وهؤُلاءِ إِشَارَةٌ إِلَى حَاضِرٍ فِي الذِّهْنِ وَهُمُ الْمُشْرِكُونَ الَّذِينَ أَكْثَرَ الْحَدِيثَ عَلَيْهِمْ.
{ هؤُلاءِ }, zihinde hazır olanlara bir işarettir ki onlar da haklarında çokça konuşulan müşriklerdir.
وَقَدْ تَتَبَّعْتُ مَوَاقِعَ أَمْثَالِ اسْمِ الْإِشَارَةِ هَذَا فِي الْقُرْآنِ فَرَأَيْتُهُ يُعْنَى بِهِ الْمُشْرِكُونَ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ. وَتَقَدَّمَ بَيَانُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٤١] ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِنْ يَكْفُرْ بِها هؤُلاءِ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٨٩] .
Kur'an'da bu tür işaret isimlerinin geçtiği yerleri araştırdım ve bununla Mekke ehlinden olan müşriklerin kastedildiğini gördüm. Bunun açıklaması Nisa Suresi'ndeki Yüce Allah'ın: { وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً } “Seni de bunların üzerine şahit getirdiğimiz zaman” [Nisâ Suresi: 41] ayetinde ve En'am Suresi'ndeki Yüce Allah'ın: { فَإِنْ يَكْفُرْ بِها هؤُلاءِ } “Eğer şunlar bunu inkâr ederlerse” [En'âm Suresi: 89] ayetinde geçmişti.
وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ وَهُدىً وَرَحْمَةً وَبُشْرى لِلْمُسْلِمِينَ.
{ وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ وَهُدىً وَرَحْمَةً وَبُشْرى لِلْمُسْلِمِينَ } “Sana Kitab'ı her şey için bir açıklama, bir hidayet, bir rahmet ve Müslümanlar için bir müjde olarak indirdik.”
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَجِئْنا بِكَ شَهِيداً أَيْ أَرْسَلْنَاكَ شَهِيدًا عَلَى الْمُشْرِكِينَ وَأَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لِيَنْتَفِعَ بِهِ الْمُسْلِمُونَ، فَرَسُولُ اللَّهِ ﷺ شَهِيدٌ عَلَى الْمُكَذِّبِينَ وَمُرْشِدٌ لِلْمُؤْمِنِينَ.
{ وَجِئْنا بِكَ شَهِيداً } cümlesine matuftur; yani seni müşrikler üzerine şahit olarak gönderdik ve Müslümanlar kendisinden faydalansın diye sana Kur'an'ı indirdik. Dolayısıyla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, yalanlayanlar aleyhine bir şahit, müminler için ise bir yol göstericidir.
وَهَذَا تَخَلُّصٌ لِلشُّرُوعِ فِي تَعْدَادِ النِّعَمِ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ مِنْ نِعَمِ الْإِرْشَادِ وَنِعَمِ الْجَزَاء على الِامْتِثَال وَبَيَانُ بَرَكَاتِ هَذَا الْكِتَابِ الْمُنَزَّلِ لَهُمْ.
Bu, müminlere yönelik irşad nimetlerinden, emre uymaya karşılık verilen mükâfat nimetlerinden ve onlar için indirilen bu Kitab'ın bereketlerini açıklamaktan oluşan nimetleri saymaya başlamak için bir geçiştir (tahallüs).
وَتَعْرِيفُ الْكِتَابِ لِلْعَهْدِ، وَهُوَ الْقُرْآنُ.
«el-Kitâb» kelimesindeki belirlilik takısı (ahd) içindir ve o da Kur'an'dır.
وتِبْياناً مَفْعُولٌ لِأَجْلِهِ. وَالتِّبْيَانُ مَصْدَرٌ دَالٌّ عَلَى الْمُبَالَغَةِ فِي الْمَصْدَرِيَّةِ، ثُمَّ أُرِيدَ بِهِ اسْمُ الْفَاعِلِ فَحَصَلَتْ مُبَالَغَتَانِ، وَهُوَ- بِكَسْرِ التَّاءِ-، وَلَا يُوجَدُ مَصْدَرٌ بِوَزْنِ تِفْعَالٌ- بِكَسْرِ التَّاءِ- إِلَّا تِبْيَانٌ بِمَعْنَى الْبَيَانِ كَمَا هُنَا. وتلقاء بِمَعْنَى اللِّقَاءِ لَا بِمَعْنَى الْمَكَانِ، وَمَا سِوَى ذَلِكَ مِنَ الْمَصَادِرِ الْوَارِدَةِ عَلَى هَذِهِ الزّنة فَهِيَ- بِفَتْحِ التَّاءِ-.
{ تِبْياناً } kelimesi mef'ûlün lieclih'tir. Tibyân, masdarlıkta mübalağa bildiren bir masdardır; daha sonra bununla ism-i fâil kastedilmiş ve böylece iki mübalağa birden meydana gelmiştir. Bu kelime te harfinin kesresi iledir. «Tif'âl» (تِفْعَالٌ) vezninde -te'nin kesresiyle- gelen masdarlardan, buradaki gibi beyân anlamında olan «tibyân» ve mekân anlamında değil de karşılaşma anlamında olan «tılkâ'» (تِلْقَاء) dışında başka bir masdar bulunmamaktadır. Bu vezinde gelen diğer tüm masdarlar ise te harfinin fethası iledir.
وَأَمَّا أَسْمَاءُ الذَّوَاتِ وَالصِّفَاتِ الْوَارِدَةِ عَلَى هَذِهِ الزِّنَةِ فَهِيَ- بِكَسْرِ التَّاءِ- وَهِيَ قَلِيلَةٌ، عُدَّ مِنْهَا: تِمْثَالٌ، وَتِنْبَالٌ، لِلْقَصِيرِ. وَأَنْهَاهَا ابْنُ مَالِكٍ فِي نَظْمِ الْفَوَائِدِ (١) إِلَى أَرْبَعَ عَشْرَةَ كَلِمَةً (٢) .
Bu vezinde gelen zat ve sıfat isimlerine gelince; bunlar te harfinin kesresi iledir ve sayıca azdır. Kısa boylu kişi için kullanılan «timŝâl» (تِمْثَال) ve «tinbâl» (تِنْبَال) bunlardan sayılmıştır. İbn Mâlik, Nazmu'l-Fevâid'de (١) bunları on dört kelimeye kadar ulaştırmıştır (٢).
وَ «كُلُّ شَيْءٍ» يُفِيدُ الْعُمُومَ إِلَّا أَنَّهُ عُمُومٌ عُرْفِيٌّ فِي دَائِرَةِ مَا لِمِثْلِهِ تَجِيءُ الْأَدْيَانُ وَالشَّرَائِعُ: مِنْ إِصْلَاحِ النُّفُوسِ، وَإِكْمَالِ الْأَخْلَاقِ، وَتَقْوِيمِ الْمُجْتَمَعِ الْمَدَنِيِّ، وَتَبَيُّنِ الْحُقُوقِ، وَمَا تَتَوَقَّفُ عَلَيْهِ الدَّعْوَةُ مِنَ الِاسْتِدْلَالِ عَلَى الْوَحْدَانِيَّةِ، وَصِدْقِ الرَّسُولِ ﷺ، وَمَا
{ كُلِّ شَيْءٍ } ifadesi umumilik (kapsayıcılık) bildirir; ancak bu, dinlerin ve şeriatların geliş maksadına uygun düşen sahadaki örfî bir umumiliktir: Nefislerin ıslahı, ahlakın kemale erdirilmesi, medeni toplumun düzene sokulması, hakların açıklanması, tebliğ ve davetin kendisine dayandığı tevhid delilleri ile Resûl'ün sallallâhu aleyhi ve sellem doğruluğu ve
يَأْتِي فِي خِلَالِ ذَلِكَ مِنَ الْحَقَائِقِ الْعِلْمِيَّةِ وَالدَّقَائِقِ الْكَوْنِيَّةِ، وَوَصْفِ أَحْوَالِ الْأُمَمِ، وَأَسْبَابِ فَلَاحِهَا وَخَسَارِهَا، وَالْمَوْعِظَةِ بِآثَارِهَا بِشَوَاهِدِ التَّارِيخِ، وَمَا يَتَخَلَّلُ ذَلِكَ مِنْ قَوَانِينِهِمْ وَحَضَارَاتِهِمْ وَصَنَائِعِهِمْ.
bu esnada geçen ilmî hakikatler, kozmik incelikler, geçmiş ümmetlerin durumlarının nitelenmesi, kurtuluş ve hüsranlarının sebepleri, tarihin şahitlikleriyle onların bıraktığı izlerden ibret alma ve bunun arasında yer alan onların kanunları, medeniyetleri ve sanatları gibi konular bu kabildendir.
وَفِي خِلَالِ ذَلِكَ كُلِّهِ أَسْرَارٌ وَنُكَتٌ مِنْ أُصُولِ الْعُلُومِ وَالْمَعَارِفِ صَالِحَةٌ لِأَنْ تَكُونَ بَيَانًا لِكُلِّ شَيْءٍ عَلَى وَجْهِ الْعُمُومِ الْحَقِيقِيِّ إِنْ سَلَكَ فِي بَيَانِهَا طَرِيقَ التَّفْصِيلِ وَاسْتُنِيرَ فِيهَا بِمَا شَرَحَ الرَّسُولُ ﷺ وَمَا قَفَاهُ بِهِ أَصْحَابُهُ وَعُلَمَاءُ أُمَّتِهِ، ثُمَّ مَا يَعُودُ إِلَى التَّرْغِيبِ وَالتَّرْهِيبِ مِنْ وَصْفِ مَا أَعَدَّ لِلطَّائِعِينَ وَمَا أَعَدَّ لِلْمُعْرِضِينَ، وَوَصْفِ عَالَمِ الْغَيْبِ وَالْحَيَاةِ الْآخِرَةِ.
Tüm bunların arasında, eğer bunların açıklanmasında detaylandırma yolu izlenir, Resûl'ün sallallâhu aleyhi ve sellem açıkladığı ve sahabesi ile ümmetinin âlimlerinin onu takip ederek ortaya koyduğu hususlarla aydınlanılırsa, gerçek manada bir umumilik ile her şeyi açıklamaya elverişli ilimlerin ve marifetlerin temel ilkelerine dair sırlar ve nükteler vardır. Ayrıca itaat edenler için hazırlananlar ile yüz çevirenler için hazırlananların tasviri, gayb âleminin ve ahiret hayatının nitelenmesi gibi tergîb ve terhîbe (teşvik ve sakındırmaya) dönük hususlar da böyledir.
فَفِي كُلِّ ذَلِكَ بَيَانٌ لِكُلِّ شَيْءٍ يُقْصَدُ بَيَانُهُ لِلتَّبَصُّرِ فِي هَذَا الْغَرَض الْجَلِيل، فيؤول ذَلِكَ الْعُمُومُ الْعُرْفِيُّ بِصَرِيحِهِ إِلَى عُمُومٍ حَقِيقِيٍّ بِضِمْنِهِ وَلَوَازِمِهِ. وَهَذَا مِنْ أَبْدَعَ الْإِعْجَازِ.
