وَظَاهِرُ الْإِفْرَادِ فِي إِلَيْهِ أَنَّ الْمَقْصُودَ رَجُلٌ وَاحِدٌ. وَقَدْ قِيلَ: الْمُرَادُ عَبْدَانِ هَمَّا جَبْرٌ وَيَسَارٌ كَانَا قِنَّيْنِ، فَيَكُونُ الْمُرَادُ بِ بَشَرٌ الْجِنْسُ، وَبِإِفْرَادِ ضَمِيرِهِ جَرَيَانُهُ عَلَى أَفْرَادِ مَعَادِهِ.
{ إِلَيْهِ } lafzındaki müfred (tekil) zamirin zahirinden kastedilenin tek bir adam olduğu anlaşılmaktadır. Kastedilenin Cebr ve Yesâr adında iki köle olduğu da söylenmiştir. Bu durumda { بَشَرٌ } lafzı cins ifade eder, zamirin tekil gelmesi ise merciinin tekil lafzına göredir.
وَقَدْ كَشَفَ الْقُرْآنُ هَذَا اللَّبْسَ هُنَا بِأَوْضَحِ كَشْفٍ إِذْ قَالَ قَوْلًا فَصْلًا دُونَ طُولِ جِدَالٍ لِسانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ وَهذا لِسانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ، أَيْ كَيْفَ يُعَلِّمُهُ وَهُوَ أَعْجَمِيٌّ لَا يَكَادُ يُبِينُ، وَهَذَا الْقُرْآنُ فَصِيحٌ عَرَبِيٌّ مُعْجِزٌ.
Kur'an burada bu şüpheyi en açık şekilde ortaya koymuş; uzun uzadıya bir tartışmaya girmeden kesin bir sözle: { لِسانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ وَهذا لِسانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ } “İsnat ettikleri kimsenin dili yabancıdır; bu ise apaçık Arapça bir dildir” buyurmuştur. Yani, kendisi meramını açıkça ifade edemeyen bir yabancı (A'cemî) iken onu nasıl eğitebilir? Oysa bu Kur'an, fesahatli, Arapça ve mu'cizdir.
وَالْجُمْلَةُ جَوَابٌ عَنْ كَلَامِهِمْ، فَهِيَ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا لِأَنَّ قَوْلَهُمْ: إِنَّما يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ يَتَضَمَّنُ أَنَّهُ لَيْسَ مُنَزَّلًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَيَسْأَلُ سَائِلٌ: مَاذَا جَوَابُ قَوْلِهِمْ؟ فَيُقَالُ: لِسانُ الَّذِي ... إِلَخْ، وَهَذَا النَّظْمُ نَظِيرُ نَظْمِ قَوْلِهِ تَعَالَى: قالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رسالاته [سُورَة الْأَنْعَام: ١٢٤] .
Bu cümle onların sözlerine bir cevaptır; dolayısıyla isti'nâf-ı beyânîdir. Çünkü onların: 'Ona ancak bir insan öğretiyor' sözü, onun Allah katından indirilmiş olmadığını içerir. Bir soran: 'Onların bu sözünün cevabı nedir?' diye sorar da: 'İsnat ettikleri kimsenin dili...' denilir. Bu nazım, Yüce Allah'ın şu buyruğunun nazmının benzeridir: { قالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رسالاته } [En'âm Suresi: 124] “'Allah'ın elçilerine verilenin benzeri bize de verilmedikçe asla inanmayız' dediler. Allah, peygamberliğini kime vereceğini çok iyi bilir.”
وَأَلْحَدَ: مِثْلُ لَحَدَ، أَيْ مَالَ عَنِ الْقَوِيمِ. فَهُوَ مِمَّا جَاءَ مِنَ الْأَفْعَالِ مَهْمُوزٌ بِمَعْنَى
Elhade (أَلْحَدَ), lahede (لَحَدَ) gibidir; yani doğru yoldan saptı demektir. Bu, hemzeli kalıbı mücerred (yalın) anlamında gelen fiillerdendir...
الْمُجَرَّدِ، كَقَوْلِهِمْ: أَبَانَ بِمَعْنَى بَانَ. فَمَعْنَى يُلْحِدُونَ يَمِيلُونَ عَنِ الْحَقِّ لِأَنَّ ذَلِكَ اخْتِلَاقُ مَعَاذِيرَ، فَهُمْ يَتْرُكُونَ الْحَقَّ الْقَوِيمَ مِنْ أَنَّهُ كَلَامٌ مُنَزَّلٌ مِنَ اللَّهِ إِلَى أَنْ يَقُولُوا يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ، فَذَلِكَ مَيْلٌ عَنِ الْحَقِّ وَهُوَ إِلْحَادٌ.
...tıpkı 'ebâne' (أَبَانَ) fiilinin 'bâne' (بَانَ) anlamında olması gibi. Dolayısıyla { يُلْحِدُونَ } ifadesinin anlamı 'haktan saparlar' demektir; çünkü bu bir mazeret uydurmadır. Onlar, onun Allah katından indirilmiş bir kelam olduğu şeklindeki dosdoğru hakkı bırakıp 'ona bir insan öğretiyor' demeye yönelmektedirler. İşte bu, haktan bir sapmadır ve ilhaddır.
وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِالْإِلْحَادِ الْمَيْلُ بِكَلَامِهِمُ الْمُبْهَمِ إِلَى قَصْدٍ مُعَيَّنٍ لِأَنَّهُمْ قَالُوا: إِنَّما يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ وَسَكَتُوا عَنْ تَعْيِينِهِ تَوْسِعَةَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ فِي اخْتِلَاقِ الْمَعَاذِيرِ، فَإِذَا وَجَدُوا سَاذَجًا أَبْلَهَ يَسْأَلُ عَنِ الْمَعْنِيِّ بِالْبَشَرِ قَالُوا لَهُ: هُوَ جَبْرٌ أَوْ بِلْعَامُ، وَإِذَا تَوَسَّمُوا نَبَاهَةَ السَّائِلِ تَجَاهَلُوا وَقَالُوا: هُوَ بَشَرٌ مِنَ النَّاسِ، فَإِطْلَاقُ الْإِلْحَادِ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى مِثْلُ إِطْلَاقِ الْمَيْلِ عَلَى الِاخْتِيَارِ.
İlhad ile, mazeret uydurmada kendilerine alan açmak için 'Ona ancak bir insan öğretiyor' deyip ismini belirtmedikleri müphem sözlerini belirli bir hedefe meylettirmelerinin kastedilmiş olması da caizdir. Zira saf ve anlayışsız birinin o insanla kimin kastedildiğini sorduğunu gördüklerinde ona: 'O Cebr'dir veya Bel'âm'dır' derler; soranın zeki ve uyanık olduğunu hissettiklerinde ise bilmezden gelip: 'İnsanlardan bir insandır' derlerdi. Dolayısıyla bu anlamda ilhad kelimesinin kullanılması, meyl kelimesinin tercih/seçim anlamında kullanılması gibidir.
وَقَرَأَ نَافِعٌ وَالْجُمْهُورُ يُلْحِدُونَ- بِضَمِّ الْيَاءِ- مُضَارِعُ أَلْحَدَ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ يُلْحِدُونَ بِفَتْحِ الْيَاءِ مِنْ لَحَدَ مُرَادِفُ أَلْحَدَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْإِلْحَادُ فِي قَوْلِهِ
Nâfi ve cumhur, 'elhade' fiilinin muzarisi olarak { يُلْحِدُونَ } şeklinde yâ harfinin zammesiyle okumuştur. Hamza ve Kisâî ise 'elhade'nin eş anlamlısı olan 'lahede' fiilinden hareketle yâ harfinin fethasıyla { يَلْحَدُونَ } okumuşlardır. İlhad konusu daha önce Yüce Allah'ın...
تَعَالَى: وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمائِهِ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [١٨٠] . وَلَيْسَتْ هَذِهِ الْهَمْزَةُ كَقَوْلِهِمْ: أَلْحَدَ الْمَيِّتَ، لِأَنَّ تِلْكَ لِلْجَعْلِ ذَا لَحْدٍ.
...A'râf Suresi'ndeki: { وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمائِهِ } [180] “O'nun isimlerinde sapıklık edenleri bırakın” buyruğunda geçmişti. Buradaki hemze, 'elhade'l-meyyite' (ölüyü lahde koydu) sözündeki gibi değildir; çünkü o lahit sahibi kılmak içindir.
وَاللِّسَانُ: الْكَلَامُ. سُمِّيَ الْكَلَامُ بِاسْمِ آلَتِهِ. وَالْأَعْجَمِيُّ: الْمَنْسُوبُ إِلَى الْأَعْجَمِ، وَهُوَ الَّذِي لَا يُبَيِّنُ عَنْ مُرَادِهِ مِنْ كُلِّ نَاطِقٍ لَا يَفْهَمُونَ مَا يُرِيدُهُ. وَلِذَلِكَ سَمَّوُا الدَّوَابَّ الْعَجْمَاوَاتِ. فَالْيَاءُ فِيهِ يَاءُ النَّسَبِ. وَلَمَّا كَانَ الْمَنْسُوبُ إِلَيْهِ وَصْفًا كَانَ النَّسَبُ لِتَقْوِيَةِ الْوَصْفِ.
Lisan (لسان), söz/kelam demektir; söz aletinin adıyla anılmıştır. A'cemî (أَعْجَمِيٌّ) ise meramını açıkça ifade edemeyen, ne demek istediği anlaşılamayan her konuşana nispet edilen el-A'cem'e mensuptur. Bu sebeple dilsiz hayvanlara 'acmâvât' denmiştir. Buradaki yâ nispet yâ'sıdır. Kendisine nispet edilen şey bir vasıf olduğunda nispet, o vasfı pekiştirmek içindir.
وَالْمُبِينُ: اسْمُ فَاعِلٍ مَنْ أَبَانَ، إِذَا صَارَ ذَا إِبَانَةٍ، أَيْ زَائِدٌ فِي الْإِبَانَةِ بِمَعْنَى الْفَصَاحَةِ وَالْبَلَاغَةِ، فَحَصَلَ تَمَامُ التَّضَادِّ بَيْنَهُ وَبَيْنَ لِسانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ.
Mübîn (مُبِينٌ), 'açıklık sahibi oldu' anlamındaki 'ebâne' fiilinin ism-i fâilidir; yani fesahat ve belagat anlamında açıklaması ziyade olan demektir. Böylece onunla { لِسانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ } [isnat ettikleri kimsenin dili] arasında tam bir tezat meydana gelmiştir.
