اه.
[Alıntı sonu].
فَإِنَّ اللَّهَ لَمَّا ذَكَرَ الَّذِينَ آمَنُوا وَصَبَرُوا عَلَى الْأَذَى وَعَذَرَ الَّذِينَ اتَّقَوْا عَذَابَ الْفِتْنَةِ بِأَنْ قَالُوا كَلَامَ الْكُفْرِ بِأَفْوَاهِهِمْ وَلَكِنَّ قُلُوبَهُمْ مُطَمْئِنَّةٌ بِالْإِيمَانِ ذَكَرَ فَرِيقًا آخَرَ فَازُوا بِفِرَارٍ مِنَ الْفِتْنَةِ، لِئَلَّا يَتَوَهَّمُ مُتَوَهِّمٌ أَنَّ بُعْدَهُمْ عَنِ النَّبِيءِ ﷺ فِي تِلْكَ الشدّة يوهن جَامِعَة الْمُسْلِمِينَ فَاسْتَوْفَى ذِكْرَ فِرَقِ الْمُسْلِمِينَ كُلِّهَا. وَقَدْ أَوْمَأَ إِلَى حَظِّهِمْ مِنَ الْفَضْلِ بِقَوْلِهِ: هاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا فُتِنُوا، فَسَمَّى عَمَلَهُمْ هِجْرَةً.
Nitekim Allah Teâlâ, iman edip eziyete sabredenleri ve fitne azabından korunmak amacıyla dilleriyle küfür sözü söyleseler de kalpleri imanla dopdolu olan kimseleri mazur kıldığını zikrettikten sonra; o zorluk döneminde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den uzak kalmalarının Müslümanların birliğini zayıflatacağı vehmine kimsenin kapılmaması için, fitneden kaçıp hicret ederek kurtuluşa eren diğer bir zümreyi zikretmiş ve böylece Müslümanların bütün fırkalarını eksiksiz olarak anmıştır. { هاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا فُتِنُوا } “işkenceye uğratıldıktan sonra hicret eden” buyruğuyla da onların faziletteki paylarına işaret etmiş ve onların bu amelini “hicret” olarak isimlendirmiştir.
وَهَذَا الِاسْمُ فِي مُصْطَلَحِ الْقُرْآنِ يَدُلُّ عَلَى مُفَارَقَةِ الْوَطَنِ لِأَجْلِ الْمُحَافَظَةِ عَلَى الدِّينِ، كَمَا حُكِيَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ- ﵇ وَقالَ إِنِّي مُهاجِرٌ إِلى رَبِّي [سُورَة العنكبوت:
Bu isim Kur'an ıstılahında, dini muhafaza etmek amacıyla vatanı terk etmeyi ifade eder; nitekim İbrâhim aleyhisselâm'dan naklen şöyle buyrulmuştur: { وَقالَ إِنِّي مُهاجِرٌ إِلى رَبِّي } [Ankebût Suresi:
٢٦] . وَقَالَ فِي الْأَنْصَارِ «يُحِبُّونَ مَنْ هَاجَرَ إِلَيْهِمْ» ، أَيِ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ فَارَقُوا مَكَّةَ.
26] “Ve [İbrâhim]: Doğrusu ben Rabbime hicret ediyorum, dedi.” Ensar hakkında da: { يُحِبُّونَ مَنْ هَاجَرَ إِلَيْهِمْ } “Kendilerine hicret edenleri severler”, yani Mekke'yi terk eden müminleri severler buyurmuştur.
وَسَمَّى مَا لَقَوْهُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ فِتْنَةً. وَالْفِتْنَةُ: الْعَذَابُ وَالْأَذَى الشَّدِيدُ الْمُتَكَرِّرُ الَّذِي لَا يَتْرُكُ لِمَنْ يَقَعُ بِهِ صَبْرًا وَلَا رَأْيًا، قَالَ تَعَالَى: يَوْمَ هُمْ عَلَى
Müşriklerden gördükleri muameleyi ise “fitne” olarak isimlendirmiştir. Fitne (الْفِتْنَةُ); maruz kalan kimsede ne sabır ne de sağlıklı bir muhakeme bırakan azap ve şiddetli, mükerrer eziyettir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { يَوْمَ هُمْ عَلَى
النَّارِ يُفْتَنُونَ ذُوقُوا فِتْنَتَكُمْ [سُورَة الذاريات: ١٤] ، وَقَالَ: إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ [سُورَة البروج:
النَّارِ يُفْتَنُونَ ذُوقُوا فِتْنَتَكُمْ } [Zâriyât Suresi: 13-14] “O gün onlar ateş üzerinde azaba uğratılırlar. Tadın azabınızı!” ve şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ [Bürûc Suresi:
١٠] . وَتَقَدَّمَ بَيَانُهَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٩١] . أَيْ فَقَدْ نَالَهُمُ الْأَذَى فِي اللَّهِ.
10] } “Şüphesiz mümin erkeklerle mümin kadınlara işkence edenler...”. Bunun açıklaması Bakara Suresi'ndeki: { وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ } [191] “Fitne, öldürmekten daha beterdir” buyruğunda geçmişti. Yani Allah uğrunda kendilerine eziyet dokunmuştur.
وَالْمُجَاهَدَةُ: الْمُقَاوَمَةُ بِالْجُهْدِ، أَيِ الطَّاقَةِ.
Mücahede (الْمُجَاهَدَةُ); cehd (جُهْد), yani tüm gücü sarf ederek karşı koymak demektir.
وَالْمُرَادُ بِالْمُجَاهَدَةِ هُنَا دِفَاعُهُمُ الْمُشْرِكِينَ عَنْ أَنْ يَرُدُّوهُمْ إِلَى الْكُفْرِ.
Buradaki mücahededen maksat ise, müşriklerin kendilerini yeniden küfre döndürme çabalarına karşı direnmeleridir.
وَهَاتَانِ الْآيَتَانِ مَكِّيَّتَانِ نَازِلَتَانِ قَبْلَ شَرْعِ الْجِهَادِ الَّذِي هُوَ بِمَعْنَى قِتَالِ الْكُفَّارِ لِنَصْرِ الدِّينِ.
Bu iki ayet Mekkî olup, dine yardım etmek maksadıyla kâfirlerle savaşmak anlamına gelen cihat hükmü meşru kılınmadan önce inmiştir.
وَالصَّبْرُ: الثَّبَاتُ عَلَى تَحَمُّلِ الْمَكْرُوهِ وَالْمَشَاقِّ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٤٥] .
Sabır (الصَّبْرُ); hoşa gitmeyen durumlara ve güçlüklere tahammül göstermekte sebat etmektir. Bunun açıklaması Bakara Suresi'ndeki: { وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ } [45] “Sabır ve namazla yardım dileyin” buyruğunda geçmişti.
وَأَكَّدَ الْخَبَرَ بِحرف التوكيد وبالتوكيد اللَّفْظِيِّ لِتَحْقِيقِ الْوَعْدِ، وَالِاهْتِمَامُ يَدْفَعُ النَّقِيصَةَ عَنْهُمْ فِي الْفَضْلِ.
Vaadin kesinliğini vurgulamak ve onların faziletine dair gelebilecek her türlü eksiklik vehmini bertaraf etmeye verilen önemi göstermek üzere haber cümlesi, tekit harfi ve lafzî tekit ile pekiştirilmiştir.
وَيَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ مَا
Buna şu rivayet de delalet etmektedir:
فِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» : أَنَّ أَسْمَاءَ بِنْتَ عُمَيْسٍ، وَهِيَ مِمَّنْ قَدِمَ مِنْ أَرْضِ الْحَبَشَةِ، دَخَلَتْ عَلَى حَفْصَةَ فَدخل عمر عَلَيْهِمَا فَقَالَ لَهَا: سَبَقْنَاكُمْ بِالْهِجْرَةِ فَنَحْنُ أَحَقُّ بِرَسُولِ اللَّهِ مِنْكُمْ، فَغَضِبَتْ أَسْمَاءُ وَقَالَتْ: كَلَّا وَاللَّهِ، كُنْتُمْ مَعَ النَّبِيءِ يُطْعِمُ جَائِعَكُمْ وَيَعِظُ جَاهِلَكُمْ، وَكُنَّا فِي أَرْضِ الْبَعْدَاءِ الْبَغْضَاءِ بِالْحَبَشَةِ وَنَحْنُ كُنَّا نَؤْذَى وَنَخَافُ، وَذَلِكَ فِي اللَّهِ وَرَسُولِهِ، وَايْمُ اللَّهِ لَا أَطْعَمُ طَعَامًا وَلَا أَشْرَبُ شَرَابًا حَتَّى أَذْكُرَ مَا قُلْتَ لِرَسُولِ اللَّهِ، فَلَمَّا جَاءَ النَّبِيءُ ﷺ بَيْتَ حَفْصَةَ قَالَتْ أَسْمَاءُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ عُمَرَ قَالَ كَذَا وَكَذَا، قَالَ: فَمَا قُلْتِ لَهُ؟ قَالَتْ: قُلْتُ لَهُ كَذَا وَكَذَا، قَالَ: «لَيست بِأَحَقَّ بِي مِنْكُمْ وَلَهُ وَلِأَصْحَابِهِ هِجْرَةٌ وَاحِدَةٌ وَلَكُمْ أَنْتُمْ أَهْلَ السَّفِينَةِ هِجْرَتَانِ»
Sahîh-i Buhârî'de geçtiğine göre, Habeşistan'dan dönenlerden olan Esmâ bint Umeys, Hafsa'nın yanına girmişti. O esnada Ömer yanlarına girdi ve Esmâ'ya: “Biz hicrette sizi geçtik; dolayısıyla Resûlullah'a yakın olmaya sizden daha layığız” dedi. Bunun üzerine Esmâ öfkelenerek şöyle dedi: “Hayır, vallahi öyle değil! Siz Resûlullah'ın yanındaydınız; o aç olanınızı doyuruyor, cahil olanınıza öğüt veriyordu. Biz ise Habeşistan'da, uzak ve düşman bir diyardaydık. Bizler eziyet görüyor ve korku çekiyorduk; bütün bunlar da Allah ve Resûlü uğrundaydı. Allah'a yemin ederim ki, bu söylediklerini Resûlullah'a iletinceye kadar ne bir lokma yerim ne de bir şey içerim!” Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Hafsa'nın evine gelince Esmâ: “Ey Allah'ın Resûlü! Ömer şöyle şöyle söyledi” dedi. Resûlullah: “Sen ona ne dedin?” buyurdu. Esmâ da: “Ona şöyle şöyle dedim” karşılığını verdi. Resûlullah [şöyle] buyurdu: «O, bana sizden daha layık değildir. Onun ve arkadaşlarının tek bir hicreti vardır; siz gemi halkının ise iki hicreti vardır.»
. وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ: لِلَّذِينَ هاجَرُوا مُتَعَلِّقٌ بِ «غَفُورٌ» مُقَدَّمٌ عَلَيْهِ لِلِاهْتِمَامِ. وَأُعِيدَ إِنَّ رَبَّكَ ثَانِيًا لِطُولِ الْفَصْلِ بَيْنَ اسْمِ إِنَّ وَخَبَرِهَا الْمُقْتَرِنِ بِلَامِ الِابْتِدَاءِ مَعَ إِفَادَةِ التَّأْكِيدِ اللَّفْظِيِّ.
{ لِلَّذِينَ هاجَرُوا } ifadesindeki lâm harf-i cerri { غَفُورٌ } lafzına mütealliktir ve önemine binaen öne geçirilmiştir. İsim cümlesini pekiştiren { إِنَّ } edatının ismi ile ibtida lâmı almış olan haberi arasındaki fasılanın uzaması sebebiyle { إِنَّ رَبَّكَ } ifadesi ikinci kez tekrar edilmiş ve bu sayede lafzî tekit de sağlanmıştır.
وَتَعْرِيفُ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ الَّذِي هُوَ اسْمُ إِنَّ بِطَرِيقِ الْإِضَافَةِ دُونَ العلمية لما يومىء إِلَيْهِ إِضَافَةُ لَفْظِ (رَبَّ) إِلَى ضَمِيرِ النَّبِيءِ مِنْ كَوْنِ الْمَغْفِرَةِ وَالرَّحْمَةِ لِأَصْحَابِهِ كَانَتْ لِأَنَّهُمْ أُوذُوا لِأَجْلِ اللَّهِ وَلِأَجْلِ النَّبِيءِ ﷺ فَكَانَ إِسْنَادُ الْمَغْفِرَةِ إِلَى اللَّهِ بِعُنْوَانِ كَوْنِهِ رَبَّ مُحَمَّد ﷺ حَاصِلا بأسلوب يَدُلُّ عَلَى الذَّاتِ الْعَلِيَّةِ وَعَلَى الذَّاتِ الْمُحَمَّدِيَّةِ.
{ إِنَّ } edatının ismi olan müsnedün ileyhin özel isim yerine izafet yoluyla marife kılınması; (رَبَّ) lafzının Peygamber'in zamirine muzaf kılınmasının ima ettiği şu nükteden dolayıdır: Ashabına yönelik mağfiret ve rahmet, onların Allah ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem uğrunda eziyet görmüş olmalarındandır. Dolayısıyla mağfiretin Allah'a, O'nun Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in Rabbi olması sıfatıyla isnat edilmesi, hem Zât-ı Âlî'ye hem de Zât-ı Muhammedî'ye delalet eden bir üslupla gerçekleşmiştir.
وَهَذَا مِنْ أَدَقِّ لَطَائِفِ الْقُرْآنِ فِي قَرْنِ اسْمِ النَّبِيءِ بِاسْمِ اللَّهِ بِمُنَاسَبَةِ هَذَا الْإِسْنَادِ بِخُصُوصِهِ.
Bu durum, özellikle bu isnat münasebetiyle Peygamber'in isminin Allah'ın ismiyle birlikte anılmasındaki Kur'an latifelerinin en incelerindendir.
وَضَمِيرُ مِنْ بَعْدِها عَائِدٌ إِلَى الْهِجْرَةِ الْمُسْتَفَادَةِ مِنْ هاجَرُوا، أَوْ إِلَى الْمَذْكُورَاتِ: مِنْ هِجْرَةٍ وَفِتْنَةٍ وَجِهَادٍ وَصَبْرٍ، أَوْ إِلَى الْفِتْنَةِ الْمَأْخُوذَةِ مَنْ فُتِنُوا. وَكُلِّ تِلْكَ الِاحْتِمَالَاتِ تُشِيرُ إِلَى أَنَّ الْمَغْفِرَةَ وَالرَّحْمَةَ لَهُمْ جَزَاءٌ عَلَى بَعْضِ تِلْكَ الْأَفْعَالِ أَوْ كُلِّهَا.
{ مِنْ بَعْدِها } ifadesindeki zamir, { هاجَرُوا } fiilinden anlaşılan hicrete; yahut hicret, fitne, cihat ve sabır olarak zikredilen hususların tamamına; ya da { فُتِنُوا } fiilinden türeyen fitneye racidir. Bu ihtimallerin tümü de onlar için söz konusu olan mağfiret ve rahmetin, bu amellerin bir kısmının veya tamamının karşılığı olduğuna işaret eder.
وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ فُتِنُوا- بِفَتْحِ الْفَاءِ وَالتَّاءِ- عَلَى الْبِنَاءِ لِلْفَاعِلِ، وَهِيَ لُغَةٌ فِي افْتَتَنَ،
İbn Âmir, { فُتِنُوا } kelimesini -fe ve te harflerinin fethasıyla- (فَتَنُوا) şeklinde mâlûm sîgasıyla okumuştur; bu da (افْتَتَنَ) kalıbının bir lügatidir
بِمَعْنَى وَقَعَ فِي الْفِتْنَة.
ve fitneye düştü anlamına gelir.
[سُورَة النَّحْل (١٦) : آيَة ١١١]
[Nahl Suresi (16), Ayet 111]
يَوْمَ تَأْتِي كُلُّ نَفْسٍ تُجادِلُ عَنْ نَفْسِها وَتُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (١١١)
{ يَوْمَ تَأْتِي كُلُّ نَفْسٍ تُجادِلُ عَنْ نَفْسِها وَتُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ } (111) “O gün herkes kendi nefsi için mücadele ederek gelir; herkese yaptığının karşılığı tastamam ödenir ve onlara asla haksızlık edilmez.”
يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ هَذَا اسْتِئْنَافًا وَتَذْيِيلًا بِتَقْدِيرِ: اذْكُرْ يَوْمَ تَأْتِي كُلُّ نَفْسٍ تُجَادِلُ عَنْ نَفْسِهَا، وَقَعَ عَقِبَ التَّحْذِيرِ وَالْوَعِيدِ وَعِيدًا لِلَّذِينِ أُنْذِرُوا وَوَعْدًا لِلَّذِينِ بُشِّرُوا.
Bu ayetin; sakındırma ve tehdidin hemen ardından gelerek uyarılanlar için bir tehdit, müjdelenenler için ise bir vaat olmak üzere [Ey Muhammed], “Herkesin kendi nefsi için mücadele ederek geleceği günü hatırla” takdiriyle bir istînâf ve tezyîl olması caizdir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُتَّصِلًا بِقَوْلِهِ: إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحِيمٌ [سُورَة النَّحْل:
Ayrıca [önceki ayette geçen] { إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحِيمٌ } [Nahl Suresi:
١١٠] ، فَيَكُونُ انْتِصَابُ يَوْمَ تَأْتِي كُلُّ نَفْسٍ عَلَى الظَّرْفِيَّةِ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ، أَيْ يَغْفِرُ لَهُمْ وَيَرْحَمُهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِحَيْثُ لَا يَجِدُونَ أَثَرًا لِذُنُوبِهِمُ الَّتِي لَا يَخْلُو
110] buyruğuyla irtibatlı olması da caizdir. Bu takdirde { يَوْمَ تَأْتِي كُلُّ نَفْسٍ } ifadesinin mansubiyeti, { لَغَفُورٌ رَحِيمٌ } lafzının zarfı olmasına dayanır; yani kıyamet gününde insanların çoğunun uzak kalamadığı günahlarının hiçbir izini görmeyecekleri ve o gün Allah'tan bir rahmete kavuşacakları şekilde onları bağışlar ve onlara merhamet eder demektir.
عَنْهَا غَالِبُ النَّاسِ وَيَجِدُونَ رَحْمَةً مِنَ اللَّهِ بِهِمْ يَوْمَئِذٍ. فَهَذَا الْمَعْنَى هُوَ مُقْتَضَى الْإِتْيَانِ بِهَذَا الظَّرْفِ.
