Binûn

16- Nahl Suresi — 18. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَالْأَظْهَرُ أَنَّ قَرَأْتَ مُسْتَعْمَلٌ فِي إِرَادَةِ الْفِعْلِ، مِثْلُ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ [سُورَة الْمَائِدَة: ٦] ، وَقَوْلِهِ: وَأَوْفُوا الْكَيْلَ إِذا كِلْتُمْ [سُورَة الْإِسْرَاء: ٣٥] وَقَوْلُهُ: وَالَّذِينَ يُظاهِرُونَ مِنْ نِسائِهِمْ ثُمَّ يَعُودُونَ لِما قالُوا [سُورَةِ المجادلة: ٣] ، أَي يُرِيدُونَ الْعود إِلَى أَزوَاجهم بِقَرِينَة قَوْله بعده مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسَّا فِي سُورَة الْمُجَادَلَةِ [٣] ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعافاً فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٩] ، أَيْ أَوْشَكُوا أَنْ يَتْرُكُوا بَعْدَ مَوْتِهِمْ، وَقَوْلِهِ وَإِذا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتاعاً فَسْئَلُوهُنَّ مِنْ وَراءِ حِجابٍ [سُورَة الْأَحْزَاب: ٥٣] ، أَيْ إِذَا أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْأَلُوهُنَّ،

Daha kuvvetli olan görüşe göre { قَرَأْتَ } “okuduğun zaman” ifadesi, fiili yapmayı istemek (irade etmek) anlamında kullanılmıştır. Nitekim Yüce Allah'ın: { إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ } [Mâide Suresi: 6] “Namaza kalkacağınız zaman yüzlerinizi yıkayın”, { وَأَوْفُوا الْكَيْلَ إِذا كِلْتُمْ } [İsrâ Suresi: 35] “Ölçeceğiniz zaman tam ölçün” ve { وَالَّذِينَ يُظاهِرُونَ مِنْ نِسائِهِمْ ثُمَّ يَعُودُونَ لِما قالُوا } [Mücâdele Suresi: 3] “Kadınlarından zıhâr yapıp sonra söyledikleri sözden dönmek isteyenler” —ki Mücâdele Suresi'nde [3] devamındaki { مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسَّا } “birbirleriyle temas etmeden önce” karinesiyle eşlerine dönmek istemeleri kastedilmektedir—, yine Yüce Allah'ın Nisâ Suresi'ndeki [9] { وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعافاً } “Arkalarında zayıf nesiller bırakacak olsalar korkup titreyecek olanlar çekinsinler” —yani ölümlerinden sonra bırakmak üzere olanlar— ve { وَإِذا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتاعاً فَسْئَلُوهُنَّ مِنْ وَراءِ حِجابٍ } [Ahzâb Suresi: 53] “Onlardan bir şey isteyeceğiniz zaman perde arkasından isteyin” —yani istemeyi dilediğiniz zaman— buyrukları da böyledir.

وَفِي الْحَدِيثِ «إِذَا بَايَعْتَ فَقُلْ: لَا خِلَابَةَ»

Hadiste de şöyle buyrulmuştur: «Alışveriş yaptığın [zaman] şöyle de: Aldatma yoktur.»

. وَحَمَلَهُ قَلِيلٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ عَلَى الظَّاهِرِ مِنْ وُقُوعِ الْفِعْلِ فَجَعَلُوا إِيقَاعَ الِاسْتِعَاذَةِ بَعْدَ

Âlimlerden pek azı ise bunu fiilin zahiri olan gerçekleşmesi anlamına hamletmiş ve istiâzenin (sığınmanın) yapılmasını [Kur'an]

الْقِرَاءَةِ. وَنُسِبَ إِلَى مَالِكٍ فِي الْمَجْمُوعَةِ. وَالصَّحِيحُ عَنْ مَالِكٍ خِلَافُهُ، وَنُسِبَ إِلَى النَّخَعِيِّ وَابْنِ سِيرِينَ وَدَاوُدَ الظَّاهِرِيِّ وَرُوِيَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ.

okumadan sonraya bırakmışlardır. Bu görüş el-Mecmûa'da Mâlik'e de nispet edilmiştir; ancak Mâlik'ten sahih olan rivayet bunun aksinedir. Bu görüş ayrıca en-Nehaî'ye, İbn Sîrîn'e, Dâvûd ez-Zâhirî'ye nispet edilmiş ve Ebû Hureyre'den de rivayet edilmiştir.

وَالْبَاءُ فِي بِاللَّهِ لِتَعْدِيَةِ فِعْلِ الِاسْتِعَاذَةِ. يُقَالُ: عَاذَ بِحِصْنٍ، وَعَاذَ بِالْحَرَمِ.

{ بِاللَّهِ } lafzındaki bâ harfi istiâze fiilini geçişli kılmak (ta‘diye) içindir. Nitekim: «Kaleye sığındı» ve «Harem'e sığındı» denilir.

وَالسِّينُ فِي فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ لِلطَّلَبِ، أَيْ فَاطْلُبِ الْعَوْذَ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ، وَالْعَوْذُ:

{ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ } lafzındaki sîn harfi talep içindir; yani şeytandan Allah'a sığınmayı iste. Sığınmak (avz) ise:

اللَّجَأُ إِلَى مَا يَعْصِمُ وَيَقِي مِنْ أَمْرٍ مُضِرٍّ.

Zarar verici bir şeyden koruyan ve himaye eden yere iltica etmektir.

وَمَعْنَى طَلَبُ الْعَوْذِ بِاللَّهِ مُحَاوَلَةُ الْعَوْذِ بِهِ. وَلَا يُتَصَوَّرُ ذَلِكَ فِي جَانِبِ اللَّهِ إِلَّا بِالدُّعَاءِ أَنْ يُعِيذَهُ. وَمِنْ أَحْسَنِ الِامْتِثَالِ مُحَاكَاةُ صِيغَةِ الْأَمْرِ فِيمَا هُوَ مِنْ قَبِيلِ الْأَقْوَالِ بِحَيْثُ لَا يُغَيِّرُ إِلَّا التَّغْيِيرَ الَّذِي لَا مَنَاصَ مِنْهُ فَتَكُونُ مُحَاكَاةُ لِفْظِ «اسْتَعِذْ» بِمَا يَدُلُّ عَلَى طَلَبِ الْعَوْذِ بِأَنْ يُقَالَ: أَسْتُعِيذَ، أَوْ أَعُوذُ، فَاخْتِيرَ لَفْظُ أَعُوذُ لِأَنَّهُ مِنْ صِيَغِ الْإِنْشَاءِ، فَفِيهِ إنْشَاء الطّلب بِخِلَاف لَفْظُ أَسْتَعِيذُ فَإِنَّهُ أَخْفَى فِي إِنْشَاءِ الطّلب، على أَنه اقْتِدَاءٍ بِمَا فِي الْآيَةِ الْأُخْرَى وَقُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزاتِ الشَّياطِينِ [سُورَة الْمُؤْمِنُونَ: ٩٧] وَأَبْقَى مَا عَدَا ذَلِكَ مِنْ أَلْفَاظِ آيَةِ الِاسْتِعَاذَةِ عَلَى حَالِهِ. وَهَذَا أبدع الِامْتِثَال، فَقَدْ

Allah'a sığınmayı talep etmenin anlamı, O'na sığınmaya yönelmektir. Bu durum Allah Teâlâ hakkında ancak O'nun kendisini korumasını dua ile istemekle tasavvur edilebilir. Emre en güzel şekilde uymak (imtisâl), söz kabilinden olan şeylerde emir sîgasına aynen uymakla ve sadece kaçınılmaz olan değişikliği yapmakla olur. Dolayısıyla «iste‘iz» (sığın) lafzına uymak, sığınma talebini bildiren bir ifadeyle ya «este‘îzü» veya «e‘ûzü» denilerek gerçekleşir. «E‘ûzü» lafzı tercih edilmiştir; çünkü bu inşa kiplerindendir ve talebin bizzat inşasını içerir; «este‘îzü» lafzı ise böyle değildir, zira onda talebin inşası daha kapalıdır. Bununla birlikte diğer ayetteki { وَقُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزاتِ الشَّياطِينِ } [Mü'minûn Suresi: 97] “De ki: Rabbim! Şeytanların kışkırtmalarından sana sığınırım” ifadesine de uyulmuş, istiâze ayetinin diğer lafızları ise olduğu gibi bırakılmıştır. Bu, emre uymanın en bediî şeklidir. Nitekim

وَرَدَ فِي عَمَلِ النَّبِيءِ ﷺ بِهَذَا الْأَمْرِ أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ: «أُعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ»

Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu emri uygulamasında: «Kovulmuş şeytandan Allah'a sığınırım (E‘ûzü billâhi mine’ş-şeytâni’r-racîm)» dediği

يُحَاكِي لَفْظَ هَذِهِ الْآيَةِ وَلَمْ يَقُلْ فِي الِاسْتِعَاذَةِ أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزاتِ الشَّياطِينِ لِأَنَّ ذَلِكَ فِي غَيْرِ قِرَاءَة الْقُرْآن، فَلذَلِك لم يُحَاكِهِ النَّبِيءُ ﷺ فِي اسْتِعَاذَتِهِ لِلْقِرَاءَةِ.

rivayet edilmiştir; böylece bu ayetin lafzını taklit etmiştir. İstiâzede «Şeytanların kışkırtmalarından sana sığınırım» dememiştir, zira bu Kur'an tilaveti dışındaki durumlardadır. Bu sebeple Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Kur'an okuma sırasındaki istiâzesinde onu kullanmamıştır.

قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: لَمْ يَصِحَّ عَنِ النَّبِيءِ زِيَادَةٌ عَلَى هَذَا اللَّفْظِ. وَمَا يُرْوَى مِنَ الزِّيَادَاتِ لَمْ يَصِحَّ مِنْهُ شَيْءٌ.

İbn Atıyye şöyle demiştir: «Peygamber'den bu lafza herhangi bir ilave sahih olmamıştır. Rivayet edilen fazlalıkların ise hiçbiri sahih değildir.»

وَجَاءَ حَدِيثُ التِّرْمِذِيِّ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ: «كَانَ رَسُولُ اللَّهِ إِذَا قَامَ مِنَ اللَّيْلِ يَقُولُ: أَعُوذُ بِاللَّهِ السَّمِيعِ الْعَلِيمِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ

Tirmizî'nin Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet ettiği hadiste o şöyle demiştir: «Resûlullah gece kalktığında şöyle derdi: Her şeyi işiten ve her şeyi bilen Allah'a kovulmuş şeytandan sığınırım,

مَنْ هَمْزِهِ إِلَخْ» . فَتِلْكَ اسْتِعَاذَةُ تَعَوُّذٍ وَلَيْسَتِ الِاسْتِعَاذَةُ لِأَجْلِ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ.

onun vesvesesinden... ilah.» İşte bu, genel bir sığınmadır; Kur'an okumak için yapılan istiâze değildir.

وَاسْمُ الشَّيْطَانِ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِلى شَياطِينِهِمْ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٤] .

Şeytan (الشَّيْطَان) ismi daha önce Bakara Suresi'nde [14] { إِلى شَياطِينِهِمْ } “kendi şeytanlarına” buyruğunda geçmişti.

والرَّجِيمِ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَحَفِظْناها مِنْ كُلِّ شَيْطانٍ رَجِيمٍ فِي سُورَةِ الْحجر [١٧] .

er-Racîm (الرَّجِيمِ) kelimesi de daha önce Hicr Suresi'nde [17] { وَحَفِظْناها مِنْ كُلِّ شَيْطانٍ رَجِيمٍ } “Onu kovulmuş her şeytandan koruduk” buyruğunda geçmişti.

وَالْخطاب للنبيء ﷺ وَالْمُرَادُ عُمُومُهُ لِأُمَّتِهِ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ.

Hitap Peygamber'edir (sallallâhu aleyhi ve sellem); ancak Yüce Allah'ın { إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ } “Şüphesiz ki iman edip Rablerine tevekkül edenler üzerinde onun hiçbir hâkimiyeti yoktur” buyruğunun karinesiyle ümmetini de kapsaması kastedilmiştir.