[سُورَة النَّحْل (١٦) : آيَة ١٠٤]
[Nahl Suresi (16), Ayet 104]
إِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ لَا يَهْدِيهِمُ اللَّهُ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (١٠٤)
{ إِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ لَا يَهْدِيهِمُ اللَّهُ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “Şüphesiz Allah'ın ayetlerine inanmayanları Allah doğru yola iletmez ve onlar için can yakıcı bir azap vardır.” (104)
جُمْلَةٌ مُعْتَرِضَةٌ. وَوُرُودُ هَذِهِ الْآيَةِ عَقِبَ ذِكْرِ اخْتِلَاقِ الْمُتَقَعِّرِينَ عَلَى الْقُرْآنِ الْمُرْجِفِينَ بِالْقَالَةِ فِيهِ بَين الدهماء يومىء إِلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالَّذِينِ لَا يُؤْمِنُونَ هُمْ أُولَئِكَ الْمَرْدُودُ عَلَيْهِمْ آنِفًا. وَهُمْ فَرِيقٌ مَعْلُومٌ بِشدَّة الْعَدَاوَة للنبيء ﷺ وَبِالتَّصَلُّبِ فِي التَّصَدِّي لِصَرْفِ النَّاسِ عَنْهُ بِحَيْثُ بَلَغُوا مِنَ الْكُفْرِ غَايَةً مَا وَرَاءَهَا غَايَةٌ، فَحَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَةُ اللَّهِ أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ، فَهَؤُلَاءِ فَرِيقٌ غَيْرُ مُعَيَّنٍ يَوْمَئِذٍ وَلَكِنَّهُمْ مُشَارٌ إِلَيْهِمْ عَلَى وَجْهِ الْإِجْمَالِ، وَتَكْشِفُ عَنْ تَعْيِينِهِمْ عَوَاقِبُ أَحْوَالِهِمْ.
Ara cümledir (cümle-i mu'tarıza). Bu ayetin, Kur'an hakkında zorlama iddialar uyduran ve avam arasında onun aleyhinde asılsız söylentiler yayanların zikrinin hemen ardından gelmesi, iman etmeyenlerden muradın az önce kendilerine reddiye verilen kimseler olduğuna ima eder. Bunlar, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e olan şiddetli düşmanlıkları ve insanları ondan çevirme konusundaki inatçı gayretleriyle bilinen ve küfürde ötesi olmayan bir sınıra ulaşmış bir gruptur; bu sebeple onların iman etmeyeceklerine dair Allah'ın sözü hak olmuştur. Bunlar o gün için tek tek isimleriyle belirlenmemiş, bilakis icmali olarak işaret edilmiş bir gruptur; onların kimler olduğunu durumlarının akıbeti açığa çıkaracaktır.
فَقَدْ كَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ بِالنَّبِيءِ ﷺ أَبُو جَهْلٍ وَأَبُو سُفْيَانَ. وَكَانَ أَبُو سُفْيَانَ أَطْوَلَ مُدَّةً فِي الْكُفْرِ مِنْ أَبِي جَهْلٍ وَلَكِنَّ أَبَا جَهْلٍ كَانَ يَخْلِطُ كُفْرَهُ بِأَذَى النَّبِيءِ ﷺ وَالْحَنَقِ عَلَيْهِ.
Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'i inkâr edenlerden biri Ebû Cehil, diğeri ise Ebû Süfyân idi. Ebû Süfyân küfürde Ebû Cehil'den daha uzun süre kalmıştı; fakat Ebû Cehil küfrünü Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e eziyetle ve ona karşı kinle harmanlıyordu.
وَكَانَ أَبُو سُفْيَانَ مُقْتَصِرًا عَلَى الِانْتِصَارِ لِدِينِهِ وَلِقَوْمِهِ وَدَفَعَ الْمُسْلِمِينَ عَنْ أَنْ يَغْلِبُوهُمْ فَحَرَمَ اللَّهُ أَبَا جَهْلٍ الْهِدَايَةَ فَأَهْلَكَهُ كَافِرًا، وَهَدَى أَبَا سُفْيَانَ فَأَصْبَحَ مِنْ خِيرَةِ الْمُؤْمِنِينَ، وَتَشَرَّفَ بِصِهْرِ النَّبِيءِ ﷺ. وَكَانَ الْوَلِيدُ بْنُ الْمُغِيرَةِ وَعُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ
Ebû Süfyân ise yalnızca kendi dinini ve kavmini savunmakla, Müslümanların kendilerine üstün gelmesini engellemekle yetiniyordu. Allah Ebû Cehil'i hidayetten mahrum bıraktı ve onu kâfir olarak helak etti; Ebû Süfyân'a ise hidayet nasip etti ve o müminlerin hayırlılarından oldu, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in hısımlığıyla şereflendi. Velîd b. Mugîre ile Ömer b. Hattâb da...
كَافِرَيْنِ وَكَانَ كِلَاهُمَا يَدْفَعُ النَّاسَ مِنَ اتِّبَاعِ الْإِسْلَامِ، وَلَكِنَّ الْوَلِيدَ كَانَ يَخْتَلِقُ الْمَعَاذِيرَ وَالْمَطَاعِنَ فِي الْقُرْآنِ وَذَلِكَ مِنَ الْكَيْدِ، وَعُمَرُ كَانَ يَصْرِفُ النَّاسَ بِالْغِلْظَةِ عَلَنًا دُونَ اخْتِلَاقٍ، فَحَرَمَ اللَّهُ الْوَلِيدَ بْنَ الْمُغِيرَةِ الِاهْتِدَاءَ، وَهَدَى عُمَرَ إِلَى الْإِسْلَامِ فَأَصْبَحَ الْإِسْلَامُ بِهِ عَزِيزَ الْجَانِبِ. فَتَبَيَّنَ النَّاسُ أَنَّ الْوَلِيدَ مِنَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ، وَأَنَّ عُمَرَ لَيْسَ مِنْهُمْ، وَقَدْ كَانَا مَعًا كَافِرَيْنِ فِي زَمَنٍ مَا.
...kâfirdiler ve her ikisi de insanları İslam'a uymaktan alıkoyuyordu. Ancak Velîd mazeretler uyduruyor ve Kur'an'a ta'n ediyordu ki bu bir tuzaktı. Ömer ise hiçbir şey uydurmadan açıkça sertlikle insanları vazgeçirmeye çalışıyordu. Allah Velîd b. Mugîre'yi hidayetten mahrum bıraktı, Ömer'e ise İslam'ı nasip etti ve İslam onunla izzet kazandı. Böylece insanlar Velîd'in Allah'ın ayetlerine inanmayanlardan olduğunu, Ömer'in ise onlardan olmadığını anladılar; oysa bir zamanlar her ikisi de kâfirdi.
وَيُشِيرُ إِلَى هَذَا الْمَعْنَى الَّذِي ذَكَرْنَاهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ هُوَ كاذِبٌ كَفَّارٌ [سُورَة الزمر: ٣] فَوَصَفَ مَنْ لَا يهديه الله بوصفين الْكَذِبِ وَشِدَّةِ الْكُفْرِ.
Zikrettiğimiz bu anlama, Yüce Allah'ın: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ هُوَ كاذِبٌ كَفَّارٌ } [Zümer Suresi: 3] “Şüphesiz Allah yalancı, son derece nankör olan kimseyi doğru yola iletmez” buyruğu da işaret etmektedir; zira Allah'ın hidayet etmeyeceği kimseyi yalancılık ve şiddetli küfür olmak üzere iki vasıfla nitelemiştir.
فَتَبَيَّنَ أَنَّ مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ مَنْ كَانَ الْإِيمَانُ مُنَافِيًا لِجِبِلَّةِ طَبْعِهِ لَا لِأَمْيَالِ هَوَاهُ. وَهَذَا يَعْلَمُ اللَّهُ أَنَّهُ لَا يُؤْمِنُ وَأَنَّهُ لَيْسَ مُعَرَّضًا لِلْإِيمَانِ، فَلِذَلِكَ لَا يَهْدِيهِ اللَّهُ، أَيْ لَا يُكَوِّنُ الْهِدَايَةَ فِي قَلْبِهِ.
Böylece anlaşılmaktadır ki Yüce Allah'ın: { الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ } buyruğunun manası; imanın, heva ve hevesinin meyillerine değil fıtri cibilliyetine aykırı olduğu kimsedir. İşte böyle birinin iman etmeyeceğini ve imana elverişli olmadığını Allah bilir; bu sebeple Allah ona hidayet etmez, yani kalbinde hidayeti yaratmaz.
وَهَذَا الْأُسْلُوبُ عَكْسُ أُسْلُوبِ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَاتُ رَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ [سُورَة يُونُس: ٩٦] ، وَكُلٌّ يَرْمِي إِلَى مَعْنًى عَظِيمٍ.
Bu üslup, Yüce Allah'ın: { إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَاتُ رَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ } [Yûnus Suresi: 96] “Şüphesiz haklarında Rabbinin hükmü kesinleşmiş olanlar iman etmezler” buyruğunun üslubunun zıddıdır ve her biri yüce bir manayı hedeflemektedir.
فَمَوْقِعُ هَذِهِ الْجُمْلَةِ مِنَ الَّتِي قَبْلَهَا مَوْقِعُ التَّعْلِيلِ لِجَمِيعِ أَقْوَالِهِمُ الْمَحْكِيَّةِ وَالتَّذْيِيلِ لِخُلَاصَةِ أَحْوَالِهِمْ، وَلِذَلِكَ فُصِلَتْ بِدُونِ عَطْفٍ.
Bu cümlenin kendisinden önceki cümleye nispetle konumu, nakledilen tüm sözlerinin gerekçesi (ta'lîl) ve durumlarının özetinin bir fezlekesi (tezyîl) mesabesindedir; bu sebeple atıf harfi olmaksızın fasl edilmiştir.
وَعَطَفَ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ عَلَى لَا يَهْدِيهِمُ لِلدَّلَالَةِ عَلَى حِرْمَانِهِمْ مِنَ الْخَيْرِ وَإِلْقَائِهِمْ فِي الشَّرِّ لِأَنَّهُمْ إِذَا حُرِمُوا الْهِدَايَةَ فَقَدْ وَقَعُوا فِي الضَّلَالَةِ، وَمَاذَا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلَالُ، وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: كُتِبَ عَلَيْهِ أَنَّهُ مَنْ تَوَلَّاهُ فَأَنَّهُ يُضِلُّهُ وَيَهْدِيهِ إِلى عَذابِ السَّعِيرِ [سُورَة الْحَج: ٤] . وَيَشْمَلُ الْعَذَابُ عَذَابَ الدُّنْيَا وَهُوَ عَذَابُ الْقَتْلِ مِثْلُ مَا أَصَابَ أَبَا جَهْلٍ يَوْمَ بَدْرٍ مِنْ أَلَمِ الْجِرَاحِ وَهُوَ فِي سَكَرَاتِ الْمَوْتِ، ثُمَّ مِنْ إِهَانَةِ الْإِجْهَازِ عَلَيْهِ عقب ذَلِك.
{ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } [ve onlar için can yakıcı bir azap vardır] ifadesi, hayırdan mahrum kalmalarını ve şerre maruz bırakılmalarını göstermek üzere { لَا يَهْدِيهِمُ } [onları doğru yola iletmez] ifadesine matuf kılınmıştır; çünkü onlar hidayetten mahrum kalınca sapıklığa düşmüşlerdir; haktan sonra sapıklıktan başka ne vardır ki! Bu, Yüce Allah'ın şu buyruğu gibidir: { كُتِبَ عَلَيْهِ أَنَّهُ مَنْ تَوَلَّاهُ فَأَنَّهُ يُضِلُّهُ وَيَهْدِيهِ إِلى عَذابِ السَّعِيرِ } [Hac Suresi: 4] “Onun hakkında şöyle yazılmıştır: Kim onu dost edinirse, şüphesiz o onu saptırır ve alevli ateşin azabına sürükler.” Azap, dünya azabını da kapsar ki o da öldürülme azabıdır; nitekim Bedir günü ölüm sekeratındayken yaraların acısından ve ardından işinin bitirilmesiyle gördüğü aşağılanmadan Ebû Cehil'in başına gelenler böyledir.