İşte bu zarfın getirilmesinin gerektirdiği mana budur.
وَالْمُجَادَلَةُ: دِفَاعٌ بِالْقَوْلِ لِلتَّخَلُّصِ مِنْ تَبِعَةِ فِعْلٍ. وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تُجادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتانُونَ أَنْفُسَهُمْ
Mücadele (الْمُجَادَلَةُ); bir fiilin sorumluluğundan kurtulmak için sözle savunma yapmaktır. Bunun açıklaması Nisâ Suresi'ndeki: { وَلا تُجادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتانُونَ أَنْفُسَهُمْ }
فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [١٠٧] .
[107] “Kendilerine hainlik edenleri savunma” ayetinde geçmişti.
وَالنَّفْسُ الْأَوَّلُ: بِمَعْنَى الذَّاتِ وَالشَّخْصِ كَقَوْلِهِ: أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ سُورَة الْمَائِدَة [٤٥] . والنّفس الثَّانِيَةِ مَا بِهِ الشَّخْصُ شَخْصٌ فَالِاخْتِلَافُ بَيْنَهُمَا بِالِاعْتِبَارِ كَقَوْلِ أَعْرَابِيٍّ قَتَلَ أَخُوهُ ابْنًا لَهُ (مِنَ الْحَمَاسَةِ) :
İlk nefis (النَّفْسُ); Mâide Suresi'ndeki [45] { أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ } “Cana can” buyruğunda olduğu gibi zât ve şahıs anlamındadır. İkinci nefis ise şahsı şahıs kılan hakikattir; dolayısıyla aralarındaki fark itibarîdir. Nitekim kardeşi oğlunu öldüren bir bedevinin şu beytinde olduğu gibidir (el-Hamâse'den):
أَقُولُ لِلنَّفْسِ تَأْسَاءً وَتَسْلِيَةً ... إِحْدَى يَدَيَّ أَصَابَتْنِي وَلَمْ تُرِدْ
Nefsime sabır ve teselli için diyorum ki: İki elimden biri bana vurdu ama [aslında] kastetmedi.
وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٤٤] .
Bu husus Bakara Suresi'ndeki: { وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ } [44] “Kendinizi unutuyor musunuz?” buyruğunda da geçmişti.
وَذَلِكَ أَنَّ الْعَرَبَ يَسْتَشْعِرُونَ لِلْإِنْسَانِ جُمْلَةً مُرَكَّبَةً مِنْ جَسَدٍ وَرُوحٍ فَيُسَمُّونَهَا النَّفْسَ، أَيِ الذَّاتَ وَهِيَ مَا يُعَبِّرُ عَنْهُ الْمُتَكَلِّمُ بِضَمِيرِ (أَنَا) ، وَيَسْتَشْعِرُونَ لِلْإِنْسَانِ قُوَّةً بَاطِنِيَّةً بِهَا إِدْرَاكُهُ وَيُسَمُّونَهَا نَفْسًا أَيْضًا. وَمِنْهُ أَخَذَ عُلَمَاءُ الْمَنْطِقِ اسْمَ النَّفْسِ النَّاطِقَةِ.
Bunun sebebi şudur: Araplar insanı beden ve ruhtan mürekkep bir bütün olarak idrak eder ve buna “nefis”, yani şahsın (ben) zamiriyle ifade ettiği zât derler; ayrıca insanda idrakin gerçekleştiği bâtınî bir kuvveti de idrak eder ve ona da “nefis” adını verirler. Mantık âlimlerinin “en-nefsü'n-nâtıka” (düşünen nefis) tabiri de buradan alınmıştır.
وَالْمَعْنَى: يَأْتِي كُلُّ أَحَدٍ يُدَافِعُ عَنْ ذَاتِهِ، أَيْ يُدَافِعُ بِأَقْوَالِهِ لِيَدْفَعَ تَبَعَاتِ أَعْمَالِهِ.
Mana şudur: Herkes kendi zâtını savunarak, yani işlediği amellerin vebalini savuşturmak maksadıyla sözlü savunma yaparak gelir.
فَفَاعِلُ الْمُجَادَلَةِ وَمَا هُوَ فِي قُوَّةٍ مَفْعُولِهِ شَيْءٌ وَاحِدٌ. وَهَذَا قَرِيبٌ مِنْ وُقُوعِ الْفَاعِلِ وَالْمَفْعُولِ شَيْئًا وَاحِدًا فِي أَفْعَالِ الظَّنِّ وَالدُّعَاءِ، بِكَثْرَةٍ مِثْلُ: أَرَانِي فَاعِلًا كَذَا، وَقَوْلُهُمْ عَدِمْتَنِي وَفَقَدْتَنِي، وَبِقِلَّةٍ فِي غَيْرِ ذَلِكَ مَعَ الْأَفْعَالِ نَحْوَ قَوْلِ امْرِئِ الْقَيْسِ:
Dolayısıyla mücadelenin faili ile mefulü konumunda olan şey aynı zâttır. Bu durum; zann ve dua fiillerinde fail ile mefulün aynı şey olması durumuna çok yakındır; nitekim (أَرَانِي فَاعِلًا كَذَا) [kendimi şöyle yaparken görüyorum] ve Arapların (عَدِمْتَنِي) [kendimi kaybedeyim] ve (فَقَدْتَنِي) [yok olayım] sözlerinde çokça görülür; diğer fiillerde ise az da olsa bulunur, nitekim İmruü’l-Kays şöyle demiştir:
قَدْ بَتُّ أَحْرُسُنِي وَحْدِي وَيَمْنَعُنِي ... صَوْتُ السِّبَاعِ بِهِ يَضْبَحْنَ وَالْهَامِ
Geceyi tek başıma kendimi bekleyerek geçirdim; yırtıcı hayvanların ve baykuşların sesleri ise beni uykudan alıkoyuyordu.
وتُوَفَّى تُعْطَى شَيْئًا وَافِيًا، أَيْ كَامِلًا غَيْرَ مَنْقُوصٍ، وَمَا عَمِلَتْ مَفْعُولٌ ثَانٍ
{ تُوَفَّى } ifadesi bir şeyin tastamam, yani eksiksiz ve tam olarak verilmesi demektir. { مَا عَمِلَتْ } ise { تُوَفَّى } fiilinin ikinci mefulüdür
لِ تُوَفَّى، وَهُوَ عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ تَقْدِيرُهُ: جَزَاءُ مَا عَمِلَتْ، أَيْ مِنْ ثَوَابٍ أَوْ عِقَابٍ، وَإِظْهَارُ كُلِّ نَفْسٍ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ لِتَكُونَ الْجُمْلَةُ مُسْتَقِلَّةً فَتَجْرِي مَجْرَى الْمَثَلِ.
ve takdiri “yaptığı amelin karşılığı” -yani sevap veya ceza- şeklinde olan bir muzafın hazfi iledir. Cümlenin bağımsız hale gelip darbımesel hükmünü kazanması için zamir makamında { كُلُّ نَفْسٍ } ifadesi açıkça zikredilmiştir (ızhâr).
وَالظُّلْمُ: الِاعْتِدَاءُ عَلَى الْحَقِّ. وَأُطْلِقَ هُنَا عَلَى مُجَاوَزَةِ الْحَدِّ الْمُعَيَّنِ لِلْجَزَاءِ فِي الشَّرِّ وَالْإِجْحَافِ عَنْهُ فِي الْخَيْرِ، لِأَنَّ اللَّهَ لَمَّا عَيَّنَ الْجَزَاءَ عَلَى الشَّرِّ وَوَعَدَ بِالْجَزَاءِ عَلَى الْخَيْرِ صَارَ ذَلِكَ كَالْحَقِّ لِكُلِّ فَرِيقٍ. وَالْعِلْمُ بِمَرَاتِبِ هَذَا التَّحْدِيدِ مُفَوَّضٌ لِلَّهِ تَعَالَى: وَلا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَداً [سُورَة الْكَهْف: ٤٩] .
Zulüm (الظُّلْمُ); hakka tecavüz etmektir. Burada ise şer konusunda belirlenmiş ceza sınırını aşmak, hayır konusunda ise hakkı olan mükâfatı kısmak anlamında kullanılmıştır; zira Allah kötülüğe karşılık cezayı belirleyip iyiliğe karşılık mükâfat vadettiğinde, bu durum her bir zümre için kazanılmış bir hak mesabesinde olmuştur. Bu sınırlandırmanın mertebelerini bilmek ise Yüce Allah'a aittir: { وَلا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَداً } [Kehf Suresi: 49] “Rabbin hiç kimseye zulmetmez.”
وضميرا وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ عَائِدَانِ إِلَى كُلِّ نَفْسٍ بِحَسَبِ الْمَعْنَى، لِأَنَّ كُلُّ نَفْسٍ يَدُلُّ عَلَى جَمْعٍ مِنَ النُّفُوسِ.
{ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ } ifadesindeki iki zamir, mana bakımından { كُلُّ نَفْسٍ } lafzına racidir; zira { كُلُّ نَفْسٍ } ifadesi nefisler topluluğuna delalet eder.