وَإِنَّمَا شُرِعَتْ الِاسْتِعَاذَةُ عِنْدَ ابْتِدَاءِ الْقِرَاءَةِ إِيذَانًا بِنَفَاسَةِ الْقُرْآنِ وَنَزَاهَتِهِ، إِذْ هُوَ نَازِلٌ مِنَ الْعَالَمِ الْقُدْسِيِّ الْمَلَكِيِّ، فَجَعَلَ افْتِتَاحَ قِرَاءَتَهُ بِالتَّجَرُّدِ عَنِ النَّقَائِصِ النَّفْسَانِيَّةِ الَّتِي هِيَ مِنْ

Okumaya başlarken istiâzenin meşru kılınması, Kur'an'ın kıymetini ve yüceliğini bildirmek içindir; zira o kudsî ve melekûtî âlemden inmiştir. Bu sebeple onun tilavetine başlama hali, şeytanın

عَمَلِ الشَّيْطَانِ وَلَا اسْتِطَاعَةُ لِلْعَبْدِ أَنْ يَدْفَعَ تِلْكَ النَّقَائِصَ عَنْ نَفْسِهِ إِلَّا بِأَنْ يسْأَل الله تَعَالَى أَنْ يُبْعِدَ الشَّيْطَانَ عَنْهُ بِأَنْ يَعُوذَ بِاللَّهِ، لِأَنَّ جَانِبَ اللَّهِ قُدْسِيٌّ لَا تَسَلُكُ الشَّيَاطِينُ إِلَى مَنْ يَأْوِي إِلَيْهِ، فَأَرْشَدَ اللَّهُ رَسُولَهُ إِلَى سُؤَالِ

işi olan nefsanî kusurlardan arınmakla yapılmıştır. Kulun bu kusurları kendisinden defetmeye, ancak Allah'a sığınarak şeytanı kendisinden uzaklaştırmasını Yüce Allah'tan istemesi dışında bir gücü yoktur. Çünkü Allah Teâlâ'nın katı kudsîdir; O'na sığınan kimseye şeytanlar yol bulamaz. İşte Allah Resûlü'ne bunu istemeyi

ذَلِكَ، وَضَمِنَ لَهُ أَنْ يُعِيذَهُ مِنْهُ، وَأَنْ يُعِيذَ أُمَّتَهُ عَوْذًا مُنَاسِبًا، كَمَا شُرِعَتِ التَّسْمِيَةُ فِي الْأُمُورِ ذَوَاتِ الْبَالِ وَكَمَا شُرِعَتِ الطَّهَارَةُ لِلصَّلَاةِ.

yol göstermiş ve onu ondan koruyacağını, ümmetini de uygun bir korumayla koruyacağını vadetmiştir; nitekim mühim işlerin başında besmele çekilmesi ve namaz için temizliğin (abdestin) meşru kılınması da böyledir.

وَإِنَّمَا لَمْ تُشْرَعْ لِذَلِكَ كَلِمَةُ (بَاسِمِ اللَّهِ) لِأَنَّ الْمَقَامَ مَقَامُ تَخَلٍّ عَنِ النَّقَائِصِ، لَا مَقَامُ اسْتِجْلَابِ التَّيَمُّنِ وَالْبَرَكَةِ، لِأَنَّ الْقُرْآنَ نَفْسَهُ يُمْنٌ وَبَرَكَةٌ وَكَمَالٌ تَامٌّ، فَالتَّيَمُّنُ حَاصِلٌ وَإِنَّمَا يُخْشَى الشَّيْطَانُ أَنْ يَغْشَى بَرَكَاتِهِ فَيُدْخِلَ فِيهَا مَا يُنْقِصُهَا، فَإِنَّ قِرَاءَةَ الْقُرْآنِ عِبَارَةٌ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى النُّطْقِ بِأَلْفَاظِهِ وَالتَّفَهُّمِ لِمَعَانِيهِ وَكِلَاهُمَا مُعَرَّضٌ لِوَسْوَسَةِ الشَّيْطَانِ وَسُوسَةً تَتَعَلَّقُ بِأَلْفَاظِهِ مِثْلُ الْإِنْسَاءِ، لِأَنَّ الْإِنْسَاءَ يُضِيعُ عَلَى الْقَارِئِ مَا يَحْتَوِي عَلَيْهِ الْمِقْدَارُ الْمَنْسِيُّ مِنْ إِرْشَادٍ، وَوَسْوَسَةٌ تَتَعَلَّقُ بِمَعَانِيهِ مثل أَن يخطىء فَهْمًا أَوْ يَقْلِبَ عَلَيْهِ مُرَادًا، وَذَلِكَ أَشَدُّ مِنْ وَسْوَسَةِ الْإِنْسَاءِ. وَهَذَا الْمَعْنَى يُلَائِمُ مَحْمَلَ الْأَمْرِ بِالِاسْتِعَاذَةِ عِنْدَ الشُّرُوعِ فِي الْقِرَاءَةِ.

Bunun için «Bismillâh» sözünün meşru kılınmayıp istiâzenin kılınmasının sebebi, bu makamın uğur ve bereket talep etme makamı değil, eksikliklerden arınma makamı olmasıdır. Çünkü Kur'an'ın bizzat kendisi uğur, bereket ve tam bir kemaldir; dolayısıyla uğur ve bereket zaten mevcuttur. Ancak şeytanın onun bereketlerini bürüyüp içine eksiklik getirecek şeyleri sokmasından korkulur. Zira Kur'an okumak, onun lafızlarını telaffuz etmeyi ve manalarını anlamayı içeren bir ibaredir. Her ikisi de şeytanın vesvesesine maruzdur; lafızlarına yönelik vesvese unutturmak gibidir, zira unutturmak okuyucuya unutulan miktarın içerdiği hidayeti kaybettirir; manalarına yönelik vesvese ise yanlış anlaması veya kastı tersine çevirmesi gibidir ki bu unutturma vesvesesinden daha şiddetlidir. Bu mana, istiâze emrinin okumaya başlama anına hamledilmesine uygundur.

فَأَمَّا الَّذِينَ حَمَلُوا تَعَلُّقَ الْأَمْرِ بِالِاسْتِعَاذَةِ أَنَّهَا بَعْدَ الْفَرَاغِ مِنَ الْقِرَاءَةِ، فَقَالُوا لِأَنَّ الْقَارِئَ كَانَ فِي عِبَادَةٍ فَرُبَّمَا دَخَلَهُ عُجْبٌ أَوْ رِيَاءٌ وَهُمَا مِنَ الشَّيْطَانِ فَأُمِرَ بِالتَّعَوُّذِ مِنْهُ لِلسَّلَامَةِ مِنْ تَسْوِيلِهِ ذَلِكَ.

İstiâze emrinin taallukunu okumayı bitirdikten sonraya hamledenlere gelince; onlar şöyle demişlerdir: Okuyucu bir ibadet halindeydi; dolayısıyla içine kendini beğenme (ucub) veya gösteriş (riya) girebilir ve bunların ikisi de şeytandandır. Bu sebeple onun bu tür vesveselerinden selamette kalmak için ona sığınmak emredilmiştir.

وَمَحْمَلُ الْأَمْرِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عِنْدَ الْجُمْهُورِ عَلَى النَّدْبِ لِانْتِفَاءِ أَمَارَاتِ الْإِيجَابِ، فَإِنَّهُ لَمْ يَثْبُتْ أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ بَيَّنَهُ. فَمِنَ الْعُلَمَاءِ مَنْ نَدَبَهُ مُطْلَقًا فِي الصَّلَاةِ وَغَيْرِهَا عِنْدَ كُلِّ قِرَاءَةٍ.

Cumhura göre bu ayetteki emir, vücup (farziyet) alametlerinin bulunmaması sebebiyle mendupluğa hamledilmiştir; nitekim Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) bunu [farz olarak] açıkladığı sabit olmamıştır. Âlimlerden kimi, namazda ve namaz dışında her kıraatte bunu mutlak olarak mendup görmüştür.

وَجَعَلَ بَعْضُهُمْ جَمِيعَ قِرَاءَةِ الصَّلَاةِ قِرَاءَةً وَاحِدَةً تَكْفِي اسْتِعَاذَةٌ وَاحِدَةٌ فِي أَوَّلِهَا، وَهُوَ قَوْلُ جُمْهُورِ هَؤُلَاءِ. وَمِنْهُمْ مَنْ جَعَلَ قِرَاءَةَ كُلِّ رَكْعَةٍ قِرَاءَةً مُسْتَقِلَّةً.

Onlardan bazıları namazın bütün kıraatini tek bir kıraat kabul etmiş ve başında tek bir istiâzenin yeterli olacağını söylemiştir ki bu grubun cumhurunun görüşü budur. İçlerinden bazıları ise her rekâtın kıraatini müstakil bir kıraat saymıştır.

وَمِنَ الْعُلَمَاءِ مَنْ جَعَلَهُ مَنْدُوبًا لِلْقِرَاءَةِ فِي غَيْرِ الصَّلَاةِ، وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ، وَكَرِهَهَا فِي قِرَاءَةِ صَلَاةِ الْفَرِيضَةِ وَأَبَاحَهَا بِلَا نَدْبٍ فِي قِرَاءَةِ صَلَاةِ النَّافِلَةِ.

Âlimlerden bir kısmı ise istiâzeyi sadece namaz dışındaki kıraat için mendup kılmıştır ki bu Mâlik'in görüşüdür. O, farz namazın kıraatinde istiâzeyi mekruh görmüş, nafile namazın kıraatinde ise mendup olmaksızın mübah saymıştır.

وَلَعَلَّهُ رَأَى أَنَّ فِي الصَّلَاةِ كِفَايَةً فِي الْحِفْظِ مِنَ الشَّيْطَانِ.

Muhtemelen o, namazın bizatihi kendisinde şeytandan korunmak için yeterlilik olduğunu görmüştür.

وَقِيلَ: الْأَمْرُ لِلْوُجُوبِ، فَقِيلَ فِي قِرَاءَةِ الصَّلَاةِ خَاصَّةً وَنُسِبَ إِلَى عَطَاءٍ. وَقَدْ أَطْلَقَ الْقُرْآنَ عَلَى قُرْآنِ الصَّلَاةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً [سُورَة الْإِسْرَاء:

Emrin vücup için olduğu da söylenmiştir; bunun özellikle namaz kıraatinde olduğu ileri sürülmüş ve Atâ'ya nispet edilmiştir. Nitekim Yüce Allah'ın: { إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً } [İsrâ Suresi:

٧٨]

78] “Çünkü sabah Kur'an'ı (namazı) şahitlidir” buyruğunda namazdaki Kur'an okuyuşuna Kur'an adı verilmiştir.

وَقَالَ: الثَّوْرِيُّ بِالْوُجُوبِ فِي قِرَاءَةِ الصَّلَاةِ وَغَيْرِهَا. وَعَنِ ابْنِ سِيرِينَ تَجِبُ الِاسْتِعَاذَةُ عِنْدَ الْقِرَاءَةِ مَرَّةً فِي الْعُمْرِ، وَقَالَ قَوْمٌ: الْوُجُوبُ خَاصٌّ بِالنَّبِيءِ ﷺ وَالنَّدَبُ لِبَقِيَّةِ أُمَّتِهِ.

Sevrî, namazdaki ve namaz dışındaki kıraatte vacip olduğunu söylemiştir. İbn Sîrîn'den ise Kur'an okurken ömürde bir defa istiâzenin vacip olduğu nakledilmiştir. Bir topluluk da şöyle demiştir: Vücup Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) has olup ümmetinin kalanı için menduptur.

وَمَدَارِكُ هَذِهِ الْأَقْوَالِ تَرْجِعُ إِلَى تَأْوِيلِ الْفِعْلِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قَرَأْتَ، وَتَأْوِيلُ

Bu görüşlerin dayanakları, Yüce Allah'ın { قَرَأْتَ } “okuduğun zaman” buyruğundaki fiilin yorumuna,

الْأَمْرِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَاسْتَعِذْ، وَتَأْوِيلُ الْقُرْآنِ مَعَ مَا حَفَّ بِذَلِكَ مِنَ السُّنَّةِ فِعْلًا وَتَرْكًا.

Yüce Allah'ın { فَاسْتَعِذْ } “hemen sığın” buyruğundaki emrin yorumuna, Kur'an kelimesinin yorumuna ve bunlara eşlik eden sünnetteki fiilî ve terkî uygulamalara dayanmaktadır.