[سُورَة النَّحْل (١٦) : آيَة ١٠٥]
[Nahl Suresi (16), Ayet 105]
إِنَّما يَفْتَرِي الْكَذِبَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَأُولئِكَ هُمُ الْكاذِبُونَ (١٠٥)
{ إِنَّما يَفْتَرِي الْكَذِبَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَأُولئِكَ هُمُ الْكاذِبُونَ } “Yalanı ancak Allah'ın ayetlerine inanmayanlar uydurur. İşte onlar, yalancıların ta kendileridir.” (105)
هَذَا رَدٌّ لِقَوْلِهِمْ: إِنَّما أَنْتَ مُفْتَرٍ [سُورَة النَّحْل: ١٠١] بِقَلْبِ مَا زَعَمُوهُ عَلَيْهِمْ، كَمَا كَانَ قَوْلُهُ تَعَالَى: لِسانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ [سُورَة النَّحْل: ١٠٣] جَوَابًا عَنْ قَوْلِهِمْ: إِنَّما يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ [سُورَة النَّحْل: ١٠٣] . فَبَعْدَ أَنْ نَزَّهَ الْقُرْآنَ عَنْ أَنْ يَكُونَ مُفْتَرًى وَالْمُنَزَّلُ عَلَيْهِ عَنْ أَنْ يَكُونَ مُفْتَرِيًا ثُنِيَ الْعِنَانُ لِبَيَانِ مَنْ هُوَ الْمُفْتَرِي. وَهَذَا مِنْ طَرِيقَةِ الْقَلْبِ فِي الْحَالِ.
Bu, Yüce Allah'ın: { لِسانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ } [Nahl Suresi: 103] buyruğunun onların: { إِنَّما يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ } [Nahl Suresi: 103] sözlerine bir cevap olması gibi, iddialarını kendi aleyhlerine çevirmek suretiyle onların: { إِنَّما أَنْتَ مُفْتَرٍ } [Nahl Suresi: 101] sözlerine bir reddiyedir. Kur'an'ın uydurma olmaktan, kendisine indirilen [Peygamber]'in de iftiracı olmaktan tenzih edilmesinden sonra, asıl iftiracının kim olduğunu beyan etmeye yönelinmiştir. Bu da durumun tersine çevrilmesi (kalb) yöntemindendir.
وَوَجْهُ مُنَاسَبَةِ ذِكْرِهِ هُنَا أَنَّ قَوْلَهُمْ: إِنَّما يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ يَسْتَلْزِمُ تَكْذِيبَ النَّبِيءِ ﷺ فِي أَنَّ مَا جَاءَ بِهِ مُنَزَّلٌ إِلَيْهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، فَصَارُوا بِهَذَا الِاعْتِبَارِ يُؤَكِّدُونَ بِمَضْمُونِهِ قَوْلَهُمْ: إِنَّما أَنْتَ مُفْتَرٍ يُؤَكِّدُ أَحَدُ الْقَوْلَيْنِ الْقَوْلَ الْآخَرَ، فَلَمَّا رَدَّ قَوْلَهُمْ: إِنَّما أَنْتَ مُفْتَرٍ بِقَوْلِهِ:
Bunun burada zikredilmesinin münasebet yönü şudur: Onların 'Ona ancak bir insan öğretiyor' sözü, getirdiği şeyin kendisine Allah katından indirilmiş olduğu hususunda Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanlamayı gerektirir. Bu bakımdan, o sözün muhtevasıyla 'Sen ancak bir iftiracısın' sözlerini pekiştirmiş oldular; iki sözden biri diğerini teyit etmektedir. Onların 'Sen ancak bir iftiracısın' sözünü şu buyruğuyla reddedince: ...
بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ [سُورَة النَّحْل: ١٠١- ١٠٢] . وَرَدَتْ مَقَالَتُهُمُ الْأُخْرَى فِي صَرِيحِهَا بِقَوْلِهِ لِسانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ، وَرَدَ مَضْمُونُهَا هُنَا بِقَوْلِهِ إِنَّما يَفْتَرِي الْكَذِبَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ الْآيَةَ، حَاصِلًا بِهِ رَدُّ نَظِيرِهَا أَعْنِي قَوْلَهُمْ إِنَّما أَنْتَ مُفْتَرٍ بِكَلَامٍ أَبْلَغَ مِنْ كَلَامِهِمْ، لِأَنَّهُمْ أَتَوْا فِي قَوْلِهِمْ إِنَّما أَنْتَ مُفْتَرٍ بِصِيغَةِ قَصْرٍ هِيَ أَبْلَغُ مِمَّا قَالُوهُ، لِأَنَّ قَوْلَهُمْ: إِنَّما أَنْتَ مُفْتَرٍ قَصْرٌ لِلْمُخَاطَبِ عَلَى صِفَةِ الِافْتِرَاءِ الدَّائِمَةِ، إِذِ الْجُمْلَةُ الِاسْمِيَّةُ تَقْتَضِي الثَّبَاتَ وَالدَّوَامَ، فَرَدَّ عَلَيْهِمْ بِصِيغَةٍ تَقْصُرُهُمْ عَلَى الِافْتِرَاءِ الْمُتَكَرِّرِ الْمُتَجَدِّدِ، إِذِ الْمُضَارِعُ يَدُلُّ عَلَى التَّجَدُّدِ.
... { بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ } [Nahl Suresi: 101-102] “Aksine onların çoğu bilmezler. De ki: 'Onu Rûhu'l-Kudüs (Cebrail), Rabbinden hak ile indirdi'”. Diğer iddiaları da açık ifadesiyle { لِسانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ } “İsnat ettikleri kimsenin dili yabancıdır” buyruğuyla reddedilmiş, onun zımni manası ise burada { إِنَّما يَفْتَرِي الْكَذِبَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ } “Yalanı ancak inanmayanlar uydurur” ayetiyle reddedilmiştir. Böylece onların sözünün benzeri olan -yani 'Sen ancak bir iftiracısın' sözü- onların sözünden daha beliğ bir kelamla reddedilmiş olmaktadır. Çünkü onlar 'Sen ancak bir iftiracısın' sözlerinde, söylediklerinden daha beliğ olan bir kasr (hasr) sığası getirmişlerdi; zira 'Sen ancak bir iftiracısın' sözü, muhatabı sürekli bir iftira vasfına hasretmektir, çünkü isim cümlesi sebat ve devamlılık iktiza eder. Onlara ise, kendilerini sürekli tekrarlanan ve yenilenen bir iftiraya hasreden bir sığayla cevap verilmiştir; çünkü muzari fiil yenilenmeye (teceddüt) delalet eder.
وَأَكَّدَ فِعْلَ الِافْتِرَاءِ بِمَفْعُولِهِ الَّذِي هُوَ بِمَعْنَى الْمَفْعُولِ الْمُطلق لكَونه آئلا إِلَيْهِ الْمَعْنَى.
İftira fiilini, anlam itibariyle ona dönüştüğü için mef'ûl-i mutlak hükmünde olan mef'ûlü ile tekit etmiştir.
وَعُرِّفَ الْكَذِبَ بِأَدَاةِ تَعْرِيفِ الْجِنْسِ الدَّالَّةِ عَلَى تَمَيُّزِ مَاهِيَّةِ الْجِنْسِ وَاسْتِحْضَارِهَا، فَإِنَّ تَعْرِيفَ اسْمِ الْجِنْسِ أَقْوَى مِنْ تَنْكِيرِهِ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ [سُورَة الْفَاتِحَة: ٢] .
Yalan (el-kezib/الْكَذِبَ) kelimesi, cinsin mahiyetini ayırt etmeye ve onu zihinde hazır kılmaya delalet eden cins belirteci (harf-i tarif) ile marife kılınmıştır; zira cins isminin marife olması nekire olmasından daha kuvvetlidir; nitekim bu husus Fâtiha Suresi'ndeki { الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } [2] buyruğunda geçmişti.
وَعَبَّرَ عَنِ الْمَقْصُورِ عَلَيْهِمْ بِاسْمِ الْمَوْصُولِ دُونَ أَنْ يَذْكُرَ ضَمِيرَهُمْ، فَيُقَالُ: إِنَّمَا يَفْتَرِي الْكَذِبَ أَنْتُمْ، لِيُفِيدَ اشْتِهَارَهُمْ بِمَضْمُونِ الصِّلَةِ، وَلِأَنَّ لِلصِّلَةِ أَثَرًا فِي افْتِرَائِهِمْ، لِمَا تُفِيدُهُ الْمَوْصُولِيَّةُ مِنَ الْإِيمَاءِ إِلَى وَجْهِ بِنَاءِ الْخَبَرِ.
Kendilerine hasredilen kimseler, zamirleri zikredilip de 'Yalanı ancak siz uydurursunuz' denilmeyip ismi mevsûl ile ifade edilmiştir; bu, sılanın içeriğiyle meşhur olduklarını belirtmek ve sılanın onların iftiraları üzerinde bir etkisi olduğunu göstermek içindir; çünkü mevsuliyet haberin dayanağının veçhine ima ifade eder.
وَعَلَيْهِ فَإِنَّ مَنْ لَا يُؤْمِنُ بِالدَّلَائِلِ الْوَاضِحَةِ الَّتِي هِيَ آيَاتُ صِدْقٍ لَا يَسَعُهُ إِلَّا الِافْتِرَاءُ لِتَرْوِيجِ تَكْذِيبِهِ بِالدَّلَائِلِ الْوَاضِحَةِ. وَفِي هَذَا كِنَايَةٌ عَنْ كَوْنِ تَكْذِيبِهِمْ بِآيَاتِ اللَّهِ عَنْ مُكَابَرَةٍ لَا عَنْ شُبْهَةٍ.
Buna göre, doğruluğun apaçık delilleri ve ayetleri olan şeylere inanmayan bir kimse, bu açık delilleri yalanlamasını revaçta tutabilmek için iftira etmekten başka bir yol bulamaz. Bunda, onların Allah'ın ayetlerini yalanlamalarının bir şüpheden değil, sırf bir inattan (mükâbere) kaynaklandığına dair bir kinaye vardır.
ثُمَّ أُرْدِفَتْ جُمْلَةُ الْقَصْرِ بِجُمْلَةِ قَصْرٍ أُخْرَى بِطَرِيقِ ضَمِيرِ الْفَصْلِ وَطَرِيقِ تَعْرِيفِ
Ardından bu hasr cümlesi, fasıl zamiri ve müsnedin marife kılınması yoluyla...
الْمُسْنَدِ وَهِيَ جُمْلَةُ وَأُولئِكَ هُمُ الْكاذِبُونَ.
...başka bir hasr cümlesiyle desteklenmiştir ki o da: { وَأُولئِكَ هُمُ الْكاذِبُونَ } “İşte onlar, yalancıların ta kendileridir” cümlesidir.
وَافْتُتِحَتْ بِاسْمِ الْإِشَارَةِ، بَعْدَ إِجْرَاءِ وَصْفِ انْتِفَاءِ الْإِيمَانِ بِآيَاتِ اللَّهِ عَنْهُمْ، لِيُنَبِّهَ عَلَى أَنَّ الْمُشَارَ إِلَيْهِمْ جَدِيرُونَ بِمَا يَرِدُ مِنَ الْخَبَرِ بَعْدَ اسْمِ الْإِشَارَةِ، وَهُوَ قَصْرُهُمْ عَلَى الْكَذِبِ، لِأَنَّ مَنْ لَا يُؤْمِنُ بِآيَاتِ اللَّهِ يَتَّخِذُ الْكَذِبَ دَيْدَنًا لَهُ مُتَجَدِّدًا.