İşte bütün bunlarda, bu yüce gaye doğrultusunda basiret sahibi olmak için açıklanması kastedilen her şeyin bir beyanı vardır. Böylece açık ifadesiyle örfî olan o umum (kapsayıcılık), zımnı ve gerekleri itibarıyla hakiki bir umuma dönüşür. Bu da icazın (mucize oluşun) en harika ve eşsiz yönlerindendir.
وَخُصَّ بِالذِّكْرِ الْهُدَى وَالرَّحْمَةُ وَالْبُشْرَى لِأَهَمِّيَّتِهَا فَالْهُدَى مَا يَرْجِعُ مِنَ التِّبْيَانِ إِلَى تَقْوِيمِ الْعَقَائِدِ وَالْأَفْهَامِ وَالْإِنْقَاذِ مِنَ الضَّلَالِ. وَالرَّحْمَةُ مَا يَرْجِعُ مِنْهُ إِلَى سَعَادَةِ الْحَيَاتَيْنِ الدُّنْيَا وَالْأُخْرَى، وَالْبُشْرَى مَا فِيهِ مِنَ الْوَعْدِ بِالْحُسْنَيَيْنِ الدُّنْيَوِيَّةِ وَالْأُخْرَوِيَّةِ.
Hidayet, rahmet ve müjde, önemlerine binaen özellikle zikredilmiştir. Hidayet; bu açıklamadan inançların ve anlayışların düzeltilmesine ve dalaletten kurtarmaya raci olan kısımdır. Rahmet; dünya ve ahiret olmak üzere her iki hayatın saadetine raci olan kısımdır. Müjde ise dünya ve ahiretteki iki güzel sonuca dair vaatleri içeren kısımdır.
وَكُلُّ ذَلِكَ لِلْمُسْلِمِينَ دُونَ غَيْرِهِمْ لِأَنَّ غَيْرَهُمْ لَمَّا أَعْرَضُوا عَنْهُ حَرَمُوا أَنْفُسَهُمُ الِانْتِفَاعَ بِخَوَاصِّهِ كُلِّهَا.
Bütün bunlar başkalarına değil, sadece Müslümanlara aittir; çünkü başkaları ondan yüz çevirdiklerinde, onun bütün bu hususiyetlerinden istifade etmekten kendilerini mahrum bırakmışlardır.
فَاللَّامُ فِي لِكُلِّ شَيْءٍ مُتَعَلِّقٌ بِالتِّبْيَانِ، وَهِيَ لَامُ التَّقْوِيَةِ، لِأَنَّ «كُلَّ شَيْءٍ» فِي مَعْنَى الْمَفْعُولِ بِهِ لِ تِبْياناً. وَاللَّامُ فِي لِلْمُسْلِمِينَ لَام العلّة يتنازع تعلّقها «تبيان وَهُدًى وَرَحْمَةً وَبُشْرَى» وَهَذَا هُوَ الْوَجْه.
{ لِكُلِّ شَيْءٍ } ifadesindeki lâm harfi-cerri «tibyân» kelimesine mütallıktır (bağlıdır) ve takviye lâmıdır; çünkü «külli şey'in» ifadesi mânen { تِبْياناً } kelimesinin mef'ûlüün bihidir. { لِلْمُسْلِمِينَ } ifadesindeki lâm ise illet (sebep) lâmıdır ve müteallakı konusunda «tibyân, hüden, rahmeten ve büşrâ» kelimeleri tenâzu' (müşterek amel) etmiştir; doğru olan yaklaşım da budur.
[سُورَة النَّحْل (١٦) : آيَة ٩٠]
[Nahl Suresi (16): Ayet 90]
إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ وَإِيتاءِ ذِي الْقُرْبى وَيَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (٩٠)
{ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ وَإِيتاءِ ذِي الْقُرْبى وَيَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (٩٠) } “Şüphesiz Allah adaleti, iyilik yapmayı ve akrabaya vermeyi emreder; hayasızlıktan, kötülükten ve zorbalıktan nehyeder. Öğüt alıp düşünesiniz diye size öğüt verir.” (90)
لَمَّا جَاءَ أَنَّ هَذَا الْقُرْآنَ تِبْيَانٌ لِكُلِّ شَيْءٍ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ وَبُشْرَى لِلْمُسْلِمِينَ حَسُنَ التَّخَلُّصُ إِلَى تِبْيَانِ أَصُولِ الْهُدَى فِي التَّشْرِيعِ لِلدِّينِ الْإِسْلَامِيِّ الْعَائِدَةِ إِلَى الْأَمْرِ وَالنَّهْيِ، إِذِ الشَّرِيعَةُ كُلُّهَا أَمْرٌ وَنَهْيٌ، وَالتَّقْوَى مُنْحَصِرَةٌ فِي الِامْتِثَالِ وَالِاجْتِنَابِ، فَهَذِهِ الْآيَةُ اسْتِئْنَافٌ لِبَيَانِ كَوْنِ الْكِتَابِ تِبْيَانًا لِكُلِّ شَيْءٍ، فَهِيَ جَامِعَةٌ أُصُولَ التَّشْرِيعِ.
Bu Kur'an'ın her şey için bir açıklama, bir hidayet, bir rahmet ve Müslümanlar için bir müjde olduğu beyan edilince, İslam dininin emir ve nehiy ekseninde dönen teşriî hidayet esaslarının açıklanmasına geçiş yapılması (tahallüs) güzel düşmüştür. Çünkü şeriatın tamamı emir ve nehiyden ibarettir ve takva da emirlere uyup yasaklardan kaçınmaya münhasırdır. Dolayısıyla bu ayet, Kitab'ın her şey için bir açıklama oluşunu beyan eden yeni bir söz başlangıcıdır (isti'nâf) ve teşriin temel esaslarını bünyesinde toplamaktadır.
وَافْتِتَاحُ الْجُمْلَةِ بِحَرْفِ التَّوْكِيدِ لِلِاهْتِمَامِ بِشَأْنِ مَا حوته. وتصديرهما بِاسْمِ الْجَلَالَةِ لِلتَّشْرِيفِ، وَذَكَرَ يَأْمُرُ وَيَنْهى دُونَ أَنْ يُقَالَ: اعْدِلُوا وَاجْتَنِبُوا الْفَحْشَاءَ، لِلتَّشْوِيقِ.
Cümlenin tekit harfiyle (inne) başlaması, içerdiği hükümlerin önemine dikkat çekmek içindir. Cümlenin lafzatullah ile başlatılması tazim içindir. «Adil olun ve fahşâdan sakının» denilmeyip { يَأْمُرُ } ve { يَنْهى } fiillerinin zikredilmesi ise teşvik ve merak uyandırmak (teşvik) içindir.
وَنَظِيرُهُ مَا
Bunun benzeri,
فِي الْحَدِيثِ «إِنَّ اللَّهَ يَرْضَى لَكُمْ ثَلَاثًا وَيَكْرَهُ لَكُمْ ثَلَاثًا»
hadiste geçen şu ifadedir: «Şüphesiz Allah sizin için üç şeyden razı olur, üç şeyi de sizin için çirkin görür...»
الْحَدِيثَ.
hadisin devamı.
وَالْعَدْلُ: إِعْطَاءُ الْحَقِّ إِلَى صَاحِبِهِ. وَهُوَ الْأَصْلُ الْجَامِعُ لِلْحُقُوقِ الرَّاجِعَةِ إِلَى الضَّرُورِيِّ وَالْحَاجِيِّ مِنَ الْحُقُوقِ الذَّاتِيَّةِ وَحُقُوقِ الْمُعَامَلَاتِ، إِذِ الْمُسْلِمُ مَأْمُورٌ
Adalet (el-Adl); hakkı sahibine vermektir. Adalet; gerek şahsi haklar gerekse muamelat hakları olsun, zarûrî ve hâcî (temel ve ikincil) kategorilere giren hakları toplayan ana esastır. Zira Müslüman,
بِالْعَدْلِ فِي ذَاتِهِ، قَالَ تَعَالَى: وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ [سُورَة الْبَقَرَة: ١٩١] ، وَمَأْمُورٌ بِالْعَدْلِ فِي الْمُعَامَلَةِ، وَهِيَ مُعَامَلَةٌ مَعَ خَالِقِهِ بِالِاعْتِرَافِ لَهُ بِصِفَاتِهِ وَبِأَدَاءِ حُقُوقِهِ وَمُعَامَلَةٌ مَعَ الْمَخْلُوقَاتِ مَنْ أَصُولُ الْمُعَاشَرَةِ الْعَائِلِيَّةِ وَالْمُخَالَطَةِ الِاجْتِمَاعِيَّةِ وَذَلِكَ فِي الْأَقْوَالِ وَالْأَفْعَالِ، قَالَ تَعَالَى: وَإِذا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَلَوْ كانَ ذَا قُرْبى
kendi nefsinde adil olmakla emrolunmuştur; Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ } “Kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın” [Bakara Suresi: 195]. Keza muamelelerinde de adil olmakla emrolunmuştur. Bu muamele; sıfatlarını ikrar etmek ve haklarını eda etmek suretiyle Yaratıcısı ile olan muameledir; ayrıca ailevi muaşeret ve toplumsal ilişkiler bağlamında söz ve fiillerde mahlukâtla olan muameledir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَإِذا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَلَوْ كانَ ذَا قُرْبى } “Söz söylediğiniz zaman, yakınınız dahi olsa adil olun”
[سُورَة الْأَنْعَام: ١٥٢] ، وَقَالَ تَعَالَى: وَإِذا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٥٨] .
[En'âm Suresi: 152] ve Yüce Allah: { وَإِذا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ } “İnsanlar arasında hükmettiğiniz zaman adaletle hükmedin” buyurmuştur ki bu Nisa Suresi'nde [58] geçmişti.
وَمِنْ هَذَا تَفَرَّعَتْ شُعَبُ نِظَامِ الْمُعَامَلَاتِ الِاجْتِمَاعِيَّةِ مِنْ آدَابٍ، وَحُقُوقٍ وَأَقْضِيَةٍ، وَشَهَادَاتٍ، وَمُعَامَلَةٍ مَعَ الْأُمَمِ، قَالَ تَعَالَى: وَلا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلى أَلَّا تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى [سُورَة الْمَائِدَة: ٨] .
İşte bundan; âdâb, haklar, yargı hükümleri, şahitlikler ve diğer milletlerle ilişkiler gibi toplumsal muamelat nizamının kolları türemiştir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلى أَلَّا تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى } “Bir topluluğa olan kininiz, sizi adaletsizliğe sürüklemesin. Adil olun; o takvaya daha yakındır” [Mâide Suresi: 8].
وَمَرْجِعُ تَفَاصِيلِ الْعَدْلِ إِلَى أَدِلَّةِ الشَّرِيعَةِ. فَالْعَدْلُ هُنَا كَلِمَةٌ مُجْمَلَةٌ جَامِعَةٌ فَهِيَ بِإِجْمَالِهَا مُنَاسبَة إِلَى أَحْوَالَ الْمُسْلِمِينَ حِينَ كَانُوا بِمَكَّةَ، فَيُصَارُ فِيهَا إِلَى مَا هُوَ مُقَرَّرٌ بَيْنَ النَّاسِ فِي أُصُولِ الشَّرَائِعِ وَإِلَى مَا رَسَمَتْهُ الشَّرِيعَةُ مِنَ الْبَيَانِ فِي مَوَاضِعِ الْخَفَاءِ، فَحُقُوقُ الْمُسْلِمِينَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ مِنَ الْأُخُوَّةِ وَالتَّنَاصُحِ قَدْ أَصْبَحَتْ مِنَ الْعَدْلِ بِوَضْعِ الشَّرِيعَةِ الْإِسْلَامِيَّةِ.
