ، وَمَا عَدَاهَا مِنَ الْأَشْكَالِ مِنَ الْمُثَلَّثِ إِلَى الْمُعَشَّرِ إِذَا جُمِعَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهَا إِلَى أَمْثَالِهِ لَمْ تَتَّصِلْ وَحَصَلَتْ بَيْنَهَا فُرَجٌ، ثُمَّ تَغُشِّي عَلَى سُطُوحِ الْمُسَدَّسَاتِ بِمَادَّةِ الشَّمْعِ، وَهُوَ مَادَّةٌ دُهْنِيَّةٌ مُتَمَيِّعَةٌ أَقْرَبُ إِلَى الْجُمُودِ، تَتَكَوَّنُ فِي كِيسٍ دَقِيقٍ جدا تَحت حَلقَة بَطْنِ النَّحْلَةِ الْعَامِلَةِ فَتَرْفَعُهُ النَّحْلَةُ بِأَرْجُلِهَا إِلَى فَمِهَا وَتَمْضُغُهُ وَتَضَعُ بَعْضَهُ لَصْقَ بَعْضٍ لِبِنَاءِ الْمُسَدَّسِ الْمُسَمَّى بِالشَّهْدِ لِتَمْنَعَ تَسَرُّبَ الْعَسَلِ مِنْهَا.
Evler edinmek, Allah'ın arıların tabiatına yerleştirdiği ince sanat mertebelerinin ilkidir; zira onlar ince bir nizamla evler yaparlar, sonra da onun kısımlarını, aralarından böceklerin sızabileceği hiçbir boşluk kalmayacak şekilde altıgen kenarlı şekillerle eşit parçalara bölerler. Çünkü altıgen şekillerin özelliği, birbirine bitiştirildiklerinde tek bir parça gibi kaynaşmasıdır; üçgenden ongine kadar olan diğer şekiller ise her biri benzerleriyle bir araya getirildiğinde birbirine tam yapışmaz ve aralarında boşluklar kalır. Sonra bu altıgenlerin yüzeylerini balmumu maddesiyle kaplarlar. Balmumu, işçi arının karnının halkası altında çok ince bir kesede oluşan, donmaya yakın, akışkan yağlı bir maddedir; arı onu ayaklarıyla ağzına götürür, çiğner ve balın sızmasını önlemek için petek denilen altıgeni inşa etmek üzere birbirine yapıştırarak dizer.
وَلَمَّا كَانَتْ بُيُوتُ النَّحْلِ مَعْرُوفَةٌ لِلْمُخَاطَبِينَ اكْتُفِيَ فِي الِاعْتِبَارِ بِهَا بِالتَّنْبِيهِ عَلَيْهَا وَالتَّذْكِيرِ بِهَا.
Arı kovanları muhataplarca bilindiği için, onlardan ibret alma hususunda sadece dikkat çekmek ve hatırlatmakla yetinilmiştir.
وَأُشِيرَ إِلَى أَنَّهَا تُتَّخَذُ فِي أَحْسَنِ الْبِقَاعِ مِنَ الْجِبَالِ أَوِ الشَّجَرِ أَوِ الْعَرْشِ دُونَ بُيُوتِ الْحَشَرَاتِ الْأُخْرَى، وَذَلِكَ لِشَرَفِهَا بِمَا تَحْتَوِيهِ مِنَ الْمَنَافِعِ، وَبِمَا تَشْتَمِلُ عَلَيْهِ مِنْ دَقَائِقِ الصَّنْعَةِ أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى فِي ضِدِّهَا: وَإِنَّ أَوْهَنَ الْبُيُوتِ لَبَيْتُ الْعَنْكَبُوتِ [سُورَة الْعَنْكَبُوتِ: ٤١] .
Diğer böceklerin yuvalarının aksine, arı kovanlarının dağlardan, ağaçlardan veya çardaklardan en güzel mekanlarda edinildiğine işaret edilmiştir; bu da içerdiği faydalar ve kapsadığı ince sanat sebebiyle onun şerefinden ötürüdür. Baksana O'nun, bunun zıddı hakkındaki şu buyruğuna: { وَإِنَّ أَوْهَنَ الْبُيُوتِ لَبَيْتُ الْعَنْكَبُوتِ } “Şüphesiz evlerin en çürüğü elbette örümcek yuvasıdır.” [Ankebût Suresi: 41].
وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى الْجِبَالِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ اجْعَلْ عَلى كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءاً فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٦٠] .
Dağlar hakkındaki açıklama Bakara Suresi'ndeki { ثُمَّ اجْعَلْ عَلى كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءاً } “Sonra her dağın üzerine onlardan bir parça koy” [Bakara: 260] ayetinde geçmişti.