وَزِيَادَةُ هَذِهِ الْجُمْلَةِ لِلتَّصْرِيحِ بِمَفْهُومِ وَتُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ، لِأَنَّ تَوْفِيَةَ الْجَزَاءِ عَلَى الْعَمَلِ تَسْتَلْزِمُ كَوْنَ تِلْكَ التَّوْفِيَةِ عَدْلًا، فَصَرَّحَ بِهَذَا اللَّازِمِ بِطَرِيقَةِ نَفْيِ ضِدِّهِ وَهُوَ نَفْيُ الظُّلْمِ عَنْهُمْ، وَلِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ الْعَدْلَ مِنْ صِفَاتِ اللَّهِ تَعَالَى. وَحَصَلَ مَعَ ذَلِكَ تَأْكِيدُ الْمَعْنى الأول.
Bu cümlenin ziyade kılınması, { وَتُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ } ifadesinin mefhumunu sarahaten belirtmek içindir; çünkü amelin karşılığının tastamam verilmesi, bu ödemenin adaletle olmasını iktiza eder. Dolayısıyla bu gereklilik, zıddının nefyi yoluyla -yani onlardan zulmün nefyedilmesiyle- sarahaten ifade edilmiş ve adaletin Yüce Allah'ın sıfatlarından olduğuna dikkat çekilmiştir. Bununla birlikte ilk mananın teyidi de hâsıl olmuştur.
[سُورَة النَّحْل (١٦) : آيَة ١١٢]
[Nahl Suresi (16), Ayet 112]
وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً قَرْيَةً كانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً يَأْتِيها رِزْقُها رَغَداً مِنْ كُلِّ مَكانٍ فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ فَأَذاقَهَا اللَّهُ لِباسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ بِما كانُوا يَصْنَعُونَ (١١٢)
{ وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً قَرْيَةً كانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً يَأْتِيها رِزْقُها رَغَداً مِنْ كُلِّ مَكانٍ فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ فَأَذاقَهَا اللَّهُ لِباسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ بِما كانُوا يَصْنَعُونَ } (112) “Allah, güven ve huzur içinde olan, rızkı her yerden bol bol kendisine gelen bir kenti örnek verdi. Fakat o [kentin halkı], Allah'ın nimetlerine nankörlük etti; Allah da yaptıklarına karşılık onlara açlık ve korku elbisesini tattırdı.”
عَطْفُ عِظَةٍ عَلَى عِظَةٍ. وَالْمَعْطُوفُ عَلَيْهَا هِيَ جُمَلُ الِامْتِنَانِ بِنِعَمِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْهِمْ من قَوْلِهِ: وَما بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ [النَّحْل: ٥٣] وَمَا اتَّصَلَ بِهَا إِلَى قَوْله: يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ ثُمَّ يُنْكِرُونَها وَأَكْثَرُهُمُ الْكافِرُونَ [سُورَة النَّحْل: ٨٣] . فَانْتَقَلَ الْكَلَامُ بَعْدَ ذَلِكَ بِتَهْدِيدٍ مِنْ قَوْلِهِ: وَيَوْمَ نَبْعَثُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً [سُورَة النَّحْل: ٨٤] .
Bir ibret ve öğüdün başka bir ibret ve öğüde atfıdır. Matufun aleyh ise { وَما بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ } [Nahl: 53] buyruğundan başlayıp onunla irtibatlı olan ve { يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ ثُمَّ يُنْكِرُونَها وَأَكْثَرُهُمُ الْكافِرُونَ } [Nahl Suresi: 83] buyruğuna kadar devam eden Allah Teâlâ'nın onlara lütfettiği nimetleri hatırlatan cümlelerdir. Söz bundan sonra { وَيَوْمَ نَبْعَثُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً } [Nahl Suresi: 84] buyruğundaki tehdide intikal etmiştir.
فَبَعْدَ أَنْ تَوَعَّدَهُمْ بِقَوَارِعِ الْوَعِيدِ بِقَوْلِهِ: وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ [سُورَة النَّحْل: ١٠٤] وَقَوْلُهُ: فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ [سُورَة النَّحْل: ١٠٦] إِلَى قَوْلِهِ لَا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْخاسِرُونَ [سُورَة النَّحْل: ١٠٩] عَادَ الْكَلَامُ إِلَى تَهْدِيدِهِمْ بِعَذَابٍ فِي الدُّنْيَا بِأَنْ جَعَلَهُمْ مَضْرِبَ مَثَلٍ لِقَرْيَةٍ عُذِّبَتْ عَذَابَ الدُّنْيَا، أَوْ جَعَلَهُمْ مَثَلًا وَعِظَةً لِمَنْ يَأْتِي بِمِثْلِ مَا أَتَوْا بِهِ مِنْ إِنْكَارِ نِعْمَةِ اللَّهِ.
Onları { وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } [Nahl Suresi: 104] “Onlar için elem dolu bir azap vardır” ve { فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ } [Nahl Suresi: 106] “Artık Allah'tan bir gazap onların üzerinedir ve onlar için büyük bir azap vardır” buyruklarından { لَا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْخاسِرُونَ } [Nahl Suresi: 109] “Hiç şüphesiz onlar ahirette hüsrana uğrayanların ta kendileridir” buyruğuna kadar şiddetli tehditlerle uyardıktan sonra söz, dünya azabıyla cezalandırılmış bir kente onları darbımesel kılarak veya Allah'ın nimetini inkâr etme hususunda onların yaptığının bir benzerini yapacak olanlar için onları bir ibret ve ders kılarak dünyadaki bir azap ile onları tehdit etmeye geri dönmüştür.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْطُوفُ عَلَيْهَا جُمْلَةَ يَوْمَ تَأْتِي كُلُّ نَفْسٍ [سُورَة النَّحْل: ١١١]
Matufun aleyhin { يَوْمَ تَأْتِي كُلُّ نَفْسٍ } [Nahl Suresi: 111] cümlesi olması da caizdir
إِلَخْ. عَلَى اعْتِبَارِ تَقْدِيرِ (اذْكُرْ) ، أَيِ اذْكُرْ لَهُمْ هَوْلَ يَوْمَ تَأْتِي كُلُّ نَفْسٍ تُجَادِلُ إِلَخْ. وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا لِعَذَابِهِمْ فِي الدُّنْيَا شَأْنَ قَرْيَةٍ كَانَتْ آمِنَةً إِلَخْ.
ilah. Bu, (Uzkur - hatırla/an) takdirine binaendir; yani onlara her nefsin mücadele ederek geleceği günün dehşetini an... ilah. Allah da dünyadaki azaplarına, güven içinde olan bir kentin durumunu misal vermiştir... ilah.
وضَرَبَ: بِمَعْنَى جَعَلَ، أَيْ جَعَلَ الْمُرَكَّبَ الدَّالَّ عَلَيْهِ وكوّن نَظْمِهِ، وَأَوْحَى بِهِ إِلَى رَسُولِهِ ﷺ، كَمَا يُقَالُ: أَرْسَلَ فُلَانٌ مَثَلًا قَوْلُهُ: كَيْتٌ وَكَيْتٌ.
{ ضَرَبَ } (darbetti/verdi), "kıldı/yaptı" manasındadır; yani ona delalet eden terkibi var kıldı, onun nazmını oluşturdu ve onu Resulü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem vahyetti demektir. Nitekim "Filanca falan ve filan sözünü mesel olarak irat etti" denir.
وَالتَّعْبِيرُ عَنْ ضَرْبِ الْمَثَلِ الْوَاقِعِ فِي حَالِ نُزُولِ الْآيَةِ بِصِيغَة الْمَاضِي لِلتَّشْوِيقِ إِلَى الْإِصْغَاءِ إِلَيْهِ، وَهُوَ مِنِ اسْتِعْمَالِ الْمَاضِي فِي الْحَالِ لِتَحْقِيقِ وُقُوعِهِ، مَثْلُ أَتى أَمْرُ اللَّهِ [سُورَة النَّحْل: ١] أَوْ لِتَقْرِيبِ زَمَنِ الْمَاضِي مِنْ زَمَنِ الْحَالِ، مِثْلَ قَدْ قَامَتِ الصَّلَاةُ.
Ayetin indiği anda gerçekleşmekte olan mesel verme fiilinin geçmiş zaman (mazi) kipiyle ifade edilmesi, onu dinlemeye teşvik etmek içindir. Bu, { أَتى أَمْرُ اللَّهِ } [Nahl Suresi: 1] “Allah'ın emri geldi” buyruğunda olduğu gibi gerçekleşmesinin kesinliğini belirtmek üzere mazinin şimdiki zaman (hal) yerine kullanılması kabilindendir veya { قَدْ قَامَتِ الصَّلَاةُ } "Namaz başladı/başlamak üzeredir" ifadesinde olduğu gibi geçmiş zamanı şimdiki zamana yaklaştırmak içindir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ضَرَبَ مُسْتَعْمَلًا فِي مَعْنَى الطَّلَبِ وَالْأَمْرِ، أَيِ اضْرِبْ يَا مُحَمَّدُ لِقَوْمِكَ مَثَلًا قَرْيَةً إِلَى آخِرِهِ، كَمَا سَيَجِيءُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلًا فِيهِ شُرَكاءُ فِي سُورَةِ الزُّمَرِ [٢٩] . وَإِنَّمَا صِيغَ فِي صِيغَةِ الْخَبَرِ تَوَسُّلًا إِلَى إِسْنَادِهِ إِلَى اللَّهِ تَشْرِيفًا لَهُ وَتَنْوِيهًا بِهِ. وَيُفَرَّقُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ مَا صِيغَ بِصِيغَةِ الطَّلَبِ نَحْوُ وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلًا أَصْحابَ الْقَرْيَةِ [سُورَة يس: ١٣] بِمَا سَيُذْكَرُ فِي سُورَةِ الزُّمَرِ فَرَاجِعْهُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٦] ، وَقَوْلِهِ فِي سُورَةِ إِبْرَاهِيمَ [٢٤] أَلَمْ تَرَ كَيْفَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا كَلِمَةً طَيِّبَةً.