Adaletin detaylarının mercisi şeriatın delilleridir. Dolayısıyla buradaki adalet kelimesi mücmel ve kapsamlı bir kelimedir; bu icmaliyle, Müslümanların Mekke'de bulundukları dönemdeki durumlarına uygundur. Bu durumda insanlar arasında şeriatların temel ilkelerinde yerleşik olan hususlara ve şeriatın kapalı noktalarda çizdiği açıklamalara başvurulur. Nitekim Müslümanların kardeşlik ve nasihatleşme gibi birbirleri üzerindeki hakları, İslam şeriatının vazetmesiyle adaletin bir parçası haline gelmiştir.
وَأَمَّا الْإِحْسَانُ فَهُوَ مُعَامَلَةٌ بِالْحُسْنَى مِمَّنْ لَا يَلْزَمُهُ إِلَى مَنْ هُوَ أَهْلُهَا. وَالْحَسَنُ: مَا كَانَ مَحْبُوبًا عِنْدَ الْمُعَامَلِ بِهِ وَلَمْ يَكُنْ لَازِمًا لِفَاعِلِهِ، وَأَعْلَاهُ مَا كَانَ فِي جَانِبِ اللَّهِ تَعَالَى مِمَّا فَسَّرَهُ
İhsana gelince; o, üzerine farz olmadığı halde bir kimsenin layık olana güzellikle muamele etmesidir. «Hasen» (güzel olan); kendisine muamele edilenin hoşuna giden ve yapana da farz olmayan şeydir. İhsanın en üst derecesi ise Yüce Allah'a karşı olandır ki bunu
النَّبِيءُ ﷺ بِقَوْلِهِ: «الْإِحْسَانُ أَنْ تَعْبُدَ اللَّهَ كَأَنَّكَ تَرَاهُ، فَإِنْ لَمْ تَكُنْ تَرَاهُ فَإِنَّهُ يَرَاكَ»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şu sözüyle açıklamıştır: «İhsan; Allah'ı görüyormuşsun gibi O'na ibadet etmendir. Sen O'nu görmüyor olsan da O seni görmektedir.»
. وَدُونَ ذَلِكَ التَّقَرُّبُ إِلَى اللَّهِ بِالنَّوَافِلِ. ثُمَّ الْإِحْسَانُ فِي الْمُعَامَلَةِ فِيمَا زَادَ عَلَى الْعَدْلِ الْوَاجِبِ، وَهُوَ يَدْخُلُ فِي جَمِيعِ الْأَقْوَالِ وَالْأَفْعَالِ وَمَعَ سَائِرِ الْأَصْنَافِ إِلَّا مَا حَرَّمَ الْإِحْسَانَ بِحُكْمِ الشَّرْعِ» .
Bundan bir alt derece, nafile ibadetlerle Allah'a yakınlaşmaktır. Daha sonra muamelede vacip olan adaletin üzerine yapılan fazlalık olan ihsan gelir; bu da şer'î bir hükümle ihsanın yasaklandığı durumlar müstesna, bütün söz ve fiillere ve her sınıftan insana şamildir.
وَمِنْ أَدْنَى مَرَاتِبِ الْإِحْسَانِ مَا
İhsanın en alt mertebelerinden biri de
فِي حَدِيثِ «الْمُوَطَّأِ» : «أَنَّ امْرَأَةً بَغِيًّا رَأَتْ كَلْبًا يَلْهَثُ مِنَ الْعَطَشِ يَأْكُلُ الثَّرَى فَنَزَعَتْ خُفَّهَا وَأَدْلَتْهُ فِي بِئْرٍ وَنَزَعَتْ فَسَقَتْهُ فَغَفَرَ الله لَهَا»
Muvatta'daki şu hadiste yer alandır: «Fahişe bir kadın, susuzluktan dili sarkmış, nemli toprağı yalayan bir köpek gördü; pabucunu çıkarıp kuyuya daldırdı, su çekip köpeği suladı; bu yüzden Allah onu bağışladı.»
. و
Yine
فِي الْحَدِيثِ «إِنَّ اللَّهَ كَتَبَ الْإِحْسَانَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ فَإِذَا قَتَلْتُمْ فَأَحْسِنُوا الْقِتْلَةَ، وَإِذَا
hadiste şöyle buyrulmuştur: «Şüphesiz Allah her şeye karşı ihsanı (güzel davranmayı) farz kılmıştır. Öldürdüğünüz zaman güzelce öldürün;
ذَبَحْتُمْ فَأَحْسَنُوا الذِّبْحَةَ»
kestiğiniz zaman da güzelce kesin.»
. وَمِنَ الْإِحْسَانِ أَنْ يُجَازِيَ الْمُحْسَنُ إِلَيْهِ الْمُحْسِنَ عَلَى إِحْسَانِهِ إِذْ لَيْسَ الْجَزَاءُ بِوَاجِبٍ.
İhsan yapılan kimsenin, ihsan sahibine yaptığı iyiliğe karşılık vermesi de ihsandandır; zira karşılık vermek vacip değildir.
فَإِلَى حَقِيقَةِ الْإِحْسَانِ تَرْجِعُ أُصُولُ وَفُرُوعُ آدَابِ الْمُعَاشَرَةِ كُلِّهَا فِي الْعَائِلَةِ وَالصُّحْبَةِ.
Aile ve arkadaşlık ilişkilerindeki muaşeret âdâbının bütün asılları ve teferruatı ihsan hakikatine dayanır.
وَالْعَفْوُ عَنِ الْحُقُوقِ الْوَاجِبَةِ مِنَ الْإِحْسَانِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْعافِينَ عَنِ النَّاسِ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ [سُورَة آل عمرَان: ١٣٤] . وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٥١] .
Vacip olan hakları affetmek de ihsandandır; nitekim Yüce Allah: { وَالْعافِينَ عَنِ النَّاسِ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ } “İnsanları affedenlerdir. Allah ihsan sahiplerini sever” [Âl-i İmrân Suresi: 134] buyurmuştur. Bu husus, En'âm Suresi'ndeki: { وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً } “Ana-babaya iyilik yapın” [En'âm Suresi: 151] ayetinde geçmişti.
وَخَصَّ اللَّهُ بِالذِّكْرِ مِنْ جِنْسِ أَنْوَاعِ الْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ نَوْعًا مُهِمًّا يَكْثُرُ أَنْ يَغْفُلَ النَّاسُ عَنْهُ وَيَتَهَاوَنُوا بِحَقِّهِ أَوْ بِفَضْلِهِ، وَهُوَ إِيتَاءُ ذِي الْقُرْبَى فَقَدْ تَقَرَّرَ فِي نُفُوسِ النَّاسِ الِاعْتِنَاءُ بِاجْتِلَابِ الْأَبْعَدِ وَاتِّقَاءِ شَرِّهِ، كَمَا تَقَرَّرَ فِي نُفُوسِهِمُ الْغَفْلَةُ عَنِ الْقَرِيبِ وَالِاطْمِئْنَانُ مِنْ جَانِبِهِ وَتَعَوُّدُ التَّسَاهُلِ فِي حُقُوقِهِ. وَلِأَجْلِ ذَلِكَ كَثُرَ أَنْ يَأْخُذُوا أَمْوَالَ الْأَيْتَامِ مِنْ مَوَالِيهِمْ، قَالَ تَعَالَى: وَآتُوا الْيَتامى أَمْوالَهُمْ [سُورَة النِّسَاء: ٢] ، وَقَالَ: وَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ [سُورَة الْإِسْرَاء: ٢٦] ، وَقَالَ: وَما يُتْلى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ فِي يَتامَى النِّساءِ [سُورَة النِّسَاءِ: ١٢٧] الْآيَةَ. وَلِأَجْلِ ذَلِكَ صَرَفُوا مُعْظَمَ إِحْسَانَهُمْ إِلَى الْأَبْعَدِينَ لِاجْتِلَابِ الْمَحْمَدَةِ وَحُسْنِ الذِّكْرِ بَيْنَ النَّاسِ. وَلَمْ يَزَلْ هَذَا الْخُلُقُ مُتَفَشِّيًا فِي النَّاسِ حَتَّى فِي الْإِسْلَامِ إِلَى الْآنِ وَلَا يَكْتَرِثُونَ بِالْأَقْرَبِينَ.
Allah, adalet ve ihsan türleri arasından insanların çoğunlukla gaflet gösterdiği, hakkını veya faziletini hafife aldığı önemli bir türü özellikle zikretmiştir ki o da akrabaya vermektir. Zira insanların nefislerinde, uzakta olanı kazanmaya özen göstermek ve onun kötülüğünden sakınmak yerleştiği gibi, yakından gafil olmak, ondan yana güvende hissetmek ve onun hakları konusunda gevşek davranmaya alışmak da yerleşmiştir. İşte bu sebeple velisi oldukları yetimlerin mallarını yemeleri çokça vaki olmuştur; Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَآتُوا الْيَتامى أَمْوالَهُمْ } “Yetimlere mallarını verin” [Nisâ Suresi: 2], { وَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ } “Akrabaya hakkını ver” [İsrâ Suresi: 26] ve { وَما يُتْلى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ فِي يَتامَى النِّساءِ } “Kitap'ta kadınların yetimleri hakkında size okunanlar...” [Nisâ Suresi: 127] ayeti. Yine bu sebeple insanlar arasında övgü ve güzel anılma kazanmak için ihsanlarının çoğunu uzaktakilere yöneltmişlerdir. Bu huy insanlar arasında, hatta İslam döneminde dahi günümüze kadar yaygın kalmaya devam etmiştir ve yakınlarına pek aldırış etmemektedirler.
وَقَدْ كَانُوا فِي الْجَاهِلِيَّةِ يَقْصِدُونَ بِوَصَايَا أَمْوَالِهِمْ أَصْحَابَهُمْ مِنْ وُجُوهِ الْقَوْمِ، وَلِذَلِكَ قَالَ تَعَالَى: كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْراً الْوَصِيَّةُ لِلْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ [سُورَة الْبَقَرَة: ١٨٠] . فَخَصَّ اللَّهُ بِالذِّكْرِ مِنْ بَيْنِ جِنْسِ الْعَدْلِ وَجِنْسِ الْإِحْسَانِ إِيتَاءَ الْمَالِ إِلَى ذِي الْقُرْبَى تَنْبِيهًا لِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَئِذٍ بِأَنَّ الْقَرِيبَ أَحَقُّ بِالْإِنْصَافِ مَنْ غَيْرِهِ.
Cahiliye döneminde insanlar mallarının vasiyetlerini toplumun ileri gelen dostlarına yöneltirlerdi; bu sebeple Yüce Allah: { كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْراً الْوَصِيَّةُ لِلْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ } “Birinize ölüm geldiği zaman, eğer bir mal bırakacaksa, ana-babaya ve yakın akrabaya vasiyette bulunması size farz kılındı” [Bakara Suresi: 180] buyurmuştur. Böylece Allah, o günkü müminlere yakının insafa diğerlerinden daha layık olduğunu bildirmek üzere adalet ve ihsan türleri arasından akrabaya mal vermeyi özellikle zikretmiştir.