ومِنَ الدَّاخِلَةُ عَلَى الْجِبالِ وَمَا عُطِفَ عَلَيْهَا بِمَعْنَى (فِي) ، وَأَصْلُهَا مِنَ الِابْتِدَائِيَّةُ، فَالتَّعْبِيرُ بِهَا دُونَ (فِي) الظَّرْفِيَّةِ لِأَنَّ النَّحْلَ تَبْنِي لِنَفْسِهَا بُيُوتًا وَلَا تَجْعَلُ بُيُوتَهَا جُحُورَ الْجِبَالِ وَلَا أَغْصَانَ الشَّجَرِ وَلَا أَعْوَادَ الْعَرِيشِ
{ الْجِبالِ } kelimesi ve ona matuf olanlar üzerine dahil olan { مِنَ } edatı { فِي } manasındadır; aslı ise ibtidâiyye (başlangıç bildiren) { مِنْ }'dir. Zarfiyet bildiren { فِي } yerine onunla ifade edilmesi; arının kendisi için evler inşa etmesi, dağ kovuklarını, ağaç dallarını ve çardak çıtalarını doğrudan yuva edinmemesinden dolayıdır.
وَذَلِكَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى [سُورَة الْبَقَرَة: ١٢٥] . وَلَيْسَتْ مِثْلَ (مِنْ) الَّتِي فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
Bu durum, Yüce Allah'ın şu kavli gibidir: { وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى } “İbrahim'in makamından bir namazgâh edinin.” [Bakara Suresi: 125]. Bu, Yüce Allah'ın şu kavlindeki { مِنْ } gibi değildir:
وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْجِبالِ أَكْناناً [سُورَة النَّحْل: ٨١] .
{ وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْجِبالِ أَكْناناً } “Ve dağlardan sizin için sığınaklar kıldı.” [Nahl Suresi: 81].
وَ «مَا يَعْرِشُونَ» أَيْ مَا يَجْعَلُونَهُ عروشا، جمع عرش، وَهُوَ مَجْلِسٌ مُرْتَفِعٌ عَلَى الْأَرْضِ فِي الْحَائِطِ أَوِ الْحَقْلِ يُتَّخَذُ مِنْ أَعْوَادٍ وَيُسَقَّفُ أَعْلَاهُ بِوَرَقٍ وَنَحْوِهِ لِيَكُونَ لَهُ ظِلٌّ فَيَجْلِسُ فِيهِ صَاحِبُهُ مُشْرِفًا عَلَى مَا حَوْلَهُ.
{ وَمِمَّا يَعْرِشُونَ } yani arîş kıldıkları (çardak yaptıkları) şeylerdir. Arîş (عرش), çoğulu urûş (عروش) olup bahçe duvarında veya tarlada çıtalardan yapılan, gölgelik olsun ve sahibi etrafı gözetleyerek içinde otursun diye üzeri yaprak ve benzeri şeylerle örtülen, yerden yüksek oturma yeridir.
يُقَالُ: عَرَّشَ، إِذَا بَنَى وَرَفَعَ، وَمِنْهُ سُمِّيَ السَّرِيرُ الَّذِي يَرْتَفِعُ عَنِ الْأَرْضِ لِيَجْلِسَ عَلَيْهِ الْعُظَمَاءُ عَرْشًا.
İnşa edip yükselttiğinde 'arreşe (عَرَّشَ)' denir; ileri gelenlerin üzerine oturması için yerden yükseltilen tahta da bu sebeple arş (عَرْش) adı verilmiştir.
وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشاتٍ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٤١] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَما كانُوا يَعْرِشُونَ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [١٣٧] .
Bu husus En'âm Suresi'nde Yüce Allah'ın { وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشاتٍ } “Çardaklı bahçeleri inşa eden O'dur” [141] buyruğu ile A'râf Suresi'ndeki { وَما كانُوا يَعْرِشُونَ } “Ve yükseltmekte oldukları çardakları” [137] buyruğunda geçmişti.
وَقَرَأَ جُمْهُورُ الْقُرَّاءِ- بِكَسْرِ رَاءِ- يَعْرِشُونَ. وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ- بِضَمِّهَا-.
Kurrâ cumhûru { يَعْرِشُونَ } kelimesini 'râ' harfinin kesresiyle (ya'rişûn) okumuştur. İbn Âmir ise 'râ' harfinin dammesiyle (ya'ruşûn) okumuştur.
