وَالْمَقْصُودُ: تَسْلِيَةُ النَّبِيءِ ﷺ عَلَى عَدَمِ اسْتِجَابَتِهِمْ.
Kasıt, onların icabet etmemesi üzerine Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'i teselli etmektir.
وَالتَّوَلِّي: الْإِعْرَاضُ. وَفِعْلُ تَوَلَّوْا هُنَا بِصِيغَة الْمَاضِي، أَيْ فَإِنْ أَعْرَضُوا عَنِ الدَّعْوَةِ فَلَا تَقْصِيرَ مِنْكَ وَلَا غَضَاضَةَ عَلَيْكَ فَإِنَّكَ قَدْ بَلَّغْتَ الْبَلَاغَ الْمُبِينَ لِلْمَحَجَّةِ.
Tevellî (التَّوَلِّي), yüz çevirmektir. Buradaki tevellev (تَوَلَّوْا) fiili mazi sîgasındadır; yani davetten yüz çevirirlerse senin hiçbir kusurun ve üzerine düşen bir kınama yoktur; çünkü sen hak yolu apaçık tebliğ etmiş bulunmaktasın.
وَالْقَصْرُ إِضَافِيٌّ، أَيْ مَا عَلَيْكَ إِلَّا الْبَلَاغُ لَا تَقْلِيبُ قُلُوبِهِمْ إِلَى الْإِسْلَامِ، أَوْ لَا تَوَلِّي جَزَاءَهُمْ عَلَى الْإِعْرَاضِ، بَلْ عَلَيْنَا جَزَاؤُهُمْ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ وَعَلَيْنَا الْحِسابُ [سُورَة الرَّعْد: ٤٠] .
Buradaki hasr izafîdir; yani senin vazifen ancak tebliğdir, kalplerini İslam'a döndürmek değildir yahut yüz çevirmelerinin cezasını vermekle yükümlü değilsin, bilakis onların cezası bize aittir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ وَعَلَيْنَا الْحِسابُ } “Sana düşen ancak tebliğdir, hesap görmek ise bize aittir” [Ra'd Suresi: 40].
وَجَعَلَ هَذَا جَوَابًا لِجُمْلَةِ فَإِنْ تَوَلَّوْا مِنْ إِقَامَةِ السَّبَبِ وَالْعِلَّةِ مَقَامَ الْمُسَبِّبِ وَالْمَعْلُولِ: وَتَقْدِيرُ الْكَلَامِ: فَإِنْ تَوَلَّوْا فَلَا تَقْصِيرَ وَلَا مُؤَاخَذَةَ عَلَيْكَ
Bunun { فَإِنْ تَوَلَّوْا } cümlesinin cevabı kılınması, sebep ve illetin müsebbeb ve ma'lûl yerine konulması kabilindendir. Sözün takdiri şöyledir: Eğer yüz çevirirlerse hiçbir kusur ve sorumluluk senin üzerinde değildir,
لِأَنَّكَ مَا عَلَيْكَ إِلَّا الْبَلَاغُ. وَنَظِيرُ هَذِهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَاحْذَرُوا فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّما عَلى رَسُولِنَا الْبَلاغُ الْمُبِينُ [سُورَة الْمَائِدَة: ٩٢] .
çünkü sana düşen ancak tebliğdir. Bunun benzeri Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَاحْذَرُوا فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّما عَلى رَسُولِنَا الْبَلاغُ الْمُبِينُ } “Allah'a itaat edin, Resul'e de itaat edin ve sakının. Eğer yüz çevirirseniz, bilin ki elçimize düşen ancak apaçık bir tebliğdir” [Mâide Suresi: 92].
[سُورَة النَّحْل (١٦) : آيَة ٨٣]
[Nahl Suresi (16): Ayet 83]
يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ ثُمَّ يُنْكِرُونَها وَأَكْثَرُهُمُ الْكافِرُونَ (٨٣)
{ يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ ثُمَّ يُنْكِرُونَها وَأَكْثَرُهُمُ الْكافِرُونَ (٨٣) } “Onlar Allah’ın nimetini bilirler, sonra da onu inkâr ederler. Onların çoğu kâfirlerdir.”
اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ لِأَنَّ تَوَلِّيَهُمْ عَنِ الْإِسْلَامِ مَعَ وَفْرَةِ أَسْبَابِ اتِّبَاعِهِ يُثِيرُ سُؤَالًا فِي نَفْسِ السَّامِعِ: كَيْفَ خَفِيَتْ عَلَيْهِمْ دَلَائِلُ الْإِسْلَامِ، فَيُجَابُ بِأَنَّهُمْ عَرَفُوا نِعْمَةَ اللَّهِ وَلَكِنَّهُمْ أَعْرَضُوا عَنْهَا إِنْكَارًا وَمُكَابَرَةً. وَيَجُوزُ أَنْ تَجْعَلَهَا حَالًا مِنْ ضمير تَوَلَّوْا [سُورَة النَّحْل: ٨٢] .
[Bu cümle] beyânî bir isti'nâftır; zira ona uyma sebeplerinin bolluğuna rağmen onların İslam'dan yüz çevirmeleri, dinleyicinin zihninde "İslam'ın delilleri onlara nasıl gizli kaldı?" şeklinde bir soru uyandırır. Buna, onların Allah'ın nimetini bildikleri fakat inkâr ve inat yüzünden ondan yüz çevirdikleri şeklinde cevap verilir. Bu [cümleyi], { تَوَلَّوْا } [Nahl Suresi: 82] [fiilinin] zamirinden hâl yapmak da caizdir.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ بَدَلَ اشْتِمَالٍ لِجُمْلَةِ تَوَلَّوْا.
{ تَوَلَّوْا } cümlesinden bedel-i iştimal olması da caizdir.
وَهَذِهِ الْوُجُوهُ كُلُّهَا تَقْتَضِي عَدَمَ عَطْفِهَا عَلَى مَا قَبْلَهَا. وَالْمَعْنَى: هُمْ يَعْلَمُونَ نِعْمَةَ اللَّهِ الْمَعْدُودَةَ عَلَيْهِمْ فَإِنَّهُمْ مُنْتَفِعُونَ بِهَا، وَمَعَ تَحَقُّقُهِمْ أَنَّهَا نِعْمَةٌ مِنَ اللَّهِ يُنْكِرُونَهَا، أَيْ يَنْكَرُونَ شُكْرَهَا فَإِنَّ النِّعْمَةَ تَقْتَضِي أَنْ يَشْكُرَ الْمُنْعَمُ عَلَيْهِ بِهَا مَنْ أَنْعَمَ عَلَيْهِ فَلَمَّا عَبَدُوا مَا لَا يُنْعِمُ عَلَيْهِمْ فَكَأَنَّهُمْ أَنْكَرُوهَا، فَقَدْ أُطْلِقَ فِعْلُ «يُنْكِرُونَ» بِمَعْنَى إِنْكَارِ حَقِّ النِّعْمَةِ، فَإِسْنَادُ إِنْكَارِ النِّعْمَةِ إِلَيْهِمْ مَجَازٌ لُغَوِيٌّ، أَوْ هُوَ مَجَازٌ عَقْلِيٌّ، أَيْ يُنْكِرُونَ مُلَابِسَهَا وَهُوَ الشُّكْرُ.
Bütün bu vecihler, [bu cümlenin] kendisinden öncekine atfedilmemesini gerektirir. Anlam şudur: Onlar, kendilerine sayılan Allah'ın nimetini bilirler; zira ondan faydalanmaktadırlar. Bunun Allah'tan gelen bir nimet olduğunu kesin olarak bildikleri hâlde onu inkâr ederler, yani şükrünü inkâr ederler. Çünkü nimet, kendisine nimet verilen kimsenin, nimeti verene şükretmesini gerektirir. Kendilerine hiçbir nimet vermeyen varlıklara ibadet ettiklerinde, sanki nimeti inkâr etmiş gibi oldular. Böylece "inkâr ederler" (يُنْكِرُونَ) fiili, nimetin hakkını inkâr etme anlamında kullanılmıştır. Dolayısıyla nimetin inkârının onlara isnat edilmesi lügavî bir mecazdır yahut aklî bir mecazdır; yani onunla irtibatlı olan şükrü inkâr ederler.
وثُمَّ لِلتَّرَاخِي الرُّتْبِيِّ، كَمَا هُوَ شَأْنُهَا فِي عَطْفِ الْجُمَلِ، فَهُوَ عَطْفٌ عَلَى جملَة يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ، وَكَأَنَّهُ قِيلَ: وَيُنْكِرُونَهَا، لِأَنَّ ثُمَّ لَمَّا كَانَتْ لِلْعَطْفِ اقْتَضَتِ التَّشْرِيكَ فِي الْحُكْمِ، وَلَمَّا كَانَتْ لِلتَّرَاخِي الرُّتْبِيِّ زَالَ عَنْهَا مَعْنَى الْمُهْلَةِ الزَّمَانِيَّةِ الْمَوْضُوعَةِ هِيَ لَهُ فَبَقِيَ لَهَا مَعْنَى التَّشْرِيكِ وَصَارَتِ الْمُهْلَةُ مُهْلَةً رُتَبِيَّةً لِأَنَّ إِنْكَارَ نِعْمَةِ اللَّهِ أَمْرٌ غَرِيبٌ.
{ ثُمَّ } (sonra) kelimesi, cümlelerin atfında olduğu gibi rütbece terâhî (derece bakımından sonralık) içindir. Dolayısıyla bu, { يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ } cümlesine bir atftır ve sanki "ve onu inkâr ederler" denilmiş gibidir. Çünkü { ثُمَّ }, atıf için olduğunda hükümde ortaklığı gerektirir; rütbece terâhî için olduğunda ise konulduğu zamansal mühlet anlamı ondan zail olur, geriye ortaklık anlamı kalır ve mühlet rütbevî bir mühlet hâline gelir; zira Allah'ın nimetini inkâr etmek akıl almaz/garip bir şeydir.