Allah'ın ayetlerine imanın onlardan nefyedilmesi vasfı zikredildikten sonra cümlenin işaret ismiyle başlaması, işaret edilenlerin işaret isminden sonra gelen habere -ki o da onların yalancılığa hasredilmesidir- layık olduklarına dikkat çekmek içindir; çünkü Allah'ın ayetlerine inanmayan kimse yalanı kendisine sürekli yenilenen bir adet edinir.
وَجُعِلَ الْمُسْنَدُ فِي هَذِهِ الْجُمْلَةِ مُعَرَّفًا بِاللَّامِ لِيُفِيدَ أَنَّ جِنْسَ الْكَاذِبِينَ اتَّحَدَ بِهِمْ وَصَارَ مُنْحَصِرًا فِيهِمْ، أَيِ الَّذِينَ تَعْرِفُ أَنَّهُمْ طَائِفَةُ الْكَاذِبِينَ هُمْ هَؤُلَاءِ. وَهَذَا يؤول إِلَى مَعْنَى قَصْرِ جِنْسِ الْمُسْنَدِ عَلَى الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ، فَيَحْصُلُ قَصْرَانِ فِي هَذِهِ الْجُمْلَةِ: قَصْرُ مَوْصُوفٍ عَلَى صِفَةٍ، وَقَصْرُ تِلْكَ الصِّفَةِ عَلَى ذَلِكَ الْمَوْصُوفِ. وَالْقَصْرَانِ الْأَوَّلَانِ الْحَاصِلَانِ مِنْ قَوْلِهِ:
Bu cümlede müsned, yalancılar cinsinin onlarla bütünleştiğini ve onlara has kılındığını ifade etmek için lâm-ı tarif ile marife kılınmıştır; yani yalancılar zümresi olarak bildiğin kimseler işte bunlardır. Bu da müsned cinsinin müsnedün ileyhe hasredilmesi manasına varır. Böylece bu cümlede iki hasr hasıl olur: Mevsûfun sıfata hasrı ve o sıfatın o mevsûfa hasrı. İlk iki hasr...
إِنَّما يَفْتَرِي وَقَوْلُهُ: وَأُولئِكَ هُمُ إِضَافِيَّانِ، أَيْ لَا غَيْرُهُمُ الَّذِي رَمَوْهُ بِالِافْتِرَاءِ وَهُوَ مُحَاشًى مِنْهُ، وَالثَّالِثُ أُولئِكَ هُمُ الْكاذِبُونَ قَصْرٌ حَقِيقِيٌّ ادِّعَائِيٌّ لِلْمُبَالَغَةِ، إِذْ نَزَلَ بُلُوغُ الْجِنْسِ فِيهِمْ مَبْلَغًا قَوِيًّا مَنْزِلَةَ انْحِصَارِهِ فِيهِمْ.
... { إِنَّما يَفْتَرِي } ve { وَأُولئِكَ هُمُ } ifadelerinden hasıl olan hasrlardır ki bunlar izâfîdir; yani kendisini iftira ile itham ettikleri -ki o bundan tamamen uzaktır- başkası değil [ancak onlardır]. Üçüncüsü olan { أُولئِكَ هُمُ الْكاذِبُونَ } ise mübalağa için hakiki-iddiaî bir hasrdır; zira o cinsin onlarda ileri derecede kemale ermesi, onda hasredilmiş olması menzilesine konulmuştur.
وَاخْتِيرَ فِي الصِّلَةِ صِيغَةُ لَا يُؤْمِنُونَ دُونَ: لَمْ يُؤْمِنُوا، لِتَكُونَ عَلَى وِزَانِ مَا عُرِفُوا بِهِ سَابِقًا فِي قَوْلِهِ: الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ، وَلِمَا فِي الْمُضَارِعِ مِنَ الدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّهُمْ مُسْتَمِرُّونَ عَلَى انْتِفَاءِ الْإِيمَانِ لَا يَثْبُتُ لَهُمْ ضدّ ذَلِك.
Sılada 'lem yü'minû' (لَمْ يُؤْمِنُوا) yerine { لَا يُؤْمِنُونَ } kalıbının tercih edilmesi, daha önce { الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ } [Allah'ın ayetlerine inanmayanlar] buyruğunda tanındıkları vasfın vezninde olması ve muzari fiilin, onların imansızlığı sürdürdüklerine ve bunun zıddının kendilerinde sabit olmadığına delalet etmesi sebebiyledir.
[سُورَة النَّحْل (١٦) : آيَة ١٠٦]
[Nahl Suresi (16), Ayet 106]
مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمانِهِ إِلاَّ مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ وَلكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْراً فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ (١٠٦)
{ مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمانِهِ إِلاَّ مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ وَلكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْراً فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ } “Kalbi iman ile mutmain olduğu halde baskı altında zorlanan hariç, kim iman ettikten sonra Allah'ı inkâr eder, göğsünü küfre açarsa, işte Allah'ın gazabı onların üzerinedir ve onlar için büyük bir azap vardır.” (106)
لَمَّا سَبَقَ التَّحْذِيرُ مِنْ نَقْضِ عَهْدِ اللَّهِ الَّذِي عَاهَدُوهُ، وَأَنْ لَا يَغُرَّهُمْ مَا لِأُمَّةِ الْمُشْرِكِينَ مِنَ السَّعَةِ وَالرُّبُوِّ، وَالتَّحْذِيرُ مِنْ زَلَلِ الْقَدَمِ بَعْدَ ثُبُوتِهَا، وَبُشِّرُوا بِالْوَعْدِ بِحَيَاةٍ طَيِّبَةٍ، وَجَزَاءُ أَعْمَالِهِمُ الصَّالِحَةِ مِنَ الْإِشَارَةِ إِلَى التَّمَسُّكِ بِالْقُرْآنِ وَالِاهْتِدَاءِ بِهِ، وَأَنْ لَا تَغُرَّهُمْ شُبَهُ الْمُشْرِكِينَ وَفُتُونُهُمْ فِي تَكْذِيبِ الْقُرْآنِ، عَقَّبَ ذَلِكَ بِالْوَعِيدِ عَلَى الْكُفْرِ بَعْدَ الْإِيمَانِ، فَالْكَلَامُ اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ.
Daha önce Allah'a verdikleri ahdi bozmaktan sakındırma, müşrik toplumunun sahip olduğu genişlik ve üstünlüğün onları aldatmaması uyarısı, sebat bulduktan sonra ayağın kaymasından sakındırma yapılıp; güzel bir hayat vaadiyle, Kur'an'a sarılmaya ve onunla hidayet bulmaya işaret eden salih amellerin mükafatıyla müjdelendikten ve müşriklerin şüphelerinin ve Kur'an'ı yalanlama hususundaki fitnelerinin onları aldatmaması gerektiği belirtildikten sonra, bunun ardından imandan sonra küfre dönmenin tehdidi getirilmiştir. Dolayısıyla bu söz ibtidâî bir isti'nâftır.
وَمُنَاسَبَةُ الِانْتِقَالِ أَنَّ الْمُشْرِكِينَ كَانُوا يُحَاوِلُونَ فِتْنَةَ الرَّاغِبِينَ فِي الْإِسْلَامِ وَالَّذِينَ أَسْلَمُوا، فَلِذَلِكَ رَدَّ عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ: قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ إِلَى قَوْلِهِ: لِيُثَبِّتَ الَّذِينَ آمَنُوا [سُورَة النَّحْل: ١٠٢] ، وَكَانُوا يَقُولُونَ: إِنَّما يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ [سُورَة النَّحْل: ١٠٣] فَرَدَّ عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ: لِسانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ [سُورَة النَّحْل: ١٠٣] . وَكَانَ الْغُلَامُ الَّذِي عَنَوْهُ بِقَوْلِهِمْ إِنَّما يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ قَدْ أَسْلَمَ ثُمَّ فَتَنَهُ الْمُشْرِكُونَ فَكَفَرَ، وَهُوَ جَبْرٌ مَوْلَى
Bu geçişin münasebeti şudur: Müşrikler İslam'a meyledenleri ve Müslüman olanları fitneye düşürüp dinlerinden döndürmeye çalışıyorlardı. Bu sebeple onlara: { قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ } buyruğundan { لِيُثَبِّتَ الَّذِينَ آمَنُوا } [Nahl Suresi: 102] buyruğuna kadar olan kısımla cevap verilmişti. Onlar: { إِنَّما يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ } [Nahl Suresi: 103] diyorlardı; onlara { لِسانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ } [Nahl Suresi: 103] buyruğuyla karşılık verildi. Onların 'Ona ancak bir insan öğretiyor' sözüyle kastettikleri köle Müslüman olmuş, sonra müşrikler onu fitneye uğratıp inkâr ettirmişlerdi; bu köle Âmir b. Hadramî'nin kölesi Cebr idi.
عَامِرِ بْنِ الْحَضْرَمِيِّ. وَكَانُوا رَاوَدُوا نَفَرًا مِنَ الْمُسْلِمِينَ عَلَى الِارْتِدَادِ، مِنْهُمْ: بِلَالٌ، وَخِبَابُ بْنُ الْأَرَتِّ، وَيَاسِرٌ، وَسُمَيَّةُ أَبَوَا عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ، وَعَمَّارُ ابْنُهُمَا، فَثَبَتُوا عَلَى الْإِسْلَامِ. وَفَتَنُوا عَمَّارًا فَأَظْهَرَ لَهُمُ الْكُفْرَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمَانِ. وَفَتَنُوا نَفَرًا آخَرِينَ فَكَفَرُوا، وَذَكَرَ مِنْهُمُ الْحَارِثَ بْنَ رَبِيعَةَ بْنَ الْأَسْوَدِ، وَأَبُو قَيْسِ بْنِ الْوَلِيدِ بْنِ الْمُغِيرَةِ، وَعَلِيُّ بْنُ أُمَيَّةَ بْنِ خَلَفٍ، وَالْعَاصِيُّ بْنُ مُنَبِّهِ بْنِ الْحَجَّاجِ، وَأَحْسَبُ أَنَّ هَؤُلَاءِ هُمُ الَّذِينَ نَزَلَ فِيهِمْ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ فَإِذا أُوذِيَ فِي اللَّهِ جَعَلَ فِتْنَةَ النَّاسِ كَعَذابِ اللَّهِ فِي سُورَةِ الْعَنْكَبُوتِ [١٠] ، فَكَانَ مِنْ هَذِهِ الْمُنَاسَبَةِ رَدٌّ لِعَجُزِ الْكَلَامِ عَلَى صَدْرِهِ.