وثُمَّ لِلتَّرْتِيبِ الرُّتَبِيِّ، لِأَنَّ إِلْهَامَ النَّحْلِ لِلْأَكْلِ مِنَ الثَّمَرَاتِ يَتَرَتَّبُ عَلَيْهِ تَكَوُّنُ الْعَسَلِ فِي بُطُونِهَا، وَذَلِكَ أَعْلَى رُتْبَةً مِنَ اتِّخَاذِهَا الْبُيُوتَ لِاخْتِصَاصِهَا بِالْعَسَلِ دُونَ غَيْرِهَا مِنَ الْحَشَرَاتِ الَّتِي تَبْنِي الْبُيُوتَ، وَلِأَنَّهُ أَعْظَمُ فَائِدَةً لِلْإِنْسَانِ، وَلِأَنَّ مِنْهُ قُوتَهَا الَّذِي بِهِ بَقَاؤُهَا. وَسُمِّيَ امْتِصَاصُهَا أَكْلًا لِأَنَّهَا تَقْتَاتَهُ فَلَيْسَ هُوَ بِشُرْبٍ.
{ ثُمَّ } edatı rütbî (derece bakımından) tertip içindir; çünkü arıya meyvelerden yemesinin ilham edilmesi, karınlarında balın oluşması sonucunu doğurur ki bu, yuva yapan diğer böceklerden farklı olarak bala has kılınması sebebiyle, insan için daha büyük fayda taşıdığından ve hayatının devamını sağlayan kendi azığı da ondan ibaret olduğundan yuva edinmesinden daha üstün bir mertebedir. Onun emmesine 'yeme' denilmiştir; çünkü onunla beslenmektedir, dolayısıyla o alelade bir içme değildir.
والثَّمَراتِ: جَمْعُ ثَمَرَةٍ. وَأَصْلُ الثَّمَرَةِ مَا تُخْرِجُهُ الشَّجَرَةُ مِنْ غَلَّةٍ، مِثْلُ التَّمْرِ وَالْعِنَبِ وَالنَّحْلُ يَمْتَصُّ مِنَ الْأَزْهَارِ قَبْلَ أَنْ تَصِيرَ ثَمَرَاتٍ، فَأُطْلِقَ الثَّمَراتِ فِي الْآيَةِ عَلَى الْأَزْهَارِ عَلَى سَبِيلِ الْمَجَازِ الْمُرْسَلِ بِعَلَاقَةِ الْأَوَّلِ.
{ الثَّمَراتِ } kelimesi semere (ثَمَرَة)'nin çoğuludur. Semerenin aslı; hurma ve üzüm gibi ağacın çıkardığı mahsuldür. Arı ise henüz meyve haline gelmeden önce çiçeklerden emer. Bu ayette 'semarât' lafzı, başlangıç alakasına dayalı mecâz-ı mürsel yoluyla çiçeklere ıtlak olunmuştur.
وَعُطِفَتْ جُمْلَةُ فَاسْلُكِي بِفَاءِ التَّفْرِيعِ لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ اللَّهَ أَوْدَعَ فِي طَبْعِ النَّحْلِ عِنْدَ الرَّعْيِ التَّنَقُّلَ مِنْ زَهْرَةٍ إِلَى زَهْرَةٍ وَمِنْ رَوْضَةٍ إِلَى رَوْضَةٍ، وَإِذَا لَمْ تَجِدْ زَهْرَةً أَبْعَدَتْ الِانْتِجَاعَ ثُمَّ إِذَا شَبِعَتْ قَصَدَتِ الْمُبَادَرَةَ بِالطَّيَرَانِ عَقِبَ الشِّبَعِ لِتَرْجِعَ إِلَى بُيُوتِهَا فَتَقْذِفُ مِنْ بُطُونِهَا الْعَسَلَ الَّذِي يَفْضُلُ عَنْ قُوتِهَا، فَذَلِكَ السُّلُوكُ مُفَرَّعٌ عَلَى طَبِيعَةِ أَكْلِهَا.
{ فَاسْلُكِي } cümlesi, Allah'ın otlama esnasında arının tabiatına çiçekten çiçeğe ve bahçeden bahçeye geçme sevk-i tabiîsini yerleştirdiğine işaret etmek için tafsil/ta'kib fâ'sı ile matuf kılınmıştır. Arı çiçek bulamadığında otlak arayışını uzaklaştırır; sonra doyduğunda, doymanın hemen akabinde yuvasına dönmek üzere uçmaya yönelir ve besininden arta kalan balı karnından çıkarır. Dolayısıyla bu yollara koyulma, onun yeme tabiatı üzerine terettüp etmiştir.
وَبَيَانُ ذَلِكَ أَنَّ لِلْأَزْهَارِ وَلِلثِّمَارِ غُدَدًا دَقِيقَةً تَفْرِزُ سَائِلًا سُكَّرِيًّا تَمْتَصُّهُ النَّحْلُ وَتَمْلَأُ بِهِ مَا هُوَ كَالْحَوَاصِلِ فِي بُطُونِهَا وَهُوَ يَزْدَادُ حَلَاوَةً فِي بُطُونِ النَّحْلِ بِاخْتِلَاطِهِ بِمَوَادٍّ كِيمْيَائِيَّةٍ مُودَعَةٍ فِي بُطُونِ النَّحْلِ، فَإِذَا رَاحَتْ مِنْ مَرْعَاهَا إِلَى بُيُوتِهَا أَخْرَجَتْ مِنْ أَفْوَاهِهَا مَا حَصَلَ فِي بُطُونِهَا بَعْدَ أَنْ أَخَذَ مِنْهُ جِسْمُهَا مَا يَحْتَاجُهُ لِقُوتِهِ، وَذَلِكَ يُشْبِهُ اجْتِرَارَ الْحَيَوَانِ الْمُجْتَرِّ.
Bunun açıklaması şudur: Çiçeklerin ve meyvelerin şekerli bir sıvı salgılayan ince bezleri vardır; arı bunu emer ve karnındaki kursak benzeri kısımları onunla doldurur. Bu sıvı, karnına yerleştirilmiş kimyasal maddelerle karışarak arının karnında tatlılığını artırır. Otlağından yuvasına döndüğünde, vücudu besini için gerekeni aldıktan sonra karnında hasıl olanı ağzından çıkarır; bu da geviş getiren hayvanın geviş getirmesine benzer.
فَذَلِكَ هُوَ الْعَسَلُ.
İşte bal budur.
وَالْعَسَلُ حِينَ الْقَذْفِ بِهِ فِي خَلَايَا الشَّهْدِ يَكُونُ مَائِعًا رَقِيقًا، ثُمَّ يَأْخُذُ فِي جَفَافِ مَا فِيهِ مِنْ رُطُوبَةِ مِيَاهِ الْأَزْهَارِ بِسَبَبِ حَرَارَةِ الشَّمْعِ الْمُرَكَّبِ مِنْهُ الشَّهْدُ وَحَرَارَةِ بَيْتِ النَّحْلِ حَتَّى يصير خائرا، وَيَكُونُ أَبْيَضَ فِي الرَّبِيعِ وَأَسْمَرَ فِي الصَّيْفِ.
Bal, petek gözlerine bırakıldığı anda akışkan ve ince olur; sonra peteğin yapıldığı balmumunun ısısı ve arı kovanının sıcaklığı sebebiyle içindeki çiçek sularının nemi kurumaya başlar, nihayet koyulaşır; ilkbaharda beyazımsı, yazın ise esmer olur.
وَالسُّلُوكُ: الْمُرُورُ وَسَطَ الشَّيْءِ مِنْ طَرِيقٍ وَنَحْوِهِ. وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: كَذلِكَ نَسْلُكُهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ فِي سُورَةِ الْحِجْرِ [١٢] .
Sülûk (السُّلُوك): Yol ve benzeri bir şeyin ortasından geçip gitmektir. Hicr Suresi'nde Yüce Allah'ın { كَذلِكَ نَسْلُكُهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ } “Böylece onu suçluların kalplerine sokarız” [12] ayetinde geçmişti.
وَيُسْتَعْمَلُ فِي الْأَكْثَرِ مُتَعَدِّيًا كَمَا فِي آيَةِ الْحِجْرِ بِمَعْنَى أَسْلُكُهُ، وَقَاصِرًا بِمَعْنَى مَرَّ كَمَا هُنَا، لِأَنَّ السُّبُلَ لَا تَصْلُحُ لِأَنْ تَكُونَ مَفْعُولَ (سَلَكَ) الْمُتَعَدِّي، فَانْتِصَابُ سُبُلَ هُنَا عَلَى نَزْعِ الْخَافِضِ تَوَسُّعًا.
Çoğunlukla Hicr ayetinde olduğu gibi geçişli olarak 'onu sokarım' manasında; burada olduğu gibi 'geçti' manasında geçişsiz olarak kullanılır. Çünkü 'yollar', geçişli olan 'seleke' fiilinin mef'ûlü olmaya elverişli değildir; dolayısıyla buradaki { سُبُلَ } kelimesinin nasbı, tevessü yoluyla cer edatının düşürülmesine (nez'u'l-hâfız) dayanır.
وَإِضَافَةُ السُّبُلِ إِلَى رَبِّكِ لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ النَّحْلَ مُسَخَّرَةٌ لِسُلُوكِ تِلْكَ السُّبُلِ لَا يَعْدِلُهَا عَنْهَا شَيْءٌ، لِأَنَّهَا لَوْ لَمْ تَسْلُكْهَا لَاخْتَلَّ نِظَامُ إِفْرَازِ الْعَسَلِ مِنْهَا.
Yolların Rabbe izafe edilmesi ({ سُبُلَ رَبِّكِ }), arının bu yollara girmeye boyun eğdirildiğine, hiçbir şeyin onu bundan saptıramayacağına işaret etmek içindir; çünkü eğer o yollara girmeseydi, ondan bal salgılanması nizamı bozulurdu.
وذُلُلًا جَمْعُ ذَلُولٍ، أَيْ مُذَلَّلَةٌ مُسَخَّرَةٌ لِذَلِكَ السُّلُوكِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
{ ذُلُلًا } kelimesi zelûl (ذَلُول)'ün çoğuludur; yani bu gidişata boyun eğdirilmiş, musahhar kılınmış demektir. Bu husus Bakara Suresi'ndeki Yüce Allah'ın şu kavlinde geçmişti:
ذَلُولٌ تُثِيرُ الْأَرْضَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٧١] .
{ ذَلُولٌ تُثِيرُ الْأَرْضَ } “Toprağı sürmek için boyunduruk altına alınmamış” [Bakara: 71].
وَجُمْلَةُ يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها شَرابٌ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا، لِأَنَّ مَا تَقَدَّمَ مِنَ الْخَبَرِ عَنْ إِلْهَامِ النَّحْلِ تِلْكَ الْأَعْمَالِ يُثِيرُ فِي نَفْسِ السَّامِعِ أَنْ يَسْأَلَ عَنِ الْغَايَةِ مِنْ هَذَا التَّكْوِينِ
{ يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها شَرابٌ } cümlesi istînâf-ı beyânîdir; çünkü arıya bu amellerin ilham edildiğine dair geçen haber, dinleyenin zihninde bu harikulade yaratılışın gayesini sorma arzusunu uyandırır;
الْعَجِيبِ، فَيَكُونُ مَضْمُونُ جُمْلَةِ يَخْرُجُ مِنْ
böylece { يَخْرُجُ مِنْ } [cümlesinin içeriği]
بُطُونِها شَرابٌ بَيَانًا لِمَا سَأَلَ عَنْهُ. وَهُوَ أَيْضًا مَوْضِعُ الْمِنَّةِ كَمَا كَانَ تَمَامَ الْعِبْرَةِ.
{ بُطُونِها شَرابٌ } cümlesinin muhtevası, sorulan şeyin bir açıklaması olur. İbretin tamamlanışı olduğu gibi aynı zamanda nimetin de açıklandığı yerdir.
وَجِيءَ بِالْفِعْلِ الْمُضَارِعِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى تَجَدُّدِ الْخُرُوجِ وَتَكَرُّرِهِ.
Çıkışın yenilenmesine ve tekerrür etmesine delalet etmesi için muzâri fiil getirilmiştir.
وَعَبَّرَ عَنِ الْعَسَلِ بِاسْمِ الشَّرَابِ دُونَ الْعَسَل لما يومىء إِلَيْهِ اسْمُ الْجِنْسِ مِنْ مَعْنَى الِانْتِفَاعِ بِهِ وَهُوَ مَحَلُّ الْمِنَّةِ، وَلِيُرَتِّبَ عَلَيْهِ جُمْلَةَ فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ. وَسُمِّيَ شَرَابًا لِأَنَّهُ مَائِعٌ يُشْرَبُ شُرْبًا وَلَا يُمْضَغُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُ الشَّرَابِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَكُمْ مِنْهُ شَرابٌ فِي أَوَائِلِ هَذِه السُّورَة [النَّحْل: ١٠] .
Cins isminin ima ettiği yararlanma manasından dolayı -ki minnetin asıl konusu budur- ve üzerine { فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ } cümlesini bağlamak için bal yerine şerbet (içecek) ismiyle ifade edilmiştir. Çiğnenmeyip bilakis içilerek tüketilen akışkan bir madde olduğu için ona şarap (içecek) denilmiştir. İçeceğin zikri, bu surenin başlarında Yüce Allah'ın { لَكُمْ مِنْهُ شَرابٌ } “Ondan sizin için bir içecek vardır” [Nahl: 10] kavlinde geçmişti.