وَإِنْكَارُ النِّعْمَةِ يَسْتَوِي فِيهِ جَمِيع الْمُشْركين أيّمتهم وَدَهْمَاؤُهُمْ، فَفَرِيقٌ مِنَ الْمُشْركين وهم أيّمة الْكُفْرِ شَأْنُهُمُ التَّعَقُّلُ وَالتَّأَمُّلُ فَإِنَّهُمْ عَرِفُوا النِّعْمَةَ بِإِقْرَارِهِمْ بِالْمُنْعِمِ وَبِمَا سَمِعُوا مِنْ دَلَائِلِ الْقُرْآنِ حَتَّى تَرَدَّدُوا وَشَكُّوا فِي
Nimetin inkârında, önderleri ve avamları dahil bütün müşrikler eşittir. Müşriklerden bir fırka -ki onlar küfrün önderleridir- akıl yürütüp düşünme kabiliyetindedir; nitekim onlar, Nimeti Veren'i ikrar etmeleriyle ve Kur'an'ın delillerinden işittikleriyle nimeti bildiler, hatta
دِينِ الشِّرْكِ ثمَّ ركبُوا رؤوسهم وَصَمَّمُوا عَلَى الشِّرْكِ.
şirk dininde tereddüde düşüp şüpheye kapıldılar, sonra da kendi bildiklerine gidip şirkte direttiler.
وَلِهَذَا عَبَّرَ عَنْ ذَلِكَ بِالْإِنْكَارِ الْمُقَابِلِ لِلْإِقْرَارِ.
İşte bu yüzden bu durum, ikrarın zıddı olan inkâr ile ifade edilmiştir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَكْثَرُهُمُ الْكافِرُونَ فَظَاهِرُ كَلِمَةِ «أَكْثَرُ» وَكَلِمَةِ الْكافِرُونَ أَنَّ الَّذِينَ وُصِفُوا بِأَنَّهُمُ الْكَافِرُونَ هُمْ غَالِبُ الْمُشْرِكِينَ لَا جَمِيعُهُمْ، فَيُحْمَلُ الْمُرَادُ بِالْغَالِبِ عَلَى دَهْمَاءِ الْمُشْرِكِينَ. فَإِنَّ مُعْظَمَهُمْ بُسَطَاءُ الْعُقُولِ بُعَدَاءُ عَنِ النَّظَرِ فَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ بِنِعْمَةِ اللَّهِ، فَإِنَّ نِعْمَةَ اللَّهِ تَقْتَضِي إِفْرَادَهُ بِالْعِبَادَةِ. فَكَانَ إِشْرَاكَهُمْ رَاسِخًا، بِخِلَافِ عُقَلَائِهِمْ وَأَهْلِ النَّظَرِ فَإِنَّ لَهُمْ تَرَدُّدًا فِي نُفُوسِهِمْ وَلَكِنْ يَحْمِلُهُمْ عَلَى الْكُفْرِ حُبُّ السِّيَادَةِ فِي قَوْمِهِمْ. وَقَدْ تَقَدَّمَ قَوْلُهُ تَعَالَى فِيهِمْ: وَلكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَأَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ فِي سُورَةِ الْعُقُودِ [١٠٣] . وَهُمُ الَّذِينَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى فِيهِمْ فِي الْآيَةِ الْأُخْرَى فَإِنَّهُمْ لَا يُكَذِّبُونَكَ وَلكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآياتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ [سُورَة الْأَنْعَام: ٣٣] .
Yüce Allah'ın { وَأَكْثَرُهُمُ الْكافِرُونَ } buyruğuna gelince; "çoğu" (أَكْثَرُ) kelimesinin ve { الْكافِرُونَ } kelimesinin zahirine göre kâfir olarak nitelenenler, müşriklerin tamamı değil çoğunluğudur. Dolayısıyla çoğunluktan kastedilen müşriklerin avam tabakasına hamledilir. Zira onların çoğu kıt akıllıdır, tefekkürden uzaktır ve bu yüzden Allah'ın nimetinin farkında değildirler; çünkü Allah'ın nimeti, ibadette O'nun bir kılınmasını gerektirir. Bu sebeple onların şirki kökleşmiştir. Akıllıları ve düşünenleri ise böyle değildir; zira onların içlerinde bir tereddüt vardır fakat onları küfre sevk eden şey kavimleri içindeki liderlik sevdasıdır. Nitekim Yüce Allah'ın onlar hakkındaki { وَلكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَأَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ } “Fakat inkâr edenler Allah'a yalan uydurmaktadırlar ve onların çoğu akıl erdirmezler” buyruğu Mâide Suresi'nde [103] geçmişti. Diğer ayette Yüce Allah'ın haklarında şöyle buyurduğu kimseler de onlardır: { فَإِنَّهُمْ لَا يُكَذِّبُونَكَ وَلكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآياتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ } “Onlar seni yalanlamıyorlar, fakat o zalimler Allah'ın ayetlerini bile bile inkâr ediyorlar” [En'âm Suresi: 33].
[سُورَة النَّحْل (١٦) : آيَة ٨٤]
[Nahl Suresi (16): Ayet 84]
وَيَوْمَ نَبْعَثُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً ثُمَّ لَا يُؤْذَنُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ (٨٤)
{ وَيَوْمَ نَبْعَثُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً ثُمَّ لَا يُؤْذَنُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ (٨٤) } “Her ümmetten bir şahit göndereceğimiz gün, artık inkâr edenlere ne [özür dilemeleri için] izin verilir ne de onların rıza göstermeleri/özür dilemeleri istenir.”
الْوَاوُ عَاطِفَةٌ جُمْلَةَ يَوْمَ نَبْعَثُ إِلَخْ عَلَى جُمْلَةِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ الْمُبِينُ [سُورَة النَّحْل: ٨٢] بِتَقْدِيرِ: وَاذْكُرْ يَوْمَ نَبْعَثُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيدًا. فَالتَّذْكِيرُ بِذَلِكَ الْيَوْمِ مِنَ الْبَلَاغِ الْمُبِينِ. وَالْمَعْنَى: فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلَاغُ الْمُبِينُ، وَسَنُجَازِي يَوْمَ نَبْعَثُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيدًا عَلَيْهَا. ذَلِكَ أَنَّ وَصْفَ شَهِيدٍ يَقْتَضِي أَنَّهُ شَاهِدٌ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ بِهِ وَعَلَى الْكَافِرِينَ، أَيْ شَهِيدٌ لِأَنَّهُ بَلَّغَهُمْ رِسَالَةَ اللَّهِ.
Vâv harfi, "Her ümmetten bir şahit göndereceğimiz günü hatırla" takdiriyle { يَوْمَ نَبْعَثُ } ilh. cümlesini { فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ الْمُبِينُ } [Nahl Suresi: 82] cümlesine bağlamaktadır. O günü hatırlatmak da apaçık tebliğdendir. Anlamı şudur: Eğer yüz çevirirlerse sana düşen ancak apaçık tebliğdir; her ümmetten aleyhine bir şahit göndereceğimiz gün ise [onların] cezasını vereceğiz. Şöyle ki; "şahit" (şehîd) vasfı, onun kendisine inananlara da inkâr edenlere de şahit olmasını gerektirir; yani onlara Allah'ın risaletini tebliğ ettiğine dair bir şahittir.
وَبَعْثُ شَهِيدٍ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ يُفِيدُ أَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ شَهِيدٌ عَلَى هَؤُلَاءِ الْكَافِرِينَ كَمَا سَيَجِيءُ عَقِبَهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَجِئْنا بِكَ شَهِيداً عَلى هؤُلاءِ [سُورَة النِّسَاء: ٤١] ، وَبِذَلِكَ انْتَظَمَ أَمْرُ الْعَطْفِ وَالتَّخَلُّصِ إِلَى وَصْفِ يَوْمِ الْحِسَابِ وَإِلَى التَّنْوِيهِ بِشَأْنِهِ.
Her ümmetten bir şahidin gönderilmesi, Yüce Allah'ın hemen peşinden gelecek olan { وَجِئْنا بِكَ شَهِيداً عَلى هؤُلاءِ } [Nisâ Suresi: 41] buyruğunda olduğu gibi, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in de bu kâfirlere şahit olduğunu ifade eder. Böylece atıf intizam kazanmış ve hesap gününün vasfına geçiş yapılarak şanının yüceliğine dikkat çekilmiştir.
وَانْتَصَبَ يَوْمَ نَبْعَثُ عَلَى الْمَفْعُولِ بِهِ لِلْفِعْلِ الْمُقَدَّرِ. وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ يَوْمَ مَنْصُوبًا عَلَى الظَّرْفِيَّةِ لِعَامِلٍ مَحْذُوفٍ يَدُلُّ عَلَيْهِ الْكَلَامُ الْمَذْكُورُ يُقَدَّرُ بِمَا يَسْمَحُ بِهِ الْمَعْنَى، مِثْلُ: نُحَاسِبُهُمْ حِسَابًا لَا يُسْتَعْتَبُونَ مِنْهُ، أَوْ وَقَعُوا فِيمَا وَقَعُوا مِنَ الْخَطْبِ الْعَظِيمِ.
{ يَوْمَ نَبْعَثُ } ifadesi, takdir edilen fiilin mef'ûlün bihi olarak mensuptur. { يَوْمَ } kelimesini, zikredilen sözün delalet ettiği ve mananın elverdiği ölçüde "Onları, özürlerinin kabul edilmeyeceği bir hesaba çekeriz" veya "Büyük bir felaketin içine düştüler" şeklinde takdir edilen hazfedilmiş bir amilin zarfı olarak mensup kılman da mümkündür.
وَالَّذِي دَعَا إِلَى هَذَا الْحَذْفِ هُوَ أَنَّ مَا حَقُّهُ أَنْ يَكُونَ عَامِلًا فِي الظَّرْفِ وَهُوَ لَا يُؤْذَنُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا قَدْ حُوِّلَ إِلَى جَعْلِهِ مَعْطُوفًا عَلَى جُمْلَةِ الظَّرْفِ بِحَرْفِ ثُمَّ الدَّالِّ عَلَى التَّرَاخِي الرُّتْبِيِّ، إِذِ الْأَصْلُ: وَيَوْمَ نَبْعَثُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيدًا لَا يُؤذن للَّذين كفرُوا ... إِلَى آخِرِهِ، فَبَقِيَ الظَّرْفُ بِدُونِ مُتَعَلَّقٍ فَلَمْ يَكُنْ لِلسَّامِعِ بُدٌّ مِنْ تَقْدِيرِهِ بِمَا تَذْهَبُ إِلَيْهِ نَفْسُهُ. وَذَلِكَ يُفِيدُ التَّهْوِيلَ وَالتَّفْظِيعَ وَهُوَ مِنْ بَدِيعِ الْإِيجَازِ.