Müşrikler Müslümanlardan bir grubu dinden döndürmeye çalışmışlardı; bunlardan Bilâl, Habbâb b. Eret, Ammâr b. Yâsir'in anne babası olan Yâsir ve Sümeyye ile oğulları Ammâr İslam üzere sebat ettiler. Ammâr'ı işkenceye tabi tuttular; o da kalbi imanla mutmain olduğu halde onlara küfrü açıkça söyledi. Başka bir grubu da fitneye maruz bıraktılar ve onlar inkâr ettiler. Bunlardan Hâris b. Rebîa b. el-Esved, Ebû Kays b. el-Velîd b. el-Mugîre, Ali b. Ümeyye b. Halef ve el-Âsî b. Münebbih b. el-Haccâc zikredilmiştir. Zannedersem Ankebût Suresi'ndeki [10] { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ فَإِذا أُوذِيَ فِي اللَّهِ جَعَلَ فِتْنَةَ النَّاسِ كَعَذابِ اللَّهِ } “İnsanlardan kimi de vardır ki: 'Allah'a inandık' der; fakat Allah uğrunda bir eziyete uğratıldığı zaman insanların işkencesini Allah'ın azabı gibi tutar” ayeti bunlar hakkında inmiştir. İşte bu münasebetle sözün sonu başına bağlanmış olmaktadır.
عَلَى أَنَّ مَضْمُونَ مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمانِهِ مُقَابِلٌ لِمَضْمُونِ مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ [سُورَة النَّحْل: ٩٧] ، فَحَصَلَ التَّرْهِيبُ بَعْدَ التَّرْغِيبِ، كَمَا ابْتُدِئَ بِالتَّحْذِيرِ تَحَفُّظًا عَلَى الصَّالِحِ مِنَ الْفَسَادِ، ثُمَّ أُعِيدَ الْكَلَامُ بِإِصْلَاحِ الَّذِينَ اعْتَرَاهُمُ الْفَسَادُ، وَفُتِحَ بَابُ الرُّخْصَةِ لِلْمُحَافِظِينَ عَلَى صَلَاحِهِمْ بِقَدْرِ الْإِمْكَانِ.
Ayrıca { مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمانِهِ } [Kim iman ettikten sonra Allah'ı inkâr ederse] ifadesinin muhtevası, { مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ } [Nahl Suresi: 97] “Erkek veya kadın, mümin olarak her kim salih bir amel işlerse” buyruğunun muhtevasının mukabilidir. Böylece rağbet ettirmenin ardından korkutma (terhîb ba'de't-terğîb) hasıl olmuştur; nitekim iyi olanı bozulmaktan korumak için önce sakındırma ile başlanmış, ardından fesada uğrayanların ıslahı dile getirilmiş ve iyiliklerini ellerinden geldiğince koruyanlar için de ruhsat kapısı açılmıştır.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْآيَةَ إِنْ كَانَتْ تُشِيرُ إِلَى نَفَرٍ كَفَرُوا بَعْدَ إِسْلَامِهِمْ كَانَتْ مَنْ مَوْصُولَةً وَهِيَ مُبْتَدَأٌ وَالْخَبَرُ فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ. وَقَرَنَ الْخَبَرَ بِالْفَاءِ لِأَنَّ فِي الْمُبْتَدَأِ شَبَهًا بِأَدَاةِ الشَّرْطِ. وَقَدْ يُعَامَلُ الْمَوْصُولُ مُعَامَلَةَ الشَّرْطِ، وَوَقَعَ فِي الْقُرْآنِ فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ. وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ ثُمَّ لَمْ يَتُوبُوا فَلَهُمْ عَذابُ جَهَنَّمَ [سُورَة البروج: ١٠] ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ إِلَى قَوْلِهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ فِي سُورَةِ بَرَاءَةَ [٣٤] . وَقِيلَ إِنَّ فَرِيقًا كَفَرُوا بَعْدَ إِسْلَامِهِمْ، كَمَا رُوِيَ فِي شَأْنِ جَبْرٍ غُلَامِ ابْنِ الْحَضْرَمِيِّ. وَهَذَا الْوَجْهُ أَلْيَقُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: أُولئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ [سُورَة النَّحْل: ١٠٨] الْآيَةَ.
Bilesin ki ayet şayet İslam'a girdikten sonra inkâr eden bir gruba işaret ediyorsa, { مَنْ } lafzı ismi mevsûldür ve mübtedadır; haberi ise { فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ } [işte Allah'ın gazabı onların üzerinedir] cümlesidir. Mübtedada şart edatına bir benzerlik bulunduğu için haber fâ harfiyle birleştirilmiştir. İsmi mevsûl bazen şart muamelesi görür ve bu Kur'an'da pek çok yerde vuku bulmuştur. Yüce Allah'ın Burûc Suresi'ndeki: { إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ ثُمَّ لَمْ يَتُوبُوا فَلَهُمْ عَذابُ جَهَنَّمَ } [10] “Şüphesiz mümin erkeklerle mümin kadınlara işkence edip sonra tövbe etmeyenler var ya, işte onlar için cehennem azabı vardır” buyruğu ile Tevbe Suresi'ndeki: { وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ } ayetinden { فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ } [34] “Altını ve gümüşü yığıp da... artık onları elem verici bir azapla müjdele” buyruğuna kadar olan kısım böyledir. İbnü'l-Hadramî'nin kölesi Cebr hakkında rivayet edildiği gibi bir grubun İslam'dan sonra küfre döndüğü söylenmiştir. Bu vecih, Yüce Allah'ın: { أُولئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ } [Nahl Suresi: 108] ayetine daha uygundur.
وَإِنْ كَانَ ذَلِكَ لَمْ يَقَعْ فَالْآيَةُ مُجَرَّدُ تَحْذِيرٍ لِلْمُسْلِمِينَ مِنَ الْعَوْدِ إِلَى الْكُفْرِ، وَلِذَلِكَ تَكُونُ مَنْ شَرْطِيَّةً، وَالشَّرْطُ غَيْرُ مُرَادٍ بِهِ مُعَيَّنٌ بَلْ هُوَ تَحْذِيرٌ، أَيْ مِنْ يَكْفُرُوا بِاللَّهِ، لِأَنَّ الْمَاضِيَ فِي الشَّرْطِ يَنْقَلِبُ إِلَى مَعْنَى الْمُضَارِعِ، وَيَكُونُ قَوْلُهُ: فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ جَوَابًا.
Eğer bu durum fiilen vuku bulmamışsa, ayet Müslümanlar için küfre dönmekten ibaret bir sakındırmadır. Bu sebeple { مَنْ } şartiyye olur ve şart ile belirli bir kimse kastedilmez, bilakis o bir sakındırmadır; yani 'kim Allah'ı inkâr ederse' demektir, çünkü şart cümlesindeki mazi fiil muzari anlamına döner; { فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ } buyruğu da onun cevabı olur.
وَالتَّحْذِيرُ حَاصِلٌ عَلَى كِلَا الْمَعْنَيَيْنِ.
Sakındırma her iki anlama göre de hasıldır.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ فَهُوَ تَرْخِيصٌ وَمَعْذِرَةٌ لِمَا صَدَرَ مِنْ عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ وَأَمْثَالِهِ إِذَا اشْتَدَّ عَلَيْهِمْ عَذَابُ مَنْ فَتَنُوهُمْ.
Yüce Allah'ın: { إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ } [Kalbi iman ile mutmain olduğu halde zorlanan hariç] buyruğuna gelince; bu, kendilerine fitne uygulayanların azabı şiddetlendiğinde Ammâr b. Yâsir ve benzerlerinden sadır olan durum için bir ruhsat ve mazerettir.
وَقَوْلُهُ: إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ اسْتِثْنَاءٌ مِنْ عُمُومِ مَنْ كَفَرَ لِئَلَّا يَقَعَ حُكْمُ الشَّرْطِ عَلَيْهِ، أَيْ إِلَّا مَنْ أَكْرَهَهُ الْمُشْرِكُونَ عَلَى الْكُفْرِ، أَيْ عَلَى إِظْهَارِهِ
Yüce Allah'ın: { إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ } [Zorlanan hariç] buyruğu, şartın hükmünün onun üzerine vaki olmaması için { مَنْ كَفَرَ } ifadesinin umumundan bir istisnadır; yani müşriklerin küfre, diğer bir deyişle küfrü açığa vurmaya zorladığı kimse hariç [demektir].
فَأَظْهَرُهُ بِالْقَوْلِ لَكِنَّهُ لَمْ يَتَغَيَّرِ اعْتِقَادُهُ. وَهَذَا فَرِيقٌ رَخَّصَ اللَّهُ لَهُمْ ذَلِكَ كَمَا سَيَأْتِي.
O da bunu sözle açığa vurmuş, fakat inancı değişmemiştir. Bunlar, gelecekte açıklanacağı üzere Allah'ın kendilerine buna ruhsat tanıdığı bir gruptur.
وَمُصَحِّحُ الِاسْتِثْنَاء هُوَ أَن الَّذِي قَالَ قَوْلَ الْكُفَّارِ قَدْ كَفَرَ بِلَفْظِهِ.
İstisnayı sahih kılan husus ise, kâfirlerin sözünü söyleyen kimsenin lafzı itibarıyla küfre girmiş olmasıdır.
وَالِاسْتِدْرَاكُ بِقَوْلِهِ: وَلكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْراً اسْتِدْرَاك عَلَى الِاسْتِثْنَاءِ، وَهُوَ احْتِرَاسٌ مِنْ أَنْ يفهم من الِاسْتِثْنَاء أَنَّ الْمُكْرَهَ مُرَخَّصٌ لَهُ أَنْ يَنْسَلِخَ عَنِ الْإِيمَانِ مِنْ قَلْبِهِ.
{ وَلكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْراً } “Fakat kim gönlünü küfre açarsa” buyruğuyla yapılan istidrak, istisnaya yönelik bir istidraktır. Bu, istisnadan baskı altındaki kimseye kalbinden imanı söküp atma ruhsatı verildiğinin anlaşılmasını engellemeye yönelik bir ihtirastır (sakındırmadır).
ومَنْ شَرَحَ مَعْطُوفٍ بِ لكِنْ عَلَى مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ، لِأَنَّهُ فِي مَعْنَى الْمَنْفِيِّ لِوُقُوعِهِ عَقِبَ الِاسْتِثْنَاءِ مِنَ الْمُثْبَتِ، فَحَرْفُ لكِنْ عَاطِفٌ وَلَا عِبْرَةَ بِوُجُودِ الْوَاوِ عَلَى التَّحْقِيقِ.
{ مَنْ شَرَحَ } ifadesi, { لكِنْ } ile { مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ } ifadesine matuftur; çünkü olumlu cümleden yapılan istisnanın ardından geldiği için menfi (olumsuz) anlamındadır. Dolayısıyla { لكِنْ } harfi atıf edatıdır ve tahkike göre [başındaki] vâv harfinin varlığına itibar edilmez.
وَاخْتِيرَ فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ دُونَ نَحْوِ: فَقَدْ غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ، لِمَا تَدُلُّ عَلَيْهِ الْجُمْلَةُ الِاسْمِيَّةُ مِنَ الدَّوَامِ وَالثَّبَاتِ، أَيْ غَضَبٌ لَا مَغْفِرَةَ مَعَهُ.
{ فَقَدْ غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ } gibi bir ifade yerine { فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ } [Allah'ın gazabı onların üzerinedir] ifadesinin tercih edilmesi, isim cümlesinin devamlılık ve sabitlik bildirmesinden ötürüdür; yani beraberinde asla bağışlanma olmayan bir gazap demektir.
وَتَقْدِيمُ الْخَبَرِ الْمَجْرُورِ عَلَى الْمُبْتَدَأِ لِلِاهْتِمَامِ بِأَمْرِهِمْ، فَقَدَّمَ مَا يَدُلُّ عَلَيْهِمْ، وَلِتَصْحِيحِ الْإِتْيَانِ بِالْمُبْتَدَأِ نَكِرَةٌ حِينَ قَصَدَ بِالتَّنْكِيرِ التَّعْظِيمَ، أَيْ غَضَبٌ عَظِيمٌ، فَاكْتَفَى بِالتَّنْكِيرِ عَنِ الصِّفَةِ.
Car-mecrur olan haberin mübtedadan öne alınması, onların durumuna dikkat çekmek (ihtimam) içindir; bu yüzden onlara delalet eden ifade öne geçirilmiştir. Ayrıca tenvin ile tazim (büyüklük) kastedildiğinde nekire olan mübtedanın gelişini caiz kılmak içindir; yani büyük bir gazaptır ve nekire kılınmakla sıfata ihtiyaç bırakılmamıştır.
وَأَمَّا تَقْدِيمُ لَهُمْ عَلَى عَذابٌ عَظِيمٌ فَلِلِاهْتِمَامِ.
{ لَهُمْ } ifadesinin { عَذابٌ عَظِيمٌ } ifadesinden öne alınması ise önemine dikkat çekmek (ihtimam) içindir.
وَالْإِكْرَاهُ: الْإِلْجَاءُ إِلَى فِعْلِ مَا يُكْرَهُ فِعْلُهُ. وَإِنَّمَا يَكُونُ ذَلِكَ بِفِعْلِ شَيْءٍ تَضِيقُ عَنْ تَحَمُّلِهِ طَاقَةُ الْإِنْسَانِ مِنْ إِيلَامٍ بَالِغٍ أَوْ سَجْنٍ أَوْ قَيْدٍ أَوْ نَحْوِهِ.
İkrah (zorlama); yapılması hoşlanılmayan bir şeyi yapmaya mecbur bırakmaktır. Bu da ancak şiddetli acı vermek, hapsetmek, zincire vurmak veya benzeri insanın katlanma gücünün yetmeyeceği bir muamele ile gerçekleşir.
وَقَدْ رَخَّصَتْ هَذِهِ الْآيَةُ لِلْمُكْرَهِ عَلَى إِظْهَارِ الْكُفْرِ أَنْ يُظْهِرَهُ بِشَيْءٍ مِنْ مَظَاهِرِهِ الَّتِي يُطْلَقُ عَلَيْهَا أَنَّهَا كُفْرٌ فِي عُرْفِ النَّاسِ مِنْ قَوْلٍ أَوْ فِعْلٍ.
Bu ayet, küfrü açığa vurmaya zorlanan kimseye; insanların örfünde söz veya fiil olarak küfür diye adlandırılan tezahürlerinden biriyle onu açığa vurabilmesi hususunda ruhsat tanımıştır.
وَقَدْ أَجْمَعَ عُلَمَاءُ الْإِسْلَامِ عَلَى الْأَخْذِ بِذَلِكَ فِي أَقْوَالِ الْكُفْرِ، فَقَالُوا: فَمَنْ أُكْرِهَ عَلَى الْكُفْرِ غَيْرُ جَارِيَةٍ عَلَيْهِ أَحْكَامُ الْكُفْرِ، لِأَنَّ الْإِكْرَاهَ قَرِينَةٌ عَلَى أَنَّ كُفْرَهُ تَقِيَّةٌ وَمُصَانَعَةٌ بَعْدَ أَنْ كَانَ مُسْلِمًا. وَقَدْ رَخَّصَ اللَّهُ ذَلِكَ رِفْقًا بِعِبَادِهِ وَاعْتِبَارًا لِلْأَشْيَاءِ بِغَايَاتِهَا وَمَقَاصِدِهَا.
İslam âlimleri küfür sözleri hususunda bu hükmü uygulamak üzere icma etmiş ve şöyle demişlerdir: Küfre zorlanan kimseye küfür hükümleri uygulanmaz; zira ikrah, onun Müslüman olduktan sonraki bu küfrünün bir takiyye ve idare etme (müdârât) olduğuna dair bir karinedir. Allah Teâlâ kullarına bir lütuf olarak ve işleri gayelerine ve maksatlarına göre değerlendirerek buna ruhsat tanımıştır.
وَفِي الْحَدِيثِ: أَنَّ ذَلِكَ وَقَعَ لِعَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ، وَأَنَّهُ ذكر ذَلِك للنبيء ﷺ فَصَوَّبَهُ وَقَالَ لَهُ: «وَإِنْ عَادُوا لَكَ فَعُدْ»
Hadiste bildirildiğine göre bu durum Ammâr b. Yâsir'in başına gelmiş, o da bunu Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e anlatınca, Allah Resulü onu doğrulamış ve kendisine: «Eğer sana tekrar dönerlerse [aynı işkenceyi yaparlarsa], sen de [o sözü söylemeye] dön» buyurmuştur.
. وَأَجْمَعَ عَلَى ذَلِكَ الْعُلَمَاءُ. وَشَذَّ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ فَأَجْرَى عَلَى هَذَا التَّظَاهُرُ بِالْكُفْرِ
Âlimler bu hususta icma etmiştir. Sadece Muhammed b. el-Hasan şaz bir görüş belirterek küfrü bu şekilde açığa vurma durumuna
حُكْمَ الْكُفَّارِ فِي الظَّاهِرِ كَالْمُرْتَدِّ فَيُسْتَتَابُ عَنِ الْمُكْنَةِ مِنْهُ.
zahirde mürted gibi kâfirlerin hükmünü uygulamış ve fırsat bulunduğunda tövbeye davet edileceğini söylemiştir.
وَسَوَّى جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ بَيْنَ أَقْوَالِ الْكُفْرِ وَأَفْعَالِهِ كَالسُّجُودِ لِلصَّنَمِ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: إِنَّ الْإِكْرَاهَ عَلَى أَفْعَالِ الْكُفْرِ لَا يُبِيحُهَا. وَنُسِبَ إِلَى الْأَوْزَاعِيِّ وَسَحْنُونَ وَالْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ، وَهِيَ تَفْرِقَةٌ غَيْرُ وَاضِحَةٍ. وَقَدْ نَاطَ اللَّهُ الرُّخْصَةَ بِاطْمِئْنَانِ الْقَلْبِ بِالْإِيمَانِ وَغفر مَا سوّل الْقَلْبِ.
Âlimlerin cumhuru küfür sözleri ile puta secde etmek gibi küfür fiillerini eşit tutmuştur. Bir grup ise küfür fiillerine zorlanmanın bu fiilleri mubah kılmayacağını söylemiştir. Bu görüş el-Evzâî, Sahnûn ve Hasan-ı Basrî'ye nispet edilmiştir; ancak bu açık olmayan bir ayrımdır. Zira Allah Teâlâ ruhsatı kalbin imanla mutmain olmasına bağlamış ve kalbin [dışında nefsin veya durumun] fısıldadığı şeyleri bağışlamıştır.
وَإِذَا كَانَ الْإِكْرَاهُ مُوجِبَ الرُّخْصَةِ فِي إِظْهَارِ الْكُفْرِ فَهُوَ فِي غَيْرِ الْكُفْرِ مِنَ الْمَعَاصِي أَوْلَى كَشُرْبِ الْخَمْرِ وَالزِّنَا، وَفِي رَفْعِ أَسْبَابِ الْمُؤَاخَذَةِ فِي غَيْرِ الِاعْتِدَاءِ عَلَى الْغَيْرِ كَالْإِكْرَاهِ عَلَى الطَّلَاقِ أَوِ الْبَيْعِ.
Eğer ikrah küfrü açığa vurma hususunda ruhsat gerektiriyorsa, şarap içmek ve zina gibi küfür dışındaki günahlarda ve başkasına tecavüz içermeyen boşanmaya veya satış yapmaya zorlanmak gibi hususlarda sorumluluk sebeplerini kaldırmada evleviyetle geçerlidir.
وَأما فِي الاهتداء عَلَى النَّاسِ مَنْ تَرَتُّبِ الْغُرْمِ فَبَيْنَ مَرَاتِبِ الْإِكْرَاهِ ومراتب الاعتداء الْمُكْره عَلَيْهِ تَفَاوُتٌ، وَأَعْلَاهَا الْإِكْرَاهُ عَلَى قَتْلِ نَفْسٍ. وَهَذَا يَظْهَرُ أَنَّهُ لَا يُبِيحُ الْإِقْدَامَ عَلَى الْقَتْلِ لِأَنَّ التَّوَعُّدَ قَدْ لَا يَتَحَقَّقُ وَتَفُوتُ نَفْسُ الْقَتِيلِ.
İnsanlara yönelik tecavüzde ve tazminatın gerekmesinde ise ikrahın mertebeleri ile zorlanan tecavüzün mertebeleri arasında farklılık vardır; bunların en ağırı bir cana kıymaya zorlanmaktır. Bu husus, öldürmeye kalkışmayı mubah kılmadığını açıkça gösterir; zira yapılan tehdit gerçekleşmeyebilir, fakat maktulün canı gitmiş olur.
عَلَى أَنَّ أَنْوَاعًا مِنَ الِاعْتِدَاءِ قَدْ يَجْعَلُ الْإِكْرَاهَ ذَرِيعَةً إِلَى ارتكابها بتواطوء بَيْنَ الْمُكْرَهِ وَالْمُكْرِهِ. وَلِهَذَا كَانَ لِلْمُكْرِهِ- بِالْكَسْرِ- جَانِبٌ مِنَ النَّظَرِ فِي حَمْلِ التَّبَعَةِ عَلَيْهِ.
Üstelik bazı tecavüz türlerinde ikrah, zorlanan ile zorlayan arasındaki bir anlaşma ile bu suçu işlemeye bahane kılınabilir. Bu sebeple sorumluluğun zorlayana (mükrih - kesre ile) yüklenmesi hususunda ayrı bir değerlendirme yönü vardır.
وَهَذِهِ الْآيَةُ لَمْ تَتَعَرَّضْ لِغَيْرِ مُؤَاخَذَةِ اللَّهِ تَعَالَى فِي حَقِّهِ الْمَحْضِ وَمَا دُونُ ذَلِكَ فَهُوَ مَجَالُ الِاجْتِهَادِ.
Bu ayet, Allah Teâlâ'nın sırf Kendi hakkı olan konulardaki muahezesi (hesaba çekmesi) dışındaki meselelere değinmemiştir; bundan ötesi ise içtihat alanıdır.
وَالْخِلَافُ فِي طَلَاقِ الْمُكْرَهِ مَعْلُومٌ، وَالتَّفَاصِيلُ وَالتَّفَارِيعُ مَذْكُورَةٌ فِي كُتُبِ الْفُرُوعِ وَبَعض التفاسير.
Zorlanan kimsenin boşaması (talak-ı mükreh) konusundaki ihtilaf bilinmektedir; ayrıntılar ve fer'î meseleler ise fıkıh kitaplarında ve bazı tefsirlerde zikredilmiştir.
[سُورَة النَّحْل (١٦) : آيَة ١٠٧]
[Nahl Suresi (16), Ayet 107]
ذلِكَ بِأَنَّهُمُ اسْتَحَبُّوا الْحَياةَ الدُّنْيا عَلَى الْآخِرَةِ وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ (١٠٧)
{ ذلِكَ بِأَنَّهُمُ اسْتَحَبُّوا الْحَياةَ الدُّنْيا عَلَى الْآخِرَةِ وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ } (107) “Bu, onların dünya hayatını ahirete tercih etmelerinden ve şüphesiz Allah'ın inkârcı topluluğu doğru yola iletmemesindendir.”
هَذِهِ الْجُمْلَةُ وَاقِعَةٌ مَوْقِعَ التَّعْلِيلِ فَلِذَلِكَ فُصِلَتْ عَنِ الَّتِي قَبْلَهَا، وَإِشَارَةُ ذَلِكَ إِلَى مَضْمُونِ قَوْلِهِ فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ [سُورَة النَّحْل: ١٠٦] .
Bu cümle ta'lil (gerekçelendirme) konumunda yer almaktadır; bu sebeple kendisinden önceki cümleden fasl edilmiştir (bağlaçsız ayrılmıştır). { ذلِكَ } lafzının işareti, { فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ } [Nahl Suresi: 106] buyruğunun içeriğinedir.
وَضَمِيرُ بِأَنَّهُمُ عَائِدٌ إِلَى مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ [سُورَة النَّحْل: ١٠٦] سَوَاء كَانَ مَا صدق مَنْ مُعَيَّنًا أَوْ مَفْرُوضًا عَلَى أَحَدِ الْوَجْهَيْنِ السَّابِقَيْنِ.
{ بِأَنَّهُمُ } lafzındaki zamir, önceki iki vecihten birine göre { مَنْ } lafzının kapsamı ister belirli ister farazi bir kimse olsun, { مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ } [Nahl Suresi: 106] ifadesine dönmektedir.
وَالْبَاءُ لِلسَّبَبِيَّةِ، فَمَدْخُولُهَا سَبَبٌ.
Bâ harfi sebebiyet içindir; dolayısıyla başına geldiği ifade sebeptir.
واسْتَحَبُّوا مُبَالَغَةٌ فِي (أَحَبُّوا) مِثْلَ اسْتَأْخَرَ وَاسْتَكَانَ. وَضَمَّنَ (اسْتَحَبُّوا) معنى (فضّلوا) فعدي بِحَرْفِ (عَلَى) ، أَيْ لِأَنَّهُمْ قَدَّمُوا نَفْعَ الدُّنْيَا عَلَى نَفْعِ الْآخِرَةِ، لِأَنَّهُمْ قَدِ اسْتَقَرَّ فِي قُلُوبِهِمْ أَحَقِّيَّةُ الْإِسْلَامِ وَمَا رَجَعُوا عَنْهُ إِلَّا خَوْفَ الْفِتْنَةِ أَوْ رَغْبَةً فِي رَفَاهِيَةِ الْعَيْشِ، فَيَكُونُ كُفْرُهُمْ أَشَدَّ مَنْ كُفْرِ الْمُسْتَصْحِبِينَ لِلْكُفْرِ مِنْ قَبْلِ الْبَعْثَةِ.
{ اسْتَحَبُّوا }, tıpkı { اسْتَأْخَرَ } ve { اسْتَكَانَ } kelimelerinde olduğu gibi { أَحَبُّوا } (sevdiler) fiilinin mübalağalı şeklidir. { اسْتَحَبُّوا } fiili { فضّلوا } (üstün tuttular / tercih ettiler) anlamını içerdiği için { عَلَى } harfiyle geçişli kılınmıştır; yani dünya menfaatini ahiret menfaatine önceledikleri içindir. Çünkü İslam'ın hak olduğu kalplerinde yer etmişti ve onlar İslam'dan ancak fitne korkusuyla ya da refah içinde yaşama arzusuyla dönmüşlerdi. Bu yüzden onların küfrü, peygamberlikten önceki küfürlerini devam ettirenlerin küfründen daha şiddetlidir.
وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ سَبَبٌ ثَانٍ لِلْغَضَبِ وَالْعَذَابِ، أَيْ وَبِأَنَّ اللَّهَ حَرَمَهُمُ الْهِدَايَةَ فَهُمْ مُوَافُونَهُ عَلَى الْكُفْرِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ لَا يَهْدِيهِمُ اللَّهُ [سُورَة النَّحْل: ١٠٤] .
{ وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ } buyruğu, gazap ve azap için ikinci bir sebeptir; yani Allah onları hidayetten mahrum bıraktığı için O'nun huzuruna küfür üzere çıkacaklardır. Bunun tefsiri daha önce Yüce Allah'ın: { إِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ لَا يَهْدِيهِمُ اللَّهُ } [Nahl Suresi: 104] “Allah'ın ayetlerine inanmayanları Allah elbette doğru yola iletmez” buyruğunda geçmişti.
وَهُوَ تَذْيِيلٌ لِمَا فِي صِيغَةِ الْقَوْمَ الْكافِرِينَ مِنَ الْعُمُومِ الشَّامِلِ لِلْمُتَحَدَّثِ عَنْهُمْ وَغَيْرِهِمْ، فَلَيْسَ ذَلِكَ إِظْهَارًا فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ وَلَكِنَّهُ عُمُومٌ بَعْدَ خُصُوصٍ.
Bu, { الْقَوْمَ الْكافِرِينَ } lafzının kalıbında kendilerinden bahsedilenleri ve başkalarını kapsayan bir umumilik (genellik) bulunduğu için bir tezyildir (genelleyici tamamlayıcı ifadedir). Dolayısıyla bu, zamir makamında açık isim zikretmek (izhâr) kabilinden değil, husustan sonra gelen bir umumiliktir.
وَإِقْحَامُ لَفْظِ (قَوْمَ) لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ مَنْ كَانَ هَذَا شَأْنُهُمْ فَقَدْ عُرِفُوا بِهِ وَتَمَكَّنَ مِنْهُمْ وَصَارَ سَجِيَّةً حَتَّى كَأَنَّهُمْ يَجْمَعُهُمْ هَذَا الْوَصْفُ.
{ قَوْمَ } lafzının araya getirilmesi; bu durumda olan kimselerin bununla tanındıklarını, bu durumun onlarda kökleşip bir seciye haline geldiğini ve adeta bu niteliğin onları bir araya getirdiğini göstermek içindir.
وَقَدْ تَقَدَّمَ أَنَّ جَرَيَانَ وَصْفٍ أَوْ خَبَرٍ عَلَى لَفْظِ (قَوْمَ) يُؤْذِنُ بِأَنَّهُ مِنْ مُقَوِّمَاتِ قَوْمِيَّتِهِمْ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ فِي سُورَةِ
Bir vasfın veya haberin { قَوْمَ } lafzı üzerinden zikredilmesinin, onun topluluklarının kurucu unsurlarından olduğunu hissettirdiği daha önce geçmişti; nitekim Yüce Allah'ın Bakara Suresi'ndeki: { لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ }
الْبَقَرَةِ [١٦٤] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَما تُغْنِي الْآياتُ وَالنُّذُرُ عَنْ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ فِي سُورَة يُونُس [١٠١] .
[164] “...akleden bir topluluk için nice deliller vardır” ve Yûnus Suresi'ndeki: { وَما تُغْنِي الْآياتُ وَالنُّذُرُ عَنْ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ } [101] “Fakat ayetler ve uyarılar inanmayan bir topluluğa fayda vermez” buyruklarında olduğu gibi.
[١٠٨، ١٠٩]
[108, 109]
[سُورَة النَّحْل (١٦) : الْآيَات ١٠٨ إِلَى ١٠٩]
[Nahl Suresi (16), Ayetler 108-109]
أُولئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَسَمْعِهِمْ وَأَبْصارِهِمْ وَأُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ (١٠٨) لَا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْخاسِرُونَ (١٠٩)
{ أُولئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَسَمْعِهِمْ وَأَبْصارِهِمْ وَأُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ } (108) “İşte onlar, Allah'ın kalplerini, kulaklarını ve gözlerini mühürlediği kimselerdir. İşte onlar, gafillerin ta kendileridir.” { لَا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْخاسِرُونَ } (109) “Şüphesiz onlar ahirette de ziyana uğrayanların ta kendileridir.”
جُمْلَةٌ مُبَيِّنَةٌ لِجُمْلَةِ وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ [سُورَة النَّحْل: ١٠٧] بِأَنَّ حِرْمَانَهُمُ الْهِدَايَةَ بِحِرْمَانِهِمُ الِانْتِفَاعَ بِوَسَائِلِهَا: مِنَ النَّظَرِ الصَّادِقِ فِي دَلَائِلِ الْوَحْدَانِيَّةِ، وَمِنَ الْوَعْيِ لِدَعْوَةِ الرَّسُولِ ﷺ وَالْقُرْآنِ الْمُنَزَّلِ عَلَيْهِ، وَمِنْ ثَبَاتِ الْقَلْبِ عَلَى حِفْظِ مَا دَاخَلَهُ مِنَ الْإِيمَانِ، حَيْثُ انْسَلَخُوا مِنْهُ بَعْدَ أَنْ تَلَبَّسُوا بِهِ.
Bu cümle, Yüce Allah'ın: { وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ } [Nahl Suresi: 107] cümlesini açıklayıcıdır; yani onların hidayetten mahrum kalmaları, hidayetin vasıtalarından yararlanmaktan mahrum kalmaları sebebiyledir: Vahdaniyetin delillerine samimiyetle bakmaktan, Resul [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in davetini ve ona indirilen Kur'an'ı kavramaktan ve içine giren imanı koruma konusunda kalbin sebat göstermesinden mahrum kalmışlardır; nitekim ona büründükten sonra ondan sıyrılıp çıkmışlardır.
وَافْتِتَاحُ الْجُمْلَةِ بِاسْمِ الْإِشَارَةِ لِتَمْيِيزِهِمْ أَكْمَلَ تَمْيِيزٍ تَبْيِينًا لِمَعْنَى الصِّلَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ، وَهِيَ اتِّصَافُهُمْ بِالِارْتِدَادِ إِلَى الْكُفْرِ بَعْدَ الْإِيمَانِ بِالْقَوْلِ وَالِاعْتِقَادِ.
Cümlenin işaret ismiyle başlatılması, önceki sıla cümlesinin anlamını açıklamak üzere onları en mükemmel şekilde ayırt etmek içindir; o da onların söz ve inanç olarak imandan sonra küfre dönmekle nitelenmeleridir.
وَأَخْبَرَ عَنِ اسْمِ الْإِشَارَةِ بِالْمَوْصُولِ لِمَا فِيهِ مِنَ الْإِيمَاءِ إِلَى وَجْهِ بِنَاءِ الْحُكْمِ الْمُبَيَّنِ بِهَذِهِ الْجُمْلَةِ. وَهُوَ مَضْمُونُ جُمْلَةِ فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ [النَّحْل:
İşaret isminden ismi mevsûl ile haber verilmiştir; çünkü bu cümlede açıklanan hükmün bina edilme gerekçesine bir ima bulunmaktadır. Bu hüküm de { فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ } [Nahl:
١٠٦] .
106] cümlesinin içeriğidir.