{ ضَرَبَ } fiilinin talep ve emir manasında kullanılmış olması da caizdir; yani "Ey Muhammed! Kavmine bir kenti misal ver..." ilah. manasındadır; nitekim bu husus Zümer Suresi'nde [29] Yüce Allah'ın { ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلًا فِيهِ شُرَكاءُ } “Allah birbiriyle çekişen ortaklara bağlı bir adamı misal verdi” buyruğunda gelecektir. Bu ifadenin haber kipiyle getirilmesi, meseli şereflendirmek ve yüceltmek gayesiyle onu Allah'a isnat etmeye bir vesiledir. Bununla { وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلًا أَصْحابَ الْقَرْيَةِ } [Yâsîn Suresi: 13] “Onlara o şehir halkını misal ver” gibi talep kipiyle getirilen ifadeler arasındaki fark Zümer Suresi'nde zikredilecektir, oraya bakınız. Bu husus Bakara Suresi'nde [26] Yüce Allah'ın { إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا } “Şüphesiz Allah bir misal vermekten çekinmez” buyruğunda ve İbrâhîm Suresi'nde [24] { أَلَمْ تَرَ كَيْفَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا كَلِمَةً طَيِّبَةً } “Görmedin mi Allah güzel bir kelimeyi nasıl misal verdi?” buyruğunda geçmişti.
وَجَعَلَ الْمَثَلَ قَرْيَةً مَوْصُوفَةً بِصِفَاتٍ تُبَيِّنُ حَالَهَا الْمَقْصُودَ مِنَ التَّمْثِيلِ، فَاسْتَغْنَى عَنْ تَعْيِينِ الْقَرْيَةِ.
Misali, temsilden kastedilen durumunu açıklayan sıfatlarla nitelenmiş bir kent olarak kılmış, böylece kentin hangisi olduğunu belirlemeye ihtiyaç bırakmamıştır.
وَالنُّكْتَةُ فِي ذَلِكَ أَنْ يَصْلُحَ هَذَا الْمَثَلُ لِلتَّعْرِيضِ بِالْمُشْرِكِينَ بِاحْتِمَالِ أَنْ تَكُونَ الْقَرْيَةُ قَرْيَتَهُمْ أَعْنِي مَكَّةَ بِأَنْ جَعَلَهُمْ مَثَلًا لِلنَّاسِ مِنْ بَعْدِهِمْ. وَيُقَوِّي هَذَا الِاحْتِمَالَ إِذَا كَانَتْ هَذِهِ الْآيَةُ قَدْ نَزَلَتْ بَعْدَ أَنْ أَصَابَ أَهْلَ مَكَّةَ الْجُوعُ الَّذِي أُنْذِرُوا بِهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَارْتَقِبْ يَوْمَ تَأْتِي السَّماءُ بِدُخانٍ مُبِينٍ
Buradaki nükte, onları kendilerinden sonraki insanlara bir ibret kılmak suretiyle kentin onların kenti -yani Mekke- olma ihtimali üzerinden bu meselin müşriklere tarizde bulunmaya elverişli olmasıdır. Bu ayetin, Mekke halkına Yüce Allah'ın şu buyruğunda uyarıldıkları açlığın isabet etmesinden sonra inmiş olması bu ihtimali kuvvetlendirir: { فَارْتَقِبْ يَوْمَ تَأْتِي السَّماءُ بِدُخانٍ مُبِينٍ
يَغْشَى النَّاسَ هَذَا عَذابٌ أَلِيمٌ [سُورَة الدُّخان: ١٠] . وَهُوَ الدُّخَانُ الَّذِي كَانَ يَرَاهُ أَهْلُ مَكَّةَ أَيَّامَ الْقَحْطِ الَّذِي أَصَابَهُمْ بِدُعَاءِ النَّبِيءِ ﷺ.
يَغْشَى النَّاسَ هَذَا عَذابٌ أَلِيمٌ } [Duhân Suresi: 10] “Göğün apaçık bir duman getireceği günü gözetle; insanları sarıp kuşatır, bu elem dolu bir azaptır.” Bu, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem duası sebebiyle kendilerine isabet eden kıtlık günlerinde Mekke ehlinin gördüğü dumandır.
وَيُؤَيِّدُ هَذَا قَوْلُهُ بَعْدُ وَلَقَدْ جاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْهُمْ فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمُ الْعَذابُ وَهُمْ ظالِمُونَ [سُورَة النَّحْل: ١١٣] .
Bunu, daha sonra gelen şu buyruk da teyit etmektedir: { وَلَقَدْ جاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْهُمْ فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمُ الْعَذابُ وَهُمْ ظالِمُونَ } [Nahl Suresi: 113] “Andolsun ki onlara kendilerinden bir peygamber geldi de onu yalanladılar. Onlar zulmederlerken azap onları yakalayıverdi.”
وَلَعَلَّ الْمُخَاطَبَ بِهَذَا الْمَثَلِ هُمُ الْمُسْلِمُونَ الَّذِينَ هَاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا فُتِنُوا، أَيْ أَصْحَابُ هِجْرَةِ الْحَبَشَةِ تَسْلِيَةً لَهُمْ عَنْ مُفَارَقَةِ بَلَدِهِمْ، وَبَعْثًا لَهُمْ عَلَى أَنْ يَشْكُرُوا اللَّهَ تَعَالَى إِذْ أَخْرَجَهُمْ مِنْ تِلْكَ الْقَرْيَةِ فَسَلِمُوا مِمَّا أَصَابَ أَهْلَهَا وَمَا يُصِيبُهُمْ.
Bu meselle muhatap olanlar, memleketlerinden ayrılmalarına teselli olması ve Allah Teâlâ kendilerini o kentten çıkarıp halkının başına gelen ve gelecek olan felaketlerden selamet kıldığı için O'na şükretmelerini teşvik etmek gayesiyle, eziyete uğradıktan sonra hicret eden Müslümanlar, yani Habeşistan muhacirleri olabilir.
وَتَقَدَّمَ مَعْنَى الْقَرْيَةِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلى قَرْيَةٍ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٥٩] .
Karye (قَرْيَة) kelimesinin anlamı Bakara Suresi'nde [259] Yüce Allah'ın { أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلى قَرْيَةٍ } “Yahut o kimse gibi ki bir kente uğramıştı” buyruğunda geçmişti.
وَالْمُرَادُ بِالْقَرْيَةِ أَهْلُهَا إِذْ هُمُ الْمَقْصُودُ مِنَ الْقرْيَة كَقَوْلِه: وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ [سُورَة يُوسُف: ٨٢] .
Karye ile kastedilen onun halkıdır; zira { وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ } [Yûsuf Suresi: 82] “Kente sor” buyruğunda olduğu gibi karyeden asıl maksat onlardır.
وَالْأَمْنُ: السَّلَامَةُ مِنْ تَسَلُّطِ الْعَدُوِّ.
Emn (الْأَمْنُ); düşmanın musallat olmasından selamette olmaktır.
وَالِاطْمِئْنَانُ: الدَّعَةُ وَهُدُوءُ الْبَالِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٦٠] ، وَقَوْلُهُ: فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ فِي [سُورَةِ النِّسَاءِ:
İtmi'nân (الِاطْمِئْنَانُ); rahatlık ve gönül huzurudur. Bu husus Bakara Suresi'nde [260] Yüce Allah'ın { وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي } “Lakin kalbimin mutmain olması için” buyruğunda ve [Nisâ Suresi:
١٠٣] .
103]'te { فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ } “Güvene kavuştuğunuz zaman namazı dosdoğru kılın” buyruğunda geçmişti.
وَقَدَّمَ الْأَمْنَ عَلَى الطُّمَأْنِينَةِ إِذْ لَا تَحْصُلُ الطُّمَأْنِينَةُ بِدُونِهِ، كَمَا أَن الْخَوْف يسبّب الِانْزِعَاجِ وَالْقَلَقِ.
Emniyeti itminandan önce zikretmiştir; çünkü itminan emniyet olmaksızın gerçekleşmez, nitekim korku da tedirginlik ve huzursuzluğa sebep olur.
وَقَوْلُهُ: يَأْتِيها رِزْقُها رَغَداً تَيْسِيرُ الرِّزْقِ فِيهَا مِنْ أَسْبَابِ رَاحَةِ الْعَيْشِ، وَقَدْ كَانَتْ مَكَّةُ كَذَلِكَ. قَالَ تَعَالَى: أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَماً آمِناً تُجْبَى إِلَيْهِ ثَمَراتُ كُلِّ شَيْءٍ [سُورَة الْقَصَص: ٥٧] . وَالرِّزْقُ: الْأَقْوَاتُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ: لَا يَأْتِيكُما طَعامٌ تُرْزَقانِهِ فِي سُورَةِ يُوسُفَ [٣٧] .