وَعَلَى الْأَقْوَالِ كُلِّهَا فَالِاسْتِعَاذَةُ مَشْرُوعَةٌ لِلشُّرُوعِ فِي الْقِرَاءَةِ أَوْ لِإِرَادَتِهِ، وَلَيْسَتْ مَشْرُوعَةً عِنْدَ كُلِّ تَلَفُّظٍ بِأَلْفَاظِ الْقُرْآنِ كَالنُّطْقِ بِآيَةٍ أَوْ آيَاتٍ مِنَ الْقُرْآنِ فِي التَّعْلِيمِ أَوِ الْمَوْعِظَةِ أَوْ شِبْهِهِمَا، خِلَافًا لِمَا يَفْعَلُهُ بَعْضُ الْمُتَحَذِّقِينَ إِذَا سَاقَ آيَةً مِنَ الْقُرْآنِ فِي غَيْرِ مَقَامِ الْقِرَاءَةِ أَنْ يَقُولَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى بَعْدَ أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ وَيَسُوقُ آيَةً.

Bütün bu görüşlere göre istiâze, kıraate başlamak veya başlamayı dilemek için meşrudur; öğretim, vaaz veya benzeri durumlarda Kur'an'dan bir ayet ya da ayetler telaffuz etmek gibi Kur'an lafızlarının her telaffuzunda meşru değildir. Bazı ukala kimselerin kıraat makamı dışında Kur'an'dan bir ayet zikrettiklerinde «E‘ûzü billâhi mine’ş-şeytâni’r-racîm» dedikten sonra «Yüce Allah'ın buyurduğu gibi» deyip ayeti aktarmaları bunun aksinedir.

وَجُمْلَةُ إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطانٌ الْآيَةَ تَعْلِيلٌ لِلْأَمْرِ بِالِاسْتِعَاذَةِ مِنَ الشَّيْطَانِ عِنْدَ إِرَادَةِ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ وَبَيَانٌ لِصِفَةِ الِاسْتِعَاذَةِ.

{ إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطانٌ } “Gerçek şu ki onun hiçbir hâkimiyeti yoktur” cümlesi, Kur'an okunmak istendiğinde şeytandan istiâzede bulunma emrinin gerekçesi ve istiâzenin niteliğinin açıklamasıdır.

فَأَمَّا كَوْنُهَا تَعْلِيلًا فَلِزِيَادَةِ الْحَثِّ عَلَى الِامْتِثَالِ لِلْأَمْرِ بِأَنَّ الِاسْتِعَاذَةَ تَمْنَعُ تَسَلُّطَ الشَّيْطَانِ عَلَى الْمُسْتَعِيذِ لِأَنَّ اللَّهَ مَنَعَهُ مِنَ التَّسَلُّطِ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا الْمُتَوَكِّلِينَ، وَالِاسْتِعَاذَةُ مِنْهُ شُعْبَةٌ مِنْ شُعَبِ التَّوَكُّلِ عَلَى اللَّهِ لِأَنَّ اللَّجَأَ إِلَيْهِ تَوَكُّلٌ عَلَيْهِ. وَفِي الْإِعْلَامِ بِالْعِلَّةِ تَنْشِيطٌ لِلْمَأْمُورِ بِالْفِعْلِ عَلَى الِامْتِثَالِ إِذْ يَصِيرُ عَالِمًا بِالْحِكْمَةِ وَأَمَّا كَوْنُهَا بَيَانًا فَلِمَا تَضَمَّنَتْهُ مِنْ ذِكْرِ التَّوَكُّلِ عَلَى اللَّهِ لِيُبَيِّنَ أَنَّ الِاسْتِعَاذَةَ إِعْرَابٌ عَنِ التَّوَكُّلِ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى لدفع سُلْطَان الشَّيْطَانِ لِيَعْقِدَ الْمُسْتَعِيذُ نِيَّتَهُ عَلَى ذَلِكَ. وَلَيْسَتِ الِاسْتِعَاذَةُ مُجَرَّدَ قَوْلٍ بِدُونِ اسْتِحْضَارِ نِيَّةِ الْعَوْذِ بِاللَّهِ.

Gerekçe olmasına gelince; bu, istiâzenin şeytanın sığınan kimse üzerindeki hâkimiyetine engel olduğunu belirterek emre uymaya teşviki artırmak içindir; çünkü Allah, tevekkül eden müminler üzerine şeytanın hâkimiyet kurmasını engellemiştir. O'ndan sığınmak da Allah'a tevekkülün şubelerinden bir şubedir; zira O'na iltica etmek O'na tevekkül etmektir. Gerekçenin bildirilmesinde, fiille emrolunan kimseyi emri yerine getirmeye karşı bir şevklendirme vardır, çünkü hikmeti bilmiş olur. Açıklama olmasına gelince; istiâzenin şeytanın hâkimiyetini defetmek için Allah Teâlâ'ya tevekkülün bir ifadesi olduğunu beyan etmek ve sığınan kimsenin niyetini buna bağlamasını sağlamak amacıyla Allah'a tevekkülün zikredilmesini içermesindendir. İstiâze, Allah'a sığınma niyeti hazır bulunmaksızın söylenen kuru bir sözden ibaret değildir.

فَجُمْلَةُ وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ صِفَةٌ ثَانِيَةٌ لِلْمَوْصُولِ. وَقَدَّمَ الْمَجْرُورَ عَلَى الْفِعْلِ لِلْقَصْرِ، أَيْ لَا يَتَوَكَّلُونَ إِلَّا عَلَى رَبِّهِمْ. وَجَعَلَ فعلهَا مضارعا لإفاة تَجَدُّدِ التَّوَكُّلِ وَاسْتِمْرَارِهِ. فَنَفْيُ سُلْطَانِ الشَّيْطَانِ مَشْرُوطٌ بِالْأَمْرَيْنِ: الْإِيمَانُ، وَالتَّوَكُّلُ. وَمِنْ هَذَا تَفْسِيرٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى فِي الْآيَةِ الْأُخْرَى إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ [سُورَة الْحجر: ٤٢] .

{ وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ } “Ve yalnız Rablerine tevekkül ederler” cümlesi, ismi mevsûlün ikinci sıfatıdır. Cer edilmiş ifadenin (mecrûr) fiilden önce getirilmesi hasr (tahsis) içindir; yani yalnızca Rablerine tevekkül ederler. Tevekkülün yenilenmesini ve sürekliliğini ifade etmesi için fiili muzâri kılınmıştır. Dolayısıyla şeytanın hâkimiyetinin nefyedilmesi iki şarta bağlıdır: İman ve tevekkül. Bu da diğer ayetteki Yüce Allah'ın: { إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ } [Hicr Suresi: 42] “Şüphesiz kullarım üzerinde senin hiçbir hâkimiyetin yoktur” buyruğunun bir tefsiridir.

وَالسُّلْطَانُ: مَصْدَرٌ بِوَزْنِ الْغُفْرَانِ، وَهُوَ التَّسَلُّطُ وَالتَّصَرُّفُ الْمَكِينُ.

Sultan (السُّلْطَان), gufrân (غُفْرَان) vezninde bir masdardır; baskı kurmak ve köklü tasarruf [yetkisi] demektir.

فَالْمَعْنَى أَنَّ الْإِيمَان مبدأ أصيل لِتَوْهِينِ سُلْطَانِ الشَّيْطَانِ فِي نَفْسِ الْمُؤْمِنِ فَإِذَا انْضَمَّ إِلَيْهِ التَّوَكُّلُ عَلَى اللَّهِ انْدَفَعَ سُلْطَانُ الشَّيْطَانِ عَنِ الْمُؤْمِنَ الْمُتَوَكِّلِ.

Buna göre mana şöyledir: İman, müminin nefsinde şeytanın hâkimiyetini zayıflatmak için köklü bir esastır; buna Allah'a tevekkül de eklendiğinde, tevekkül eden müminden şeytanın hâkimiyeti bütünüyle defolur.

وَجُمْلَةُ إِنَّما سُلْطانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا لِأَنَّ مَضْمُونَ الْجُمْلَةِ قَبْلَهَا يُثِيرُ سُؤَالَ سَائِلٍ يَقُولُ: فَسُلْطَانُهُ عَلَى مَنْ؟.

{ إِنَّما سُلْطانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ } “Onun hâkimiyeti ancak onu veli edinenler üzerindedir” cümlesi istînâf-ı beyânîdir; çünkü önceki cümlenin içeriği, «Öyleyse onun hâkimiyeti kimin üzerindedir?» diyen birinin sorusunu akla getirmektedir.

وَالْقَصْرُ الْمُسْتَفَادُ مِنْ إِنَّما قَصْرٌ إِضَافِيٌّ بِقَرِينَةِ الْمُقَابلَة، أَي دون الَّذِينَ آمَنُوا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ، فَحَصَلَ بِهِ تَأْكِيدُ جُمْلَةِ إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا لِزِيَادَةِ الِاهْتِمَامِ بِتَقْرِيرِ مَضْمُونِهَا، فَلَا يُفْهَمُ مِنَ الْقَصْرِ أَنَّهُ لَا سُلْطَانَ لَهُ عَلَى غَيْرِ هَذَيْنِ الْفَرِيقَيْنِ

{ إِنَّما } lafzından anlaşılan hasr, karşıtlık (mukabele) karinesiyle izafî bir hasrdır; yani iman edip Rablerine tevekkül edenler dışındakiler üzerinedir. Böylece bununla, içeriğinin takririne verilen önemi artırmak için { إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا } cümlesi tekit edilmiştir. Dolayısıyla bu hasrdan, onun bu iki grup dışındakiler üzerinde hiçbir hâkimiyetinin olmadığı anlaşılmaz;

وَهُمُ الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ أَهْمَلُوا التَّوَكُّلَ وَالَّذِينَ انْخَدَعُوا لِبَعْضِ وَسْوَسَةِ الشَّيْطَانِ.

onlar da tevekkülü terk eden ve şeytanın bazı vesveselerine aldanan müminlerdir.

وَمَعْنَى يَتَوَلَّوْنَهُ يَتَّخِذُونَهُ وَلِيًّا لَهُمْ، وَهُمُ الْمُلَازِمُونَ لِلْمِلَلِ الْمُؤَسَّسَةِ عَلَى مَا يُخَالِفُ الْهَدْيَ الْإِلَهِيَّ عَنْ رَغْبَة فِيهَا وابتهاج بهَا. وَلَا شَكَّ أَنَّ الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ فَرِيقُ غَيْرِ الْمُشْرِكِينَ لِأَنَّ الْعَطْفَ يَقْتَضِي بِظَاهِرِهِ الْمُغَايَرَةَ، وَهُمْ أَصْنَافٌ كَثِيرَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ. وَإِعَادَةُ اسْمِ الْمَوْصُولِ فِي قَوْلِهِ: وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ لِأَنَّ وِلَايَتَهُمْ لِلشَّيْطَانِ أَقْوَى.

{ يَتَوَلَّوْنَهُ } ifadesinin manası; onu kendilerine veli ve dost edinirler demektir. Bunlar, ilahî hidayete aykırı olan ve ona rağbet edip sevinç duyarak benimsenen bâtıl dinlere bağlı kalanlardır. Şüphe yok ki onu veli edinenler, müşriklerin dışındaki bir gruptur; çünkü atıf zahiri itibarıyla farklılığı gerektirir ve bunlar Ehl-i Kitap'tan pek çok sınıftır. { وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ } “Ve ona şirk koşanlar” buyruğunda ismi mevsûlün tekrar edilmesi, onların şeytana olan bağlılıklarının daha kuvvetli olmasındandır.

وَعَبَّرَ بِالْمُضَارِعِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى تَجَدُّدِ التَّوَلِّي، أَيِ الَّذِينَ يُجَدِّدُونَ تَوَلِّيهِ، لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّهُمْ كُلَّمَا تَوَلَّوْهُ بِالْمَيْلِ إِلَى طَاعَتِهِ تَمَكَّنَ مِنْهُمْ سُلْطَانُهُ، وَأَنَّهُ إِذَا انْقَطَعَ التَّوَلِّي بالإقلاع أَو بِالتَّوْبَةِ انْسَلَخَ سُلْطَانُهُ عَلَيْهِمْ.