وَالطَّبْعُ: مُسْتَعَارٌ لِمَنْعِ وُصُولِ الْإِيمَانِ وَأَدِلَّتِهِ، عَلَى طَرِيقَةِ تَشْبِيهِ الْمَعْقُولِ بِالْمَحْسُوسِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ مُفَصَّلًا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَعَلى سَمْعِهِمْ وَعَلى أَبْصارِهِمْ غِشاوَةٌ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٧] .
Tab' (mühürleme); akli olanın hissi olana benzetilmesi yoluyla imanın ve delillerinin ulaşmasının engellenmesi anlamında istiare edilmiştir. Bu husus, Bakara Suresi'ndeki: { خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَعَلى سَمْعِهِمْ وَعَلى أَبْصارِهِمْ غِشاوَةٌ } [7] “Allah onların kalplerini ve kulaklarını mühürlemiştir; gözlerinde de bir perde vardır” buyruğunda ayrıntılı olarak geçmişti.
وَجُمْلَةُ وَأُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ تَكْمِلَةٌ لِلْبَيَانِ، أَيِ الْغَافِلُونَ الْأَكْمَلُونَ فِي الْغَفْلَةِ، لِأَنَّ الْغَافِلَ الْبَالِغَ الْغَايَةَ يُنَافِي حَالَةَ الِاهْتِدَاءِ.
{ وَأُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ } cümlesi açıklamanın bir tamamlayıcısıdır; yani gafletin en ileri derecesinde olan gafillerdir; çünkü son noktaya ulaşmış gafil olma hali, hidayet bulma durumuna zıttır.
وَالْقَصْرُ قَصْرُ مَوْصُوفٍ عَلَى صِفَةٍ، وَهُوَ حَقِيقِيٌّ ادِّعَائِيٌّ يُقْصَدُ بِهِ الْمُبَالَغَةُ، لِعَدَمِ الِاعْتِدَادِ بِالْغَافِلِينَ غَيْرِهِمْ، لِأَنَّهُمْ بَلَغُوا الْغَايَةَ فِي الْغَفْلَةِ حَتَّى عُدَّ كُلُّ غَافِلٍ غَيْرِهِمْ كَمَنْ لَيْسَ بِغَافِلٍ. وَمِنْ هُنَا جَاءَ مَعْنَى الْكَمَالِ فِي الْغَفْلَةِ لَا مِنْ لَامِ التَّعْرِيفِ.
Buradaki kasr, mevsufun sıfata kasrıdır ve mübalağa kastıyla yapılmış hakiki iddiî bir kasrdır; zira onların dışındaki gafillere itibar edilmemiştir, çünkü onlar gaflette son noktaya ulaşmışlardır, öyle ki onların dışındaki her gafil adeta gafil değilmiş gibi sayılmıştır. Gafletteki kemal (en ileri derece) anlamı da harf-i tariften değil, buradan gelmektedir.
وَجُمْلَةُ لَا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْخاسِرُونَ وَاقِعَةٌ مَوْقِعَ النَّتِيجَةِ لِمَا قَبْلَهَا، لِأَنَّ مَا قَبْلَهَا صَارَ كَالدَّلِيلِ عَلَى مَضْمُونِهَا، وَلِذَلِكَ افْتُتِحَتْ بِكَلِمَةِ نَفْيِ الشَّكِّ.
{ لَا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْخاسِرُونَ } cümlesi, kendisinden önceki ifadelerin bir neticesi konumundadır; çünkü öncesi, bu cümlenin içeriğine bir delil gibi olmuştur. Bu sebeple de şüpheyi nefyeden bir kelimeyle başlatılmıştır.
فَإِنَّ لَا جَرَمَ بِمَعْنَى (لَا مَحَالَةَ) أَوْ (لَا بُدَّ) . وَقَدْ تَقَدَّمَ آنِفًا فِي هَذِهِ السُّورَةِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَا جَرَمَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ وَتَقَدَّمُ بَسْطُ تَفْسِيرِهَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ فِي سُورَةِ هُودٍ [٢٢] .
Zira { لَا جَرَمَ } ifadesi, (şüphesiz/kuşkusuz) veya (kesinlikle) anlamındadır. Bu surede az önce Yüce Allah'ın: { لَا جَرَمَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ } “Şüphesiz Allah, onların gizlediklerini de açığa vurduklarını da bilir” buyruğunda geçmişti; geniş tefsiri ise Hûd Suresi'ndeki: { لَا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ } [22] “Şüphesiz onlar ahirette en çok ziyana uğrayanların ta kendileridir” buyruğunda geçmişti.
وَالْمَعْنَى: أَنَّ خَسَارَتَهُمْ هِيَ الْخَسَارَةُ، لِأَنَّهُمْ أَضَاعُوا النَّعِيمَ إِضَاعَةً أَبَدِيَّةً.
Anlam şudur: Onların uğradığı ziyan, asıl ziyandır; çünkü nimeti ebedi bir şekilde zayi etmişlerdir.
وَيَجْرِي هَذَا الْمَعْنَى عَلَى كِلَا الْوَجْهَيْنِ المتقدّمين فِي مَا صدق (مَنْ) مِنْ قَوْلِهِ: مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ [سُورَة النَّحْل: ١٠٦] الْآيَةَ.
Bu anlam, { مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ } [Nahl Suresi: 106] ayetindeki { مَنْ } lafzının kapsamı hakkında daha önce geçen her iki veche göre de geçerlidir.
وَوَقَعَ فِي سُورَةِ هُودٍ [٢٢] هُمُ الْأَخْسَرُونَ، وَوَقَعَ هُنَا هُمُ الْخاسِرُونَ لِأَنَّ آيَةَ سُورَةِ هُودٍ [٢١] تَقَدَّمَهَا أُولئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ
Hûd Suresi'nde [22] { هُمُ الْأَخْسَرُونَ } [en çok ziyana uğrayanlar] ifadesi yer almışken burada { هُمُ الْخاسِرُونَ } [ziyana uğrayanlar] ifadesi yer almıştır; çünkü Hûd Suresi'ndeki ayetten önce [21] { أُولئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ } “İşte onlar kendilerini ziyana uğratanlardır ve uydurdukları şeyler de kendilerinden kaybolup gitmiştir” [ayeti] geçmiştir
، فَكَانَ الْمَقْصُودُ بَيَان أَن خَسَارَتِهِمْ فِي الْآخِرَةِ أَشَدَّ مِنْ خَسَارَتِهِمْ فِي الدُّنْيَا.
ve oradaki maksat onların ahiretteki ziyanlarının dünyadaki ziyanlarından daha şiddetli olduğunu beyan etmek olmuştur.
[سُورَة النَّحْل (١٦) : آيَة ١١٠]
[Nahl Suresi (16), Ayet 110]
ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا فُتِنُوا ثُمَّ جاهَدُوا وَصَبَرُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١١٠)
{ ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا فُتِنُوا ثُمَّ جاهَدُوا وَصَبَرُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحِيمٌ } (110) “Sonra şüphesiz Rabbin, eziyete uğratıldıktan sonra hicret eden, ardından da cihad edip sabredenlerin yanındadır; şüphesiz Rabbin bundan sonra da elbette çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمانِهِ إِلَى قَوْلِهِ: هُمُ الْخاسِرُونَ [سُورَة النَّحْل: ١٠٦- ١٠٩] .
{ مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمانِهِ } [Nahl Suresi: 106-109] ayetinden { هُمُ الْخاسِرُونَ } buyruğuna kadar olan cümleye atıftır.
وَ (ثُمَّ) لِلتَّرْتِيبِ الرُّتْبِيِّ، كَمَا هُوَ شَأْنُهَا فِي عَطْفِهَا الْجُمَلَ. وَذَلِكَ أَنَّ مَضْمُون هَذِه الجلة الْمَعْطُوفَةِ أَعْظَمُ رُتْبَةً مِنَ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهَا، إِذْ لَا أَعْظَمَ مِنْ رِضَى اللَّهِ تَعَالَى كَمَا قَالَ
Cümleleri birbirine bağlarken genel işlevi olduğu üzere buradaki (ثُمَّ) [edatı], rütbe bakımından sıralama (tertib-i rütbî) bildirmektedir. Çünkü bu matuf cümlenin içeriği, matufun aleyhten rütbece daha üstündür; zira Yüce Allah'ın rızasından daha üstün bir mertebe yoktur. Nitekim Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur:
تَعَالَى: وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ [سُورَة آل عمرَان: ١٥] .
{ وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ } [Âl-i İmrân: 15] “Allah'ın rızası ise en büyüktür.”
وَالْمُرَادُ بِ «الَّذِينَ هَاجَرُوا» الْمُهَاجِرُونَ إِلَى الْحَبَشَةِ الَّذِينَ أَذِنَ لَهُمُ النَّبِيءُ ﷺ بِالْهِجْرَةِ لِلتَّخَلُّصِ مِنْ أَذَى الْمُشْرِكِينَ. وَلَا يَسْتَقِيمُ معنى الْهِجْرَة هُنَا إِلَّا لِهَذِهِ الْهِجْرَةِ إِلَى أَرْضِ الْحَبَشَةِ.
“Hicret edenler” (الَّذِينَ هَاجَرُوا) ifadesiyle kastedilenler, müşriklerin eziyetinden kurtulmak için Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendilerine hicret etme izni verdiği Habeşistan muhacirleridir. Burada hicretin anlamı ancak Habeşistan topraklarına yapılan bu hicretle tam olarak bağdaşır.
قَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: «فَلَمَّا رَأَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَا يُصِيبُ أَصْحَابَهُ مِنَ الْبَلَاءِ وَمَا هُوَ فِيهِ مِنَ الْعَافِيَةِ بِمَكَانِهِ مِنَ اللَّهِ وَمِنْ عَمِّهِ أَبِي طَالِبٍ، وَأَنَّهُ لَا يَقْدِرُ عَلَى أَنْ يَمْنَعَهُمْ مِمَّا هُمْ فِيهِ مِنَ الْبَلَاءِ، قَالَ لَهُمْ: لَوْ خَرَجْتُمْ إِلَى أَرْضِ الْحَبَشَةِ فَإِنَّ بِهَا مَلِكًا لَا يُظْلَمُ عِنْدَهُ أَحَدٌ، وَهِيَ أَرْضُ صِدْقٍ حَتَّى يَجْعَلَ اللَّهُ لَكُمْ فَرَجًا مِمَّا أَنْتُمْ فِيهِ، فَخَرَجَ عِنْدَ ذَلِكَ الْمُسْلِمُونَ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ إِلَى أَرْضِ الْحَبَشَةِ مَخَافَةَ الْفِتْنَةِ وَفِرَارًا بِدِينِهِمُ»
İbn İshâk şöyle demiştir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, ashabının başına gelen musibetleri; kendisinin ise Allah katındaki konumu ve amcası Ebû Tâlib sayesinde afiyette olduğunu, [buna rağmen] onları maruz kaldıkları bu musibetlerden korumaya güç yetiremediğini görünce onlara şöyle buyurdu: ‘Keşke Habeşistan topraklarına çıksanız; zira orada maiyetinde hiç kimseye zulmedilmeyen bir hükümdar vardır ve orası, Allah içinde bulunduğunuz bu durumdan size bir çıkış yolu ihsan edinceye kadar bir doğruluk/güven yurdudur.’ Bunun üzerine Resûlullah'ın ashabından olan Müslümanlar, fitne korkusuyla ve dinlerini kurtarmak amacıyla Habeşistan topraklarına hicret ettiler.”