وَأَحَقُّ بِالْإِحْسَانِ مَنْ غَيْرِهِ لِأَنَّهُ مَحَلُّ الْغَفْلَةِ وَلِأَنَّ مَصْلَحَتَهُ أَجْدَى مِنْ مَصْلَحَةِ أَنْوَاعٍ كَثِيرَةٍ.
Ve diğerlerinden ihsana daha layıktır; çünkü o gaflet mahallidir ve onun yararı pek çok türün yararından daha faydalıdır.
وَهَذَا رَاجِعٌ إِلَى تَقْوِيمِ نِظَامِ الْعَائِلَةِ وَالْقَبِيلَةِ تَهْيِئَةً بِنُفُوسِ النَّاسِ إِلَى أَحْكَامِ الْمَوَارِيثِ الَّتِي شُرِعَتْ فِيمَا بَعْدُ.
Bu da insanların nefislerini daha sonra meşru kılınan miras hükümlerine hazırlamak amacıyla aile ve kabile nizamının düzene sokulmasına dayanmaktadır.
وَعَطْفُ الْخَاصِّ عَلَى الْعَامِّ اهْتِمَامًا بِهِ كَثِيرٌ فِي الْكَلَامِ، فَإِيتَاءُ ذِي الْقُرْبَى ذُو حُكْمَيْنِ:
Önemine binaen hassın (özelin) âmm (genel) üzerine atfedilmesi kelamda çokça görülür; dolayısıyla akrabaya vermenin iki hükmü vardır:
وُجُوبٌ لِبَعْضِهِ، وَفَضِيلَةٌ لِبَعْضِهِ، وَذَلِكَ قَبْلَ فَرْضِ الْوَصِيَّةِ، ثُمَّ فَرْضِ الْمَوَارِيثِ.
Bir kısmı vücup (farz), bir kısmı ise fazilettir; bu da vasiyetin farz kılınmasından, ardından mirasın farz kılınmasından önceki durumdur.
وَذُو الْقُرْبَى: هُوَ صَاحِبُ الْقَرَابَةِ، أَيْ مِنَ الْمُؤْتِي. وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَلَوْ كانَ ذَا قُرْبى
«Zü'l-kurbâ»; akrabalık sahibi, yani veren kimseye akraba olan kimsedir. Bu husus, En'âm Suresi'ndeki: { وَإِذا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَلَوْ كانَ ذَا قُرْبى } “Söz söylediğiniz zaman, yakınınız dahi olsa adil olun”
فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٥٢] .
[En'âm Suresi: 152] ayetinde geçmişti.
وَالْإِيتَاءُ الْإِعْطَاءُ. وَالْمُرَادُ إِعْطَاءُ الْمَالِ، قَالَ تَعَالَى: قالَ أَتُمِدُّونَنِ بِمالٍ فَما آتانِيَ اللَّهُ خَيْرٌ مِمَّا آتاكُمْ [سُورَة النَّمْل: ٧٦] ، وَقَالَ: وَآتَى الْمالَ عَلى حُبِّهِ [سُورَة الْبَقَرَة:
«el-Îtâ'» vermek demektir. Kastedilen ise mal vermektir; nitekim Yüce Allah: { قالَ أَتُمِدُّونَنِ بِمالٍ فَما آتانِيَ اللَّهُ خَيْرٌ مِمَّا آتاكُمْ } “Dedi ki: Bana mal ile yardım mı etmek istiyorsunuz? Allah'ın bana verdiği, size verdiğinden daha hayırlıdır” [Neml Suresi: 36] ve: { وَآتَى الْمالَ عَلى حُبِّهِ } [Bakara Suresi:
١٧٧] .
177] “Sevdiği halde malı veren...” buyurmuştur.
وَنَهَى اللَّهُ عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ وَهِيَ أُصُولُ الْمَفَاسِدِ.
Allah; kötülüklerin ve fesadın asılları olan fahşâ, münker ve bağyden nehyetmiştir.
فَأَمَّا الْفَحْشَاءُ: فَاسْمٌ جَامِعٌ لِكُلِّ عَمَلٍ أَوْ قَوْلٍ تَسْتَفْظِعُهُ النُّفُوسُ لِفَسَادِهِ مِنَ الْآثَامِ الَّتِي تُفْسِدُ نَفْسَ الْمَرْءِ: مِنِ اعْتِقَادٍ بَاطِلٍ أَوْ عَمَلٍ مُفْسِدٍ لِلْخَلْقِ، وَالَّتِي تَضُرُّ بِأَفْرَادِ النَّاسِ بِحَيْثُ تُلْقِي فِيهِمُ الْفَسَادَ مِنْ قَتْلٍ أَوْ سَرِقَةٍ أَوْ قَذْفٍ أَوْ غَصْبِ مَالٍ، أَوْ تَضُرُّ بِحَالِ الْمُجْتَمَعِ وَتُدْخِلُ عَلَيْهِ الِاضْطِرَابَ مِنْ حرابة أَو زنا أَوْ تَقَامُرٍ أَوْ شُرْبِ خَمْرٍ. فَدَخَلَ فِي الْفَحْشَاءِ كُلُّ مَا يُوجِبُ اخْتِلَالَ الْمُنَاسِبِ الضَّرُورِيِّ، وَقَدْ سَمَّاهَا اللَّهُ الْفَوَاحِشَ. وَتَقَدَّمَ ذِكْرُ الْفَحْشَاءِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّما يَأْمُرُكُمْ بِالسُّوءِ وَالْفَحْشاءِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٦٩] ، وَقَوْلُهُ: قُلْ إِنَّما حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَواحِشَ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [٣٣] وَهِيَ مَكِّيَّةٌ.
Fahşâya gelince: Bu, insanın nefsini ifsat eden batıl inanç veya yaratılışı bozan eylemlerden, insan fertlerine zarar verip aralarında fesat saçan cinayet, hırsızlık, iftira veya mal gaspı gibi günahlardan ya da eşkıyalık, zina, kumar veya içki içmek gibi toplumun düzenine zarar verip onu kargaşaya sürükleyen günahlardan ötürü nefislerin çirkin ve korkunç bulduğu her türlü amel veya sözü toplayan bir isimdir. Dolayısıyla zarûrî maslahatların bozulmasına yol açan her şey fahşânın kapsamına girer; Allah bunları «fevâhiş» olarak isimlendirmiştir. Fahşânın zikri Bakara Suresi'ndeki Yüce Allah'ın: { إِنَّما يَأْمُرُكُمْ بِالسُّوءِ وَالْفَحْشاءِ } “O size ancak kötülüğü ve hayasızlığı emreder” [Bakara Suresi: 169] ayetinde ve Mekkî olan A'râf Suresi'ndeki: { قُلْ إِنَّما حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَواحِشَ } “De ki: Rabbim ancak hayasızlıkları haram kılmıştır” [A'râf Suresi: 33] ayetinde geçmişti.
وَأَمَّا الْمُنْكَرُ فَهُوَ مَا تَسْتَنْكِرُهُ النُّفُوسُ الْمُعْتَدِلَةُ وَتَكْرَهُهُ الشَّرِيعَةُ مِنْ فِعْلٍ أَوْ قَوْلٍ، قَالَ تَعَالَى: وَإِنَّهُمْ لَيَقُولُونَ مُنْكَراً مِنَ الْقَوْلِ وَزُوراً [سُورَة المجادلة: ٢] ، وَقَالَ: وَتَأْتُونَ فِي نادِيكُمُ الْمُنْكَرَ [سُورَة العنكبوت: ٢٩] . وَالِاسْتِنْكَارُ مَرَاتِبٌ، مِنْهَا مَرْتَبَةُ الْحَرَامِ، وَمِنْهَا مَرْتَبَةُ الْمَكْرُوهِ فَإِنَّهُ مَنْهِيٌّ عَنْهُ. وَشَمِلَ الْمُنْكِرُ كُلَّ مَا يُفْضِي إِلَى الْإِخْلَالِ بِالْمُنَاسِبِ الْحَاجِيِّ، وَكَذَلِكَ مَا يُعَطِّلُ الْمُنَاسِبَ التَّحْسِينِيَّ بِدُونِ مَا يُفْضِي مِنْهُ إِلَى ضُرٍّ.
Münkere gelince: Bu, dengeli nefislerin çirkin gördüğü ve şeriatın hoşlanmadığı fiil veya sözlerdir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَإِنَّهُمْ لَيَقُولُونَ مُنْكَراً مِنَ الْقَوْلِ وَزُوراً } “Şüphesiz onlar çirkin ve asılsız bir söz söylüyorlar” [Mücâdele Suresi: 2] ve: { وَتَأْتُونَ فِي نادِيكُمُ الْمُنْكَرَ } “Toplantılarınızda çirkin işler yapıyorsunuz” [Ankebût Suresi: 29]. Münker görmenin (istinkâr) dereceleri vardır; bunlardan biri haram derecesi, diğeri ise nehyedilmiş olması hasebiyle mekruh derecesidir. Münker, hâcî (ikincil) maslahatların ihlaline yol açan her şeyi ve aynı şekilde doğrudan bir zarara yol açmasa bile tahsînî (güzelleştirici) maslahatları devre dışı bırakan hususları da kapsar.
وَخَصَّ اللَّهُ بِالذِّكْرِ نَوْعًا مِنَ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ، وَهُوَ الْبَغْيُ اهْتِمَامًا بِالنَّهْيِ عَنْهُ وَسَدًّا لِذَرِيعَةِ وُقُوعِهِ، لِأَنَّ النُّفُوسَ تَنْسَاقُ إِلَيْهِ بِدَافِعِ الْغَضَبِ وَتَغْفُلُ عَمَّا يَشْمَلُهُ مِنَ النَّهْيِ مِنْ عُمُومِ الْفَحْشَاءِ بِسَبَبِ فُشُوِّهِ بَيْنَ النَّاسِ وَذَلِكَ أَنَّ الْعَرَبَ كَانُوا أَهْلَ بَأْسٍ وَشَجَاعَةٍ وَإِبَاءٍ، فَكَانُوا يَكْثُرُ فِيهِمُ الْبَغْيُ عَلَى الْغَيْرِ إِذَا لَقِيَ الْمُعْجَبُ بِنَفْسِهِ مِنْ أَحَدٍ شَيْئًا يَكْرَهُهُ أَوْ مُعَاملَة يعدّها هضيمة وَتَقْصِيرًا فِي تَعْظِيمِهِ. وَبِذَلِكَ كَانَ يَخْتَلِطُ عَلَى مُرِيدِ الْبَغْيِ حُسْنُ الذَّبِّ عَمَّا يُسَمِّيهِ الشَّرَفَ وَقُبْحُ مُجَاوَزَةِ حَدِّ الْجَزَاءِ.
Allah, fahşâ ve münker türlerinden biri olan bağy (zorbalık ve taşkınlık) türünü, yasaklanmasına verilen önem ve vuku bulma yollarını tıkamak amacıyla özellikle zikretmiştir; çünkü nefisler öfke dürtüsüyle ona sürüklenir ve insanlar arasında yaygın olması sebebiyle fahşânın genel yasağının onu da kapsadığından gafil kalırlar. Şöyle ki Araplar güç, cesaret ve gurur sahibi insanlardı; bu yüzden kendini beğenen bir kimse birinden hoşlanmadığı bir muamele veya gururuna dokunan, şanına eksiklik saydığı bir tavır gördüğünde başkasına karşı bağyde bulunması aralarında çokça vaki olurdu. Böylece bağy etmek isteyen kimsede, «şeref» diye adlandırdığı şeyi güzelce savunma duygusu ile cezada haddi aşmanın çirkinliği birbirine karışırdı.
فَالْبَغْيُ هُوَ الِاعْتِدَاءُ فِي الْمُعَامَلَةِ، إِمَّا بِدُونِ مُقَابَلَةِ ذَنْبٍ كَالْغَارَةِ الَّتِي كَانَتْ وَسِيلَةَ كَسْبٍ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، وَإِمَّا بِمُجَاوَزَةِ الْحَدِّ فِي مُقَابَلَةِ الذَّنْبِ كَالْإِفْرَاطِ فِي الْمُؤَاخَذَةِ، وَلِذَا قَالَ تَعَالَى: فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ [سُورَة الْبَقَرَة: ١٩٤] . وَقَالَ: ذلِكَ وَمَنْ عاقَبَ بِمِثْلِ مَا عُوقِبَ بِهِ ثُمَّ بُغِيَ عَلَيْهِ لَيَنْصُرَنَّهُ اللَّهُ [سُورَة الْحَج: ٦٠] . وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْإِثْمَ وَالْبَغْيَ بِغَيْرِ الْحَقِّ فِي سُورَةِ
Bağy; muamelede haddi aşmaktır; bu da ya Cahiliye döneminde bir kazanç vesilesi olan baskınlar gibi hiçbir suça karşılık olmaksızın gerçekleşir ya da cezalandırmada aşırıya kaçmak gibi bir suça karşılık vermede haddi aşmak suretiyle olur. Bu sebeple Yüce Allah: { فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ } “Kim size saldırırsa, siz de onun size saldırdığı kadar ona saldırın ve Allah'tan sakının” [Bakara Suresi: 194] ve: { ذلِكَ وَمَنْ عاقَبَ بِمِثْلِ مَا عُوقِبَ بِهِ ثُمَّ بُغِيَ عَلَيْهِ لَيَنْصُرَنَّهُ اللَّهُ } “İşte böyle; kim kendisine verilen cezanın misliyle karşılık verir de sonra yine kendisine tecavüz edilirse, Allah ona mutlaka yardım eder” [Hac Suresi: 60] buyurmuştur. Bu husus, A'râf Suresi'ndeki Yüce Allah'ın: { وَالْإِثْمَ وَالْبَغْيَ بِغَيْرِ الْحَقِّ } “Günahı ve haksız yere taşkınlık etmeyi...”
الْأَعْرَافِ [٣٣] .
[A'râf Suresi: 33] ayetinde geçmişti.
فَهَذِهِ الْآيَةُ جَمَعَتْ أُصُولَ الشَّرِيعَةِ فِي الْأَمْرِ بِثَلَاثَةٍ، وَالنَّهْيِ عَنْ ثَلَاثَةٍ، بَلْ فِي الْأَمْرِ بِشَيْئَيْنِ وَتَكْمِلَةٍ، وَالنَّهْيِ عَنْ شَيْئَيْنِ وَتَكْمِلَةٍ.
İşte bu ayet; üç şeyi emredip üç şeyi yasaklamakla, hatta iki şeyi ve [onların] tamamlayıcısını emredip iki şeyi ve [onların] tamamlayıcısını yasaklamakla şeriatın asıllarını (temel ilkelerini) kendinde toplamıştır.
رَوَى أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ: أَنَّ هَذِهِ كَانَتِ السَّبَبَ فِي تَمَكُّنِ الْإِيمَانِ مِنْ عُثْمَانَ بْنِ مَظْعُونٍ، فَإِنَّهَا لَمَّا نَزَلَتْ كَانَ عُثْمَانُ بْنُ مَظْعُونٍ بِجَانِبِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَكَانَ حَدِيثَ الْإِسْلَامِ، وَكَانَ إِسْلَامُهُ حَيَاءً مِنَ النَّبِيءِ ﷺ وَقَرَأَهَا النَّبِيءُ عَلَيْهِ. قَالَ عُثْمَانُ: فَذَلِكَ حِينَ اسْتَقَرَّ الْإِيمَانُ فِي قَلْبِي. وَعَنْ عُثْمَانَ بْنِ أَبِي الْعَاصِ: كُنْتُ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ جَالِسًا إِذْ شَخَصَ بَصَرُهُ، فَقَالَ: أَتَانِي جِبْرِيلُ فَأَمَرَنِي أَنْ أَضَعَ هَذِهِ الْآيَةَ بِهَذَا الْمَوْضِعِ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ الْآيَةَ اه. وَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ لَمْ تَنْزِلْ مُتَّصِلَةً بِالْآيَاتِ الَّتِي قَبْلَهَا فَكَانَ وَضْعُهَا فِي هَذَا الْمَوْضِعِ صَالِحًا لِأَنْ يَكُونَ بَيَانًا لِآيَةِ وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً
Ahmed b. Hanbel, bu [ayetin] Osman b. Maz‘ûn'un kalbinde imanın yerleşmesine sebep olduğunu rivayet etmiştir. Zira ayet indiğinde Osman b. Maz‘ûn, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) yanındaydı ve henüz yeni Müslüman olmuştu; Müslüman oluşu da Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) utandığı içindi. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu ayeti ona okudu. Osman: «İşte o anda iman kalbime yerleşti» dedi. Osman b. Ebi'l-Âs'tan da şöyle rivayet edilmiştir: Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) yanında oturuyordum, aniden gözünü [göğe] dikti ve: «Bana Cebrail geldi ve bu ayeti, yani { إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ } ayetini bu yere koymamı emretti» buyurdu. Bu durum, söz konusu ayetin kendisinden önceki ayetlerle peş peşe inmediğini gerektirir; dolayısıyla buraya yerleştirilmesi, { وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً
لِكُلِّ شَيْءٍ [سُورَة النَّحْل: ٨٩] إِلَخْ، وَلِأَنْ تَكُونَ مُقَدِّمَةً لِمَا بَعْدَهَا وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذا عاهَدْتُمْ [سُورَة النَّحْل: ٩١] الْآيَةَ.
لِكُلِّ شَيْءٍ } “Sana her şeyi açıklayan Kitab'ı indirdik” [Nahl Suresi: 89] ayetine bir açıklama ve kendisinden sonraki { وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذا عاهَدْتُمْ } “Antlaşma yaptığınızda Allah'ın ahdine vefa gösterin” [Nahl Suresi: 91] ayetine bir mukaddime olmaya elverişli olmuştur.
وَعَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ أَجْمَعُ آيَةٍ فِي الْقُرْآنِ.
İbn Mes‘ûd'dan [rivayet edildiğine göre] bu ayet, Kur'an'daki en toplayıcı/kapsamlı ayettir.
وَعَنْ قَتَادَةَ: لَيْسَ مِنْ خُلُقٍ حَسَنٍ كَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ يَعْمَلُونَ بِهِ وَيَسْتَحْسِنُونَهُ إِلَّا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَلَيْسَ مِنْ خُلُقٍ كَانُوا يَتَعَايَرُونَهُ بَيْنَهُمْ إِلَّا نَهَى اللَّهُ عَنْهُ وَقَدَحَ فِيهِ، وَإِنَّمَا نَهَى عَنْ سَفَاسِفِ الْأَخْلَاقِ وَمَذَامِّهَا.
Katâde'den [rivayet edildiğine göre]: «Cahiliye ehlinin uyguladığı ve güzel gördüğü hiçbir güzel ahlak yoktur ki Allah bu ayette onu emretmiş olmasın; aralarında ayıpladıkları hiçbir ahlak da yoktur ki Allah onu yasaklayıp yermiş olmasın. O, yalnızca ahlakın bayağı ve yerilmiş olanlarını yasaklamıştır.»
وَرَوَى ابْنُ مَاجَهْ عَنْ عَلِيٍّ قَالَ: أَمر الله نبيئه أَنْ يَعْرِضَ نَفْسَهُ عَلَى قَبَائِلِ الْعَرَبِ، فَخَرَجَ، فَوَقَفَ عَلَى مَجْلِسِ قَوْمٍ مِنْ شَيْبَانَ بْنِ ثَعْلَبَةَ فِي الْمَوْسِمِ. فَدَعَاهُمْ إِلَى الْإِسْلَامِ وَأَنْ يَنْصُرُوهُ، فَقَالَ مَفْرُوقُ بْنُ عَمْرٍو مِنْهُمْ: إِلَامَ تَدْعُونَا أَخَا قُرَيْشٍ، فَتَلَا عَلَيْهِمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:
İbn Mâce, Ali'den [radıyallâhu anh] şöyle rivayet etmiştir: Allah, Peygamberi'ne kendisini Arap kabilelerine arz etmesini emretti. Bunun üzerine [Peygamber] çıktı ve hac mevsiminde Şeybân b. Sa‘lebe kabilesinden bir topluluğun meclisinde durdu. Onları İslam'a ve kendisine yardım etmeye davet etti. İçlerinden Mefrûk b. Amr: «Ey Kureyşli kardeşimiz, bizi neye davet ediyorsun?» dedi. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) onlara:
إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ الْآيَةَ. فَقَالَ: دَعَوْتَ وَاللَّهِ إِلَى مَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ وَمَحَاسِنِ الْأَعْمَالِ وَلَقَدْ أَفِكَ قَوْمٌ كَذَّبُوكَ وَظَاهَرُوا عَلَيْكَ.
{ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ } “Şüphesiz Allah adaleti, ihsanı... emreder” ayetini okudu. Bunun üzerine [Mefrûk]: «Vallahi sen yüce ahlaka ve güzel amellere davet ettin. Seni yalanlayan ve sana karşı birleşip arka çıkan topluluk gerçekten iftira etmiştir/sapıtmıştır!» dedi.
وَقَدْ رُوِيَ أَنَّ الْفِقْرَاتِ الشَّهِيرَةَ الَّتِي شَهِدَ بِهَا الْوَلِيدُ بْنُ الْمُغِيرَةِ لِلْقُرْآنِ مِنْ قَوْلِهِ: «إِنَّ لَهُ لَحَلَاوَةً، وَإِنَّ عَلَيْهِ لَطَلَاوَةً، وَإِنَّ أَعْلَاهُ لَمُثْمِرٌ، وَإِنَّ أَسْفَلَهُ لَمُغْدِقٌ، وَمَا هُوَ بِكَلَامِ بَشَرٍ» قَالَهَا عِنْدَ سَمَاعِ هَذِهِ الْآيَةِ.
Velîd b. Mugîre'nin Kur'an hakkında şahitlik ettiği: «Şüphesiz onun bir tatlılığı, üzerinde bir güzelliği vardır; üstü meyvedardır, altı ise bol suludur/gürdür ve o asla bir beşer sözü değildir» şeklindeki meşhur ifadeleri, bu ayeti işittiğinde söylediği rivayet edilmiştir.
وَقَدِ اهْتَدَى الْخَلِيفَةُ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ- ﵀ إِلَى مَا جَمَعَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ مِنْ مَعَانِي الْخَيْرِ فَلَمَّا اسْتُخْلِفَ سَنَةَ ٩٩ كَتَبَ يَأْمُرُ الْخُطَبَاءَ بِتِلَاوَةِ هَذِهِ الْآيَةِ فِي الْخُطْبَةِ يَوْمَ
Halife Ömer b. Abdilazîz -Allah ona rahmet etsin- bu ayetin ihtiva ettiği hayır anlamlarını idrak etmişti; 99 yılında halife olunca hatiplere cuma günü hutbede bu ayeti okumalarını,
الْجُمْعَةِ وَتُجْعَلُ تِلَاوَتُهَا عِوَضًا عَمَّا كَانُوا يَأْتُونَهُ فِي خُطْبَةِ الْجُمْعَةِ مِنْ كَلِمَاتِ سَبِّ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ- ﵁. وَفِي تِلَاوَةِ هَذِهِ الْآيَةِ عِوَضًا عَنْ ذَلِكَ السَّبِّ دَقِيقَةٌ أَنَّهَا تَقْتَضِي النَّهْيَ عَنْ ذَلِكَ السَّبِّ إِذْ هُوَ مَنَّ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغِيِّ.
ve bu ayetin okunmasını, cuma hutbesinde Ali b. Ebî Tâlib'e -radıyallâhu anh- küfretmek kabilinden söyledikleri sözlerin yerine koymalarını emreden bir yazı yazdı. Bu sövmenin yerine söz konusu ayetin okunmasında ince bir nükte vardır; zira bu ayet, o sövmeyi yasaklamayı gerektirmektedir; çünkü o, fahşâ, münker ve bağy türündendir.
وَلَمْ أَقِفْ عَلَى تعْيين الْوَقْت الَّتِي ابْتُدِعَ فِيهِ هَذَا السَّبُّ وَلَكِنَّهُ لَمْ يَكُنْ فِي خِلَافَةِ مُعَاوِيَةَ- ﵁.
Bu sövmenin ihdas edildiği vakti tam olarak tespit edemedim; fakat bu, Muâviye'nin -radıyallâhu anh- hilafetinde olmamıştır.
وَفِي «السِّيرَةِ الْحَلَبِيَّةِ» أَنَّ الشَّيْخَ عِزَّ الدِّينِ بْنَ عَبْدِ السَّلَامِ أَلَّفَ كِتَابًا سَمَّاهُ «الشَّجَرَةَ» بَيَّنَ فِيهِ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ اشْتَمَلَتْ عَلَى جَمِيعِ الْأَحْكَامِ الشَّرْعِيَّةِ فِي سَائِرِ الْأَبْوَابِ الْفِقْهِيَّةِ وَسَمَّاهُ السُّبْكِيُّ فِي الطَّبَقَاتِ «شَجَرَةَ الْمَعَارِفِ» .
*es-Sîretü'l-Halebiyye* adlı eserde belirtildiğine göre Şeyh İzzeddîn b. Abdüsselâm, *eş-Şecere* adını verdiği bir kitap telif etmiş ve bu kitapta söz konusu ayetin bütün fıkıh bablarındaki tüm şer'î hükümleri kapsadığını açıklamıştır; Sübkî ise *Tabakât*ında bu eseri *Şeceretü'l-Me‘ârif* olarak adlandırmıştır.
وَجُمْلَةُ يَعِظُكُمْ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنِ اسْمِ الْجَلَالَةِ.
{ يَعِظُكُمْ } cümlesi lafza-i celâlden hâl konumundadır.
وَالْوَعْظُ: كَلَامٌ يُقْصَدُ مِنْهُ إِبْعَادُ الْمُخَاطَبِ بِهِ عَنِ الْفَسَادِ وَتَحْرِيضُهُ عَلَى الصَّلَاحِ.
Vaaz (el-Va‘z); kendisiyle muhatabın fesattan uzaklaştırılması ve ıslaha teşvik edilmesi hedeflenen sözdür.
وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَعِظْهُمْ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٦٣] .
[Bu kavram] Nisâ Suresi'nde Yüce Allah'ın: { فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَعِظْهُمْ } “Onlardan yüz çevir ve onlara öğüt ver” [Nisâ Suresi: 63] buyruğunun tefsirinde geçmişti.
وَالْخِطَابُ لِلْمُسْلِمِينَ لِأَنَّ الْمَوْعِظَةَ مِنْ شَأْنِ مَنْ هُوَ مُحْتَاجٌ لِلْكَمَالِ النَّفْسَانِيِّ، وَلِذَلِكَ قَارَنَهَا بِالرَّجَاءِ بِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ.
Hitap Müslümanlaradır; çünkü öğüt (mev‘ıza), ruhi kemale ihtiyacı olan kimsenin şanındandır. Bu sebeple Allah, [bu vaazı] { لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ } [ifadesindeki] recâ (ümit) ile birlikte zikretmiştir.
والتذكر: مُرَاجعَة المنسيّ الْمَغْفُولِ عَنْهُ، أَيْ رَجَاءَ أَنْ تَتَذَكَّرُوا، أَيْ تَتَذَكَّرُوا بِهَذِهِ الْمَوْعِظَةِ مَا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ فَإِنَّهَا جَامِعَةٌ بَاقِيَةٌ فِي نفوسكم.
Tezekkür (et-Tezekkür); unutulan ve gaflete düşülen şeyi hatırlamaktır; yani düşünüp hatırlamanız, bu öğüdün ihtiva ettiği şeyleri hatırlamanız ümidiyle [böyle buyurmuştur]; zira bu öğüt toplayıcıdır ve nefislerinizde kalıcıdır.
[سُورَة النَّحْل (١٦) : آيَة ٩١]
[Nahl Suresi (16): Ayet 91]
وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذا عاهَدْتُمْ وَلا تَنْقُضُوا الْأَيْمانَ بَعْدَ تَوْكِيدِها وَقَدْ جَعَلْتُمُ اللَّهَ عَلَيْكُمْ كَفِيلاً إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ (٩١)
{ وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذا عاهَدْتُمْ وَلا تَنْقُضُوا الْأَيْمانَ بَعْدَ تَوْكِيدِها وَقَدْ جَعَلْتُمُ اللَّهَ عَلَيْكُمْ كَفِيلاً إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ } “Antlaşma yaptığınız zaman Allah'ın ahdine vefa gösterin. Allah'ı kendinize kefil kılarak pekiştirdikten sonra yeminleri bozmayın. Şüphesiz Allah, yaptıklarınızı bilir.” (91)
لَمَّا أَمَرَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ بِمِلَاكِ الْمَصَالِحِ وَنَهَاهُمْ عَنْ مِلَاكِ الْمَفَاسِدِ بِمَا أَوْمَأَ إِلَيْهِ قَوْلُهُ:
Allah müminlere maslahatların temel dayanağını emredip mefsedetlerin temel dayanağını da şu buyruğuyla ima ettiği üzere yasaklayınca:
يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ [سُورَة النَّحْل: ٩٠] . فَكَانَ ذَلِكَ مُنَاسَبَةً حَسَنَةً لِهَذَا الِانْتِقَالِ الَّذِي هُوَ مِنْ أَغْرَاضِ تَفَنُّنِ الْقُرْآنِ، وَأَوْضَحَ لَهُمْ أَنَّهُمْ قَدْ صَارُوا إِلَى كَمَالٍ وَخَيْرٍ بِذَلِكَ الْكِتَابِ الْمُبَيِّنِ لِكُلِّ شَيْءٍ. لَا جَرَمَ ذَكَّرَهُمُ الْوَفَاءَ بِالْعَهْدِ الَّذِي عَاهَدُوا الله عَلَيْهِ عِنْد مَا أَسْلَمُوا، وَهُوَ مَا بَايَعُوا عَلَيْهِ النَّبِيءَ ﷺ مِمَّا فِيهِ: أَنْ لَا يَعْصُوهُ فِي مَعْرُوفٍ. وَقَدْ كَانَ النَّبِيءُ ﷺ يَأْخُذُ الْبَيْعَةَ عَلَى كُلِّ مَنْ أَسْلَمَ مِنْ وَقْتِ ابْتِدَاءِ الْإِسْلَامِ فِي مَكَّةَ.
{ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ } “...Düşünüp öğüt alasınız diye size öğüt veriyor” [Nahl Suresi: 90]. Bu durum, Kur'an'ın üslup çeşitliliği amaçlarından biri olan bu intikal (geçiş) için güzel bir münasebet oluşturdu; onlara her şeyi açıklayan o Kitap sayesinde yetkinliğe ve hayra eriştiklerini açıkladı. Hiç şüphesiz onlara, Müslüman olduklarında Allah'a verdikleri ahde vefa göstermelerini hatırlattı; bu da Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) marufta ona isyan etmemek üzere yaptıkları biattir. Nitekim Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Mekke'de İslam'ın başlangıcından itibaren Müslüman olan herkesten biat alıyordu.
وَتَكَرَّرَتِ الْبَيْعَةُ قُبَيْلَ الْهِجْرَةِ وَبَعْدَهَا عَلَى أُمُورٍ أُخْرَى، مِثْلِ النُّصْرَةِ الَّتِي بَايَعَ عَلَيْهَا الْأَنْصَارُ لَيْلَةَ الْعَقَبَةِ، وَمِثْلِ بَيْعَةِ الْحُدَيْبِيَةِ.
Biat, hicretten hemen önce ve sonra, Ensar'ın Akabe gecesinde biat ettiği nusret (yardım) ve Hudeybiye biatı gibi başka hususlar üzerinde de tekrarlanmıştır.
وَالْخِطَابُ لِلْمُسْلِمِينَ فِي الْحِفَاظِ عَلَى عَهْدِهِمْ بِحِفْظِ الشَّرِيعَةِ، وَإِضَافَةُ الْعَهْدِ إِلَى اللَّهِ لِأَنَّهُمْ عَاهَدُوا النَّبِيءَ ﷺ عَلَى الْإِسْلَامِ الَّذِي دَعَاهُمُ اللَّهُ إِلَيْهِ، فَهُمْ قَدْ عَاهَدُوا اللَّهَ كَمَا قَالَ:
Hitap, şeriatı korumak suretiyle ahitlerini muhafaza etmeleri konusunda Müslümanlaradır. Ahdin Allah'a izafe edilmesi ise, onların Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) Allah'ın kendilerini davet ettiği İslam üzerine ahit vermiş olmalarındandır; dolayısıyla onlar Allah'a ahit vermişlerdir; nitekim O şöyle buyurmuştur:
إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ [سُورَة الْفَتْح: ١٠] ، وَقَالَ: مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجالٌ صَدَقُوا مَا عاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ [سُورَة الْأَحْزَاب: ٢٣] . وَالْمَقْصُودُ: تَحْذِيرُ الَّذِينَ كَانُوا حَدِيثِي عَهْدٍ بِالْإِسْلَامِ مِنْ أَنْ يَنْقُضُوا عَهْدَ اللَّهِ.
{ إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ } “Şüphesiz sana biat edenler, ancak Allah'a biat etmektedirler” [Fetih Suresi: 10] ve: { مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجالٌ صَدَقُوا مَا عاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ } “Müminlerden öyle adamlar vardır ki, Allah'a verdikleri ahde sadık kaldılar” [Ahzâb Suresi: 23]. Amaç ise, İslam'a yeni girmiş olanları Allah'ın ahdini bozmaktan sakındırmaktır.
وإِذا لِمُجَرَّدِ الظَّرْفِيَّةِ، لِأَنَّ الْمُخَاطَبِينَ قَدْ عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَى الْإِيمَانِ وَالطَّاعَةِ، فَالْإِتْيَانُ بِاسْمِ الزَّمَانِ لِتَأْكِيدِ الْوَفَاءِ. فَالْمَعْنَى: أَنَّ مَنْ عَاهَدَ وَجَبَ عَلَيْهِ الْوَفَاءُ بِالْعَهْدِ.
{ إِذا } sadece zarfiyet (zaman bildirme) içindir; zira muhataplar iman ve itaat üzerine Allah'a ahit vermişlerdir; zaman isminin getirilmesi ise vefayı pekiştirmek içindir. Anlam şudur: Kim ahit verirse, ahde vefa göstermesi ona vacip olur.
وَالْقَرِينَةُ عَلَى ذَلِكَ قَوْلُهُ: وَلا تَنْقُضُوا الْأَيْمانَ بَعْدَ تَوْكِيدِها وَقَدْ جَعَلْتُمُ اللَّهَ عَلَيْكُمْ كَفِيلًا. [سُورَة النَّحْل: ٩١] وَالْعَهْدُ: الْحَلِفُ. وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ. وَكَذَلِكَ النَّقْضُ تَقَدَّمَ فِي تِلْكَ الْآيَةِ، وَنَقْضُ الْأَيْمَانِ: إِبْطَالُ مَا كَانَتْ لِأَجْلِهِ. فَالنَّقْضُ إِبْطَالُ الْمَحْلُوفِ عَلَيْهِ لَا إِبْطَالُ الْقَسَمِ، فَجَعَلَ إِبْطَالَ الْمَحْلُوفِ عَلَيْهِ نَقْضًا لِلْيَمِينِ فِي قَوْلِهِ: وَلا تَنْقُضُوا الْأَيْمانَ تَهْوِيلًا وَتَغْلِيظًا لِلنَّقْضِ لِأَنَّهُ نَقْضٌ لِحُرْمَةِ الْيَمِينِ.
Bunun karinesi Yüce Allah'ın: { وَلا تَنْقُضُوا الْأَيْمانَ بَعْدَ تَوْكِيدِها وَقَدْ جَعَلْتُمُ اللَّهَ عَلَيْكُمْ كَفِيلًا } “Allah'ı kendinize kefil kılarak pekiştirdikten sonra yeminleri bozmayın” [Nahl Suresi: 91] buyruğudur. Ahit (el-‘Ahd); yemindir. Bu husus, Yüce Allah'ın: { الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ } ayetinde geçmişti. Aynı şekilde nakz (bozma) da o ayette geçmişti; yeminlerin bozulması ise, kendisi için yemin edilen şeyin hükümsüz kılınmasıdır. Dolayısıyla nakz, yeminin lafzının bozulması değil, üzerine yemin edilen şeyin bozulmasıdır; nitekim { وَلا تَنْقُضُوا الْأَيْمانَ } buyruğunda üzerine yemin edilen şeyin bozulması, yeminin hürmetini bozmak anlamına geldiğinden bu bozmanın vahametini ve ağırlığını vurgulamak için yeminin bozulması olarak ifade edilmiştir.
وبَعْدَ تَوْكِيدِها زِيَادَةٌ فِي التَّحْذِيرِ، وَلَيْسَ قَيْدًا لِلنَّهْيِ بِالْبَعْدِيَّةِ، إِذِ الْمَقْصُودُ أَيْمَانٌ مَعْلُومَةٌ وَهِيَ أَيْمَانُ الْعَهْدِ وَالْبَيْعَةِ، وَلَيْسَتْ فِيهَا بَعْدِيَّةٌ.
{ بَعْدَ تَوْكِيدِها } ifadesi sakındırmayı artırmak içindir; yoksa yasağı sonralıkla (ba'diyyet) sınırlandıran bir kayıt değildir; zira kastedilen yeminler malum yeminlerdir ki onlar da ahit ve biat yeminleridir ve bunlarda bir sonralık söz konusu değildir.
وبَعْدِ هُنَا بِمَعْنَى (مَعَ) ، إِذِ الْبَعْدِيَّةُ وَالْمَعِيَّةُ أَثَرُهُمَا وَاحِدٌ هُنَا، وَهُوَ حُصُولُ تَوْثِيقِ الْأَيْمَانِ وَتَوْكِيدِهَا، كَقَوْلِ الشُّمَيْذَرِ الْحَارِثِيِّ:
Buradaki { بَعْدَ } kelimesi «beraber/ile» (ma‘a) anlamındadır; zira sonralık ve beraberliğin buradaki eseri birdir, o da yeminlerin pekiştirilmesi ve tekit edilmesinin gerçekleşmiş olmasıdır. Şümeyzer el-Hârisî'nin şu sözünde olduğu gibi:
بَنِي عَمِّنَا لَا تَذكرُوا الشّعْر بعد مَا ... دَفَنْتُمْ بِصَحْرَاءِ الْغُمَيْرِ الْقَوَافِيَا
Ey amcamızın oğulları! Şiiri anmayın sonra siz... / Gümeyr çölüne kafiyeleri gömdükten [sonra]
أَيْ لَا تَذْكُرُوا أَنَّكُمْ شُعَرَاءُ وَأَنَّ لَكُمْ شِعْرًا، أَوْ لَا تَنْطِقُوا بِشِعْرٍ مَعَ وُجُودِ أَسْبَابِ الْإِمْسَاكِ عَنْهُ فِي وَقْعَةِ صَحْرَاءِ الْغُمَيْرِ ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمانِ [سُورَة الحجرات: ١١] ، وَقَوْلِهِ: الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ.
Yani; şair olduğunuzu ve şiiriniz bulunduğunu dile getirmeyin yahut Gümeyr çölü vakasında şiirden el çekmeyi gerektiren sebepler mevcut iken şiir söylemeyin. Yüce Allah'ın şu buyruğu da [bu kabildendir]: { بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمانِ } [Hucurât Suresi: 11] “İmandan sonra fâsıklık ismi ne kötüdür!” ve O'nun şu buyruğu da böyledir: { الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ } “Onlar, kesin söz verdikten sonra Allah'ın ahdini bozanlardır.”
وَالتَّوْكِيدُ: التَّوْثِيقُ وَتَكْرِيرُ الْفَتْلِ، وَلَيْسَ هُوَ تَوْكِيدَ اللَّفْظِ كَمَا تَوَهَّمَهُ بَعْضُهُمْ فَهُوَ ضِدُّ النَّقْضِ. وَإِضَافَتُهُ إِلَى ضَمِيرِ الْأَيْمَانِ لَيْسَ مِنْ إِضَافَةِ الْمَصْدَرِ إِلَى فَاعِلِهِ وَلَا إِلَى مَفْعُولِهِ إِذْ لَمْ يُقْصَدْ بِالْمَصْدَرِ التَّجَدُّدُ بَلِ الِاسْمُ، فَهِيَ الْإِضَافَةُ الْأَصْلِيَّةُ عَلَى مَعْنَى اللَّامِ، أَيِ التَّوْكِيدِ الثَّابِتِ لَهَا الْمُخْتَصِّ بِهَا. وَالْمَعْنَى: بَعْدَ مَا فِيهَا مِنَ التَّوْكِيدِ، وَبَيَّنَهُ قَوْلُهُ: وَقَدْ
Tevkîd (et-Tevkîd); pekiştirmek ve [ip büker gibi] kat kat bükmektir; bazılarının zannettiği gibi lafzın tekidi değildir, dolayısıyla o bozmanın (nakz) zıddıdır. Onun yemin zamirine izafe edilmesi, masdarın failine veya mefulüne izafesi türünden değildir; zira masdarla yenilenme değil isim kastedilmiştir. Dolayısıyla bu, lâm manasını taşıyan asli izafettir; yani yeminlere ait olan ve onlara mahsus bulunan pekiştirmedir. Anlam şudur: Yeminlerin içerdiği pekiştirmeden sonra... Bunu da Yüce Allah'ın: { وَقَدْ
جَعَلْتُمُ اللَّهَ عَلَيْكُمْ كَفِيلًا.
جَعَلْتُمُ اللَّهَ عَلَيْكُمْ كَفِيلًا } “...Allah'ı kendinize kefil kılmışken” buyruğu açıklamaktadır.
وَالْمَعْنَى: وَلَا تَنْقُضُوا الْأَيْمَانَ بَعْدَ حَلِفِهَا. وَلَيْسَ فِي الْآيَةِ إِشْعَارٌ بِأَنَّ مِنَ الْيَمِينِ مَا لَا حَرَجَ فِي نَقْضِهِ، وَهُوَ مَا سَمَّوْهُ يَمِينَ اللَّغْوِ، وَذَلِكَ انْزِلَاقٌ عَنْ مَهْيَعِ النَّظْمِ الْقُرْآنِيِّ.
Anlam: «Yeminleri ettikten sonra onları bozmayın» demektir. Ayette, bozulmasında sakınca bulunmayan bir yeminin varlığına -ki buna lağv yemini adını vermişlerdir- dair bir ima yoktur; böyle bir yorum Kur'an'ın nazım üslubundan sapmaktır.
وَيُؤَيِّدُ مَا فَسَّرْنَاهُ قَوْلُهُ: وَقَدْ جَعَلْتُمُ اللَّهَ عَلَيْكُمْ كَفِيلًا الْوَاقِعُ مَوْقِعُ الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ لَا تَنْقُضُوا، أَيْ لَا تَنْقُضُوا الْأَيْمَانَ فِي حَالِ جَعْلِكُمُ اللَّهُ كَفِيلًا عَلَى أَنْفُسِكُمْ إِذَا أَقْسَمْتُمْ بِاسْمِهِ، فَإِنَّ مَدْلُولَ الْقَسَمِ أَنَّهُ إِشْهَادُ اللَّهِ بِصِدْقِ مَا يَقُولُهُ الْمُقْسِمُ: فَيَأْتِي بِاسْمِ اللَّهِ كَالْإِتْيَانِ بِذَاتِ الشَّاهِدِ. وَلِذَلِكَ سُمِّيَ الْحَلِفُ شَهَادَةً فِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ، كَقَوْلِهِ: فَشَهادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهاداتٍ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ [سُورَة النُّور: ٦] . وَالْمَعْنَى أَنَّ هَذِهِ الْحَالَةَ أَظْهَرُ فِي اسْتِحْقَاقِ النَّهْيِ عَنْهَا.
Yaptığımız açıklamayı, { لا تَنْقُضُوا } fiilindeki zamirden hâl konumunda bulunan { وَقَدْ جَعَلْتُمُ اللَّهَ عَلَيْكُمْ كَفِيلًا } buyruğu teyit etmektedir; yani «O'nun adıyla yemin ettiğinizde Allah'ı kendi aleyhinize kefil kılmış olduğunuz halde yeminleri bozmayın» demektir. Zira yeminin anlamı, yemin edenin söylediği sözün doğruluğuna Allah'ı şahit tutmasıdır; dolayısıyla Allah'ın adını anmak, bizzat şahidi getirmek gibidir. Bu sebepledir ki yemin birçok yerde şehadet (şahitlik) olarak isimlendirilmiştir; nitekim Yüce Allah: { فَشَهادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهاداتٍ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ } “Onlardan her birinin şahitliği, kendisinin doğru söyleyenlerden olduğuna dair Allah adına dört defa şahitlik etmesidir” [Nûr Suresi: 6] buyurmuştur. Mana şudur: Bu durum, [yemini bozmaktan] nehyedilmeye daha layık olduğunu açıkça göstermektedir.
وَالْكَفِيلُ: الشَّاهِدُ وَالضَّامِنُ وَالرَّقِيبُ عَلَى الشَّيْءِ الْمُرَاعَى لِتَحْقِيقِ الْغَرَضِ مِنْهُ.
Kefil (el-Kefîl); şahit, garantör ve kendisinden hedeflenen maksadın gerçekleşmesi için gözetilen şeyin denetleyicisidir.
وَالْمَعْنَى: أَنَّ الْقَسَمَ بِاسْمِ اللَّهِ إِشْهَادٌ لِلَّهِ وَكَفَالَةٌ بِهِ. وَقَدْ كَانُوا عِنْدَ الْعَهْدِ يَحْلِفُونَ وَيُشْهِدُونَ الْكُفَلَاءَ بِالتَّنْفِيذِ، قَالَ الْحَارِثُ بْنُ حِلِّزَةَ:
Anlam şudur: Allah'ın adıyla yemin etmek, Allah'ı şahit tutmak ve O'nu kefil kılmaktır. Nitekim onlar ahitleştiklerinde yemin ederler ve taahhüdün yerine getirilmesi için kefilleri şahit tutarlardı. Hâris b. Hillize şöyle demiştir:
وَاذْكُرُوا حِلْفَ ذِي الْمَجَازِ وَمَا قُ ... دِّمَ فِيهِ الْعُهُودُ وَالْكُفَلَاءُ
Zü'l-Mecâz yeminini ve orada sunulan / Ahitleri ve kefilleri hatırlayın!
وعَلَيْكُمْ مُتَعَلِّقٌ بِ جَعَلْتُمُ لَا بِ كَفِيلًا أَيْ أَقَمْتُمُوهُ عَلَى أَنْفُسِكُمْ مَقَامَ الْكَفِيلِ، أَيْ فَهُوَ الْكَفِيلُ وَالْمَكْفُولُ لَهُ مِنْ بَابِ قَوْلِهِمْ: أَنْتَ الْخَصْمُ وَالْحَكَمُ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى:
{ عَلَيْكُمْ } ifadesi { كَفِيلًا } kelimesine değil { جَعَلْتُمُ } fiiline müteallıktır; yani «O'nu kendi üzerinize kefil makamına koydunuz» demektir. Dolayısıyla O, «Sen hem hasımsın hem hakem» sözü kabilinden hem kefildir hem de lehine kefil olunandır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
وَظَنُّوا أَنْ لَا مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ إِلَّا إِلَيْهِ [سُورَة التَّوْبَة: ١١٨] .
{ وَظَنُّوا أَنْ لَا مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ إِلَّا إِلَيْهِ } “...ve Allah'tan yine O'na sığınmaktan başka bir sığınak olmadığını anladılar” [Tevbe Suresi: 118].
وَجُمْلَةُ إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ مُعْتَرِضَةٌ. وَهِيَ خَبَرٌ مُرَادٌ مِنْهُ التَّحْذِيرُ مِنَ التَّسَاهُلِ فِي التَّمَسُّكِ بِالْإِيمَانِ وَالْإِسْلَامِ لِتَذْكِيرِهِمْ أَنَّ اللَّهَ يَطَّلِعُ عَلَى مَا يَفْعَلُونَهُ، فَالتَّوْكِيدُ بِ إِنَّ لِلِاهْتِمَامِ بِالْخَبَرِ.
{ إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ } cümlesi itirâziyyedir (ara cümledir). Allah'ın onların yaptıklarına muttali olduğunu hatırlatarak imana ve İslam'a sarılmada gevşeklik göstermekten sakındırmayı amaçlayan bir haberdir; dolayısıyla { إِنَّ } ile tekit edilmesi, habere verilen önemden ötürüdür.
وَكَذَلِكَ التَّأْكِيدُ بِبِنَاءِ الْجُمْلَةِ بِالْمُسْنَدِ الْفِعْلِيِّ دُونَ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ، وَلَا: قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ.
Aynı şekilde cümlenin «Şüphesiz Allah Alîm'dir» veya «Allah bilir» denilmeyip fiilî müsned ile kurulması da bir tekittir.
وَاخْتِيرَ الْفِعْلُ الْمُضَارِعُ فِي يَعْلَمُ وَفِي تَفْعَلُونَ لِدَلَالَتِهِ عَلَى التَّجَدُّدِ، أَيْ كُلَّمَا فَعَلُوا فِعْلًا فَاللَّهُ يَعْلَمُهُ.
{ يَعْلَمُ } ve { تَفْعَلُونَ } kiplerinde muzâri fiilin seçilmesi yenilenmeye (teceddüd) delalet etmesi içindir; yani onlar ne zaman bir fiil işlerlerse, Allah onu bilir.
وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذِهِ الْجُمَلِ كُلِّهَا مِنْ قَوْلِهِ: وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِلَى هُنَا تَأْكِيدُ الْوِصَايَةِ بِحِفْظِ عَهْدِ الْإِيمَانِ. وَعَدَمِ الِارْتِدَادِ إِلَى الْكُفْرِ، وَسَدِّ مَدَاخِلِ فِتْنَةِ الْمُشْرِكِينَ إِلَى نُفُوسِ
{ وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ } buyruğundan buraya kadar olan bütün bu cümlelerin maksadı; iman ahdini koruma, küfre dönmeme ve müşriklerin fitnesinin Müslümanların nefislerine giden yollarını tıkama tavsiyesini pekiştirmektir;
الْمُسْلِمِينَ، إِذْ يَصُدُّونَهُمْ عَنْ سَبِيلِ الْإِسْلَامِ بِفُنُونِ الصَّدِّ، كَقَوْلِهِمْ: نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوالًا وَأَوْلاداً وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ [سُورَة سبأ: ٣٥] ، كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَكَذلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِيَقُولُوا أَهؤُلاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنا أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ ذَلِكَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٥٣] .
çünkü onlar: { نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوالًا وَأَوْلاداً وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ } “Biz mallarca ve evlatça daha çoğuz ve biz azap edilecek de değiliz” [Sebe Suresi: 35] demeleri gibi türlü türlü engelleme yollarıyla onları İslam yolundan alıkoyuyorlardı. Nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğu da buna işaret etmektedir: { وَكَذلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِيَقُولُوا أَهؤُلاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنا أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ } “Böylece 'Aramızdan Allah'ın kendilerine lütufta bulunduğu kimseler bunlar mı?' desinler diye onların bir kısmını diğerleriyle denedik. Allah şükredenleri en iyi bilen değil midir?” Bu husus En'âm Suresi'nde [53] geçmişti.
وَلَمْ يَذْكُرِ الْمُفَسِّرُونَ سَبَبًا لِنُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَلَيْسَتْ بِحَاجَةٍ إِلَى سَبَبٍ. وَذَكَرُوا فِي الْآيَةِ الْآتِيَةِ وَهِيَ قَوْلُهُ: مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمانِهِ [سُورَة النَّحْل: ١٠٦] أَنَّ آيَةَ وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذا عاهَدْتُمْ إِلَى آخِرِهَا نَزَلَتْ فِي الَّذِينَ رَجَعُوا إِلَى الْكُفْرِ بَعْدَ الْإِيمَانِ لَمَّا فَتَنَهُمُ الْمُشْرِكُونَ كَمَا سَيَأْتِي، فَجَعَلُوا بَيْنَ الْآيَتَيْنِ اتِّصَالًا.
Müfessirler bu ayet için bir iniş sebebi (sebeb-i nüzûl) zikretmemişlerdir ve ayet bir sebebe muhtaç da değildir. Gelecek olan ayette, yani { مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمانِهِ } “Kim iman ettikten sonra Allah'ı inkâr ederse...” [Nahl Suresi: 106] buyruğunda, { وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذا عاهَدْتُمْ } ayetinin sonuna kadar olan kısmının, ileride geleceği üzere müşriklerin fitneye düşürmesi neticesinde imandan sonra küfre dönenler hakkında indiğini zikretmişler; böylece iki ayet arasında bir irtibat kurmuşlardır.
قَالَ فِي «الْكَشَّافِ» : كَأَنَّ قَوْمًا مِمَّنْ أَسْلَمَ بِمَكَّةَ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ لِجَزَعِهِمْ مَا رَأَوْا مِنْ غَلَبَةِ قُرَيْشٍ واستضعافهم الْمُسلمين وإيذائهم لَهُمْ، وَلَمَّا كَانُوا يَعِدُونَهُمْ إِنْ رَجَعُوا مِنَ الْمَوَاعِيدِ أَنْ يَنْقُضُوا مَا بَايَعُوا عَلَيْهِ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَثَبَّتَهُمُ اللَّهُ اه. يُرِيدُ أَنَّ لَهْجَةَ التَّحْذِيرِ فِي هَذَا الْكَلَامِ إِلَى قَوْلِهِ: إِنَّما يَبْلُوكُمُ اللَّهُ بِهِ [سُورَة النَّحْل: ٩٢] تنبىء عَنْ حَالَةٍ مِنَ الْوَسْوَسَةِ دَاخَلَتْ قُلُوبَ بَعْضِ حَدِيثِي الْإِسْلَامِ فَنَبَّأَهُمُ اللَّهُ بِهَا وَحَذَّرَهُمْ مِنْهَا فَسَلمُوا.
*el-Keşşâf*'ta şöyle denilmiştir: «Sanki Mekke'de Müslüman olan bir topluluğa şeytan, Kureyş'in üstünlüğünü, Müslümanları zayıf düşürmesini ve onlara eziyet etmesini görmelerinden duydukları telaş sebebiyle ve [müşriklerin] şayet dönerlerse kendilerine verdikleri vaatlerden dolayı, Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) üzerine biat ettikleri şeyi bozmalarını süslü gösterdi de Allah onları sebatkâr kıldı.» [Zemahşerî], bu sözden { إِنَّما يَبْلُوكُمُ اللَّهُ بِهِ } “Allah sizi bununla ancak imtihan etmektedir” [Nahl Suresi: 92] buyruğuna kadar olan bu kelamdaki sakındırma üslubunun, İslam'a yeni giren bazı kimselerin kalplerine giren bir vesvese halini haber verdiğini, Allah'ın da bunu kendilerine bildirip onları bundan sakındırdığını ve onların da selamete erdiğini kastetmektedir.