{ يَأْتِيها رِزْقُها رَغَداً } “Rızkı bol bol kendisine gelen” buyruğu, orada rızkın kolayca elde edilmesinin hayatın rahatlık sebeplerinden olduğuna işaret eder; nitekim Mekke de böyleydi. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَماً آمِناً تُجْبَى إِلَيْهِ ثَمَراتُ كُلِّ شَيْءٍ } [Kasas Suresi: 57] “Biz onları güvenli bir hareme yerleştirmedik mi ki oraya her şeyin ürünleri toplanıp getirilmektedir?” Rızık (الرِّزْقُ); azıklar ve gıdalardır. Bu husus Yûsuf Suresi'nde [37] { لَا يَأْتِيكُما طَعامٌ تُرْزَقانِهِ } “Size rızıklanacağınız bir yemek gelmez” buyruğunda geçmişti.
وَالرَّغَدُ: الْوَافِرُ الْهَنِيءُ. وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ: وَكُلا مِنْها رَغَداً حَيْثُ شِئْتُما فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ
Rağad (الرَّغَدُ); bol ve afiyetli demektir. Bakara Suresi'nde { وَكُلا مِنْها رَغَداً حَيْثُ شِئْتُما } “Ondan dilediğiniz yerde bol bol yiyin” buyruğunda geçmişti.
وَ (مِنْ) كُلِّ مَكانٍ بِمَعْنَى مِنْ أَمْكِنَةٍ كَثِيرَةٍ. وكُلِّ تُسْتَعْمَلُ فِي مَعْنَى الْكَثْرَةِ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لَا يُؤْمِنُوا بِها فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٢٥] .
{ مِنْ كُلِّ مَكانٍ } ifadesindeki (مِنْ), "pek çok mekândan" manasındadır. { كُلِّ } lafzı, En'âm Suresi'nde [25] geçen Yüce Allah'ın { وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لَا يُؤْمِنُوا بِها } “Onlar her ayeti görseler de ona inanmazlar” buyruğunda olduğu gibi çokluk manasında kullanılır.
وَالْأَنْعُمِ: جَمْعُ نِعْمَةٍ عَلَى غَيْرِ قِيَاسٍ.
En'um (الْأَنْعُمِ); nimet (نِعْمَة) kelimesinin kural dışı (gayri kıyasi) çoğuludur.
وَمَعْنَى الْكُفْرِ بِأَنْعُمِ اللَّهِ: الْكُفْرُ بِالْمُنْعِمِ، لِأَنَّهُمْ أَشْرَكُوا غَيْرَهُ فِي عِبَادَتِهِ فَلَمْ يَشْكُرُوا الْمُنْعِمَ الْحَقَّ. وَهَذَا يُشِيرُ إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ ثُمَّ يُنْكِرُونَها وَأَكْثَرُهُمُ الْكافِرُونَ [سُورَة النَّحْل: ٨٣] .
Allah'ın nimetlerine nankörlük etmenin manası, nimet vereni inkâr etmektir; çünkü onlar O'na ibadette başkalarını ortak koşmuş ve gerçek Nimet Veren'e şükretmemişlerdir. Bu durum Yüce Allah'ın şu buyruğuna işaret etmektedir: { يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ ثُمَّ يُنْكِرُونَها وَأَكْثَرُهُمُ الْكافِرُونَ } [Nahl Suresi: 83] “Onlar Allah'ın nimetini bilirler, sonra da onu inkâr ederler; onların çoğu kâfirlerdir.”
وَاقْتِرَانُ فِعْلِ «كَفَرَتْ» بِفَاءِ التَّعْقِيبِ بَعْدَ كانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً بِاعْتِبَارِ حُصُولِ الْكُفْرِ عَقِبَ النِّعَمِ الَّتِي كَانُوا فِيهَا حِينَ طَرَأَ عَلَيْهِمُ الْكُفْرُ، وَذَلِكَ عِنْدَ بَعْثَةِ الرَّسُولِ إِلَيْهِمْ.
{ كانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً } ifadesinden sonra { كَفَرَتْ } fiilinin takip bildiren fâ harfiyle bağlanması, küfrün onların içinde bulundukları nimetlerin hemen akabinde baş göstermesi itibarıyladır ki bu da kendilerine Resul'ün gönderildiği zamandır.
وَأَمَّا قَرْنُ فَأَذاقَهَا اللَّهُ لِباسَ الْجُوعِ بِفَاءِ التَّعْقِيبِ فَهُوَ تَعْقِيبٌ عُرْفِيٌّ فِي مِثْلِ ذَلِكَ
{ فَأَذاقَهَا اللَّهُ لِباسَ الْجُوعِ } ifadesinin takip fâ'sı ile bağlanmasına gelince; bu, böylesi durumlarda örfi bir takiptir;
الْمُعَقَّبِ لِأَنَّهُ حَصَلَ بَعْدَ مُضِيِّ زَمَنٍ عَلَيْهِمْ وَهُمْ مُصِرُّونَ عَلَى كَفْرِهِمْ وَالرَّسُولُ يُكَرِّرُ الدَّعْوَةَ وَإِنْذَارُهُمْ بِهِ، فَلَمَّا حَصَلَ عَقِبَ ذَلِكَ بِمُدَّةٍ غَيْرِ طَوِيلَةٍ وَكَانَ جَزَاءً عَلَى كُفْرِهِمْ جُعِلَ كَالشَّيْءِ الْمُعَقَّبِ بِهِ كُفْرَهُمْ.
zira bu azap, onlar küfürlerinde ısrar ederken ve Resul davetini ve onunla uyarısını tekrarlarken aradan bir müddet geçtikten sonra gerçekleşmiştir. Bu azap bundan kısa bir süre sonra vaki olup küfürlerinin bir cezası olunca, küfürlerinin hemen akabinde gerçekleşmiş bir şey gibi kabul edilmiştir.
وَالْإِذَاقَةُ: حَقِيقَتُهَا إِحْسَاسُ اللِّسَانِ بِأَحْوَالِ الطُّعُومِ. وَهِيَ مُسْتَعَارَةٌ هُنَا وَفِي مَوَاضِعَ مِنَ الْقُرْآنِ إِلَى إِحْسَاسِ الْأَلَمِ وَالْأَذَى إِحْسَاسًا مَكِينًا كَتَمَكُّنِ ذَوْقِ الطَّعَامِ مِنْ فَمِ ذَائِقِهِ لَا يَجِدُ لَهُ مِدْفَعًا، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لِيَذُوقَ وَبالَ أَمْرِهِ فِي سُورَةِ الْعُقُودِ [٩٥] .
İzâka (الْإِذَاقَةُ - tattırma); hakikatte dilin tatların durumlarını hissetmesidir. Burada ve Kur'an'ın muhtelif yerlerinde, tadan kimsenin ağzında yerleşen ve savuşturamayacağı yemeğin tadı gibi acı ve eziyeti kuvvetli bir şekilde hissetmek manasında istiare edilmiştir. Nitekim bu husus Mâide Suresi'nde [95] Yüce Allah'ın { لِيَذُوقَ وَبالَ أَمْرِهِ } “Yaptığının vebalini tatsın diye” buyruğunda geçmişti.
وَاللِّبَاسُ: حَقِيقَتُهُ الشَّيْءُ الَّذِي يُلْبَسُ. وَإِضَافَتُهُ إِلَى الْجُوعِ وَالْخَوْفِ قَرِينَةٌ عَلَى أَنَّهُ مُسْتَعَارٌ إِلَى مَا يُغْشَى مِنْ حَالَةِ إِنْسَانٍ مُلَازِمَةٍ لَهُ كَمُلَازَمَةِ اللِّبَاسِ لَابِسَهُ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:
Libâs (اللِّبَاسُ - elbise); hakikatte giyilen şeydir. Açlık ve korkuya izafe edilmesi, tıpkı elbisenin onu giyene yapışması gibi, insanı bürüyen ve ona ayrılmaz biçimde yapışan durumlar için istiare edildiğine bir karinedir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
هُنَّ لِباسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِباسٌ لَهُنَّ [سُورَة الْبَقَرَة: ١٨٧] بِجَامِعِ الْإِحَاطَةِ وَالْمُلَازَمَةِ.
{ هُنَّ لِباسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِباسٌ لَهُنَّ } [Bakara Suresi: 187] “Onlar sizin için bir elbisedir, siz de onlar için bir elbisesiniz.” [Burada ortak yön], kuşatma ve ayrılmaz bir biçimde beraber olmadır.
وَمِنْ قَبِيلِهَا اسْتِعَارَةُ (الْبِلَى) لِزَوَالِ صِفَةِ الشَّخْصِ تَشْبِيهًا لِلزَّوَالِ بَعْدَ التَّمَكُّنِ بِبِلَى الثَّوْبِ بَعْدَ جِدَّتِهِ فِي قَوْلِ أَبِي الْغُولِ الطَّهَوِيِّ:
Ebu'l-Gūl et-Tahavî'nin şu beytinde, iyice yerleştikten sonra yok olmayı, yeniliğinden sonra elbisenin eskimesine benzeterek kişinin niteliğinin yok olması için eskime (bilâ - الْبِلَى) kelimesinin istiare edilmesi de bu kabildendir:
وَلَا تَبْلَى بَسَالَتُهُمْ وَإِنْ هُمُ ... صُلُوا بِالْحَرْبِ حِينًا بَعْدَ حِينٍ
Onların yiğitlikleri asla eskimez, savaşa / Zaman zaman maruz kalsalar bile.