Veli edinmenin yenilenmesini göstermek için muzâri fiille ifade edilmiştir; yani onun velayetini yenileyip duranlar demektir. Bu, ona itaate meyletmek suretiyle onu her veli edindiklerinde hâkimiyetinin onlar üzerinde pekiştiğine; vazgeçmekle veya tövbe etmekle bu dostluk kesildiğinde ise onun hâkimiyetinin üzerlerinden sıyrılıp gideceğine dikkat çekmek içindir.

وَإِنَّمَا عُطِفَ وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ دُونَ إِعَادَةِ اسْمِ الْمَوْصُولِ لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ الْوَصْفَيْنِ كَصِلَةٍ وَاحِدَةٍ لِمَوْصُولٍ وَاحِدٍ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ اجْتِمَاعُ الصِّلَتَيْنِ.

{ وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ } ifadesinin ismi mevsûl tekrarlanmadan atfedilmesi ise bu iki vasfın tek bir mevsûlün tek bir sılası gibi olduğuna işaret etmek içindir; çünkü asıl maksat bu iki sılanın bir arada bulunmasıdır.

وَالْبَاءُ فِي بِهِ مُشْرِكُونَ لِلسَّبَبِيَّةِ، وَالضَّمِيرُ الْمَجْرُورُ عَائِدٌ إِلَى الشَّيْطَانِ، أَيْ صَارُوا مُشْرِكِينَ بِسَبَبِهِ. وَلَيْسَتْ هِيَ كَالْبَاءِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَنْ تُشْرِكُوا بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً [سُورَة الْأَعْرَاف: ٣٣] .

{ بِهِ مُشْرِكُونَ } ifadesindeki bâ harfi sebebiyet içindir ve mecrûr zamir şeytana dönmektedir; yani onun sebebiyle müşrik olmuşlardır. Bu, Yüce Allah'ın: { وَأَنْ تُشْرِكُوا بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً } [A‘râf Suresi: 33] “Hakkında hiçbir delil indirmediği şeyleri Allah'a ortak koşmanızı...” buyruğundaki bâ harfi gibi değildir.

وَجُعِلَتِ الصِّلَةُ جُمْلَةً اسْمِيَّةً لِدَلَالَتِهَا عَلَى الدَّوَامِ وَالثَّبَاتِ، لِأَنَّ الْإِشْرَاكَ صِفَةٌ مُسْتَمِرَّةٌ لِأَنَّ قَرَارَهَا الْقَلْبُ، بِخِلَافِ الْمَعَاصِي لِأَنَّ مَظَاهِرَهَا الْجَوَارِحُ، لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ سُلْطَانَ الشَّيْطَانِ عَلَى الْمُشْرِكِينَ أَشُدُّ وَأَدْوَمُ لِأَنَّ سَبَبَهُ ثَابِتٌ وَدَائِمٌ.

Sıla cümlesi, devamlılık ve sebat bildirmesi için isim cümlesi yapılmıştır; çünkü şirk, karar kılma yeri kalp olduğu için devamlı bir sıfattır, günahlar ise böyle değildir çünkü onların tezahür yeri organlardır. Bu da şeytanın müşrikler üzerindeki hâkimiyetinin daha şiddetli ve daha kalıcı olduğuna işaret etmek içindir, çünkü bunun sebebi sabit ve süreklidir.

وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ فِي بِهِ مُشْرِكُونَ لِإِفَادَةِ الْحَصْرِ، أَيْ مَا أَشْرَكُوا إِلَّا بِسَبَبِهِ، رَدًّا عَلَيْهِمْ إِذْ يَقُولُونَ لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنا [سُورَة الْأَنْعَام: ١٤٨] وَقَوْلُهُمْ: لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا عَبَدْنا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ [سُورَة النَّحْل: ٣٥] وَقَوْلُهُمْ: وَجَدْنا عَلَيْها آباءَنا وَاللَّهُ أَمَرَنا بِها [سُورَة الْأَعْرَاف: ٢٨] .

{ بِهِ مُشْرِكُونَ } ifadesinde mecrûrun öne geçirilmesi hasr ifade etmek içindir; yani onlar ancak onun sebebiyle şirk koşmuşlardır. Bu, onların: { لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنا } [En‘âm Suresi: 148] “Eğer Allah dileseydi biz şirk koşmazdık”, { لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا عَبَدْنا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ } [Nahl Suresi: 35] “Eğer Allah dileseydi biz O'ndan başka hiçbir şeye tapmazdık” ve { وَجَدْنا عَلَيْها آباءَنا وَاللَّهُ أَمَرَنا بِها } [A‘râf Suresi: 28] “Babalarımızı bu yolda bulduk, Allah da bize bunu emretti” şeklindeki sözlerine bir reddiyedir.

[سُورَة النَّحْل (١٦) : آيَة ١٠١]

[Nahl Suresi (16), Ayet 101]

وَإِذا بَدَّلْنا آيَةً مَكانَ آيَةٍ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما يُنَزِّلُ قالُوا إِنَّما أَنْتَ مُفْتَرٍ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (١٠١)

{ وَإِذا بَدَّلْنا آيَةً مَكانَ آيَةٍ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما يُنَزِّلُ قالُوا إِنَّما أَنْتَ مُفْتَرٍ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ } “Biz bir ayetin yerine başka bir ayet getirdiğimiz zaman —ki Allah neyi indireceğini çok iyi bilir— 'Sen ancak bir iftiracısın' derler. Hayır, onların çoğu bilmezler.” (101)

اسْتَمَرَّ الْكَلَامُ عَلَى شَأْنِ الْقُرْآنِ وَتَنْزِيهِهِ عَمَّا يُوَسْوِسُهُ الشَّيْطَانُ فِي الصَّدِّ عَنْ مُتَابَعَتِهِ.

Söz, Kur'an'ın şanı ve ona tabi olmaktan alıkoymak için şeytanın fısıldadığı şeylerden onun tenzih edilmesi konusunda devam etmiştir.

وَلَمَّا كَانَ مَنْ أَكْبَرِ الْأَغْرَاضِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ بَيَانُ أَنَّ الْقُرْآنَ مُنَزَّلٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، وَبَيَانُ فَضْلِهِ وَهَدْيِهِ فَابْتُدِئَ فِيهَا بِآيَةِ يُنَزِّلُ الْمَلائِكَةَ بِالرُّوحِ مِنْ أَمْرِهِ [سُورَة النَّحْل: ٢] ، ثُمَّ

Bu suredeki en büyük maksatlardan biri Kur'an'ın Allah katından indirildiğini, onun faziletini ve hidayetini açıklamak olduğundan, sureye { يُنَزِّلُ الْمَلائِكَةَ بِالرُّوحِ مِنْ أَمْرِهِ } [Nahl Suresi: 2] “[Allah] melekleri kendi emrinden olan vahiyle indirir” ayetiyle başlanmış, ardından

قُفِيَتْ بِمَا اخْتَلَقَهُ الْمُشْرِكُونَ مِنَ الطَّعْنِ فِيهِ بَعْدَ تَنَقُّلَاتٍ جَاءَ فِيهَا وَإِذا قِيلَ لَهُمْ مَاذَا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قالُوا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ [سُورَة النَّحْل: ٢٤] ، وَأُتْبِعُ ذَلِكَ بِتَنَقُّلَاتٍ بَدِيعَةٍ فَأُعِيدُ الْكَلَامَ عَلَى الْقُرْآنِ وَفَضَائِلِهِ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ إِلَّا لِتُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي اخْتَلَفُوا فِيهِ [سُورَة النَّحْل: ٦٤] ثُمَّ قَوْلُهُ وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ [سُورَة النَّحْل:

[aradaki] geçişlerin ardından müşriklerin ona dair uydurdukları taanlar (itirazlar) getirilmiş ve bu arada: { وَإِذا قِيلَ لَهُمْ مَاذَا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قالُوا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ } [Nahl Suresi: 24] “Onlara: 'Rabbiniz ne indirdi?' dendiğinde, 'Öncekilerin masalları' dediler” buyrulmuştur. Bunun peşinden de eşsiz geçişlerle Yüce Allah'ın: { وَما أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ إِلَّا لِتُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي اخْتَلَفُوا فِيهِ } [Nahl Suresi: 64] “Biz bu Kitab'ı sana ancak hakkında ihtilafa düştükleri şeyi onlara açıklayasın diye indirdik” buyruğundan, ardından da { وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ } “Sana bu Kitab'ı her şey için bir açıklama olarak indirdik” [Nahl Suresi:

٨٩] . وَجَاءَ فِي عَقِبِ ذَلِكَ بِشَاهِدٍ يَجْمَعُ مَا جَاءَ بِهِ الْقُرْآنُ، وَذَلِكَ آيَةُ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ [سُورَة النَّحْل: ٩٠] ، فَلَمَّا اسْتَقَرَّ مَا يَقْتَضِي تَقَرُّرَ فَضْلِ الْقُرْآنِ فِي النُّفُوسِ نَبَّهَ عَلَى نَفَاسَتِهِ وَيُمْنِهِ بِقَوْلِهِ: فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ [سُورَة النَّحْل: ٩٨] ، لَا جَرَمَ تَهَيَّأَ الْمَقَامُ لِإِبْطَالِ اخْتِلَاقٍ آخَرَ مِنِ اخْتِلَاقِهِمْ عَلَى الْقُرْآنِ اخْتِلَاقًا مُمَوَّهًا بِالشُّبَهَاتِ كَاخْتِلَاقِهِمُ السَّابِقِ الَّذِي أُشِيرُ إِلَيْهِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذا قِيلَ لَهُمْ مَاذَا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قالُوا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ [سُورَة النَّحْل: ٢٤] . ذَلِكَ الِاخْتِلَاقُ هُوَ تَعَمُّدُهُمُ التَّمْوِيهَ فِيمَا يَأْتِي مِنْ

89] buyruğundan itibaren söz tekrar Kur'an'a ve onun faziletlerine döndürülmüştür. Bunun akabinde, Kur'an'ın getirdiği [tüm esasları] toplayan bir şahit getirilmiştir ki bu da: { إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ } [Nahl Suresi: 90] “Şüphesiz Allah adaleti ve ihsanı emreder” ayetidir. Kur'an'ın faziletinin nefislerde yerleşmesini gerektiren hususlar sabit olunca, { فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ } [Nahl Suresi: 98] “Kur'an okuduğun zaman, kovulmuş şeytandan Allah'a sığın” buyruğuyla onun kıymetine ve bereketine dikkat çekilmiştir. Şüphesiz makam, onların daha önce Yüce Allah'ın: { وَإِذا قِيلَ لَهُمْ مَاذَا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قالُوا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ } [Nahl Suresi: 24] “Onlara: 'Rabbiniz ne indirdi?' dendiğinde, 'Öncekilerin masalları' dediler” buyruğuyla işaret edilen uydurmaları gibi, şüphelerle allanıp pullanmış bir başka uydurmalarını daha iptal etmeye hazır hale gelmiştir. İşte bu uydurma; gelen...

آيَاتِ الْقُرْآنِ مُخَالِفًا لِآيَاتٍ أُخْرَى لِاخْتِلَافِ الْمُقْتَضِي وَالْمَقَامِ. وَالْمُغَايَرَةِ بِاللِّينِ وَالشِّدَّةِ، أَوْ بِالتَّعْمِيمِ وَالتَّخْصِيصِ، وَنَحْوِ ذَلِكَ مِمَّا يَتْبَعُ اخْتِلَافُهُ اخْتِلَافَ الْمَقَامَاتِ وَاخْتِلَافَ الْأَغْرَاضِ وَاخْتِلَافَ الْأَحْوَالِ الَّتِي يَتَعَلَّقُ بِهَا، فَيَتَّخِذُونَ مِنْ ظَاهِرِ ذَلِكَ دُونَ وَضْعِهِ مَوَاضِعَهُ وَحَمْلِهِ مَحَامِلَهُ مَغَامِزَ يَتَشَدَّقُونَ بِهَا فِي نَوَادِيهِمْ، يَجْعَلُونَ ذَلِكَ اضْطِرَابًا مِنَ الْقَوْلِ وَيَزْعُمُونَهُ شَاهِدًا بِاقْتِدَاءِ قَائِلِهِ فِي إِحْدَى الْمَقَالَتَيْنِ أَوْ كِلْتَيْهِمَا. وَبَعض ذَلِك ناشىء عَنْ قُصُورِ مَدَارِكِهِمْ عَنْ إِدْرَاكِ مَرَامِي الْقُرْآنِ وَسُمُوِّ مَعَانِيه، وَبَعضه ناشىء عَنْ تَعَمُّدٍ لِلتَّجَاهُلِ تَعَلُّقًا بِظَوَاهِرِ الْكَلَامِ يُلَبِّسُونَ بِذَلِكَ عَلَى ضُعَفَاءِ الْإِدْرَاكِ مِنْ أَتْبَاعِهِمْ، وَلِذَلِكَ قَالَ تَعَالَى: بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ، أَيْ وَمِنْهُمْ مَنْ يَعْلَمُونَ وَلَكِنَّهُمْ يُكَابِرُونَ.

Kur'an ayetlerinin, gerektirici sebebin ve makamın farklılığından ötürü diğer ayetlere farklı gelmesi hususunda kasten yanıltma yapmalarıdır. Bu farklılık; yumuşaklık ve sertlikte veya genelleştirme ve özelleştirmede yahut farklılığı makamların, maksatların ve taalluk ettiği durumların farklılığına tabi olan benzeri hususlardadır. Onlar, bu durumu yerli yerine koymadan ve kastedildiği anlamlara hamletmeden, meclislerinde gevezelik edip kusur bulma vesilesi yaparlar. Bunu sözde bir çelişki sayar ve söyleyenin bu iki ifadeden birinde veya her ikisinde de [başkasına] uyduğuna delil olduğunu iddia ederler. Bunların bir kısmı anlayışlarının Kur'an'ın gayelerini ve yüce manalarını kavramaktaki yetersizliğinden, bir kısmı da sözlerin zahirine takılıp kasten bilmezden gelerek bu yolla tabilerinden anlayışı kıt olanları yanıltmaktan kaynaklanmaktadır. Bu sebeple Yüce Allah: [Hayır, onların çoğu bilmezler] buyurmuştur; yani içlerinde bilenler de vardır fakat büyüklük taslamaktadırlar.

رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: «كَانَ إِذَا نَزَلَتْ آيَةٌ فِيهَا شِدَّةٌ ثُمَّ نَزَلَتْ آيَةٌ أَلْيَنُ مِنْهَا يَقُولُ كُفَّارُ قُرَيْشٍ: وَاللَّهِ مَا مُحَمَّدٌ إِلَّا يَسْخَرُ بِأَصْحَابِهِ، الْيَوْمَ يَأْمُرُ بِأَمْرٍ وَغَدًا يَنْهَى عَنْهُ، وَأَنَّهُ لَا يَقُولُ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ إِلَّا مِنْ عِنْدِ نَفْسِهِ» اه.

İbn Abbâs'tan şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Sertlik içeren bir ayet inip ardından ondan daha yumuşak bir ayet indiğinde Kureyş kâfirleri şöyle derlerdi: 'Vallahi Muhammed arkadaşlarıyla alay etmekten başka bir şey yapmıyor; bugün bir şey emrediyor, yarın onu yasaklıyor. O bu şeyleri ancak kendi kafasından söylüyor.'»

وَهَذِهِ الْكَلِمَةُ أَحْسَنُ مَا قَالَهُ الْمُفَسِّرُونَ فِي حَاصِلِ مَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ. فَالْمُرَادُ مِنَ التَّبْدِيلِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى بَدَّلْنا مُطْلَقُ التَّغَايُرِ بَيْنَ الْأَغْرَاضِ وَالْمَقَامَاتِ، أَوِ التَّغَايُرُ فِي الْمَعَانِي وَاخْتِلَافُهَا بِاخْتِلَافِ الْمَقَاصِدِ وَالْمَقَامَاتِ مَعَ وُضُوحِ الْجَمْعِ بَين محاملها.

Bu söz, müfessirlerin bu ayetin netice anlamı hakkında söylediklerinin en güzelidir. Yüce Allah'ın: { بَدَّلْنا } [Biz değiştirdiğimiz zaman] buyruğundaki tebdilden murat, maksatlar ve makamlar arasındaki mutlak başkalık yahut manaların hamledildiği yerlerin bağdaştırılması açık olmakla birlikte kastedilenler ve makamların farklılaşmasıyla manaların başkalaşması ve çeşitlenmesidir.

والمرد بِالْآيَةِ الْكَلَامُ التَّامُّ مِنَ الْقُرْآنِ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ عَلَامَةَ صِدْقِ الرَّسُولِ ﷺ أَعْنِي الْمُعْجِزَةَ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما يُنَزِّلُ.

Ayetten murat ise Kur'an'dan tam bir kelamdır; Yüce Allah'ın: { وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما يُنَزِّلُ } [ki Allah neyi indireceğini çok iyi bilir] buyruğunun karinesiyle, Resulün (sallallâhu aleyhi ve sellem) doğruluğunun alameti, yani mucize kastedilmemiştir.

فَيَشْمَلُ التَّبْدِيلُ نَسْخَ الْأَحْكَامِ مِثْلُ نَسْخِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخافِتْ

Dolayısıyla tebdil, Yüce Allah'ın: { وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخافِتْ }

بِها

onda

[سُورَة الْإِسْرَاء: ١١٠] بِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ [سُورَة الْحجر: ٩٤] . وَهَذَا قَلِيلٌ فِي الْقُرْآنِ الَّذِي يُقْرَأُ عَلَى الْمُشْرِكِينَ لِأَنَّ نَسْخَ الْأَحْكَامِ إِنَّمَا كَثُرَ بَعْدَ الْهِجْرَةِ حِينَ تَكَوَّنَتِ الْجَامِعَةُ الْإِسْلَامِيَّةُ، وَأَمَّا نَسْخُ التِّلَاوَةِ فَلَمْ يَرِدْ مِنَ الْآثَارِ مَا يَقْتَضِي وُقُوعَهُ فِي مَكَّةَ فَمَنْ فَسَّرَ بِهِ الْآيَةَ كَمَا نُقِلَ عَنْ مُجَاهِدٍ فَهُوَ مُشْكِلٌ.

[İsrâ Suresi: 110] “Namazında sesini pek yükseltme, pek de kısma” buyruğunun, Yüce Allah'ın: { فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ } [Hicr Suresi: 94] “Sana emrolunanı açıkça tebliğ et ve müşriklerden yüz çevir” buyruğuyla neshedilmesi gibi hükümlerin neshedilmesini de kapsar. Bu durum müşriklere okunan Kur'an'da azdır; çünkü hükümlerin neshi ancak İslam toplumu oluştuktan sonra, hicretten sonra çoğalmıştır. Tilavetin neshine gelince, Mekke'de meydana geldiğini gerektiren hiçbir rivayet gelmemiştir; dolayısıyla Mücâhid'den nakledildiği gibi ayeti bununla tefsir eden kişinin görüşü problemlidir.

وَيَشْمَلُ التَّعَارُضَ بِالْعُمُومِ وَالْخُصُوصِ وَنَحْوِ ذَلِكَ مِنَ التَّعَارُضِ الَّذِي يُحْمَلُ بَعْضُهُ عَلَى بَعْضٍ، فَيُفَسِّرُ بَعْضُهُ بَعْضًا وَيُؤَوِّلُ بَعْضُهُ بَعْضًا، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْمَلائِكَةُ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَيَسْتَغْفِرُونَ لِمَنْ فِي الْأَرْضِ فِي سُورَةِ الشُّورَى [٥] مَعَ قَوْلِهِ تَعَالَى: الَّذِينَ يَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَمَنْ حَوْلَهُ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَيُؤْمِنُونَ بِهِ وَيَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِينَ آمَنُوا فِي سُورَةِ الْمُؤْمِنِ [٧] ، فَيَأْخُذُونَ بِعُمُومٍ وَيَسْتَغْفِرُونَ لِمَنْ فِي الْأَرْضِ [سُورَة الشورى: ٥] فَيَجْعَلُونَهُ مُكَذِّبًا لِخُصُوصٍ وَيَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِينَ آمَنُوا [سُورَة غَافِر: ٧] فَيَزْعُمُونَهُ إِعْرَاضًا عَنْ أَحَدِ الْأَمْرَيْنِ إِلَى الْأَخِيرِ مِنْهُمَا.

Yine [tebdil], biri diğerine hamledilerek birinin diğerini tefsir ettiği ve tevil ettiği umum-husus gibi tearuzları (çatışmaları) da kapsar. Tıpkı Şûrâ Suresi'ndeki: { وَالْمَلائِكَةُ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَيَسْتَغْفِرُونَ لِمَنْ فِي الْأَرْضِ } [5] “Melekler de Rablerini hamd ile tesbih ederler ve yeryüzündekiler için bağışlanma dilerler” buyruğu ile Mü'min Suresi'ndeki: { الَّذِينَ يَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَمَنْ حَوْلَهُ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَيُؤْمِنُونَ بِهِ وَيَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِينَ آمَنُوا } [7] “Arşı taşıyanlar ve onun etrafında bulunanlar Rablerini hamd ile tesbih ederler, O'na inanırlar ve iman edenler için bağışlanma dilerler” buyruğunda olduğu gibi. Onlar: { وَيَسْتَغْفِرُونَ لِمَنْ فِي الْأَرْضِ } [Şûrâ Suresi: 5] “Yeryüzündekiler için bağışlanma dilerler” ifadesinin umumi (genel) oluşunu alıp, bunu { وَيَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِينَ آمَنُوا } [Gâfir Suresi: 7] “İman edenler için bağışlanma dilerler” ifadesinin hususiliğini (özelliğini) yalanlayıcı kılarlar ve bunun, iki durumdan birinden vazgeçilip sonuncusuna dönülmesi olduğunu iddia ederler.

وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاصْبِرْ عَلى مَا يَقُولُونَ وَاهْجُرْهُمْ هَجْراً جَمِيلًا [سُورَة المزمل: ١٠] يَأْخُذُونَ مِنْ ظَاهِرِهِ أَنَّهُ أَمْرٌ بِمُتَارَكَتِهِمْ فَإِذَا جَاءَتْ آيَاتٌ بَعْدَ ذَلِكَ لِدَعْوَتِهِمْ وَتَهْدِيدِهِمْ زَعَمُوا أَنَّهُ انْتَقَضَ كَلَامُهُ وَبَدَا لَهُ مَا لَمْ يَكُنْ يَبْدُو لَهُ مِنْ قَبْلُ.

Aynı şekilde Yüce Allah'ın: { وَاصْبِرْ عَلى مَا يَقُولُونَ وَاهْجُرْهُمْ هَجْراً جَمِيلًا } [Müzzemmil Suresi: 10] “Onların dediklerine sabret ve onlardan güzel bir ayrılışla ayrıl” buyruğunun zahirinden onları kendi hallerine bırakma emri olduğunu çıkarırlar; daha sonra onları davet eden ve tehdit eden ayetler gelince, onun sözünün çeliştiğini ve daha önce aklına gelmeyen şeylerin sonradan aklına geldiğini iddia ederler.

وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما أَدْرِي مَا يُفْعَلُ بِي وَلا بِكُمْ [سُورَة الْأَحْقَاف: ٩] مَعَ آيَاتِ وَصْفِ عَذَابِ الْمُشْرِكِينَ وَثَوَابِ الْمُؤْمِنِينَ.

Yine aynı şekilde Yüce Allah'ın: { وَما أَدْرِي مَا يُفْعَلُ بِي وَلا بِكُمْ } [Ahkâf Suresi: 9] “Bana ve size ne yapılacağını ben bilmem” buyruğu ile müşriklerin azabını ve müminlerin sevabını niteleyen ayetler arasındaki durum da böyledir.

وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى [سُورَة الْإِسْرَاء: ١٥] مَعَ قَوْلِهِ تَعَالَى: لِيَحْمِلُوا أَوْزارَهُمْ كامِلَةً يَوْمَ الْقِيامَةِ وَمِنْ أَوْزارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ [سُورَة النَّحْل: ٢٥] .

Aynı şekilde Yüce Allah'ın: { وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى } [İsrâ Suresi: 15] “Hiçbir günahkâr başkasının günahını yüklenmez” buyruğu ile Yüce Allah'ın: { لِيَحْمِلُوا أَوْزارَهُمْ كامِلَةً يَوْمَ الْقِيامَةِ وَمِنْ أَوْزارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ } [Nahl Suresi: 25] “Kıyamet gününde kendi günahlarını tastamam, bilgisizce saptırdıkları kimselerin günahlarından da bir kısmını yüklensinler diye...” buyruğu da böyledir.

وَمِنْ هَذَا مَا يَبْدُو من تخَالف بادىء الْأَمْرِ كَقَوْلِهِ بَعْدَ ذِكْرِ خَلْقِ الْأَرْضِ ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ فِي [سُورَةِ فُصِّلَتْ: ١١] مَعَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْأَرْضَ بَعْدَ ذلِكَ دَحاها مِنْ سُورَةِ النَّازِعَاتِ [٣٠] ، فَيَحْسَبُونَهُ تَنَاقُضًا مَعَ الْغَفْلَةِ عَنْ مَحْمَلٍ بَعْدَ ذلِكَ مِنْ جَعْلِ (بَعْدَ) بِمَعْنَى (مَعَ) وَهُوَ اسْتِعْمَالٌ كَثِيرٌ، فَهُمْ يَتَوَهَّمُونَ التَّنَاقُضَ مَعَ جَهْلِهِمْ أَوْ تجاهلهم بالوحدات الثماني الْمُقَرَّرَةِ فِي الْمَنْطِقِ.

Yerin yaratılışının zikredilmesinden sonra [Fussilet Suresi: 11]'deki { ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ } “Sonra göğe yöneldi” buyruğu ile Nâziât Suresi'ndeki [30]: { وَالْأَرْضَ بَعْدَ ذلِكَ دَحاها } “Ondan sonra da yeri döşeyip yaydı” buyruğu gibi ilk bakışta zıt görünen şeyler de bu kabildendir. [Ayetler arasında] çokça kullanılan bir ifade biçimi olarak *ba‘de* (بَعْدَ) kelimesinin *ma‘a* (مَعَ - beraber) manasına hamledilmesinden gafil kalarak bunu bir çelişki zannederler. Onlar, mantıkta yerleşik sekiz birlik şartını bilmediklerinden veya bilmezden geldiklerinden ötürü çelişki vehmine kapılırlar.

فَالتَّبْدِيلُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: بَدَّلْنا هُوَ التَّعْوِيضُ بِبَدَلٍ، أَيْ عِوَضٍ. وَالتَّعْوِيضُ لَا يَقْتَضِي إِبْطَالَ الْمُعَوَّضِ- بِفَتْحِ الْوَاوِ- بَلْ يَقْتَضِي أَنْ يَجْعَلَ شَيْءٍ عوضا عَن شَيْء. وَقَدْ

Yüce Allah'ın: { بَدَّلْنا } [Biz değiştirdiğimiz zaman] buyruğundaki tebdil; bir bedelle, yani ivazla (karşılıkla) değiştirmektir. Karşılık verme işlemi, vâv harfinin fethasıyla *muavvad*ın (yerine başkası konulan şeyin) iptal edilmesini gerektirmez; bilakis bir şeyin başka bir şeye karşılık kılınmasını gerektirir. Bazen...

يَبْدُو لِلسَّامِعِ أَنَّ مِثْلَ لَفْظِ الْمُعَوَّضِ- بِفَتْحِ الْوَاوِ- جُعِلَ عِوَضًا عَنْ مِثْلِ لَفْظِ الْعِوَضِ- بِالْكَسْرِ- فِي آيَاتٍ مُخْتَلِفَةٍ بِاخْتِلَافِ الْأَغْرَاضِ مِنْ تَبْشِيرٍ وَإِنْذَارٍ، أَوْ تَرْغِيبٍ وَتَرْهِيبٍ، أَوْ إِجْمَالٍ وَبَيَانٍ، فَيَجْعَلُهُ الطَّاعِنُونَ اضْطِرَابًا لِأَنَّ مِثْلَهُ قَدْ كَانَ بُدِّلَ

dinleyene müjdeleme ve uyarma, rağbet ettirme ve korkutma yahut icmal (kısa anlatım) ve beyan gibi maksatların farklılığına göre değişik ayetlerde vâv harfinin fethasıyla *muavvad* lafzının benzerinin, kesre ile *ıvaz* (karşılık) lafzının benzerine karşılık kılındığı [gibi] gelebilir. İtiraz edenler ise, benzeri tebdil edildiği için bunu bir tutarsızlık sayarlar...

وَلَا يَتَأَمَّلُونَ فِي اخْتِلَافِ الْأَغْرَاضِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ شَيْءٌ مِنْ هَذَا الْمَعْنَى عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: ائْتِ بِقُرْآنٍ غَيْرِ هَذَا أَوْ بَدِّلْهُ فِي سُورَةِ يُونُسَ [١٥] .

ve maksatların farklılığı üzerinde düşünmezler. Bu mananın bir kısmı, Yûnus Suresi'ndeki [15] { ائْتِ بِقُرْآنٍ غَيْرِ هَذَا أَوْ بَدِّلْهُ } “Bundan başka bir Kur'an getir veya onu değiştir” buyruğunda daha önce geçmişti.

ومَكانَ آيَةٍ مَنْصُوبٌ عَلَى الظَّرْفِيَّةِ الْمَكَانِيَّةِ بِأَنْ تَأْتِيَ آيَةً فِي الدَّعْوَةِ وَالْخِطَابِ فِي مَكَانِ آيَةٍ أُخْرَى أَتَتْ فِي مِثْلِ تِلْكَ الدَّعْوَةِ، فَالْمَكَانُ هُنَا مَكَانٌ مَجَازِيٌّ، وَهُوَ حَالَةُ الْكَلَامِ وَالْخِطَابِ، كَمَا يُسَمَّى ذَلِكَ مَقَامًا، فَيُقَالُ: هَذَا مَقَامُ الْغَضَبِ، فَلَا تَأْتِ فِيهِ بِالْمَزْحِ. وَلَيْسَ الْمُرَادُ مَكَانَهَا مِنْ أَلْوَاحِ الْمُصْحَفِ وَلَا بِإِبْدَالِهَا مَحْوَهَا مِنْهُ.

{ مَكانَ آيَةٍ } [bir ayetin yerine] ifadesi, davet ve hitapta bir ayetin tıpkı o davette gelmiş olan başka bir ayetin yerine gelmesi anlamıyla mekân zarfı olarak mensuptur. Buradaki mekân mecazi bir mekândır; o da sözün ve hitabın durumudur; nitekim buna makam da denir ve: 'Bu öfke makamıdır, burada şaka yapma' denilir. Kastedilen, onun mushaf sahifelerindeki yeri olmadığı gibi, tebdiliyle de ondan silinmesi kastedilmemiştir.

وَجُمْلَةُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما يُنَزِّلُ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ شَرْطِ إِذا وَجَوَابِهَا. وَالْمَقْصُودُ مِنْهَا تَعْلِيمُ الْمُسْلِمِينَ لَا الرَّدُّ عَلَى الْمُشْرِكِينَ، لِأَنَّهُمْ لَوْ عَلِمُوا أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْمُنَزِّلُ لِلْقُرْآنِ لَارْتَفَعَ الْبُهْتَانُ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يُنَزِّلُ مِنْ آيَةٍ بَدَلَ آيَةٍ، فَهُوَ أَعْلَمُ بِمَكَانِ الْأُولَى وَمَكَانِ الثَّانِيَةِ وَمَحْمَلِ كِلْتَيْهِمَا، وَكُلٌّ عِنْدِهِ بِمِقْدَارٍ وَعَلَى اعْتِبَارٍ.

{ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما يُنَزِّلُ } [ki Allah neyi indireceğini çok iyi bilir] cümlesi, { إِذا } şart edatı ile cevabı arasında yer alan bir ara cümledir (itiraziyyedir). Bundan maksat Müslümanlara talimdir, müşriklere reddiye değildir; çünkü onlar Kur'an'ı indirenin Allah olduğunu bilselerdi iftira ortadan kalkardı. Anlam şudur: O, bir ayetin yerine hangi ayeti indireceğini en iyi bilendir; dolayısıyla birincinin yerini de ikincinin yerini de ve her ikisinin hamledileceği manayı da en iyi O bilir; O'nun katında her şey bir ölçüye ve bir hikmete bağlıdır.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ بِما يُنَزِّلُ- بِفَتْحِ النُّونِ وَتَشْدِيدِ الزَّايِ-. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو- بِسُكُونِ النُّونِ وَتَخْفِيفِ الزَّايِ-.

Cumhur { بِما يُنَزِّلُ } lafzını nûn'un fethası ve zây'ın şeddesiyle (*yunezzilu*) okumuştur. İbn Kesîr ve Ebû Amr ise nûn'un sükûnu ve zây'ın şeddesiz haliyle (*yunzilu*) okumuştur.

وَحِكَايَةُ طَعْنِهِمْ فِي النَّبِيءِ ﷺ بِصِيغَةِ قَصْرِ الْمَوْصُوفِ عَلَى الصِّفَةِ، فَجَعَلُوهُ لَا صِفَةَ لَهُ إِلَّا الِافْتِرَاءَ، وَهُوَ قَصْرٌ إِضَافِيٌّ، أَيْ لَسْتَ بِمُرْسَلٍ مِنَ اللَّهِ. وَهَذَا مِنْ مُجَازَفَتِهِمْ وَسُرْعَتِهِمْ فِي الْحُكْمِ الْجَائِرِ فَلَمْ يَقْتَصِرُوا عَلَى أَنَّ تَبْدِيلَهُ افْتِرَاءٌ بَلْ جَعَلُوا الرَّسُولَ مَقْصُورًا عَلَى كَوْنِهِ مُفْتَرِيًا لِإِفَادَةِ أَنَّ الْقُرْآنَ الْوَارِدَ مَقْصُورٌ عَلَى كَوْنِهِ افْتِرَاءً.

Müşriklerin Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) yönelik taanlarının aktarımı, mevsun sıfata hasredilmesi kalıbıyla gelmiştir; böylece onda iftiradan başka bir sıfat bırakmamışlardır. Bu izâfî bir hasrdır; yani 'Sen Allah'tan gönderilmiş değilsin' [demektir]. Bu onların haddi aşmalarından ve haksız hüküm vermekteki aceleciliklerindendir; öyle ki onun tebdilini sadece bir iftira saymakla kalmamış, gelen Kur'an'ın sırf bir iftiradan ibaret olduğunu ifade etmek için Resulü de sadece iftiracı olmaya hasretmişlerdir.

وَأَصْلُ الِافْتِرَاءِ: الِاخْتِرَاعُ، وَغَلَبَ عَلَى اخْتِرَاعِ الْخَبَرِ، أَيِ اخْتِلَاقِهِ، فَسَاوَى الْكَذِبَ فِي الْمَعْنَى، وَلِذَلِكَ قَدْ يُطْلَقُ وَحْدَهُ كَمَا هُنَا، وَقَدْ يُطْلَقُ مُقْتَرِنًا بِالْكَذِبِ كَقَوْلِهِ الْآتِي: إِنَّما يَفْتَرِي الْكَذِبَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ [سُورَة النَّحْل: ١٠٥] إِرْجَاعًا بِهِ إِلَى أَصْلِ الِاخْتِرَاعِ فَيُجْعَلُ لَهُ مَفْعُولٌ هُوَ آيِلٌ إِلَى مَعْنَاهُ فَصَارَ فِي مَعْنَى الْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ فِي [سُورَةِ الْعُقُودِ: ١٠٣] .

İftira kelimesinin aslı: İhtira (uydurmak, yoktan var etmek) demektir; çoğunlukla haber uydurmak manasında galip gelmiş ve anlam bakımından yalana denk olmuştur. Bu yüzden burada olduğu gibi bazen tek başına kullanılır, bazen de ileride gelecek olan { إِنَّما يَفْتَرِي الْكَذِبَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ } [Nahl Suresi: 105] “Yalanı ancak iman etmeyenler uydurur” buyruğunda olduğu gibi yalan kelimesiyle bitişik kullanılır. Bu, kelimenin asıl ihtira manasına döndürülmesi suretiyle yapılır ve onun için manasına dönen bir mef'ûl kılınarak mef'ûl-i mutlak manasını alır. Bu husus daha önce [Mâide Suresi: 103]'te yer alan: { وَلكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ } “Fakat kâfirler Allah'a yalan iftira ederler” buyruğunda geçmişti.

وبَلْ لِلْإِضْرَابِ الْإِبْطَالِيِّ عَلَى كَلَامِهِمْ، وَهُوَ مِنْ طَرِيقَةِ النَّقْضِ الْإِجْمَالِيِّ فِي عِلْمِ الْمُنَاظَرَةِ.

{ بَلْ } [Hayır] edatı, onların sözünü iptal eden bir ızrâb (vazgeçiş) içindir ve bu, münazara ilminde icmâlî nakz (toptan çürütme) yöntemindendir.

وَضَمِيرُ أَكْثَرُهُمْ لِلَّذِينِ قَالُوا إِنَّمَا أَنْتَ مُفْتَرٍ، أَيْ لَيْسَ كَمَا قَالُوا وَلَكِنَّ أَكْثَرَ الْقَائِلِينَ ذَلِكَ لَا يعلمُونَ، أَي لَا يَفْهَمُونَ وَضْعَ الْكَلَامِ مَوَاضِعَهُ وَحَمْلَهُ مَحَامِلَهُ.

{ أَكْثَرُهُمْ } [onların çoğu] zamiri, 'Sen ancak bir iftiracısın' diyenlere aittir. Yani durum onların dediği gibi değildir; fakat bunu söyleyenlerin çoğu bilmezler, yani sözü yerli yerine koymayı ve uygun manalara hamletmeyi anlamazlar.

وَفُهِمَ مِنَ الْحُكْمِ عَلَى أَكْثَرِهِمْ بِعَدَمِ الْعِلْمِ أَنَّ قَلِيلًا مِنْهُمْ يَعْلَمُونَ أَنَّ ذَلِكَ لَيْسَ افْتِرَاءً وَلَكِنَّهُمْ يَقُولُونَ ذَلِكَ تَلْبِيسًا وَبُهْتَانًا وَلَا يَعْلَمُونَ أَنَّ التَّنْزِيلَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لَا يُنَافِي إِبْطَالَ بَعْضِ الْأَحْكَامِ إِذَا اخْتَلَفَتِ الْمَصَالِحُ أَوْ رُوعِيَ الرِّفْقُ.

Onların çoğu hakkında bilgisizlik hükmü verilmesinden, pek azının bunun bir iftira olmadığını bildiği, ancak bu sözü çarpıtma ve iftira amacıyla söyledikleri ve maslahatlar değiştiğinde veya kolaylık gözetildiğinde bazı hükümlerin iptal edilmesinin vahyin Allah katından olmasına aykırı düşmediğini bilmedikleri anlaşılmaktadır.

وَيَجُوزُ حَمْلُ لَفْظِ أَكْثَرُ عَلَى إِرَادَةِ جَمِيعِهِمْ كَمَا تَقَدَّمَ فِي هَذِه السُّورَة.

Bu surede daha önce geçtiği üzere { أَكْثَرُ } [çoğu] lafzının hepsini kastettiğine hamletmek de caizdir.

[سُورَة النَّحْل (١٦) : آيَة ١٠٢]

[Nahl Suresi (16), Ayet 102]

قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ لِيُثَبِّتَ الَّذِينَ آمَنُوا وَهُدىً وَبُشْرى لِلْمُسْلِمِينَ (١٠٢)

{ قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ لِيُثَبِّتَ الَّذِينَ آمَنُوا وَهُدىً وَبُشْرى لِلْمُسْلِمِينَ } “De ki: 'İman edenlerin sebatını artırmak, Müslümanlara da bir hidayet ve müjde olmak üzere onu Rabbinden hak ile Rûhu'l-Kudüs indirmiştir.'” (102)

جَوَابٌ عَنْ قَوْلِهِمْ: إِنَّما أَنْتَ مُفْتَرٍ [سُورَة النَّحْل: ١٠١] فَلِذَلِكَ فُصِلَ فِعْلُ قُلْ لِوُقُوعِهِ فِي الْمُحَاوَرَةِ، أَيْ قُلْ لَهُمْ: لَسْتَ بِمُفْتَرٍ وَلَا الْقُرْآنُ بِافْتِرَاءٍ بَلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنَ اللَّهِ. وَفِي أَمْرِهِ بِأَنْ يَقُولَ لَهُم ذَلِك شدّ لِعَزْمِهِ لكيلا يكون تجاوزه الْحَدَّ فِي الْبُهْتَانِ صَارِفًا إِيَّاهُ عَنْ مُحَاوَرَتِهِمْ.

Bu, onların: { إِنَّما أَنْتَ مُفْتَرٍ } [Nahl Suresi: 101] “Sen ancak bir iftiracısın” sözlerine bir cevaptır. Bu sebeple karşılıklı konuşma (muhavere) ortamında yer aldığı için { قُلْ } [De ki] fiili fasl edilmiştir (atıfsız getirilmiştir). Yani onlara de ki: Ben iftiracı değilim, Kur'an da bir iftira değildir; bilakis onu Allah'tan Rûhu'l-Kudüs indirmiştir. Onlara bunu söylemesinin emredilmesinde, onların iftirada haddi aşmalarının kendisini onlarla muhavereden (konuşmaktan) alıkoymaması için onun azmini pekiştirme vardır.

فَبَعْدَ أَنْ أَبْطَلَ اللَّهُ دَعْوَاهُمْ عَلَيْهِ أَنَّهُ مُفْتَرٍ بِطَرِيقَةِ النَّقْضِ أَمَرَ رَسُولَهُ أَنْ يُبَيِّنَ لَهُمْ مَاهِيَّةَ الْقُرْآنِ. وَهَذِهِ نُكْتَةُ الِالْتِفَاتِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: مِنْ رَبِّكَ الْجَارِي عَلَى خِلَافِ مُقْتَضَى ظَاهِرِ حِكَايَةِ الْمَقُولِ الْمَأْمُورِ بِأَنْ يَقُولَهُ، لِأَنَّ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَنْ يَقُولَ: مِنْ رَبِّي، فَوَقَعَ الِالْتِفَاتُ إِلَى الْخطاب تأنيسا للنبيء ﷺ بِزِيَادَةِ تَوَغُّلِ الْكَلَامِ مَعَهُ فِي طَرِيقَةِ الْخِطَابِ.

Allah, onların kendisinin bir iftiracı olduğu yönündeki iddialarını nakz (çürütme) yöntemiyle iptal ettikten sonra, Resulüne Kur'an'ın mahiyetini onlara açıklamasını emretmiştir. İşte Yüce Allah'ın: { مِنْ رَبِّكَ } [Rabbinden] buyruğundaki iltifatın nüktesi budur. Çünkü söylemesi emredilen sözün aktarılmasının zahiri gereği 'Rabbimden' demesi iken, [bu zahir gereğin aksine cereyan etmiş] ve Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir teselli olmak üzere, onunla olan kelamda hitap üslubuna daha da derinleşilerek hitaba iltifat yapılmıştır.

وَاخْتِيرَ اسْمُ الرَّبِّ لِمَا فِيهِ مِنْ مَعْنَى الْعِنَايَةِ وَالتَّدْبِيرِ.

İnayet ve tedbir manası içerdiği için 'Rab' ismi seçilmiştir.

ورُوحُ الْقُدُسِ: جِبْرِيلُ. وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى وَأَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٨٧] . وَالرُّوحُ: الْمَلَكُ، قَالَ تَعَالَى: فَأَرْسَلْنا إِلَيْها رُوحَنا

{ رُوحُ الْقُدُسِ } [Rûhu'l-Kudüs]: Cibrîl'dir. Bakara Suresi'ndeki [87] { وَأَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ } “Onu Rûhu'l-Kudüs ile destekledik” buyruğunda daha önce geçmişti. Rûh: Melektir; nitekim Yüce Allah: { فَأَرْسَلْنا إِلَيْها رُوحَنا }

[سُورَة مَرْيَم: ١٧] ، أَيْ مَلَكًا منْ مَلَائِكَتِنَا.

[Meryem Suresi: 17] “Biz de ona ruhumuzu gönderdik” buyurmuştur, yani meleklerimizden bir meleği [gönderdik demektir].

والْقُدُسِ: الطُّهْرُ. وَهُوَ هَنَا مُرَاد بِهِ معنياه الْحَقِيقِيُّ وَالْمَجَازِيُّ الَّذِي هُوَ الْفَضْلُ وَجَلَالَةُ الْقَدْرِ.

Kudüs (الْقُدُس): Temizlik, taharettir. Burada hem hakiki anlamı hem de fazilet ve kadrin yüceliği olan mecazi anlamı kastedilmiştir.

وَإِضَافَةُ الرُّوحِ إِلَى الْقُدْسِ مِنْ إِضَافَةِ الْمَوْصُوفِ إِلَى الصِّفَةِ، كَقَوْلِهِمْ: حَاتِمُ الْجُودِ، وَزَيْدُ الْخَيْرِ. وَالْمُرَادُ: حَاتِمٌ الْجَوَادُ، وَزَيْدٌ الْخَيِّرُ. فَالْمَعْنَى: الْمَلَكُ الْمُقَدَّسُ.

Ruhun Kudüs'e izafeti, mevsun sıfata izafetindendir; nitekim Arapların 'Hâtimü'l-Cûd' (cömert Hâtim) ve 'Zeydü'l-Hayr' (hayırlı Zeyd) demeleri gibidir. Kastedilen: cömert Hâtim ve hayırlı Zeyd'dir. Buna göre mana: Mukaddes Melek'tir.

وَالْبَاءُ فِي بِالْحَقِّ لِلْمُلَابَسَةِ، وَهِيَ ظَرْفٌ مُسْتَقِرٌّ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنَ الضَّمِيرِ

{ بِالْحَقِّ } [hak ile] ifadesindeki bâ (ب) harfi mülâbese (beraberlik) içindir ve bu ifade, zamirden hal konumunda bir zarf-ı müstekardır...

الْمَنْصُوبِ فِي نَزَّلَهُ مِثْلُ تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ [سُورَة الْمُؤْمِنُونَ: ٢٠] ، أَيْ مُلَابِسًا لِلْحَقِّ لَا شَائِبَةَ لِلْبَاطِلِ فِيهِ.

{ نَزَّلَهُ } [onu indirdi] ifadesindeki mensup zamirden haldir; tıpkı { تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ } [Mü'minûn Suresi: 20] “Yağ ile biter” ifadesinde olduğu gibi. Yani içinde batıldan hiçbir şaibe bulunmaksızın hak ile iç içe olarak [indirmiştir].

وَذُكِرَتْ عِلَّةٌ مِنْ عِلَلِ إِنْزَالِ الْقُرْآنِ عَلَى الْوَصْفِ الْمَذْكُورِ، أَيْ تَبْدِيلُ آيَةٍ مَكَانَ آيَةٍ، بِأَنَّ فِي ذَلِكَ تَثْبِيتًا لِلَّذِينِ آمَنُوا إِذْ يَفْهَمُونَ مَحْمَلَ كل آيَة ويهدون بِذَلِكَ وَتَكُونُ آيَاتُ الْبُشْرَى بِشَارَةً لَهُمْ وَآيَاتُ الْإِنْذَارِ مَحْمُولَةً عَلَى أَهْلِ الْكُفْرِ.

Kur'an'ın zikredilen vasıfta indirilmesinin gerekçelerinden biri, yani bir ayetin başka bir ayetin yerine getirilmesi zikredilmiştir; zira bunda iman edenler için bir sebat vardır, çünkü onlar her ayetin hamledileceği manayı anlarlar, bununla hidayete ererler; müjde ayetleri onlar için bir tebşir olur, uyarı ayetleri ise küfür ehline hamledilir.

فَفِي قَوْلِهِ تَعَالَى: نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّكَ إِبْطَالٌ لِقَوْلِهِمْ: إِنَّما أَنْتَ مُفْتَرٍ [سُورَة النَّحْل: ١٠١] ، وَفِي قَوْلِهِ تَعَالَى بِالْحَقِّ إِيقَاظٌ لِلنَّاسِ بِأَنْ يَنْظُرُوا فِي حِكْمَةِ اخْتِلَافِ أَغْرَاضِهِ وَأَنَّهَا حَقٌّ.

Yüce Allah'ın: { نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّكَ } [onu Rabbinden Rûhu'l-Kudüs indirmiştir] buyruğunda onların: { إِنَّما أَنْتَ مُفْتَرٍ } [Nahl Suresi: 101] “Sen ancak bir iftiracısın” sözlerini iptal etme vardır; { بِالْحَقِّ } [hak ile] buyruğunda ise insanları, onun maksatlarının farklılığındaki hikmete ve bunların hak olduğuna bakmaya bir uyarı vardır.

وَفِي التَّعْلِيلِ بِحِكْمَةِ التَّثْبِيتِ وَالْهُدَى وَالْبُشْرَى بَيَانٌ لِرُسُوخِ إِيمَانِ الْمُؤْمِنِينَ وَسَدَادِ آرَائِهِمْ فِي فَهْمِ الْكَلَامِ السَّامِي، وَأَنَّهُ تَثْبِيتٌ لِقُلُوبِهِمْ بِصِحَّةِ الْيَقِينِ وَهُدًى وَبُشْرَى لَهُمْ.

Sebat, hidayet ve müjde hikmetiyle gerekçelendirilmesinde; müminlerin imanlarının köklülüğü, yüce kelamı anlamadaki isabetli görüşleri, bunun kesin inancın doğruluğu ile onların kalplerini pekiştirmesi ve kendileri için bir hidayet ve müjde olduğu beyan edilmektedir.

وَفِي تَعَلُّقِ الْمَوْصُولِ وَصِلَتِهِ بِفِعْلِ التَّثْبِيتِ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ حُصُولِ ذَلِكَ لَهُمْ بِسَبَبِ إِيمَانِهِمْ، فَيُفِيدُ تَعْرِيضًا بِأَنَّ غير الْمُؤمنِينَ تقصر مَدَارِكُهُمْ عَنْ إِدْرَاكِ ذَلِكَ الْحَقِّ فَيَخْتَلِطُ عَلَيْهِمُ الْفَهْمُ وَيَزْدَادُونَ كُفْرًا وَيَضِلُّونَ وَيَكُونُ نِذَارَةً لَهُمْ.

İsmi mevsûl ve sılasının sebat ettirme fiiline bağlanmasında, bunun onlara imanları sebebiyle hâsıl olduğuna bir ima vardır. Bu da mümin olmayanların idraklerinin o hakkı kavramaktan aciz kaldığına, bu yüzden anlamın kendilerine karıştığına, inkârlarının arttığına, saptıklarına ve bunun onlar için bir uyarı olduğuna bir tariz (dolaylı anlatım) ifade eder.

وَالْمُرَادُ بِالْمُسْلِمِينَ الَّذِينَ آمَنُوا، فَكَانَ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَنْ يُقَالَ: وَهُدًى وَبُشْرَى لَهُمْ، فَعَدَلَ إِلَى الْإِظْهَارِ لِزِيَادَةِ مَدْحِهِمْ بِوَصْفٍ آخَرَ شَرِيفٍ.

Müslümanlardan murat, iman edenlerdir. Zahir olan gereklilik: 'onlara bir hidayet ve müjdedir' denilmesi iken, başka şerefli bir vasıfla övgülerini artırmak için açık isme (izhar) dönülmüştür.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَهُدىً وَبُشْرى عَطْفٌ عَلَى الْجَارِّ وَالْمَجْرُورِ مِنْ قَوْلِهِ: لِيُثَبِّتَ، فَيَكُونُ هُدىً وَبُشْرى مَصْدَرَيْنِ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْمَفْعُولِ لِأَجْلِهِ، لِأَنَّ قَوْلَهُ

Yüce Allah'ın: { وَهُدىً وَبُشْرى } [hidayet ve müjde olarak] buyruğu, { لِيُثَبِّتَ } [sebat ettirmek için] ifadesindeki car ve mecrûra matuftur; dolayısıyla { هُدىً وَبُشْرى } lafızları mef'ûlün leh olarak nasb mahallinde iki mastardır. Zira...

لِيُثَبِّتَ وَإِنْ كَانَ مَجْرُورَ اللَّفْظِ بِاللَّامِ إِذْ لَا يَسُوغُ نَصْبُهُ عَلَى الْمَفْعُولِ لِأَجْلِهِ لِأَنَّهُ لَيْسَ مَصْدَرًا صَرِيحًا.

{ لِيُثَبِّتَ } buyruğu lâm ile lafzen mecrûr olsa da sarih bir mastar olmadığı için mef'ûlün leh olarak nasb edilmesi caiz değildir.

وَأَمَّا هُدىً وَبُشْرى فَلَمَّا كَانَا مَصْدَرَيْنِ كَانَا حَقِيقَيْنِ بِالنَّصْبِ عَلَى الْمَفْعُولِ لِأَجْلِهِ بِحَيْثُ لَوْ ظَهَرَ إِعْرَابُهُمَا لَكَانَا مَنْصُوبَيْنِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لِتَرْكَبُوها وَزِينَةً [سُورَة النَّحْل: ٨] .

{ هُدىً } ve { بُشْرى } lafızlarına gelince; bunlar mastar oldukları için mef'ûlün leh olarak nasb edilmeye hak kazanmışlardır; öyle ki irapları zahir olsaydı, Yüce Allah'ın: { لِتَرْكَبُوها وَزِينَةً } [Nahl Suresi: 8] “Onlara binesiniz diye ve bir zinet olarak...” buyruğunda olduğu gibi mensup olurlardı.

[سُورَة النَّحْل (١٦) : آيَة ١٠٣]

[Nahl Suresi (16), Ayet 103]

وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّما يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ لِسانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ وَهذا لِسانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ (١٠٣)

{ وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّما يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ لِسانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ وَهذا لِسانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ } “Andolsun biz onların: 'Ona ancak bir insan öğretiyor' dediklerini biliyoruz. İsnat ettikleri kimsenin dili yabancıdır (Arapça değildir); bu ise apaçık Arapça bir dildir.” (103)

عُطِفَ عَلَى جُمْلَةِ وَإِذا بَدَّلْنا آيَةً مَكانَ آيَةٍ [سُورَة النَّحْل: ١٠١] . وَهَذَا إِبْطَالٌ

{ وَإِذا بَدَّلْنا آيَةً مَكانَ آيَةٍ } [Nahl Suresi: 101] cümlesine matuftur. Bu da bir iptaldir...

لِتَلْبِيسٍ آخَرَ مِمَّا يُلَبِّسُونَ بِهِ عَلَى عَامَّتِهِمْ، وَذَلِكَ أَنْ يَقُولُوا: إِنَّ مُحَمَّدًا يَتَلَقَّى الْقُرْآنَ مِنْ رَجُلٍ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ. قِيلَ: قَائِلُ ذَلِكَ الْوَلِيدُ بْنُ الْمُغِيرَةِ وَغَيْرُهُ، قَالَ عَنْهُ تَعَالَى: فَقالَ إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ يُؤْثَرُ إِنْ هَذَا إِلَّا قَوْلُ الْبَشَرِ [سُورَة المدثر: ٢٤] ، أَيْ لَا يُلَقِّنُهُ مَلَكٌ بَلْ يُعَلِّمُهُ إِنْسَانٌ، وَقَدْ عَيَّنُوهُ بِمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى لِسانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ.

...avam halkı yanıltmakta kullandıkları başka bir çarpıtmayı [çürütmek içindir]. Bu da onların: "Muhammed Kur'an'ı Mekke ehlinden bir adamdan öğreniyor" demeleridir. Bunu söyleyenin Velîd b. Mugîre ve başkaları olduğu söylenmiştir. Yüce Allah onun hakkında şöyle buyurmuştur: { فَقالَ إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ يُؤْثَرُ إِنْ هَذَا إِلَّا قَوْلُ الْبَشَرِ } [Müddessir Suresi: 24-25] “Ve: 'Bu, rivayet edilip gelen bir sihirden başka bir şey değildir; bu, yalnızca bir insan sözüdür' dedi.” Yani onu bir melek telkin etmiyor, bilakis bir insan öğretiyor [demek istemişti]. Nitekim Yüce Allah'ın: { لِسانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ } “İsnat ettikleri kimsenin dili yabancıdır” buyruğunun delalet ettiği üzere o şahsı bizzat belirlemişlerdi.

وَافْتِتَاحُ الْجُمْلَةِ بِالتَّأْكِيدِ بِلَامِ الْقَسَمِ وَ (قَدْ) يُشِيرُ إِلَى أَنَّ خَاصَّةَ الْمُشْرِكِينَ كَانُوا يَقُولُونَ ذَلِكَ لعامّتهم وَلَا يجهرون بِهِ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ لِأَنَّهُ بَاطِلٌ مَكْشُوفٌ، وَأَنَّ اللَّهَ أَطْلَعَ الْمُسْلِمِينَ عَلَى ذَلِكَ. فَقَدْ كَانَ فِي مَكَّةَ غُلَامٌ رُومِيٌّ كَانَ مَوْلًى لِعَامِرِ بْنِ الْحَضْرَمِيِّ اسْمُهُ جَبْرٌ كَانَ يَصْنَعُ السُّيُوفَ بِمَكَّةَ وَيَقْرَأُ مِنَ الْإِنْجِيلِ مَا يَقْرَأُ أَمْثَالُهُ مِنْ عَامَّةِ النَّصَارَى مِنْ دَعَوَاتِ الصَّلَوَاتِ، فَاتَّخَذَ زُعَمَاءُ الْمُشْرِكِينَ مِنْ ذَلِكَ تَمْوِيهًا عَلَى الْعَامَّةِ، فَإِنَّ مُعْظَمَ أَهْلِ مَكَّةَ كَانُوا أُمِّيِّينَ فَكَانُوا يَحْسَبُونَ مَنْ يَتْلُو كَلِمَاتٍ يَحْفَظُهَا وَلَوْ مُحَرَّفَةً، أَوْ يَكْتُبُ حُرُوفًا يَتَعَلَّمُهَا، يَحْسَبُونَهُ عَلَى عِلْمٍ، وَكَانَ النَّبِيءُ ﷺ لَمَّا جَانَبَهُ قَوْمُهُ وَقَاطَعُوهُ يَجْلِسُ إِلَى هَذَا الْغُلَامِ، وَكَانَ هَذَا الْغُلَامُ قَدْ أَظْهَرَ الْإِسْلَامَ فَقَالَتْ قُرَيْشٌ. هَذَا يُعَلِّمُ مُحَمَّدًا مَا يَقُولُهُ.

Cümlenin kasem lâmı ve (kad/قَدْ) edatı ile tekit edilerek başlaması, müşriklerin ileri gelenlerinin bunu sadece kendi avamlarına söylediklerine ve Müslümanlar arasında açıkça dile getiremediklerine işaret eder; çünkü bu apaçık bir batıldır. Allah ise Müslümanları bundan haberdar etmiştir. Mekke'de Âmir b. Hadramî'nin kölesi olan Cebr adında Rum bir genç vardı; Mekke'de kılıç yapar ve İncil'den, kendi emsali Hristiyan avamının okuduğu dua ve ibadet metinlerini okurdu. Müşriklerin elebaşları bunu avam halkı yanıltmak için bir malzeme edindiler. Çünkü Mekke halkının çoğu ümmi idi; ezberlediği -tahrif edilmiş olsa bile- birkaç kelimeyi okuyan yahut öğrendiği birkaç harfi yazan kimseyi ilim sahibi zannederlerdi. Kavmi kendisinden yüz çevirip onu boykot ettiğinde Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem bu gencin yanına otururdu. Bu genç ise İslam'ı kabul ettiğini açıklamıştı. Bunun üzerine Kureyş: 'Muhammed'e söylediklerini bu öğretiyor' dedi.

وَقِيلَ: كَانَ غُلَامٌ رُومِيٌّ اسْمُهُ بِلْعَامُ، كَانَ عَبْدًا بِمَكَّةَ لِرَجُلٍ مِنْ قُرَيْشَ، وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَقِفُ عَلَيْهِ يَدْعُوهُ إِلَى الْإِسْلَامِ، فَقَالُوا: إِنَّ مُحَمَّدًا يَتَعَلَّمُ مِنْهُ، وَكَانَ هَذَا الْعَبْدُ يَقُولُ: إِنَّمَا يَقِفُ عَلَيَّ يُعَلِّمُنِي الْإِسْلَامَ.

Bir diğer rivayette ise Mekke'de Kureyş'ten bir adama ait Bel'âm adında Rum bir köle vardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun yanına uğrar ve kendisini İslam'a davet ederdi. Müşrikler: 'Muhammed ondan öğreniyor' dediler. O köle ise: 'O sadece bana uğrayıp bana İslam'ı öğretiyor' derdi.