Bu hazfi gerektiren husus şudur: Zarfın amili olması gereken { لَا يُؤْذَنُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا } ifadesi, rütbece terâhî bildiren { ثُمَّ } harfiyle zarf cümlesine matuf kılınmıştır. Zira aslı şöyledir: "Her ümmetten bir şahit gönderdiğimiz gün, inkâr edenlere izin verilmez..." ilh. Böylece zarf müteallaksız kalmış, dinleyici de onu zihninde dilediği şekilde takdir etmek zorunda kalmıştır. Bu da korku ve dehşeti ifade eder ki bu, îcazın (özlü anlatımın) en güzel örneklerindendir.
وَالشَّهِيدُ: الشَّاهِدُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ نَظِيرُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٤١] .
Şehîd (الشَّهِيدُ), şahit demektir. Bunun benzeri daha önce Nisâ Suresi'nde [41] Yüce Allah'ın { فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ } buyruğunda geçmişti.
وَالْبَعْثُ: إِحْضَارُهُ فِي الْمَوْقِفِ.
Ba's (الْبَعْثُ), onu mahşer yerine hazır etmektir.
وثُمَّ لِلتَّرْتِيبِ الرُّتْبِيِّ، لِأَنَّ إِلْجَامَهُمْ عَنِ الْكَلَامِ مَعَ تَعَذُّرِ الِاسْتِعْتَابِ أَشَدُّ هَوْلًا مِنَ الْإِتْيَانِ بِالشَّهِيدِ عَلَيْهِمْ. وَلَيْسَتْ ثُمَّ لِلتَّرَاخِي فِي الزَّمَنِ، لِأَنَّ عَدَمَ الْإِذْنِ لَهُمْ مُقَارِنٌ لِبَعْثِ الشَّهِيدِ عَلَيْهِمْ. وَالْمَعْنَى: لَا يُؤْذَنُ لَهُمْ بِالْمُجَادَلَةِ عَنْ أَنْفُسِهِمْ، فَحُذِفَ مُتَعَلَّقِ يُؤْذَنُ لِظُهُورِهِ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ.
{ ثُمَّ } (sonra) kelimesi rütbevî tertip içindir; zira mazeret dilemenin imkânsızlığıyla birlikte dillerinin bağlanıp konuşturulmamaları, aleyhlerine şahit getirilmesinden daha korkunçtur. { ثُمَّ } zamansal gecikme (terâhî) için değildir; çünkü onlara izin verilmemesi, aleyhlerine şahit gönderilmesiyle eş zamanlıdır. Anlam şudur: Kendilerini savunmak için tartışmalarına izin verilmez. Yüce Allah'ın { وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ } buyruğundan açıkça anlaşıldığı için { يُؤْذَنُ } fiilinin müteallakı hazfedilmiştir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ نَفْيُ الْإِذْنِ كِنَايَةً عَنِ الطَّرْدِ كَمَا كَانَ الْإِذْنُ كِنَايَةً عَنِ الْإِكْرَامِ، كَمَا
İzin vermenin ikramdan kinaye olması gibi, izin verilmemesinin de kovulmaktan/tard edilmekten kinaye olması caizdir; nitekim
فِي حَدِيثِ جَرِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ «مَا اسْتَأْذَنْتُ رَسُولَ اللَّهِ مُنْذُ أَسْلَمْتُ إِلَّا أَذِنَ لِي»
Cerîr b. Abdullah'ın şu hadisinde böyledir: “Müslüman olduğumdan beri Resûlullah'tan ne zaman izin istesem bana mutlaka izin vermiştir.”
. وَحِينَئِذٍ لَا يُقَدَّرُ لَهُ مُتَعَلَّقٌ أَوْ لَا يُؤْذَنُ لَهُمْ فِي الْخُرُوجِ مِنْ جَهَنَّمَ حِينَ يَسْأَلُونَهُ بِقَوْلِهِمُ: ادْعُوا رَبَّكُمْ يُخَفِّفْ عَنَّا يَوْماً مِنَ الْعَذابِ [سُورَة غَافِر: ٤٩] فَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَالْيَوْمَ لَا يُخْرَجُونَ مِنْها وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ [سُورَة الجاثية: ٣٥] .
Bu durumda onun için bir müteallak takdir edilmez; yahut { ادْعُوا رَبَّكُمْ يُخَفِّفْ عَنَّا يَوْماً مِنَ الْعَذابِ } “Rabbinize dua edin de bizden bir gün olsun azabı hafifletsin” [Gâfir Suresi: 49] sözleriyle talep ettiklerinde cehennemden çıkmalarına izin verilmez; nitekim bu, Yüce Allah'ın şu buyruğu gibidir: { فَالْيَوْمَ لَا يُخْرَجُونَ مِنْها وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ } “Artık bugün onlar oradan çıkarılmazlar ve onların özür dilemeleri de istenmez/kabul edilmez” [Câsiye Suresi: 35].
وَالِاسْتِعْتَابُ: أَصْلُهُ طَلَبُ الْعُتْبَى، وَالْعُتْبَى: الرِّضَى بَعْدَ الْغَضَبِ، يُقَالُ: اسْتَعْتَبَ فُلَانٌ فُلَانًا فَأَعْتَبَهُ، إِذَا أَرْضَاهُ، قَالَ تَعَالَى: وَإِنْ يَسْتَعْتِبُوا فَما هُمْ مِنَ الْمُعْتَبِينَ [سُورَة فصلت: ٢٤] .
İsti'tâb (الِاسْتِعْتَابُ) kelimesinin aslı utbâ (الْعُتْبَى) talebidir. Utbâ ise öfkeden sonraki rızadır. Bir kimse diğerini razı ettiğinde "falanca falancadan rıza talep etti, o da onu razı etti" (اسْتَعْتَبَ فُلَانٌ فُلَانًا فَأَعْتَبَهُ) denilir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَإِنْ يَسْتَعْتِبُوا فَما هُمْ مِنَ الْمُعْتَبِينَ } “Eğer af dileseler/rıza talep etseler bile onlar rızaya erdirileceklerden değillerdir” [Fussilet Suresi: 24].
وَإِذَا بُنِيَ لِلْمَجْهُولِ فَالْأَصْلُ أَنْ يَكُونَ نَائِبَ فَاعِلِهِ هُوَ الْمَطْلُوبُ مِنْهُ الرِّضَى، تَقُولُ:
[Bu fiil] meçhul kılındığında, aslında onun naib-i faili kendisinden rıza talep edilen kimsedir; dersin ki:
اسْتَعْتَبَ فُلَانٌ فَلَمْ يَعْتِبْ. وَأَمَّا مَا وَقَعَ فِي الْقُرْآنِ مِنْهُ مَبْنِيًّا لِلْمَجْهُولِ فَقَدْ وَقَعَ نَائِبُ فَاعِلِهِ ضَمِيرَ الْمُسْتَعْتِبِينَ كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَكَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ الرُّومِ [٥٧] : فَيَوْمَئِذٍ لَا تَنْفَعُ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَعْذِرَتُهُمْ وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ، وَفِي سُورَةِ الْجَاثِيَةِ [٣٥] : فَالْيَوْمَ لَا يُخْرَجُونَ مِنْها وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ. فَفَسَّرَهُ الرَّاغِبُ فَقَالَ: الِاسْتِعْتَابُ أَنْ يُطْلَبَ مِنَ الْإِنْسَانِ أَنْ يَطْلُبَ الْعُتْبَى اه.
"Falanca rıza talep etti fakat rıza göstermedi" (اسْتَعْتَبَ فُلَانٌ فَلَمْ يَعْتِبْ). Kur'an'da meçhul olarak gelen yerlerde ise nâib-i fâili, bu ayette ve Rûm Suresi'ndeki [57] Yüce Allah'ın { فَيَوْمَئِذٍ لَا تَنْفَعُ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَعْذِرَتُهُمْ وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ } buyruğu ile Câsiye Suresi'ndeki [35] { فَالْيَوْمَ لَا يُخْرَجُونَ مِنْها وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ } buyruğunda olduğu gibi, rıza talep edenlerin zamiri olarak gelmiştir. Râgıb bunu şöyle tefsir etmiştir: "İsti'tâb, insandan rıza dilemesinin istenmesidir."
وَعَلِيهِ فَيُقَال: اسْتَعْتَبَ فَلَمْ يُسْتَعْتَبْ، وَيُقَالُ: عَلَى الْأَصْلِ اسْتَعْتَبَ فُلَانٌ فَلَمْ يُعْتَبْ.
Buna göre "Rıza talep etti fakat kendisinden rıza dilemesi istenmedi" (اسْتَعْتَبَ فَلَمْ يُسْتَعْتَبْ) denir; aslına göre ise "Falanca rıza talep etti fakat rızası kabul edilmedi" (اسْتَعْتَبَ فُلَانٌ فَلَمْ يُعْتَبْ) denilir.
وَهَذَا اسْتِعْمَالٌ نَشَأَ عَنِ الْحَذْفِ. وَأَصْلُهُ: اسْتَعْتَبَ لَهُ، أَيْ طَلَبَ مِنْهُ أَنْ يَسْتَعْتِبَ، فَكَثُرَ فِي الِاسْتِعْمَالِ حَتَّى قَلَّ اسْتِعْمَالُ اسْتَعْتَبَ مَبْنِيًّا لِلْمَجْهُولِ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَعْنَى.
Bu, haziften doğan bir kullanımdır. Aslı "onun için rıza talep etti" (اسْتَعْتَبَ لَهُ), yani kendisinden rıza talep etmesi istendi demektir. Bu kullanım o kadar yaygınlaşmıştır ki bu anlamın dışında meçhul olarak "isti'tâb" fiilinin kullanımı azalmıştır.
وَعُطِفَ وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ عَلَى لَا يُؤْذَنُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا وَإِنْ كَانَ أَخَصَّ مِنْهُ، فَهُوَ عَطْفُ خَاصٍّ عَلَى عَامٍّ، لِلِاهْتِمَامِ بِخُصُوصِهِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّهُمْ مَأْيُوسٌ مِنَ الرِّضَى عَنْهُمْ عِنْدَ سَائِرِ أَهْلِ الْمَوْقِفِ بِحَيْثُ يَعْلَمُونَ أَنْ لَا طَائِلَ فِي اسْتِعْتَابِهِمْ، فَلِذَلِكَ لَا يُشِيرُ أَحَدٌ عَلَيْهِمْ بِأَنْ يَسْتَعْتِبُوا. فَإِنْ جُعِلَتْ لَا يُؤْذَنُ كِنَايَةً عَنِ الطَّرْدِ فَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ يُطْرَدُونَ وَلَا يَجِدُونَ مَنْ يُشِيرُ عَلَيْهِمْ بِأَن يستعتبوا.
{ وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ } cümlesi, her ne kadar daha hususi olsa da { لَا يُؤْذَنُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا } cümlesine atfedilmiştir; bu ise hususiyetine verilen ehemmiyet sebebiyle hâssın âmma atfıdır. Bu da mahşer ehlinin tamamı nezdinde onlardan razı olunmasından ümit kesildiğini, onların rıza dilemelerinin hiçbir fayda vermeyeceğinin bilindiğini ve bu yüzden kimsenin onlara af/rıza dilemelerini tavsiye etmeyeceğini göstermektedir. Şayet { لَا يُؤْذَنُ } kovulmaktan kinaye sayılırsa anlam şöyle olur: Onlar kovulurlar ve kendilerine af dilemelerini salık veren kimse de bulamazlar.
[سُورَة النَّحْل (١٦) : آيَة ٨٥]
[Nahl Suresi (16): Ayet 85]
وَإِذا رَأَى الَّذِينَ ظَلَمُوا الْعَذابَ فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ (٨٥)
{ وَإِذا رَأَى الَّذِينَ ظَلَمُوا الْعَذابَ فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ (٨٥) } “O zulmedenler azabı gördüklerinde artık o azap kendilerinden hafifletilmez ve onlara mühlet de verilmez.”
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ ثُمَّ لَا يُؤْذَنُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا [سُورَة النَّحْل: ٨٤] . وإِذا شَرْطِيَّةٌ ظَرْفِيَّةٌ.
{ ثُمَّ لَا يُؤْذَنُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا } [Nahl Suresi: 84] cümlesine atftır. { إِذا } ise şart bildiren bir zarftır.
وَجُمْلَةُ فَلا يُخَفَّفُ جَوَابُ إِذا. وَقُرِنَ بِالْفَاءِ لِتَأْكِيدِ مَعْنَى الشَّرْطِيَّةِ وَالْجَوَابِيَّةِ
{ فَلا يُخَفَّفُ } cümlesi { إِذا } edatının cevabıdır; şart ve cevap anlamını tekit etmek,
لِدَفْعِ احْتِمَالِ الِاسْتِئْنَافِ.
isti'nâf ihtimalini bertaraf etmek için [cümle] fâ ile bitiştirilmiştir.
وَصَاحِبُ «الْكَشَّافِ» جَعَلَ إِذا ظَرْفًا مُجَرَّدًا عَنْ مَعْنَى الشَّرْطِيَّةِ مَنْصُوبًا بِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ لِقَصْدِ التَّهْوِيلِ يَقْتَضِي تَقْدِيرُهُ عَدَمَ وُجُودِ متعلّق للظرف ليقدّر لَهُ مُتَعَلَّقٌ بِمَا يُنَاسِبُ، كَمَا قُدِّرَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَوْمَ نَبْعَثُ [سُورَة النَّحْل: ٨٤] . وَالتَّقْدِيرُ: إِذَا رَأَى الَّذِينَ ظَلَمُوا الْعَذَابَ ثَقُلَ عَلَيْهِمْ وَبَغَتَهُمْ، وَعَلَى هَذَا فَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَلا يُخَفَّفُ فَصِيحَةٌ وَلَيْسَتْ رَابِطَةً لِلْجَوَابِ.
el-Keşşâf sahibi ise { إِذا } kelimesini şart anlamından soyutlanmış bir zarf kılmış ve korku salmak amacıyla hazfedilmiş bir fiille mensup yapmıştır; bu takdir, Yüce Allah'ın { وَيَوْمَ نَبْعَثُ } [Nahl Suresi: 84] buyruğunda takdir edildiği gibi zarf için uygun bir müteallak takdir edilebilmesi adına onun bir müteallakının bulunmamasını gerektirir. Takdir şöyledir: "Zulmedenler azabı gördüklerinde o üzerlerine ağır gelir ve onları ansızın yakalar." Buna göre { فَلا يُخَفَّفُ } kavlindeki fâ fasîhadır, cevabın rabıtası değildir.
والَّذِينَ ظَلَمُوا هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا، فَالتَّعْبِيرُ بِهِ مِنَ الْإِظْهَارِ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ لِقَصْدِ إِجْرَاءِ الصِّفَاتِ الْمُتَلَبِّسِينَ بِهَا عَلَيْهِمْ. وَالْمَعْنَى: فَلَا يُؤْذَنُ لِلَّذِينِ كَفَرُوا وَلَا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ، ثُمَّ يُسَاقُونَ إِلَى الْعَذَابِ فَإِذَا رَأَوْهُ لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ، أَيْ يَسْأَلُونَ تَخْفِيفَهُ أَوْ تَأْخِيرَ الْإِقْحَامِ فِيهِ فَلَا يُسْتَجَابُ لَهُمْ شَيْءٌ مِنْ ذَلِكَ.
{ الَّذِينَ ظَلَمُوا } (zulmedenler), inkâr edenlerin ta kendileridir. Bu ifadeyle anlatım, büründükleri sıfatları üzerlerinde pekiştirmek amacıyla zamir makamında açık isim kullanılması (izhâr fî makâmi'l-idmâr) kabilindendir. Anlamı şudur: İnkâr edenlere izin verilmez, mazeretleri de kabul edilmez; sonra azaba sevk edilirler ve onu gördüklerinde azap onlardan hafifletilmez; yani azabın hafifletilmesini yahut içine atılmanın ertelenmesini isterler fakat bunlardan hiçbirine icabet edilmez.
وَأَطْلَقَ الْعَذَابَ عَلَى آلَاتِهِ وَمَكَانِهِ.
Azap kelimesi, onun aletleri ve mekânı için mutlak olarak kullanılmıştır.
وَجَاءَ الْمُسْنَدُ إِلَيْهِ مُخْبَرًا عَنْهُ بِالْجُمْلَةِ الْفِعْلِيَّةِ، لِأَنَّ الْإِخْبَارَ بِالْجُمْلَةِ الْفِعْلِيَّةِ عَنِ الِاسْمِ يُفِيدُ تَقَوِّي الْحُكْمِ، فَأُرِيدَ تَقَوِّي حُكْمَ النَّفْيِ، أَيْ أَنَّ عَدَمَ تَخْفِيفِ الْعَذَابِ عَنْهُمْ مُحَقَّقُ الْوُقُوعِ لَا طَمَاعِيَةَ فِي إِخْلَافِهِ، فَحَصَلَ تَأْكِيدُ هَذِهِ الْجُمْلَةِ كَمَا حَصَلَ تَأْكِيدُ الْجُمْلَةِ الَّتِي قَبْلَهَا بِالْفَاءِ، أَيْ فَهُمْ يُلْقَوْنَ بِسُرْعَةٍ فِي الْعَذَاب.
Müsnedün ileyh hakkında fiil cümlesiyle haber verilmiştir; zira isim hakkında fiil cümlesiyle haber vermek hükmün kuvvetlenmesini ifade eder. Burada nefyin (olumsuzluğun) hükmünü kuvvetlendirmek murat edilmiştir; yani azabın onlardan hafifletilmemesi vukuu kesin bir durumdur ve bunun aksine dair hiçbir ümit yoktur. Böylece önceki cümlenin fâ ile tekit edildiği gibi bu cümle de tekit edilmiştir; yani onlar süratle azabın içine atılırlar.
[٨٦، ٨٧]
[86, 87]
[سُورَة النَّحْل (١٦) : الْآيَات ٨٦ إِلَى ٨٧]
[Nahl Suresi (16): Ayetler 86-87]
وَإِذا رَأَى الَّذِينَ أَشْرَكُوا شُرَكاءَهُمْ قالُوا رَبَّنا هؤُلاءِ شُرَكاؤُنَا الَّذِينَ كُنَّا نَدْعُوا مِنْ دُونِكَ فَأَلْقَوْا إِلَيْهِمُ الْقَوْلَ إِنَّكُمْ لَكاذِبُونَ (٨٦) وَأَلْقَوْا إِلَى اللَّهِ يَوْمَئِذٍ السَّلَمَ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ (٨٧)
{ وَإِذا رَأَى الَّذِينَ أَشْرَكُوا شُرَكاءَهُمْ قالُوا رَبَّنا هؤُلاءِ شُرَكاؤُنَا الَّذِينَ كُنَّا نَدْعُوا مِنْ دُونِكَ فَأَلْقَوْا إِلَيْهِمُ الْقَوْلَ إِنَّكُمْ لَكاذِبُونَ (٨٦) وَأَلْقَوْا إِلَى اللَّهِ يَوْمَئِذٍ السَّلَمَ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ (٨٧) } “Şirk koşanlar ortaklarını gördüklerinde: 'Rabbimiz! Bunlar, senden başka kendilerine yalvardığımız ortaklarımızdır' derler. Onlar da: 'Muhakkak ki siz yalancılarsınız!' sözünü onlara fırlatıp atarlar. O gün Allah'a teslimiyetlerini sunarlar ve uydurageldikleri şeyler de kendilerinden kaybolup gider.”
الَّذِينَ أَشْرَكُوا هُمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا الَّذِينَ يَرَوْنَ الْعَذَابَ، وَهُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا الَّذين لَا يُؤْذَنُ لَهُمْ. وَإِجْرَاءُ هَذِهِ الصِّلَاتِ الثَّلَاثِ عَلَيْهِمْ لِزِيَادَةِ التَّسْجِيلِ عَلَيْهِمْ بِأَنْوَاعِ إِجْرَامِهِمُ الرَّاجِعَةِ إِلَى تَكْذِيبِ مَا دَعَاهُمُ اللَّهُ إِلَيْهِ، وَهُوَ نُكْتَةُ
{ الَّذِينَ أَشْرَكُوا } (şirk koşanlar), azabı görecek olan { الَّذِينَ ظَلَمُوا } (zulmedenler) ve kendilerine izin verilmeyen { الَّذِينَ كَفَرُوا } (inkâr edenler) kimselerdir. Bu üç sılanın (ismin) onlar üzerinde kullanılması, Allah'ın onları davet ettiği şeyi yalanlamaya dayanan cürüm çeşitlerini onların aleyhine daha da pekiştirip tescil etmek içindir; işte
الْإِظْهَارِ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ هُنَا، كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذا رَأَى الَّذِينَ ظَلَمُوا الْعَذابَ [سُورَة النَّحْل: ٨٥] .
daha önce Yüce Allah'ın { وَإِذا رَأَى الَّذِينَ ظَلَمُوا الْعَذابَ } [Nahl Suresi: 85] buyruğunda geçtiği gibi, burada zamir makamında açık isim kullanılmasının (izhâr fî makâmi'l-idmâr) nük плеtedir.
فَالْإِشْرَاكُ الْمَقْصُودُ هُنَا هُوَ إِشْرَاكُهُمُ الْأَصْنَامَ فِي صِفَةِ الْإِلَهِيَّةِ مَعَ اللَّهِ تَعَالَى، فَيَتَعَيَّنُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالشُّرَكَاءِ الْأَصْنَامَ، أَيِ الشُّرَكَاءَ لِلَّهِ حَسَبَ اعْتِقَادِهِمْ. وَبِهَذَا الِاعْتِبَارِ أُضِيفَ لَفْظُ «شُرَكَاءَ» إِلَى ضَمِيرِ الَّذِينَ ظَلَمُوا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: شُرَكاءَهُمْ، كَقَوْلِ خَالِدِ بْنِ
Burada kastedilen şirk, putları ilahlık vasfında Yüce Allah'a ortak koşmalarıdır. Dolayısıyla "ortaklar" (şürekâ) ile kastedilenin putlar -yani kendi inançlarına göre Allah'ın ortakları- olması gerekir. Bu mülahazayla Yüce Allah'ın { شُرَكاءَهُمْ } buyruğunda "ortaklar" lafzı zulmedenlerin zamirine izafe edilmiştir; tıpkı Hâlid b.
الصَّقْعَبِ النَّهْدِيِّ لعَمْرو بن معديكرب وَقَدْ تَحَدَّثَ عَمْرٌو فِي مَجْلِسِ قَوْمٍ بِأَنَّهُ أَغَارَ عَلَى بَنِي نَهْدٍ وَقَتَلَ خَالِدًا، وَكَانَ خَالِدٌ حَاضِرًا فِي ذَلِكَ الْمَجْلِسِ فَنَادَاهُ: مَهْلًا أَبَا ثَوْرٍ قَتِيلُكُ يَسْمَعُ، أَيْ قَتِيلُكُ الْمَزْعُومُ، فَالْإِضَافَةُ لِلتَّهَكُّمِ. وَالْمَعْنَى: إِذَا رَأَى الَّذِينَ أَشْرَكُوا الشُّرَكَاءَ عِنْدَهُمْ، أَيْ فِي ظَنِّهِمْ.
es-Sak'ab en-Nehdî'nin Amr b. Ma'dîkerib'e söylediği söz gibidir. Amr bir topluluk meclisinde Nahd oğullarına baskın düzenleyip Hâlid'i öldürdüğünü anlatıyordu; Hâlid ise o sırada mecliste hazır bulunmaktaydı ve ona şöyle seslendi: "Yavaş ol ey Ebû Sevr, öldürdüğün adam seni dinliyor!" Yani "öldürdüğünü iddia ettiğin adam". Dolayısıyla buradaki izafet alay (tehekküm) içindir. Anlamı şudur: Şirk koşanlar, kendi yanlarındaki -yani kendi zanlarındaki- ortakları gördüklerinde.
وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ لَفْظَ «شُرَكَاءَ» لَقَبًا زَالَ مِنْهُ مَعْنَى الْوَصْفِ بِالشَّرِكَةِ وَصَارَ لَقَبًا لِلْأَصْنَامِ، فَتَكُونُ الْإِضَافَةُ عَلَى أَصْلِهَا.
"Şürekâ" lafzını, ortaklık vasfı anlamı zail olup putlara lakap hâline gelmiş bir unvan sayman da mümkündür; bu durumda izafet aslı üzere kalır.
وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ يَرَوْنَ الْأَصْنَامَ حِينَ تُقْذَفُ مَعَهُمْ فِي النَّارِ، قَالَ تَعَالَى: وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ [سُورَة الْبَقَرَة: ٢٤] .
Anlam şudur: Onlar, putlar kendileriyle birlikte ateşe atıldığında onları görürler; Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ } “Onun yakıtı insanlar ve taşlardır” [Bakara Suresi: 24].
وَقَوْلُهُمْ: رَبَّنا هؤُلاءِ شُرَكاؤُنَا إِمَّا مِنْ قَبِيلِ الِاعْتِرَافِ عَنْ غَيْرِ إِرَادَةٍ فَضْحًا لَهُمْ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ [سُورَة النُّور: ٢٤] ، وَإِمَّا مِنْ قَبِيلِ التَّنَصُّلِ وَإِلْقَاءِ التَّبِعَةِ عَلَى الْمَعْبُودَاتِ كَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ هَؤُلَاءِ أَغْرَوْنَا بِعِبَادَتِهِمْ مِنْ قَبِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى:
Onların: { رَبَّنا هؤُلاءِ شُرَكاؤُنَا } “Rabbimiz! Bunlar bizim ortaklarımızdır” demeleri, ya rezil edilmeleri için iradesiz bir itiraf kabilindendir -nitekim Yüce Allah: { يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ } “Dillerinin aleyhlerine şahitlik edeceği gün” [Nûr Suresi: 24] buyurmuştur- ya da sanki "bunlar kendilerine tapmamız için bizi ayarttılar" diyerek sorumluluktan sıyrılma ve suçu tapılan varlıklara atma kabilindendir; nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğu da bu türdendir:
وَقالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ كَما تَبَرَّؤُا مِنَّا [سُورَة الْبَقَرَة: ١٦٧] .
{ وَقالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ كَما تَبَرَّؤُا مِنَّا } “Uyanlar ise şöyle derler: Keşke bizim için [dünyaya] bir dönüş olsaydı da onların bizden uzaklaştığı gibi biz de onlardan uzaklaşsaydık!” [Bakara Suresi: 167].
وَالْفَاءُ فِي فَأَلْقَوْا لِلتَّعْقِيبِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى الْمُبَادَرَةِ بِتَكْذِيبِ مَا تَضَمَّنَهُ مَقَالُهُمْ، أَنْطَقَ اللَّهُ تِلْكَ الْأَصْنَامَ فَكَذَّبَتْ مَا تَضَمَّنَهُ مَقَالُهُمْ مِنْ كَوْنِ الْأَصْنَامِ شُرَكَاءَ لِلَّهِ، أَوْ مِنْ كَوْنِ عِبَادَتِهِمْ بِإِغْرَاءٍ مِنْهَا تَفْضِيحًا لَهُمْ وَحَسْرَةً عَلَيْهِمْ.
{ فَأَلْقَوْا } ifadesindeki fâ harfi ta'kîb içindir; sözlerinin içerdiği iddiayı derhal yalanlamayı ifade eder. Allah o putları konuşturmuş, onlar da onları rezil etmek ve hasretlerini artırmak için sözlerinin içerdiği putların Allah'a ortak olduğu iddiasını veya ibadetin onların kışkırtmasıyla gerçekleştiği iddiasını yalanlamışlardır.
وَالْجَمْعُ فِي اسْمِ الْإِشَارَةِ وَاسْمِ الْمَوْصُولِ جَمْعُ الْعُقَلَاءِ جَرْيًا عَلَى اعْتِقَادِهِمْ إِلَهِيَّةَ الْأَصْنَامِ.
İşaret ismindeki ve ism-i mevsûldeki çoğul, putların ilah olduğuna dair [müşriklerin] inançlarına uygun olarak akıl sahiplerinin çoğulu kalıbında gelmiştir.
وَلَمَّا كَانَ نُطْقُ الْأَصْنَامِ غَيْرَ جَارٍ عَلَى الْمُتَعَارَفِ عَبَّرَ عَنْهُ بِالْإِلْقَاءِ الْمُؤْذِنِ بِكَوْنِ الْقَوْلِ أَجْرَاهُ اللَّهُ عَلَى أَفْوَاهِ الْأَصْنَامِ مِنْ دُونِ أَنْ يَكُونُوا نَاطِقِينَ فَكَأَنَّهُ سَقَطَ مِنْهَا.
Putların konuşması alışılageldik bir durum olmadığından, bu durum, putlar konuşucu olmadıkları hâlde Allah'ın o sözü onların ağızlarından akıttığını -ki sanki onlardan düşüvermiş gibi olduğunu- hissettiren "ilkā" (atma/söyleme) lafzıyla ifade edilmiştir.
وَإِسْنَادُ الْإِلْقَاءِ إِلَى ضَمِيرِ الشُّرَكَاءِ مَجَازٌ عَقْلِيٌّ لِأَنَّهَا مَظْهَرُهُ.
İlkā (atma/söyleme) fiilinin ortaklar (şürekâ) zamirine isnat edilmesi aklî mecazdır; çünkü onlar bu fiilin tezahür yeridir.
وَأَجْرَى عَلَيْهِمْ ضَمِيرَ جَمْعِ الْعُقَلَاءِ فِي فِعْلِ «أَلْقَوْا» مُشَاكَلَةً لِاسْمِ الْإِشَارَةِ وَاسْمِ الْمَوْصُولِ لِلْعُقَلَاءِ.
{ أَلْقَوْا } fiilinde akıl sahiplerinin çoğul zamiri, akıl sahipleri için kullanılan işaret ismi ve ism-i mevsûle bir müşâkele (uyum) olsun diye onlara uygulanmıştır.
وَوَصْفُهُمْ بِالْكَذِبِ مُتَعَلِّقٌ بِمَا تَضَمَّنَهُ كَلَامُهُمْ أَنَّ أُولَئِكَ آلِهَةٌ يُدْعَوْنَ مِنْ دُونِ اللَّهِ عَلَى نَحْوِ مَا
Onların yalancılıkla nitelendirilmesi, sözlerinin içerdiği o putların Allah'tan başka yalvarılan ilahlar olduğu iddiasıyla ilgilidir; nitekim şu hadiste de benzer şekilde
وَقَعَ فِي الْحَدِيثِ: «فَيُقَالُ لِلنَّصَارَى: مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ، فَيَقُولُونَ: كُنَّا نَعْبُدُ الْمَسِيحَ ابْنَ اللَّهِ، فَيُقَالُ لَهُمْ: كَذَبْتُمْ مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ وَلَدٍ» .
şöyle vaki olmuştur: "Hristiyanlara 'Siz neye tapıyordunuz?' denilir; onlar da 'Biz Allah'ın oğlu Mesih'e tapıyorduk' derler. Bunun üzerine onlara 'Yalan söylediniz, Allah hiçbir çocuk edinmemiştir' denilir."
وَأَمَّا صَرِيحُ كَلَامِهِمْ وَهُوَ قَوْلُهُمْ: هؤُلاءِ شُرَكاؤُنَا الَّذِينَ كُنَّا نَدْعُوا مِنْ دُونِكَ فَهُمْ صَادِقُونَ فِيهِ.
Sözlerinin açık kısmına, yani: { هؤُلاءِ شُرَكاؤُنَا الَّذِينَ كُنَّا نَدْعُوا مِنْ دُونِكَ } "Bunlar, senin dışında kendilerine yalvardığımız ortaklarımızdır" demelerine gelince, bunda onlar doğrudurlar.
وَجُمْلَةُ إِنَّكُمْ لَكاذِبُونَ بَدَلٌ مِنَ الْقَوْلَ. وَأُعِيدَ فِعْلُ أَلْقَوْا فِي قَوْلِهِ: وَأَلْقَوْا إِلَى اللَّهِ يَوْمَئِذٍ السَّلَمَ لِاخْتِلَافِ فَاعِلِ الْإِلْقَاءِ، فَضَمِيرُ الْقَوْلِ الثَّانِي عَائِدٌ إِلَى الَّذِينَ أَشْرَكُوا.
{ إِنَّكُمْ لَكاذِبُونَ } “Şüphesiz sizler yalancılarsınız” cümlesi, { الْقَوْلَ } ifadesinden bedeldir. { وَأَلْقَوْا إِلَى اللَّهِ يَوْمَئِذٍ السَّلَمَ } “O gün Allah'a teslimiyet arz ederler” ayetindeki "elkaw" fiili, ilkā fiilini işleyenin farklı olması sebebiyle tekrarlanmıştır; zira bu ikinci sözün zamiri şirk koşanlara racidir.
وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ فِعْلَ أَلْقَوُا الثَّانِيَ مُمَاثِلًا لِفِعْلِ «أَلْقَوْا» السَّابِقِ. وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ الْإِلْقَاءَ تَمْثِيلًا لِحَالِهِمْ بِحَالِ الْمُحَارِبِ إِذَا غُلِبَ إِذْ يُلْقِي سِلَاحَهُ بَيْنَ يَدَيْ غَالِبِهِ، فَفِي قَوْلِهِ:
İkinci { أَلْقَوُا } fiilini önceki { أَلْقَوْا } fiilinin bir benzeri sayabilirsin. Ayrıca bu ilkāyı (teslimiyet sunmayı), yenilgiye uğradığında silahını galibinin önüne atan savaşçının durumuna bir temsil sayman da mümkündür. Dolayısıyla O'nun şu buyruğunda:
أَلْقَوْا مَكْنِيَّةٌ تَمْثِيلِيَّةٌ مَعَ مَا فِي لَفْظِ أَلْقَوْا مِنَ الْمُشَاكَلَةِ.
{ أَلْقَوْا } ifadesinde, lafzındaki müşâkele ile birlikte temsîlî bir istiare-i mekniyye vardır.
والسَّلَمَ- بِفَتْحِ اللَّامِ-: الِاسْتِسْلَامُ، أَيِ الطَّاعَةُ وَتَرْكُ الْعِنَادِ.
Lâm harfinin fethasıyla { السَّلَمَ }, teslim olmak; yani itaat etmek ve inatlaşmayı bırakmak demektir.
وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ أَيْ غَابَ عَنْهُمْ وَزَايَلَهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَهُ فِي الدُّنْيَا مِنَ الِاخْتِلَافَاتِ لِلْأَصْنَامِ مِنْ أَنَّهَا تَسْمَعُ لَهُمْ وَنَحْو ذَلِك.
{ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ } “Uydurdukları şeyler de onlardan kaybolup gitti”; yani dünyada putlar hakkında uydurdukları, onların kendilerini işiteceği ve benzeri asılsız iddiaları onlardan kaybolup uzaklaştı.
[سُورَة النَّحْل (١٦) : آيَة ٨٨]
[Nahl Suresi (16): Ayet 88]
الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ زِدْناهُمْ عَذاباً فَوْقَ الْعَذابِ بِما كانُوا يُفْسِدُونَ (٨٨)
{ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ زِدْناهُمْ عَذاباً فَوْقَ الْعَذابِ بِما كانُوا يُفْسِدُونَ (٨٨) } “İnkâr eden ve Allah yolundan alıkoyanlar var ya; bozgunculuk yapmalarına karşılık onlara azap üstüne azap katmışızdır.”
لَمَّا ذَكَرَ الْعَذَابَ الَّذِينَ هُمْ لَاقُوهُ عَلَى كُفْرِهِمُ اسْتَأْنَفَ هُنَا بِذِكْرِ زِيَادَةِ الْعَذَابِ لَهُمْ عَلَى الزِّيَادَةِ فِي كُفْرِهِمْ بِأَنَّهُمْ يَصُدُّونَ النَّاسَ عَنِ اتِّبَاعِ الْإِسْلَامِ، وَهُوَ الْمُرَادُ بِالصَّدِّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ، أَيِ السَّبِيلِ الْمُوَصِّلَةِ إِلَى اللَّهِ، أَيْ إِلَى الْكَوْنِ فِي أَوْلِيَائِهِ وَحِزْبِهِ. وَالْمَقْصُودُ:
Küfürleri sebebiyle karşılaşacakları azabı zikrettikten sonra burada, insanları İslam'a tabi olmaktan alıkoymak suretiyle küfürlerindeki artışa karşılık azaplarının artırılacağını zikretmeye geçmiştir. Allah yolundan alıkoymaktan kasıt; Allah'a, yani O'nun dostları ve fırkası arasına ulaştıran yoldan alıkoymaktır. Maksat:
تَنْبِيهُ الْمُسْلِمِينَ إِلَى كَيْدِهِمْ وَإِفْسَادِهِمْ، وَالتَّعْرِيضُ بِالتَّحْذِيرِ مِنَ الْوُقُوعِ فِي شِرَاكِهِمْ.
Müslümanları onların hile ve bozgunculuklarına karşı uyarmak ve onların tuzaklarına düşmekten dolaylı yoldan sakındırmaktır.
وَزِيَادَةُ الْعَذَابِ: مُضَاعَفَتُهُ.
Azabın artırılması, onun kat kat kılınmasıdır.
وَالتَّعْرِيفُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَوْقَ الْعَذابِ تَعْرِيفُ الْجِنْسِ الْمَعْهُودِ حَيْثُ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذا رَأَى الَّذِينَ ظَلَمُوا الْعَذابَ [سُورَة النَّحْل: ٨٥] ، لِأَنَّ عَذَابَ كُفْرِهِمْ لَمَّا كَانَ مَعْلُومًا بِكَثْرَةِ الْحَدِيثِ عَنْهُ صَارَ كَالْمَعْهُودِ وَأَمَّا عَذَابُ صَدِّهِمُ النَّاسَ فَلَا يَخْطُرُ بِالْبَالِ فَكَانَ مَجْهُولًا فَنَاسَبَهُ التَّنْكِيرُ.
Yüce Allah'ın { فَوْقَ الْعَذابِ } buyruğundaki marifelik (belirlilik takısı), Yüce Allah'ın: { وَإِذا رَأَى الَّذِينَ ظَلَمُوا الْعَذابَ } “O zulmedenler azabı gördükleri zaman” [Nahl Suresi: 85] ayetinde daha önce zikredilmiş olan ahd-i zihnî / cinsin marifeliğidir. Zira onların küfürlerinin azabı hakkında çokça bahsedilmesi sebebiyle bilinir ve sanki bilinen bir şey (ma'hûd) hâline gelmiştir. İnsanları alıkoymalarının azabına gelince, bu hatıra gelmeyen, dolayısıyla bilinmeyen bir şey olduğu için ona nekrelik (belirsizlik) uygun düşmüştür.
وَالْبَاءُ فِي بِما كانُوا يُفْسِدُونَ لِلسَّبَبِيَّةِ. وَالْمُرَادُ: إِفْسَادُهُمُ الرَّاغِبِينَ فِي الْإِسْلَامِ بِتَسْوِيلِ الْبَقَاءِ عَلَى الْكُفْرِ، كَمَا فَعَلُوا مَعَ الْأَعْشَى حِينَ جَاءَ مَكَّةَ رَاغِبًا فِي الْإِسْلَامِ مادحا الرَّسُول- ﵊ بِقَصِيدَةِ:
{ بِما كانُوا يُفْسِدُونَ } ifadesindeki bâ harfi sebebiyet içindir. Kastedilen: A'şâ, İslam'a girmek isteyerek ve Resûlullah'ı -sallallâhu aleyhi ve sellem- şu kasidesiyle överek Mekke'ye geldiğinde yaptıkları gibi, küfür üzere kalmayı süslü göstererek İslam'a rağbet edenleri saptırmalarıdır:
هَلِ اغْتَمَضَتْ عَيْنَاكِ لَيْلَةَ أَرْمَدَا
"Gözlerin göz ağrısı çeken birinin gecesinde uyuyabildi mi?"
وَقِصَّتُهُ فِي كُتُبِ السِّيرَةِ وَالْأَدَبِ. وَكَمَا فَعَلُوا مَعَ عَامِرِ بْنِ الطُّفَيْلِ الدَّوْسِيِّ فَإِنَّهُ قَدِمَ مَكَّةَ فَمَشَى إِلَيْهِ رِجَالٌ مِنْ قُرَيْشٍ فَقَالُوا: يَا طُفَيْلُ إِنَّكَ قَدِمْتَ بِلَادَنَا وَهَذَا الرَّجُلُ الَّذِي بَيْنَ أَظْهُرِنَا قَدْ أَعْضَلَ بِنَا وَقَدْ فَرَّقَ جَمَاعَتَنَا وَشَتَّتَ أَمْرَنَا وَإِنَّمَا قَوْلُهُ كَالسِّحْرِ، وَإِنَّا نَخْشَى عَلَيْكَ وَعَلَى قَوْمِكَ مَا قَدْ دَخَلَ عَلَيْنَا فَلَا تُكَلِّمَنَّهُ وَلَا تَسْمَعْنَ مِنْهُ. وَقَدْ ذُكِرَ فِي قِصَّةِ إِسْلَامِ أَبِي ذَرٍّ كَيْفَ تَعَرَّضُوا لَهُ بِالْأَذَى فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ حِينَ عَلِمُوا إِسْلَامَهُ.
Onun kıssası siyer ve edebiyat kitaplarındadır. Tıpkı Âmir b. et-Tufeyl ed-Devsî'ye yaptıkları gibi; nitekim o Mekke'ye geldiğinde Kureyş'ten birtakım adamlar ona gidip şöyle demişlerdi: "Ey Tufeyl! Sen bizim memleketimize geldin; aramızdaki şu adam ise başımıza dert açtı, birliğimizi bozdu ve işimizi darmadağın etti. Onun sözü tıpkı sihir gibidir; başımıza gelen şeyin senin ve kavminin de başına gelmesinden korkuyoruz. Sakın onunla konuşma ve onu dinleme!" Ebû Zer'in Müslüman oluş kıssasında da, Müslüman olduğunu öğrendiklerinde Mescid-i Harâm'da ona nasıl eziyet ettikleri zikredilmiştir.
[سُورَة النَّحْل (١٦) : آيَة ٨٩]
[Nahl Suresi (16): Ayet 89]
وَيَوْمَ نَبْعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً عَلَيْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَجِئْنا بِكَ شَهِيداً عَلى هؤُلاءِ وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ وَهُدىً وَرَحْمَةً وَبُشْرى لِلْمُسْلِمِينَ (٨٩)
{ وَيَوْمَ نَبْعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً عَلَيْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَجِئْنا بِكَ شَهِيداً عَلى هؤُلاءِ وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ وَهُدىً وَرَحْمَةً وَبُشْرى لِلْمُسْلِمِينَ (٨٩) } “Her ümmet içinde kendilerinden aleyhlerine bir şahit göndereceğimiz ve seni de bunların üzerine şahit getireceğimiz gün... Sana Kitab'ı her şey için bir açıklama, bir hidayet, bir rahmet ve Müslümanlar için bir müjde olarak indirdik.”
وَيَوْمَ نَبْعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً عَلَيْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَجِئْنا بِكَ شَهِيداً عَلى هؤُلاءِ.
{ وَيَوْمَ نَبْعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً عَلَيْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَجِئْنا بِكَ شَهِيداً عَلى هؤُلاءِ } “Her ümmet içinde kendilerinden aleyhlerine bir şahit göndereceğimiz ve seni de bunların üzerine şahit getireceğimiz gün...”
تَكْرِيرٌ لِجُمْلَةِ وَيَوْمَ نَبْعَثُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً ثُمَّ لَا يُؤْذَنُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا [سُورَة النَّحْل: ٨٤] لِيُبْنَى عَلَيْهِ عَطْفُ جُمْلَةِ وَجِئْنا بِكَ شَهِيداً عَلى هؤُلاءِ عَلَى جُمْلَةِ وَيَوْمَ نَبْعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً عَلَيْهِمْ.
{ وَجِئْنا بِكَ شَهِيداً عَلى هؤُلاءِ } cümlesinin { وَيَوْمَ نَبْعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً عَلَيْهِمْ } cümlesine atfedilebilmesi için { وَيَوْمَ نَبْعَثُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً ثُمَّ لَا يُؤْذَنُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا } “Her ümmetten bir şahit göndereceğimiz, sonra da inkâr edenlere izin verilmeyeceği gün” [Nahl Suresi: 84] cümlesinin tekrarıdır.
وَلَمَّا كَانَ تَكْرِيرًا أُعِيدَ نَظِيرُ الْجُمْلَةِ عَلَى صُورَةِ الْجُمْلَةِ الْمُؤَكَّدَةِ مُقْتَرِنَةً بِالْوَاوِ، وَلِأَنَّ فِي هَذِهِ الْجُمْلَةِ زِيَادَةَ وَصْفِ مِنْ أَنْفُسِهِمْ فَحَصَلَتْ مُغَايِرَةٌ مَعَ الْجُمْلَةِ السَّابِقَةِ وَالْمُغَايَرَةُ مُقْتَضِيَةٌ لِلْعَطْفِ أَيْضًا.
Bir tekrar olduğu için, cümlenin benzeri tekit edilen cümlenin suretinde vâv harfiyle bitişik olarak yeniden getirilmiştir. Ayrıca bu cümlede { مِنْ أَنْفُسِهِمْ } şeklinde fazladan bir vasıf bulunduğu için önceki cümleyle bir farklılık meydana gelmiştir; farklılık ise aynı zamanda atfı da gerektirir.
وَمِنْ دَوَاعِي تَكْرِيرِ مَضْمُونِ الْجُمْلَةِ السَّابِقَةِ أَنَّهُ لِبُعْدِ مَا بَيْنَ الْجُمْلَتَيْنِ بِمَا اعْتَرَضَ بَيْنَهُمَا مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ لَا يُؤْذَنُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى قَوْلِهِ: بِما كانُوا يُفْسِدُونَ [سُورَة النَّحْل: ٨٤- ٨٨] ، فَهُوَ كَالْإِعَادَةِ فِي قَوْلِ لَبِيَدٍ:
Önceki cümlenin muhtevasını tekrar etmenin gerekçelerinden biri de; Yüce Allah'ın: { ثُمَّ لَا يُؤْذَنُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا } ifadesinden: { بِما كانُوا يُفْسِدُونَ } [Nahl Suresi: 84-88] ifadesine kadar araya giren sözler sebebiyle iki cümlenin arasının uzamış olmasıdır. Bu, Lebîd'in şu sözündeki tekrara benzer:
فَتَنَازَعَا سَبْطًا يَطِيرُ ظِلَالُهُ ... كَدُخَانِ مُشْعَلَةٍ يُشَبُّ ضِرَامُهَا
"Çekişip durdular düz ve yumuşak tüylü bir at için, gölgesi uçuşan... Alevi tutuşturulan bir meşalenin dumanı gibi,"
مَشْمُولَةٍ غُلِثَتْ بِنَابِتِ عَرْفَجٍ ... كَدُخَانِ نَارٍ سَاطِعٍ أَسْنَامُهَا
"Kuzey rüzgârına maruz kalmış, biten arfec çalılarıyla beslenmiş... Tepeleri yükselen bir ateşin dumanı gibi."
مَعَ أَنَّ الْإِعَادَةَ هُنَا أَجْدَرُ لِأَنَّ الْفَصْلَ أَطْوَلُ.
Kaldı ki buradaki tekrar daha uygundur; çünkü aradaki fasıla daha uzundur.
وَقَدْ حَصَلَ مِنْ هَذِهِ الْإِعَادَةِ تَأْكِيدُ التَّهْدِيدِ وَالتَّسْجِيلِ.
Bu tekrardan, tehdidin ve kayda geçirmenin teyidi hâsıl olmuştur.
وَعُدِّيَ فِعْلُ نَبْعَثُ هُنَا بِحَرْفِ فِي، وَعُدِّيَ نَظِيرُهُ فِي الْجُمْلَةِ السَّابِقَةِ بِحَرْفِ (مِنْ) لِيَحْصُلَ التَّفَنُّنُ بَيْنَ الْمُكَرَّرَيْنِ تَجْدِيدًا لِنَشَاطِ السَّامِعِينَ.
Dinleyicilerin dikkatini tazelemek üzere tekrarlanan iki ifade arasında üslup çeşitliliği (tefennün) sağlamak için, buradaki { نَبْعَثُ } fiili { فِي } harf-i cerriyle geçişli kılınmış, önceki cümledeki benzeri ise (مِنْ) harf-i cerriyle geçişli kılınmıştır.
وَزِيدَ فِي هَذِهِ الْجُمْلَةِ أَنَّ الشَّهِيدَ يَكُونُ مِنْ أَنْفُسِهِمْ زِيَادَةً فِي التَّذْكِيرِ بِأَنَّ شَهَادَةَ الرُّسُلِ عَلَى الْأُمَمِ شَهَادَةٌ لَا مَطْعَنَ لَهُمْ فِيهَا لِأَنَّهَا شُهُودٌ مِنْ قَوْمِهِمْ لَا يَجِدُ الْمَشْهُودُ عَلَيْهِمْ فِيهَا
Bu cümlede şahidin { مِنْ أَنْفُسِهِمْ } "kendilerinden" olacağı fazladan belirtilmiştir; bu da elçilerin ümmetler aleyhindeki şahitliğinin, aleyhlerine şahitlik edilenlerin itiraz edemeyecekleri bir şahitlik olduğunu hatırlatmayı pekiştirmek içindir; çünkü bu şahitler kendi kavimlerindendir ve aleyhlerine şahitlik edilenler bunda
مَسَاغًا لِلطَّعْنِ.
itiraz edecek bir yol bulamazlar.
وَلَمْ تَخْلُ أَيْضًا بَعْدَ التَّعْرِيضِ بِالتَّحْذِيرِ مَنْ صَدِّ الْكَافِرِينَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ حُسْنِ مَوْقِعِ تَذْكِيرِ الْمُسْلِمِينَ بِنِعْمَةِ اللَّهِ عَلَيْهِمْ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ شَهِيدًا يَشْهَدُ لَهُمْ بِمَا يَنْفَعُهُمْ وَبِمَا يَضُرُّ أَعْدَاءَهُمْ.
Ayrıca kâfirlerin Allah yolundan alıkoymalarına karşı dolaylı sakındırmadan sonra, Allah'ın Müslümanlara kendileri lehine yararlarına olan şeylerle ve düşmanlarının aleyhine olacak şeylerle şahitlik edecek bir şahit göndermekle yaptığı nimeti onlara hatırlatmanın güzel konumundan da geri kalmamıştır.
وَالْقَوْلُ فِي بَقِيَّةِ هَذِهِ الْجُمْلَةِ مِثْلُ مَا سَبَقَ فِي نظيرتها.
Bu cümlenin geri kalanı hakkındaki söz, benzerinde geçenle aynıdır.
وَلما كَانَ بُعِثَ الشُّهَدَاءُ لِلْأُمَمِ الْمَاضِيَةِ مُرَادًا بِهِ بَعْثُهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَبَّرَ عَنْهُ بِالْمُضَارِعِ.
Geçmiş ümmetler için şahitlerin gönderilmesinden kasıt onların kıyamet gününde gönderilmesi olduğu için, bu muzari sığasıyla ifade edilmiştir.
وَجُمْلَةُ وَجِئْنا بِكَ شَهِيداً يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مَعْطُوفَةً عَلَى جُمْلَةِ وَيَوْمَ نَبْعَثُ كُلِّهَا.
{ وَجِئْنا بِكَ شَهِيداً } cümlesinin bütünüyle { وَيَوْمَ نَبْعَثُ } cümlesine matuf olması caizdir.
فَالْمَعْنَى: وَجِئْنَا بِكَ لَمَّا أَرْسَلْنَاكَ إِلَى أُمَّتِكَ شَهِيدًا عَلَيْهِمْ، أَيْ مُقَدَّرًا أَنْ تَكُونَ شَهِيدًا عَلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، لِأَنَّ النَّبِيءَ ﷺ لَمَّا كَانَ حَيًّا فِي آنِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ كَانَ شَهِيدًا فِي الْحَالِ وَالِاسْتِقْبَالِ، فَاخْتِيرَ لَفْظُ الْمَاضِي فِي جِئْنا لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّهُ مَجِيءٌ حَصَلَ مِنْ يَوْمِ بِعْثَتِهِ.
Buna göre anlam şöyledir: Seni ümmetine gönderdiğimiz zaman onların üzerine şahit olarak -yani kıyamet gününde aleyhlerine şahit olman takdir edilmiş olarak- getirdik. Zira Peygamber -sallallâhu aleyhi ve sellem- bu ayetin indiği anda hayatta olduğu için hem hâl hem de istikbalde şahittir. Bu yüzden { جِئْنا } fiilinde geçmiş zaman lafzı, bunun peygamber olarak gönderildiği günden itibaren gerçekleşen bir geliş olduğuna işaret etmek üzere seçilmiştir.
وَيُعْلَمُ مِنْ ذَلِكَ أَنَّهُ يَحْصُلُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِطَرِيقِ الْمُسَاوَاةِ لِبَقِيَّةِ إِخْوَانِهِ الشُّهَدَاءِ عَلَى الْأُمَمِ، إِذِ الْمَقْصُودُ مِنْ ذَلِكَ كُلِّهِ تَهْدِيدُ قَوْمِهِ وَتَحْذِيرُهُمْ. وَهَذَا الْوَجْهُ شَدِيدُ الْمُنَاسَبَةِ بِأَنْ يُعْطَفَ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ [سُورَة النَّحْل: ٨٩] الْآيَةَ.
Buradan anlaşılmaktadır ki bu durum, kıyamet gününde ümmetler üzerindeki diğer şahit kardeşleriyle eşitlik yoluyla gerçekleşir; zira bütün bunlardan maksat kavmini tehdit etmek ve sakındırmaktır. Bu vecih, Yüce Allah'ın: { وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ } [Nahl Suresi: 89] ayetinin ona atfedilmesine son derece uygundur.
وَقَدْ عَلِمْتَ مِنْ هَذَا أَنَّ جُمْلَةَ وَجِئْنا بِكَ شَهِيداً لَيْسَتْ مَعْطُوفَةً عَلَى نَبْعَثُ بِحَيْثُ تَدْخُلُ فِي حَيِّزِ الظَّرْفِ وَهُوَ يَوْمَ، بَلْ مَعْطُوفَةٌ عَلَى مَجْمُوعِ جُمْلَةِ يَوْمَ نَبْعَثُ، لِأَنَّ الْمَقْصُودَ وَجِئْنَا بِكَ شَهِيدًا مِنْ وَقْتِ إِرْسَالِكَ. وَعَلَى هَذَا يَكُونُ الْكَلَامُ تَمَّ عِنْدَ قَوْلِهِ:
Buradan anlamış oldun ki { وَجِئْنا بِكَ شَهِيداً } cümlesi, { يَوْمَ } zarfının alanına girecek şekilde { نَبْعَثُ } fiiline matuf değildir; bilakis { يَوْمَ نَبْعَثُ } cümlesinin tamamına matuftur; çünkü maksat: "Seni peygamber gönderdiğimiz andan itibaren bir şahit olarak getirdik" demektir. Buna göre söz:
مِنْ أَنْفُسِهِمْ، فَيَحْسُنُ الْوَقْفُ عَلَيْهِ لِذَلِكَ.
{ مِنْ أَنْفُسِهِمْ } buyruğunda tamamlanmış olur, bu sebeple orada vakıf yapmak (durmak) güzeldir.
وَيَجُوزُ أَنْ تُعْطَفَ عَلَى جُمْلَةِ نَبْعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً فَتَدْخُلُ فِي حَيِّزِ الظَّرْفِ وَيَكُونُ الْمَاضِي مُسْتَعْمَلًا فِي مَعْنَى الِاسْتِقْبَالِ مَجَازًا لِتَحَقُّقِ وُقُوعِهِ، فَشَابَهَ بِهِ مَا حَصَلَ وَمَضَى، فَيَكُونُ الْوَقْفُ عَلَى قَوْلِهِ: شَهِيداً. وَيَتَحَصَّلُ مِنْ
{ نَبْعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً } cümlesine atfedilmesi de caizdir; bu durumda zarfın alanına girer ve mazi fiil, vukuunun kesinliği sebebiyle gerçekleşmiş ve geçmiş olana benzetilerek mecazen gelecek zaman anlamında kullanılmış olur; böylece vakıf, { شَهِيداً } sözü üzerinde olur. Fiil sığasının
تَغْيِيرِ صِيغَة الْفِعْل عَن الْمُضَارِعِ إِلَى الْمَاضِي تَهْيِئَةَ عَطْفِ وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ.
muzariden maziye dönüştürülmesinden, { وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ } ifadesinin atfedilmesine zemin hazırlama sonucu elde edilir.
وَلَمْ يُوصَفِ الرَّسُولُ- ﵊ بِأَنَّهُ مِنْ أَنْفُسِهِمْ لِأَنَّهُ مَبْعُوثٌ إِلَى جَمِيعِ الْأُمَمِ، وَشَهِيدٌ عَلَيْهِمْ جَمِيعًا، وَأَمَّا وَصْفُهُ بِذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ فِي سُورَةِ التَّوْبَةِ [١٢٨] فَذَلِكَ وَصْفٌ كَاشِفٌ اقْتَضَاهُ مَقَامُ التَّذْكِيرِ لِلْمُخَاطِبِينَ مِنَ الْمُنَافِقِينَ الَّذِينَ ضَمُّوا إِلَى الْكُفْرِ بِاللَّهِ كُفْرَانَ نِعْمَةِ بَعْثِ رَسُولٍ إِلَيْهِمْ مَنْ قَوْمِهِمْ.
Resul -sallallâhu aleyhi ve sellem- bütün ümmetlere gönderilmiş ve hepsine şahit olduğu için "kendilerinden" diye nitelenmemiştir. Tevbe Suresi'ndeki: { لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ } “Andolsun, size kendinizden bir resul gelmiştir” [Tevbe Suresi: 128] ayetinde bu şekilde nitelenmesine gelince; bu, Allah'ı inkâr etmelerinin yanına kendi kavimlerinden bir resulün kendilerine gönderilmesi nimetine karşı nankörlüğü de ekleyen münafıklardan muhataplara hatırlatma makamının gerektirdiği açıklayıcı bir nitelemedir.
وَلَيْسَ فِي قَوْلِهِ: عَلى هؤُلاءِ مَا يَقْتَضِي تَخْصِيصَ شَهَادَتِهِ بِكَوْنِهَا شَهَادَةً عَلَى الْمُتَحَدِّثِ عَنْهُمْ مِنْ أَهْلِ الشِّرْكِ، وَلَكِنِ اقْتَصَرَ عَلَيْهِمْ لِأَنَّ الْكَلَامَ جَارٍ فِي تَهْدِيدِهِمْ وَتَحْذِيرِهِمْ.
O'nun: { عَلى هؤُلاءِ } buyruğunda, onun şahitliğinin sadece kendilerinden bahsedilen şirk ehline şahitlik olmasını gerektiren bir durum yoktur; ancak söz onları tehdit etme ve sakındırma sadedinde aktığı için onlarla yetinilmiştir.