وَاسْتِعَارَةُ سَلِّ الثِّيَابِ إِلَى زَوَالِ الْمُعَاشَرَةِ فِي قَوْلِ امْرِئِ الْقَيْسِ:
İmruü'l-Kays'ın şu beytinde elbiselerin çekilip çıkarılmasının birlikteliğin sona ermesi manasında istiare edilmesi de bu kabildendir:
فَسُلِّي ثِيَابِي عَنْ ثِيَابِكِ تَنْسِلِ وَمِنْ لَطَائِفِ الْبَلَاغَةِ جَعْلُ اللِّبَاسِ لِبَاسَ شَيْئَيْنِ، لِأَنَّ تَمَامَ اللُّبْسَةِ أَنْ يَلْبِسَ الْمَرْءُ إِزَارًا وَدِرْعًا.
Elbiselerimi elbiselerinden çekip ayır ki çözülsün gitsin. Belagat inceliklerinden biri de elbisenin iki şeyin (açlık ve korkunun) elbisesi kılınmasıdır; çünkü tam giyinme, kişinin hem altlık (izar) hem de üstlük (zırh/gömlek) giymesiyle olur.
وَلَمَّا كَانَ اللِّبَاسُ مُسْتَعَارًا لِإِحَاطَةِ مَا غَشِيَهُمْ مِنَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ وَمُلَازَمَتِهِ أُرِيدَ إِفَادَةُ أَنَّ ذَلِكَ مُتَمَكِّنٌ مِنْهُمْ وَمُسْتَقِرٌّ فِي إِدْرَاكِهِمِ اسْتِقْرَارَ الطَّعَامِ فِي الْبَطْنِ إِذْ يُذَاقُ فِي اللِّسَانِ وَالْحَلْقِ وَيُحَسُّ فِي الْجَوْفِ وَالْأَمْعَاءِ.
Elbise, onları bürüyen açlık ve korkunun kuşatıcılığı ve ayrılmazlığı için istiare edildiğinde, yemeğin dilde ve boğazda tadılıp karında ve bağırsaklarda hissedildiği gibi, bu azabın onlara tamamen nüfuz ettiğini ve algılarına iyice yerleştiğini ifade etmek murat edilmiştir.
فَاسْتُعِيرَ لَهُ فِعْلُ الْإِذَاقَةِ تَمْلِيحًا وَجَمْعًا بَيْنَ الطَّعَامِ وَاللِّبَاسِ، لِأَنَّ غَايَةَ الْقِرَى وَالْإِكْرَامِ أَنْ يُؤْدَبَ لِلضَّيْفِ وَيُخْلَعَ عَلَيْهِ خِلْعَةً مِنْ إِزَارٍ وَبُرُدٍ، فَكَانَتِ اسْتِعَارَتَانِ تَهَكُّمِيَّتَانِ.
Böylece bir letafet olarak ve yiyecek ile giyeceği bir araya getirmek amacıyla tattırma (izâka) fiili istiare edilmiştir; zira ziyafet ve ikramın zirvesi, misafire yemek verilmesi ve ona izar ve bürdeden oluşan bir kaftan giydirilmesidir. Dolayısıyla burada iki tehekkümî (alay ve istihza yollu) istiare yer almıştır.
فَحَصَلَ فِي الْآيَةِ اسْتِعَارَتَانِ: الْأُولَى: اسْتِعَارَةُ الْإِذَاقَةِ وَهِيَ تَبَعِيَّةٌ مُصَرِّحَةٌ، وَالثَّانِيَةُ:
Böylece ayette iki istiare hâsıl olmuştur: Birincisi, istiare-i tebeiyye-i musarrahadır ki o tattırma (izâka) istiaresidir. İkincisi ise:
اللِّبَاسِ وَهِيَ أَصْلِيَّةٌ مُصَرِّحَةٌ.
istiare-i asliyye-i musarrahadır ki o da elbise (libâs) istiaresidir.
وَمِنْ بَدِيعِ النَّظْمِ أَنْ جُعِلَتِ الثَّانِيَةُ مُتَفَرِّعَةً عَلَى الْأَوْلَى وَمُرَكَّبَةً عَلَيْهَا بِجَعْلِ لَفْظِهَا مَفْعُولًا لِلَفْظِ الْأُولَى. وَحَصَلَ بِذَلِكَ أَنَّ الْجُوعَ وَالْخَوْفَ مُحِيطَانِ بِأَهْلِ الْقَرْيَةِ فِي سَائِرِ
Nazmın bediî güzelliklerindendir ki, ikincisinin lafzı birincisinin lafzına meful kılınarak ikinci istiare birinciye dayandırılmış ve onun üzerine bina edilmiştir. Bununla açlık ve korkunun kent halkını tüm
أَحْوَالِهِمْ وَمُلَازِمَانِ لَهُمْ وَأَنَّهُمْ بَالِغَانِ مِنْهُمْ مَبْلَغًا أَلِيمًا.
durumlarında kuşattığı, onlardan hiç ayrılmadığı ve onlara dayanılmaz bir elem seviyesinde ulaştığı manası hâsıl olmuştur.
وَأَجْمَلَ بِما كانُوا يَصْنَعُونَ اعْتِمَادًا عَلَى سَبَقِ مَا يُبَيِّنُهُ مِنْ قَوْله: فكفرت بأنعام الله.
{ فكفرت بأنعم الله } “Allah'ın nimetlerine nankörlük etti” ifadesinde onu açıklayan şeyin daha önce geçmiş olmasına dayanılarak { بِما كانُوا يَصْنَعُونَ } “Yaptıklarına karşılık” buyruğu mücmel bırakılmıştır.
[سُورَة النَّحْل (١٦) : آيَة ١١٣]
[Nahl Suresi (16), Ayet 113]
وَلَقَدْ جاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْهُمْ فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمُ الْعَذابُ وَهُمْ ظالِمُونَ (١١٣)
{ وَلَقَدْ جاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْهُمْ فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمُ الْعَذابُ وَهُمْ ظالِمُونَ } (113) “Andolsun ki onlara kendilerinden bir peygamber geldi de onu yalanladılar. Onlar zulmederlerken azap onları yakalayıverdi.”
لَمَّا أَخْبَرَ عَنْهُمْ بِأَنَّهُمْ أُذِيقُوا لِبَاسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ بِمَا كَانُوا يَصْنَعُونَ، وَكَانَ إِنَّمَا ذَكَرَ مِنْ صُنْعِهِمْ أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِأَنْعُمِ اللَّهِ، زِيدَ هُنَا أَنَّ مَا كَانُوا يَصْنَعُونَ عَامٌّ لِكُلِّ عَمَلٍ لَا يُرْضِي اللَّهَ غَيْرَ مَخْصُوصٍ بِكُفْرِهِمْ نِعْمَةَ اللَّهِ، وَإِنَّ مِنْ أَشْنَعِ مَا كَانُوا يَصْنَعُونَ تَكْذِيبَهُمْ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ مَعَ أَنَّهُ مِنْهُمْ. وَذَلِكَ أَظْهَرُ فِي مَعْنَى الْإِنْعَامِ عَلَيْهِمْ وَالرِّفْقِ بِهِمْ. وَمَا مِنْ قَرْيَةٍ أُهْلِكَتْ إِلَّا وَقَدْ جَاءَهَا رَسُولٌ مِنْ أَهْلِهَا وَما كانَ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرى حَتَّى يَبْعَثَ فِي أُمِّها رَسُولًا يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِنا [سُورَة الْقَصَص: ٥٩] .
Yaptıkları şeyler sebebiyle onlara açlık ve korku elbisesinin tattırıldığı haber verilip de onların yaptıklarından sadece Allah'ın nimetlerine nankörlük ettikleri zikredilmiş olunca, burada onların yaptıklarının sadece Allah'ın nimetine nankörlük etmekle sınırlı olmayıp Allah'ı razı etmeyen her ameli kapsadığı ziyade kılınmıştır. Yaptıkları şeylerin en çirkini ise, kendilerinden biri olmasına rağmen Allah'ın Resulü'nü sallallâhu aleyhi ve sellem yalanlamalarıdır. Bu durum, onlara lütufta bulunma ve yumuşak davranma manasını daha açık göstermektedir. Helak edilen hiçbir kent yoktur ki ona kendi halkından bir peygamber gelmiş olmasın: { وَما كانَ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرى حَتَّى يَبْعَثَ فِي أُمِّها رَسُولًا يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِنا } [Kasas Suresi: 59] “Rabbin, kendilerine ayetlerimizi okuyan bir peygamberi ana kentlerine göndermedikçe şehirleri helak edici değildir.”
وَالْأَخْذُ: الْإِهْلَاكُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَأَخَذْناهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [٩٥] .
Ahz (الْأَخْذُ - yakalama); helak etmektir. A'râf Suresi'nde [95] Yüce Allah'ın { فَأَخَذْناهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ } “Onlar hiç farkında değillerken kendilerini ansızın yakalayıverdik” buyruğunda geçmişti.
وَتَأْكِيدُ الْجُمْلَةِ بِلَامِ الْقَسَمِ وَحَرْفِ التَّحْقِيقِ لِلِاهْتِمَامِ بِهَذَا الْخَبَرِ تَنْبِيهًا لِلسَّامِعِينَ الْمُعَرَّضِ بِهِمْ لِأَنَّهُ مَحَلُّ الْإِنْذَارِ.
Cümlenin kasem lâm'ı ve tahkik harfi (kad) ile tekit edilmesi, uyarının asıl hedefi olması hasebiyle kendilerine tarizde bulunulan dinleyicilerin dikkatini çekmek üzere bu habere önem verilmesinden ötürüdür.
وَتَعْرِيفُ الْعَذابُ لِلْجِنْسِ، أَيْ فَأَخَذَهُمْ عَذَابٌ كَقَوْلِهِ: وَما أَرْسَلْنا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نبيء إِلَّا أَخَذْنا أَهْلَها بِالْبَأْساءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَضَّرَّعُونَ ثُمَّ بَدَّلْنا مَكانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ حَتَّى عَفَوْا وَقالُوا قَدْ مَسَّ آباءَنَا الضَّرَّاءُ وَالسَّرَّاءُ فَأَخَذْناهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ [سُورَة الْأَعْرَاف: ٩٥] .
{ الْعَذابُ } kelimesindeki harf-i tarif cins içindir; yani onları herhangi bir azap yakalayıverdi demektir; nitekim şu buyrukta da böyledir: { وَما أَرْسَلْنا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نبيء إِلَّا أَخَذْنا أَهْلَها بِالْبَأْساءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَضَّرَّعُونَ ثُمَّ بَدَّلْنا مَكانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ حَتَّى عَفَوْا وَقالُوا قَدْ مَسَّ آباءَنَا الضَّرَّاءُ وَالسَّرَّاءُ فَأَخَذْناهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ } [A'râf Suresi: 94-95] “Biz hiçbir kente bir peygamber göndermedik ki halkı yalvarıp yakarsınlar diye onları darlık ve sıkıntıya uğratmış olmayalım. Sonra kötülüğün yerini iyilikle değiştirdik; nihayet çoğaldılar ve 'Atalarımıza da darlık ve ferahlık dokunmuştu' dediler. Biz de onları hiç farkında değillerken ansızın yakalayıverdik.”
[سُورَة النَّحْل (١٦) : آيَة ١١٤]
[Nahl Suresi (16), Ayet 114]
فَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلالاً طَيِّباً وَاشْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ (١١٤)
{ فَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلالاً طَيِّباً وَاشْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ } (114) “Artık Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden helal ve temiz olarak yiyin ve eğer yalnızca O'na ibadet ediyorsanız Allah'ın nimetine şükredin.”
تَفْرِيعٌ عَلَى الْمَوْعِظَةِ وَضَرْبِ الْمَثَلِ، وَخُوطِبَ بِهِ فَرِيقٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ [سُورَة النَّحْل: ١١٤، ١١٥] إِلَى آخِرِهِ.
Öğüt ve mesel darbetme üzerine bir tafri'dir (hüküm çıkarmadır); { إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ } [Nahl Suresi: 114-115] “Eğer yalnızca O'na ibadet ediyorsanız... O size ancak ölü etini haram kıldı” ilah. buyruğunun delalet ettiği üzere bu sözle Müslümanlardan bir zümreye hitap edilmiştir.
وَلَعَلَّ هَذَا مُوَجَّهٌ إِلَى أَهْلِ هِجْرَةِ الْحَبَشَةِ إِذْ أَصْبَحُوا آمِنِينَ عِنْدَ مَلِكٍ عَادِلٍ فِي بَلَدٍ يَجِدُونَ فِيهِ رِزْقًا حَلَالًا وَهُوَ مَا يُضَافُونَ بِهِ وَمَا يكتسبونه بِكَدِّهِمْ، أَيْ إِذَا عَلِمْتُمْ حَالَ الْقَرْيَةِ الْمُمَثَّلِ بِهَا أَوِ الْمُعَرَّضِ بِهَا فَاشْكُرُوا اللَّهَ الَّذِي نَجَّاكُمْ مِنْ مِثْلِ مَا أَصَابَ الْقَرْيَةَ، فَاشْكُرُوا اللَّهَ وَلَا تَكْفُرُوهُ كَمَا كَفَرَ بِنِعْمَتِهِ أَهْلُ تِلْكَ الْقَرْيَةِ. فَقَوله: وَاشْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ مُقَابِلُ قَوْلِهِ فِي الْمَثَلِ: فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ [سُورَة النَّحْل: ١١٢] إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْبُدُونَ غَيْرَهُ كَمَا هُوَ مُقْتَضَى الْإِيمَانِ.
Bu hitap, adil bir hükümdarın yanında, helal bir rızık buldukları -ki bu kendilerine ikram edilenler ve kendi emekleriyle kazandıklarıdır- bir memlekette güvenliğe kavuşan Habeşistan muhacirlerine yönelik olabilir; yani mesel verilen veya kendilerine tarizde bulunulan kentin durumunu bildiğinizde, sizi o kentin başına gelenin benzerinden kurtaran Allah'a şükredin; o kentin halkının O'nun nimetine nankörlük ettiği gibi siz nankörlük etmeyin de Allah'a şükredin, demektir. Nitekim { وَاشْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ } “Allah'ın nimetine şükredin” buyruğu, meseldeki { فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ } [Nahl Suresi: 112] “Allah'ın nimetlerine nankörlük etti” ifadesinin mukabilidir; yani imanın gereği olduğu üzere eğer O'ndan başkasına ibadet etmiyorsanız [şükredin].
وَتَعْلِيقُ ذَلِكَ بِالشَّرْطِ لِلْبَعْثِ عَلَى الِامْتِثَالِ لِإِظْهَارِ صِدْقِ إِيمَانِهِمْ.
Bunun bir şarta bağlanması, imanlarının doğruluğunu ortaya koymak üzere [emre] uymaya teşvik etmek içindir.
وَإِظْهَارِ اسْمِ الْجَلَالَةِ فِي قَوْله: وَاشْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ مَعَ أَنَّ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ الْإِضْمَارُ لِزِيَادَةِ التَّذْكِيرِ، وَلِتَكُونَ جُمْلَةُ هَذَا الْأَمْرِ مُسْتَقِلَّةً بِدَلَالَتِهَا بِحَيْثُ تَصِحُّ أَنْ تَجْرِي مَجْرَى الْمَثَلِ.
{ وَاشْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ } “Allah'ın nimetine şükredin” sözünde, zahir olanın zamir getirilmesini gerektirmesine rağmen lafza-i celalin açıkça zikredilmesi (izhar), hatırlatmayı pekiştirmek ve bu emir cümlesinin, darbımesel yerine geçebilecek şekilde tek başına bağımsız bir delalete sahip olmasını sağlamak içindir.
وَقِيلَ: هَذِهِ الْآيَةُ نَزَلَتْ بِالْمَدِينَةِ (وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ) وَهُوَ قَوْلٌ بَعِيدٌ.
Bu ayetin Medine'de indiği de söylenmiştir (anlam birdir); fakat bu uzak bir görüştür.
وَالْأَمْرُ فِي قَوْلِهِ: فَكُلُوا لِلِامْتِنَانِ. وَإِدْخَالِ حَرْفِ التَّفْرِيعِ عَلَيْهِ بِاعْتِبَارِ أَنَّ الْأَمْرَ بِالْأَكْلِ مُقَدِّمَةٌ لِلْأَمْرِ بِالشُّكْرِ وَهُوَ الْمَقْصُودُ بِالتَّفْرِيعِ. وَالْمَقْصُودُ: فَاشْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ وَلَا تَكْفُرُوهَا فَيَحِلَّ بِكُمْ مَا حَلَّ بِأَهْلِ الْقَرْيَةِ الْمَضْرُوبَةِ مَثَلًا.
{ فَكُلُوا } “Artık yiyin” buyruğundaki emir lütuf ve minnet (imtinan) bildirmek içindir. Başına tafri' harfinin (fâ) getirilmesi ise yeme emrinin, tafri'den asıl kastedilen olan şükür emrine bir mukaddime olması itibarıyladır. Asıl kastedilen şudur: "Allah'ın nimetine şükredin ve ona nankörlük etmeyin; aksi takdirde mesel olarak verilen o kentin halkının başına gelenler sizin de başınıza gelir."
وَالْحَلَالُ: الْمَأْذُونُ فِيهِ شَرْعًا. وَالطَّيِّبُ: مَا يَطِيبُ لِلنَّاسِ طَعْمُهُ وينفعهم قوته.
Helal: Şer'an kendisine izin verilendir. Tayyib (temiz ve hoş) ise: İnsanlara tadı hoş gelen ve besleyiciliği kendilerine fayda veren şeydir.
[سُورَة النَّحْل (١٦) : آيَة ١١٥]
[Nahl Suresi (16), Ayet 115]
إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَما أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١١٥)
{ إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَما أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } (115) “O size ancak ölü etini (leşi), kanı, domuz etini ve Allah'tan başkası adına kesileni haram kıldı. Kim mecbur kalırsa, [başkasına] saldırmadan ve haddi aşmadan [yiyebilir]; şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
هَذِهِ الْجُمْلَةُ بَيَانٌ لِمَضْمُونِ جُمْلَةِ فَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلالًا طَيِّباً [سُورَة النَّحْل:
Bu cümle, { فَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلالًا طَيِّباً } “Artık Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden helal ve temiz olarak yiyin” [Nahl Suresi: