فَجُمْلَةُ إِنْ يَشَأْ يَرْحَمْكُمْ أَوْ إِنْ يَشَأْ يُعَذِّبْكُمْ مُبَيِّنَةٌ لِلْمَقْصُودِ مِنْ جُمْلَةِ رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِكُمْ.
{ إِنْ يَشَأْ يَرْحَمْكُمْ أَوْ إِنْ يَشَأْ يُعَذِّبْكُمْ } “dilerse size merhamet eder, dilerse size azap eder” cümlesi, { رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِكُمْ } “Rabbiniz sizi çok daha iyi bilir” cümlesinden kastedilen manayı açıklamaktadır.
وَالرَّحْمَةُ وَالتَّعْذِيبُ مُكَنًّى بِهِمَا عَنِ الِاهْتِدَاءِ وَالضَّلَالِ، بِقَرِينَةِ مُقَارَنَتِهِ لِقَوْلِهِ: رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِكُمْ الَّذِي هُوَ كَالْمُقَدِّمَةِ. وَسَلَكَ سَبِيلَ الْكِنَايَةِ بِهِمَا لِإِفَادَةِ فَائِدَتَيْنِ: صَرِيحِهِمَا وَكِنَايَتِهِمَا، وَلِإِظْهَارِ أَنَّهُ لَا يُسْأَلُ عَمَّا يَفْعَلُ، لِأَنَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يَلِيقُ بِأَحْوَالِ مَخْلُوقَاتِهِ. فَلَمَّا نَاطَ الرَّحْمَةَ بِأَسْبَابِهَا وَالْعَذَابَ بِأَسْبَابِهِ، بِحِكْمَتِهِ وَعَدْلِهِ، عُلِمَ أَنَّ مَعْنَى مَشِيئَتِهِ الرَّحْمَةَ أَوِ التَّعْذِيبَ هُوَ مَشِيئَةُ إِيجَادِ أَسْبَابِهِمَا، وَفِعْلُ الشَّرْطِ مَحْذُوفٌ. وَالتَّقْدِيرُ: إِنْ يَشَأْ رَحْمَتَكُمْ يَرْحَمْكُمْ أَوْ إِنْ يَشَأْ تَعْذِيبَكُمْ يُعَذِّبْكُمْ، عَلَى حُكْمِ حَذْفِ مَفْعُولِ فِعْلِ الْمَشِيئَةِ فِي الِاسْتِعْمَالِ.
Bir mukaddime gibi olan { رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِكُمْ } “Rabbiniz sizi çok daha iyi bilir” sözüyle birlikte bulunması karinesiyle rahmet ve azap, hidayet ve dalaletten kinaye kılınmıştır. İki faydayı elde etmek için bu ikisiyle kinaye yoluna gidilmiştir: Hem zahir anlamları hem kinaye anlamları ve O'nun yaptıklarından sorumlu tutulamayacağını ortaya koymak; çünkü O, yarattıklarının durumlarına neyin uygun olduğunu en iyi bilendir. Hikmeti ve adaleti gereği rahmeti kendi sebeplerine, azabı da kendi sebeplerine bağlayınca anlaşılmıştır ki O'nun rahmeti veya azabı dilemesinin manası, bunların sebeplerini var etmeyi dilemesidir ve şart fiili hazfedilmiştir. Takdiri, kullanımda meşiet fiilinin mef'ûlünün hazfedilmesi kuralı gereğince: "Eğer size merhamet etmeyi dilerse size merhamet eder, yahut size azap etmeyi dilerse size azap eder" şeklindedir.
وَجِيءَ بِالْعَطْفِ بِحَرْفِ (أَوْ) الدَّالَّةِ عَلَى أَحَدِ الشَّيْئَيْنِ لِأَنَّ الرَّحْمَةَ وَالتَّعْذِيبَ لَا يَجْتَمِعَانِ فَ (أَوْ) لِلتَّقْسِيمِ.
İki şeyden birine delalet eden (أَوْ) harfiyle atıf yapılmıştır; çünkü rahmet ile azap bir arada bulunamaz, dolayısıyla (أَوْ) taksim içindir.
وَذِكْرُ شَرْطِ الْمَشِيئَةِ هُنَا فَائِدَتُهُ التَّعْلِيمُ بِأَنَّهُ تَعَالَى لَا مُكْرِهَ لَهُ، فَجَمَعَتِ الْآيَةُ الْإِشَارَةَ إِلَى صِفَةِ الْعِلْمِ وَالْحِكْمَةِ وَإِلَى صِفَةِ الْإِرَادَةِ وَالِاخْتِيَارِ.
Burada meşiet (dileme) şartının zikredilmesinin faydası, Yüce Allah'ı zorlayacak hiçbir gücün bulunmadığını öğretmektir; böylece ayet, ilim ve hikmet sıfatı ile irade ve ihtiyar sıfatına yapılan işareti bir araya getirmiştir.
وَإِعَادَةُ شَرْطِ الْمَشِيئَةِ فِي الْجُمْلَةِ الْمَعْطُوفَةِ لِتَأْكِيدِ تَسَلُّطِ الْمَشِيئَةِ عَلَى الْحَالَتَيْنِ.
Meşiet şartının matuf cümlede tekrarlanması, meşietin her iki durum üzerindeki hâkimiyetini tekit etmek içindir.
وَجُمْلَةُ وَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ وَكِيلًا زِيَادَةٌ لِبَيَانِ أَنَّ الْهِدَايَةَ وَالضَّلَالَ مِنْ جَعْلِ اللَّهِ تَعَالَى، وَأَنَّ النبيء غير مسؤول عَنِ اسْتِمْرَارِ مَنِ اسْتَمَرَّ فِي الضَّلَالَةِ. إِزَالَةً لِلْحَرَجِ عَنْهُ فِيمَا يَجِدُهُ مِنْ عَدَمِ اهْتِدَاءِ مَنْ يَدْعُوهُمْ، أَيْ مَا أَرْسَلْنَاكَ لِتُجْبِرَهُمْ عَلَى الْإِيمَانِ وَإِنَّمَا أَرْسَلْنَاكَ دَاعِيًا.
{ وَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ وَكِيلًا } “Biz seni onların üzerine bir vekil olarak göndermedik” cümlesi, hidayet ve dalaletin Allah Teâlâ'nın takdiri olduğunu ve Peygamber'in sapkınlıkta ısrar edenlerin durumundan sorumlu olmadığını daha da açıklamak içindir. Bu, davet ettiği kimselerin hidayete ermemesi sebebiyle içinde hissettiği sıkıntıyı gidermektedir; yani "Biz seni onları imana zorlayasın diye göndermedik, sadece bir davetçi olarak gönderdik" demektir.
وَالْوَكِيلُ عَلَى الشَّيْءِ: هُوَ الْمَسْئُولُ بِهِ. وَالْمَعْنَى: أَرْسَلْنَاكَ نَذِيرًا وَدَاعِيًا لَهُمْ وَمَا أَرْسَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ وَكِيلًا، فَيُفِيدُ مَعْنَى الْقَصْرِ لِأَنَّ كَوْنَهُ دَاعِيًا وَنَذِيرًا مَعْلُومٌ بِالْمُشَاهَدَةِ فَإِذَا نُفِيَ عَنْهُ أَنْ يكون وَكيلا وملجئا آلَ إِلَى مَعْنَى: مَا أَنْتَ إِلَّا نَذِيرٌ.
Bir şey üzerine vekil olmak, o şeyden sorumlu olmak demektir. Mana şudur: "Biz seni onlara bir uyarıcı ve davetçi olarak gönderdik, onların üzerine bir vekil olarak göndermedik." Bu da hasr (kasıt/sınırlandırma) manası ifade eder; zira onun davetçi ve uyarıcı olduğu müşahede ile bilinmektedir. Ondan vekil ve zorlayıcı olma vasfı nefyedilince mana: "Sen ancak bir uyarıcısın" anlamına gelir.
وَضَمِيرُ عَلَيْهِمْ عَائِدٌ إِلَى الْمُشْرِكِينَ، كَمَا عَادَتْ إِلَيْهِمْ ضَمَائِرُ عَلى قُلُوبِهِمْ [الْإِسْرَاء: ٤٦] وَمَا بَعْدَهُ مِنَ الضَّمَائِرِ اللَّائِقَةِ بِهِمْ.
{ عَلَيْهِمْ } ifadesindeki zamir, { عَلى قُلُوبِهِمْ } [İsrâ: 46] ve sonrasındaki onlara layık zamirlerin döndüğü gibi müşriklere dönmektedir.
وعَلَيْهِمْ مُتَعَلِّقٌ بِ وَكِيلًا. وَقُدِّمَ عَلَى مُتَعَلِّقِهِ لِلِاهْتِمَامِ وَلِلرِّعَايَةِ على الفاصلة.
{ عَلَيْهِمْ } lafzı, { وَكِيلًا } kelimesine mütealliktir. Önemine binaen ve fasılaya riayet etmek için müteallakından öne geçirilmiştir.
[سُورَة الْإِسْرَاء (١٧) : آيَة ٥٥]
[İsrâ Suresi (17): Ayet 55]
وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِمَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلَقَدْ فَضَّلْنا بَعْضَ النَّبِيِّينَ عَلى بَعْضٍ وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً (٥٥)
{ وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِمَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلَقَدْ فَضَّلْنا بَعْضَ النَّبِيِّينَ عَلى بَعْضٍ وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً (٥٥) } “Rabbin göklerde ve yerde olanları en iyi bilendir. Andolsun ki biz peygamberlerin kimini kimine üstün kıldık ve Dâvûd'a da Zebûr'u verdik.” (55)
تَمَاثُلُ الْقَرِينَتَيْنِ فِي فَاصْلِتَيْ هَذِهِ الْآيَةِ مِنْ كَلِمَةِ وَالْأَرْضِ وَكَلِمَةِ عَلى بَعْضٍ، يَدُلُّ دَلَالَةً وَاضِحَةً عَلَى أَنَّهُمَا كَلَامٌ مُرْتَبِطٌ بَعْضُهُ بِبَعْضٍ، وَأَنْ لَيْسَ قَوْلُهُ: وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِمَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ تَكْمِلَةً لِآيَةِ رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِكُمْ [الْإِسْرَاء: ٥٤] الْآيَةَ.
Bu ayetin iki fasılasındaki { وَالْأَرْضِ } kelimesi ile { عَلى بَعْضٍ } kelimesi arasındaki benzerlik, bunların birbiriyle irtibatlı bir söz olduğuna ve { وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِمَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } sözünün { رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِكُمْ } [İsrâ: 54] ayetinin bir tamamlayıcısı olmadığına açıkça delalet etmektedir.
وَتَغْيِيرُ أُسْلُوبِ الْخِطَابِ فِي قَوْلِهِ: وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بَعْدَ قَوْلِهِ: رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِكُمْ [الْإِسْرَاء: ٥٤] إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ الْغَرَضَ مِنْ هَذِهِ الْجُمْلَةِ عَائِدٌ إِلَى شَأْن من شؤون النَّبِيءِ ﷺ الَّتِي لَهَا مَزِيدُ اخْتِصَاصٍ بِهِ، تَقْفِيَةً عَلَى إِبْطَالِ أَقْوَالِ الْمُشْركين فِي شؤون الصِّفَاتِ الْإِلَهِيَّةِ، بِإِبْطَالِ أَقْوَالِهِمْ فِي أَحْوَال النَّبِي. ذَلِك أَن الْمُشْركين لم يقبلُوا دَعْوَة النَّبِيءِ بِغُرُورِهِمْ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ مِنْ عُظَمَاءِ أَهْلِ بِلَادِهِمْ وَقَادَتِهِمْ، وَقَالُوا: أَبَعَثَ اللَّهُ يَتِيمَ أَبِي طَالِبٍ رَسُولًا، أَبَعَثَ اللَّهُ بَشَرًا رَسُولًا، فَأَبْكَتَهُمُ اللَّهُ بِهَذَا الرَّدِّ بِقَوْلِهِ: وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِمَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ فَهُوَ الْعَالِمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَتَهُ.
{ رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِكُمْ } [İsrâ: 54] buyruğundan sonra { وَرَبُّكَ أَعْلَمُ } buyruğundaki hitap üslubunun değişmesi, müşriklerin ilahi sıfatlar konusundaki sözlerinin iptal edilmesinin peşinden, Peygamber'in ﷺ durumları hakkındaki sözlerinin iptal edilmesi suretiyle bu cümlenin gayesinin Peygamber'e ﷺ has şanlardan birine ait olduğuna bir işarettir. Şöyle ki: Müşrikler, Peygamber'in kendi memleketlerinin ileri gelenlerinden ve liderlerinden biri olmaması gururuyla onun davetini kabul etmemişler ve: "Allah Ebû Tâlib'in yetimini mi elçi gönderdi?", "Allah bir beşeri mi elçi gönderdi?" demişlerdi. Allah da { وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِمَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Rabbin göklerde ve yerde olanları en iyi bilendir” sözüyle bu reddi vererek onları susturmuştur; zira peygamberliğini nereye vereceğini en iyi bilen O'dur.
وَكَانَ قَوْلُهُ: وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِمَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ كَالْمُقَدِّمَةِ لِقَوْلِهِ: وَلَقَدْ فَضَّلْنا بَعْضَ النَّبِيئِينَ الْآيَةَ. أَعَادَ تَذْكِيرَهُمْ بِأَنَّ اللَّهَ أعلم مِنْهُم بالمستأهل لِلرِّسَالَةِ بِحَسَبِ
{ وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِمَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } sözü, { وَلَقَدْ فَضَّلْنا بَعْضَ النَّبِيئِينَ } ayeti için bir mukaddime gibidir. Allah'ın elçiliğe layık olan kimseyi,
مَا أَعَدَّهُ اللَّهُ فِيهِ مِنَ الصِّفَاتِ الْقَابِلَةِ لِذَلِكَ، كَمَا قَالَ الله تَعَالَى عَنْهُمْ قالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَاتِهِ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٢٤] .
kendisinde buna elverişli olarak hazırladığı sıfatlar bakımından onlardan daha iyi bildiğini onlara tekrar hatırlatmıştır; nitekim Allah Teâlâ onlar hakkında En'âm Suresi'nde şöyle buyurmuştur: { قالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَاتِهِ } “'Allah'ın elçilerine verilenin benzeri bize de verilmedikçe asla inanmayız' dediler. Allah, elçiliğini nereye vereceğini en iyi bilendir” [124].
وَكَانَ الْحُكْمُ فِي هَذِهِ الْمُقَدِّمَةِ عَلَى عُمُومِ الْمَوْجُودَاتِ لِتَكُونَ بِمَنْزِلَةِ الْكُلِّيَّةِ الَّتِي يُؤْخَذ مِنْهَا كُلُّ حُكْمٍ لِجُزْئِيَّاتِهَا، لِأَنَّ الْمَقْصُودَ بِالْإِبْطَالِ مِنْ أَقْوَالِ الْمُشْرِكِينَ جَامِعٌ لِصُوَرٍ كَثِيرَةٍ مِنْ أَحْوَالِ الْمَوْجُودَاتِ مِنَ الْبَشَرِ وَالْمَلَائِكَةِ وَأَحْوَالِهِمْ لِأَنَّ بَعْضَ الْمُشْرِكِينَ أَحَالُوا إِرْسَالَ رَسُولٍ مِنَ الْبَشَرِ، وَبَعْضُهُمْ أَحَالُوا إِرْسَالَ رَسُولٍ لَيْسَ مِنْ عُظَمَائِهِمْ، وَبَعْضُهُمْ أَحَالُوا إِرْسَالَ مَنْ لَا يَأْتِي بِمِثْلِ مَا جَاءَ بِهِ مُوسَى- ﵊. وَذَلِكَ يُثِيرُ أَحْوَالًا جَمَّةً مِنَ الْعُصُورِ وَالرِّجَالِ وَالْأُمَمِ أَحْيَاءً وَأَمْوَاتًا. فَلَا جَرَمَ كَانَ لِلتَّعْمِيمِ مَوْقِعٌ عَظِيمٌ فِي قَوْلِهِ: بِمَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ، وَهُوَ أَيْضًا كَالْمُقَدِّمَةِ لِجُمْلَةِ وَلَقَدْ فَضَّلْنا بَعْضَ النَّبِيئِينَ عَلَى بَعْضٍ، مُشِيرًا إِلَى أَنَّ تفاضل الْأَنْبِيَاء ناشىء عَلَى مَا أَوْدَعَهُ اللَّهُ فِيهِمْ مِنْ مُوجِبَاتِ التَّفَاضُلِ. وَهَذَا إِيجَازٌ تضمن إِثْبَات النبوءة وَتَقَرُّرَهَا فِيمَا مضى مَا لَا قِبَلَ لَهُمْ بِإِنْكَارِهِ، وَتَعَدُّدَ الْأَنْبِيَاءِ مِمَّا
Bu mukaddimedeki hüküm bütün varlıkları kapsayacak şekilde genel kılınmıştır ki cüzleri için her hükmün kendisinden çıkarıldığı tümel bir önerme mesabesinde olsun; zira müşriklerin sözlerinden iptal edilmesi hedeflenen şey, insanlardan ve meleklerden varlıkların durumlarının ve hallerinin pek çok suretini kapsamaktadır. Çünkü müşriklerin bir kısmı beşerden bir elçi gönderilmesini imkânsız görmüş, bir kısmı kendi büyüklerinden olmayan bir elçinin gönderilmesini imkânsız görmüş, bir kısmı da Mûsâ'nın -aleyhisselâm- getirdiğinin bir benzerini getirmeyen kimsenin elçi gönderilmesini imkânsız görmüştür. Bu ise dirisiyle ölüsüyle çağlardan, adamlardan ve ümmetlerden pek çok durumu gündeme getirir. Dolayısıyla { بِمَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “göklerde ve yerde olanları” ifadesindeki genellemenin çok büyük bir yeri vardır; bu aynı zamanda peygamberlerin birbirine üstünlüğünün, Allah'ın onlara bahşettiği üstünlük sebeplerinden kaynaklandığına işaret ederek { وَلَقَدْ فَضَّلْنا بَعْضَ النَّبِيئِينَ عَلَى بَعْضٍ } cümlesi için de bir mukaddime gibidir. Bu, geçmişte inkar edemeyecekleri şekilde nübüvvetin sübutunu ve yerleşik olduğunu, peygamberlerin çokluğunu -ki bu da
يَجْعَل مُحَمَّدًا ﷺ لَيْسَ بِدْعًا مِنَ الرُّسُلِ، وَإِثْبَاتَ التَّفَاضُلِ بَيْنَ الْأَفْرَادِ مِنَ الْبَشَرِ، فَمِنْهُمْ رَسُولٌ وَمِنْهُمْ مُرْسَلٌ إِلَيْهِمْ، وَإِثْبَاتَ التَّفَاضُلِ بَيْنَ أَفْرَادِ الصِّنْفِ الْفَاضِلِ. وَتَقَرَّرَ ذَلِكَ فِيمَا مَضَى تَقَرُّرًا لَا يَسْتَطِيعُ إِنْكَارَهُ إِلَّا مُكَابِرٌ بِالتَّفَاضُلِ حَتَّى بَيْنَ الْأَفْضَلَيْنِ سُنَّةٌ إِلَهِيَّةٌ مُقَرَّرَةٌ لَا نُكْرَانَ لَهَا. فَعُلِمَ أَنَّ طعنهم فِي نبوءة مُحَمَّد ﷺ طَعْنُ مُكَابَرَةٍ وَحَسَدٍ. كَمَا قَالَ تَعَالَى فِي شَأْنِ الْيَهُودِ أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلى مَا آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَيْنا آلَ إِبْراهِيمَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَآتَيْناهُمْ مُلْكاً عَظِيماً فِي سُورَةِ النِّسَاء [٥٤] .
Muhammed'i ﷺ peygamberler arasında türedi/benzeri görülmemiş bir elçi olmaktan çıkarır-, insan fertleri arasındaki derecelenmeyi -nitekim onlardan kimi elçidir, kimi de kendilerine elçi gönderilendir- ve üstün kılınmış zümrenin fertleri arasındaki fazilet farkını içeren veciz bir ifadedir. Bu husus geçmişte öyle bir kesinlikle yerleşmiştir ki inatçı olandan başkası bunu inkar edemez; nitekim en faziletliler arasında dahi üstünlük bulunması, inkarı mümkün olmayan yerleşik bir ilahi sünnettir. Böylece onların Muhammed'in ﷺ nübüvvetine dil uzatmalarının sırf bir inat ve haset olduğu anlaşılmıştır. Nitekim Allah Teâlâ Yahudiler hakkında Nisâ Suresi'nde şöyle buyurmuştur: { أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلى مَا آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَيْنا آلَ إِبْراهِيمَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَآتَيْناهُمْ مُلْكاً عَظِيماً } “Yoksa Allah'ın lütfundan insanlara verdiklerini mi kıskanıyorlar? Doğrusu biz İbrâhim ailesine kitabı ve hikmeti verdik; onlara büyük bir mülk de verdik” [54].
وَتَخْصِيص دَاوُود- ﵇ بِالذِّكْرِ عَقِبَ هَذِهِ الْقَضِيَّةِ الْعَامَّةِ وَجَّهَهُ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» وَمَنْ تَبِعَهُ بِأَنَّ فَائِدَةَ التَّلْمِيحِ إِلَى أَن مُحَمَّدًا ﷺ أَفْضَلُ الْأَنْبِيَاءِ وَأُمَّتَهُ أَفْضَلُ الْأُمَمِ لِأَنَّ فِي الزَّبُورِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادُ اللَّهِ الصَّالِحُونَ. وَهَذَا حَسَنٌ. وَأَنَا أَرَى أَنْ يَكُونَ وَجْهُ هَذَا التَّخْصِيصِ الْإِيمَاءَ إِلَى أَنَّ كَثِيرًا مِنَ الْأَحْوَالِ الْمَرْمُوقَةِ فِي نَظَرِ الْجَاهِلِينَ وَقَاصِرِي الْأَنْظَارِ بِنَظَرِ الْغَضَاضَةِ هِيَ أَحْوَالٌ لَا تَعُوقُ أَصْحَابَهَا عَنِ الصُّعُودِ فِي مَدَارِجِ الْكَمَالِ الَّتِي اصْطَفَاهَا اللَّهُ لَهَا، وَأَن التَّفْضِيل بالنبوءة وَالرِّسَالَةِ لَا يَنْشَأُ عَنْ عَظَمَةٍ سَابِقَة فَإِن دَاوُود- ﵇ كَانَ رَاعِيًا مِنْ رُعَاةِ الْغَنَمِ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَكَانَ ذَا قُوَّةٍ فِي الرَّمْيِ بِالْحَجَرِ، فَأَمَرَ اللَّهُ شَاوُلَ مَلِكَ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَن يخْتَار دَاوُود لِمُحَارَبَةِ جَالُوتَ الْكَنْعَانِيِّ، فَلَمَّا قتل دَاوُود جَالُوتَ آتَاهُ الله النبوءة وصيره ملكا لإسرائيل، فَهُوَ النَّبِيءُ الَّذِي تَجَلَّى فِيهِ اصْطِفَاءُ اللَّهِ تَعَالَى لِمَنْ لَمْ يَكُنْ ذَا عَظَمَةٍ وَسِيَادَةٍ.
Bu genel kuralın hemen ardından Dâvûd'un -aleyhisselâm- isminin tahsis edilerek zikredilmesini Keşşâf sahibi ve ona uyanlar, bunun Muhammed'in ﷺ peygamberlerin en faziletlisi olduğuna ve onun ümmetinin de en faziletli ümmet olduğuna bir ima taşıdığı şeklinde açıklamışlardır; zira Zebûr'da yeryüzüne Allah'ın salih kullarının vâris olacağı yazılıdır. Bu güzel bir izahtır. Bana göre ise bu tahsisin sebebi şudur: Cahillerin ve dar görüşlülerin küçümseyici bakışlarla baktığı durumların birçoğu, sahiplerinin Allah'ın onlar için seçtiği kemal derecelerine yükselmelerine engel olmayan durumlardır; nübüvvet ve risaletle üstün kılınmak ise geçmişteki bir büyüklükten kaynaklanmaz. Nitekim Dâvûd -aleyhisselâm- İsrâiloğulları arasında bir koyun çobanı idi ve sapanla taş atmada mahir idi. Allah İsrâiloğullarının kralı Tâlût'a (Şâul'a) Ken'anlı Câlût ile savaşması için Dâvûd'u seçmesini emretti. Dâvûd Câlût'u öldürünce Allah ona nübüvvet verdi ve onu İsrâil'e hükümdar kıldı. İşte o, Allah Teâlâ'nın [önceden] büyüklük ve egemenlik sahibi olmayan birini seçişinin tecelli ettiği bir peygamberdir.
وَذِكْرُ إِيتَائِهِ الزَّبُورَ هُوَ مَحَلُّ التَّعْرِيضِ لِلْمُشْرِكِينَ بِأَنَّ الْمُسْلِمِينَ سَيَرِثُونَ أَرْضَهُمْ وَيَنْتَصِرُونَ عَلَيْهِمْ لِأَنَّ ذَلِكَ مَكْتُوبٌ فِي الزَّبُورِ كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا. وَقد أُوتِيَ دَاوُود الزَّبُورَ وَلَمْ يُؤْتَ أَحَدٌ مِنْ أَنْبِيَاءِ بَنِي إِسْرَائِيلَ كِتَابًا بَعْدَ مُوسَى- ﵇.
Ona Zebûr'un verildiğinin zikredilmesi, Müslümanların onların topraklarına vâris olacağına ve onlara galip geleceğine dair müşriklere bir tariz makamıdır; çünkü bu, az önce geçtiği üzere Zebûr'da yazılıdır. Dâvûd'a Zebûr verilmiş, Mûsâ'dan -aleyhisselâm- sonra ise İsrâiloğulları peygamberlerinden hiçbirine kitap verilmemiştir.
وَذكر دَاوُود تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ وَفِي آخِرِ سُورَةِ النِّسَاءِ.
Dâvûd'un zikri En'âm Suresi'nde ve Nisâ Suresi'nin sonunda geçmişti.
وَأَمَّا الزَّبُورُ فَذُكِرَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً فِي آخِرِ سُورَةِ النِّسَاءِ [١٦٣] .
Zebûr ise Nisâ Suresi'nin sonundaki { وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً } “Dâvûd'a da Zebûr'u verdik” [163] buyruğunda zikredilmiştir.
وَالزَّبُور: اسْم لمجموع أَقْوَال دَاوُود- ﵇ الَّتِي بَعْضُهَا مِمَّا أَوْحَاهُ إِلَيْهِ وَبَعْضُهَا مِمَّا أُلْهِمَهُ مِنْ دَعَوَاتٍ وَمُنَاجَاةٍ وَهُوَ الْمَعْرُوفُ الْيَوْمَ بِكِتَابِ الْمَزَامِيرِ مِنْ كُتُبِ الْعَهْد الْقَدِيم.
Zebûr, Dâvûd'un -aleyhisselâm- bir kısmı kendisine vahyedilen, bir kısmı da dua ve münacat olarak kalbine ilham edilen sözlerinin toplamının adıdır; bugün Eski Ahit kitaplarından Mezmurlar Kitabı olarak bilinen kitaptır.
[سُورَة الْإِسْرَاء (١٧) : آيَة ٥٦]
[İsrâ Suresi (17), Âyet 56]
قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ فَلا يَمْلِكُونَ كَشْفَ الضُّرِّ عَنْكُمْ وَلا تَحْوِيلاً (٥٦)
{ قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ فَلا يَمْلِكُونَ كَشْفَ الضُّرِّ عَنْكُمْ وَلا تَحْوِيلاً } “De ki: 'O'ndan başka [ilah olduğunu] iddia ettiklerinizi çağırın; onlar sizden ne sıkıntıyı gidermeye güç yetirebilirler ne de [onu] değiştirmeye.'” (56)
لَمْ أَرَ لِهَذِهِ الْآيَة تَفْسِيرا ينثلج لَهُ الصَّدْرُ، وَالْحَيْرَةُ بَادِيَةٌ عَلَى أَقْوَالِ الْمُفَسِّرِينَ فِي مَعْنَاهَا وَانْتِظَامِ مَوْقِعِهَا مَعَ سَابِقِهَا، وَلَا حَاجَةَ إِلَى اسْتِقْرَاءِ كَلِمَاتِهِمْ. وَمَرْجِعُهَا إِلَى طَرِيقَتَيْنِ فِي مَحْمَلِ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ إِحْدَاهُمَا فِي «تَفْسِيرِ الطَّبَرِيِّ» وَابْنِ عَطِيَّةَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَالْحَسَنِ. وَثَانِيَتُهُمَا فِي «تَفْسِيرِ الْقُرْطُبِيِّ» وَالْفَخْرِ غَيْرُ مَعْزُوَّةٍ لِقَائِلٍ.
Bu ayet için iç ferahlatıcı bir tefsir görmedim; müfessirlerin ayetin anlamı ve önceki ayetle olan irtibatı konusundaki sözlerinde bir tereddüt açıkça görülmektedir ve onların sözlerini tek tek sayıp dökmeye ihtiyaç yoktur. Bu sözlerin merciî, { الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ } “O'ndan başka [ilah olduğunu] iddia ettikleriniz” ifadesinin kime hamledileceği hususunda iki yaklaşıma dayanır: Birincisi *Taberî Tefsiri* ve İbn Atıyye'de İbn Mes'ûd ve Hasan'dan nakledilen görüştür. İkincisi ise *Kurtubî Tefsiri* ve Fahreddîn er-Râzî'de bir kimseye nispet edilmeksizin zikredilendir.
وَالَّذِي أَرَى فِي تَفْسِيرِهَا أَنَّ جُمْلَةَ قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ إِلَى تَحْوِيلًا مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ جُمْلَةِ وَلَقَدْ فَضَّلْنا بَعْضَ النبيئين [الْإِسْرَاء: ٥٥] وَجُمْلَةِ أُولئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ [الْإِسْرَاء: ٥٧] . وَذَلِكَ أَنَّهُ لَمَّا جَرَى ذِكْرُ الْأَفْضَلِينَ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ فِي أَثْنَاءِ آيَةِ الرَّدِّ عَلَى الْمُشْرِكِينَ مَقَالَتَهُمْ فِي اصطفاء مُحَمَّد ﷺ لِلرِّسَالَةِ وَاصْطِفَاءِ أَتْبَاعِهِ لِوِلَايَتِهِ وَدِينِهِ، وَهِيَ آيَةُ وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِمَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [الْإِسْرَاء: ٥٥] إِلَى آخِرِهَا، جَاءَتِ الْمُنَاسَبَةُ لِرَدِّ مَقَالَةٍ أُخْرَى مِنْ مَقَالَاتِهِمُ الْبَاطِلَةِ وَهِيَ اعْتِذَارُهُمْ عَنْ عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ بِأَنَّهُمْ مَا يَعْبُدُونَهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُوهُمْ إِلَى اللَّهِ زُلْفَى، فَجَعَلُوهُمْ عِبَادًا مُقَرَّبِينَ وَوَسَائِلَ لَهُمْ إِلَى اللَّهِ، فَلَمَّا جَرَى ذِكْرُ الْمُقَرَّبِينَ حَقًّا انْتُهِزَتْ مُنَاسَبَةُ ذِكْرِهِمْ لِتَكُونَ مَخْلَصًا إِلَى إِبْطَالِ مَا ادَّعَوْهُ مِنْ وَسِيلَةِ أَصْنَامِهِمْ عَلَى عَادَةِ إِرْشَادِ الْقُرْآنِ مِنِ اغْتِنَامِ
Bu ayetin tefsirinde benim kanaatim şudur: { قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ } cümlesinden { تَحْوِيلًا } kelimesine kadar olan kısım, { وَلَقَدْ فَضَّلْنا بَعْضَ النبيئين } [İsrâ: 55] “Gerçekten biz peygamberlerin kimini kiminden üstün kıldık” cümlesi ile { أُولئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ } [İsrâ: 57] “Onların yalvardıkları bu kimseler de...” cümlesi arasında bir ara cümledir (itiraziyye). Zira müşriklerin Muhammed'in ﷺ peygamberliğe seçilmesi ve ona tâbi olanların da onun velayetine ve dinine seçilmesi konusundaki iddialarına cevap veren { وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِمَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } [İsrâ: 55] “Rabbin, göklerde ve yerde olanları en iyi bilendir” ayetinin sonuna kadar olan kısımda en faziletli peygamberlerin zikri geçince, onların batıl iddialarından bir diğerini, yani putlara ancak kendilerini Allah'a daha çok yaklaştırsınlar diye ibadet ettikleri şeklindeki mazeretlerini reddetmek için bir münasebet doğmuş oldu. Müşrikler onları Allah'a yakın kullar ve kendilerini Allah'a ulaştıran vesileler kılmışlardı. Gerçek yakınlar (mukarrabûn) zikredilince, Kur'an'ın öğüt verme fırsatlarını değerlendirme şeklindeki irşat usulü gereğince, bu zikir onların putlarının şefaatçi olduğu iddiasını iptal etmek için bir vesile kabul edildi...
مُنَاسَبَاتِ الْمَوْعِظَةِ، وَذَلِكَ مِنْ أُسْلُوبِ الْخُطَبَاءِ. فَهَذِهِ الْآيَةُ مُتَّصِلَةُ الْمَعْنَى بِآيَةِ قُلْ لَوْ كانَ مَعَهُ آلِهَةٌ كَما يَقُولُونَ إِذاً لَابْتَغَوْا إِلى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلًا [الْإِسْرَاء: ٤٢] . فَبَعْدَ أَنْ أَبْطَلَ أَنْ يَكُونَ مَعَ اللَّهِ آلِهَةٌ بِبُرْهَانِ الْعَقْلِ عَادَ
...ve bu, hatiplerin üslubundandır. İşte bu ayet mana bakımından { قُلْ لَوْ كانَ مَعَهُ آلِهَةٌ كَما يَقُولُونَ إِذاً لَابْتَغَوْا إِلى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلًا } [İsrâ: 42] “De ki: 'Eğer onların dedikleri gibi O'nunla beraber ilahlar olsaydı, o zaman Arş'ın sahibine mutlaka bir yol ararlardı.'” ayetine bağlıdır. Allah ile beraber başka ilahların varlığını aklî delille çürüttükten sonra...
إِلَى إِبْطَالِ إِلَهِيَّتِهِمُ الْمَزْعُومَةِ بِبُرْهَانِ الْحِسِّ. وَهُوَ مُشَاهَدَةُ أَنَّهَا لَا تُغْنِي عَنْهُمْ كَشْفَ الضُّرِّ.
...onların iddia edilen ilahlıklarını bu kez hissî delille çürütmeye dönmüştür; o da putların kendilerinden sıkıntıyı defedemediğinin gözlemlenmesidir.
فَأَصْلُ ارْتِبَاطِ الْكَلَامِ هَكَذَا: وَلَقَدْ فضلنَا بعض النبيئين عَلَى بعض وآتينا دَاوُود زَبُورًا أُولَئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ الْآيَةَ. فَبِمُنَاسَبَةِ الثَّنَاءِ عَلَيْهِمْ بِابْتِهَالِهِمْ إِلَى رَبِّهِمْ ذَكَرَ ضِدَّ ذَلِكَ مِنْ دُعَاءِ الْمُشْرِكِينَ آلِهَتَهُمْ. وَقَدَّمَ ذَلِكَ، عَلَى الْكَلَامِ الَّذِي أَثَارَ الْمُنَاسَبَةَ، اهْتِمَامًا بِإِبْطَالِ فِعْلِهِمْ لِيَكُونَ إِبْطَالُهُ كَالْغَرَضِ الْمَقْصُودِ وَيَكُونَ ذِكْرُ مُقَابِلِهِ كَالِاسْتِدْلَالِ عَلَى ذَلِكَ الْغَرَضِ.
Sözün asıl irtibatı şöyledir: { وَلَقَدْ فضلنَا بعض النبيئين عَلَى بعض وآتينا دَاوُود زَبُورًا } “Gerçekten biz peygamberlerin kimini kiminden üstün kıldık ve Dâvûd'a da Zebûr'u verdik”, ardından da { أُولَئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ } “Onların yalvardıkları bu kimseler de [Rablerine vesile] ararlar...” ayetidir. Peygamberlerin Rablerine yalvarıp yakarmaları övülmüşken, bu münasebetle buna mukabil olarak müşriklerin ilahlarına dua etmeleri zikredilmiştir. Bu [red], münasebeti doğuran ifadenin önüne geçirilmiştir; zira onların fiilini boşa çıkarmaya verilen önem dolayısıyla, bunu iptal etmek asıl kastedilen gaye, onun mukabilini zikretmek ise bu gayeye bir delil getirme mesabesinde olmuştur.
وَلَعَلَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي مُدَّةِ إِصَابَةِ الْقَحْطِ قُرَيْشًا بِمَكَّةَ، وَهِيَ السَّبْعُ السُّنُونَ الَّتِي هِيَ
Muhtemelen bu ayet, Mekke'de Kureyş'in kuraklığa maruz kaldığı dönemde inmiştir; bu da...
دَعْوَة النبيء ﷺ: «اللَّهُمَّ اجْعَلْهَا عَلَيْهِمْ سِنِينَ كَسِنِينَ يُوسُفَ»
Peygamber'in ﷺ: «اللَّهُمَّ اجْعَلْهَا عَلَيْهِمْ سِنِينَ كَسِنِينَ يُوسُفَ» “Allah'ım, bunu onların üzerine Yûsuf'un [kıtlık] yılları gibi yıllar kıl!” şeklindeki duasına konu olan yedi yıldır.
. وَتَسَلْسَلَ الْجِدَالُ وَأَخَذَ بَعْضُهُ بِحُجَزِ بَعْضٍ حَتَّى انْتَهَى إِلَى هَذِهِ الْمُنَاسَبَةِ.
Tartışma birbirine bağlı olarak devam etmiş ve nihayet bu münasebete kadar ulaşmıştır.
وَالْمُلْكُ بِمَعْنَى الِاسْتِطَاعَةِ وَالْقُدْرَةِ كَمَا فِي قَوْلِهِ: قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً [الْمَائِدَة: ١٧] ، وَقَوْلِهِ: قُلْ أَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعاً فِي سُورَةِ الْعُقُودِ [٧٦] .
Mülk (مُلك), güç yetirme ve kudret anlamındadır; nitekim { قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً } [Mâide: 17] “De ki: 'O takdirde Allah'a karşı kim ne yapabilir?'” ve Ukûd (Mâide) Suresi'ndeki { قُلْ أَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعاً } [76] “De ki: 'Allah'ı bırakıp da size ne bir zarar ne de bir fayda vermeye gücü yetmeyen şeylere mi tapıyorsunuz?'” buyruklarında da böyledir.
وَالْمَقْصُودُ مِنْ ذَلِكَ بَيَانُ الْبَوْنِ بَيْنَ الدُّعَاءِ الْحَقِّ وَالدُّعَاءِ الْبَاطِلِ. وَمِنْ نَظَائِرِ هَذَا الْمَعْنَى فِي الْقُرْآنِ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ وَلِيِّيَ اللَّهُ الَّذِي نَزَّلَ الْكِتابَ وَهُوَ يَتَوَلَّى الصَّالِحِينَ وَالَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَكُمْ وَلا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [١٩٦- ١٩٧] .
Bundan maksat, hak dua ile batıl dua arasındaki büyük farkı açıklamaktır. Kur'an'da bu mananın benzerlerinden biri A'râf Suresi'ndeki şu buyruktur: { إِنَّ وَلِيِّيَ اللَّهُ الَّذِي نَزَّلَ الْكِتابَ وَهُوَ يَتَوَلَّى الصَّالِحِينَ وَالَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَكُمْ وَلا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ } [196-197] “Şüphesiz benim velim, Kitap'ı indiren Allah'tır ve O, salihleri koruyup gözetir. O'ndan başka yalvardıklarınız ise ne size yardım edebilirler ne de kendilerine bir yardımları dokunur.”
وَالْكَشْفُ: مُسْتَعَارٌ لِلْإِزَالَةِ.
Keşf (كَشْف), [sıkıntıyı] gidermekten (izâle) istiaredir.
وَالتَّحْوِيلُ: نَقْلُ الشَّيْءِ مِنْ مَكَانٍ إِلَى مَكَانٍ، أَيْ لَا يَسْتَطِيعُونَ إِزَالَةَ الضُّرِّ عَنِ الْجَمِيعِ وَلَا إِزَالَتَهُ عَنْ وَاحِدٍ إِلَى غَيره.
Tahvîl (تَحْوِيل) ise bir şeyi bir yerden başka bir yere nakletmektir; yani onlar sıkıntıyı ne hepinizden tamamen kaldırabilirler ne de birinizden alıp başkasına çevirebilirler.
[سُورَة الْإِسْرَاء (١٧) : آيَة ٥٧]
[İsrâ Suresi (17), Âyet 57]
أُولئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ وَيَرْجُونَ رَحْمَتَهُ وَيَخافُونَ عَذابَهُ إِنَّ عَذابَ رَبِّكَ كانَ مَحْذُوراً (٥٧)
{ أُولئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ وَيَرْجُونَ رَحْمَتَهُ وَيَخافُونَ عَذابَهُ إِنَّ عَذابَ رَبِّكَ كانَ مَحْذُوراً } “Onların yalvardıkları bu kimseler de -hangisi daha yakın olacak diye- Rablerine vesile ararlar, O'nun rahmetini umarlar ve azabından korkarlar. Şüphesiz Rabbinin azabı, sakınılması gereken bir azaptır.” (57)
وَالْإِشَارَةُ بِ أُولئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ إِلَى النبيئين لِزِيَادَةِ تَمْيِيزِهِمْ.
{ أُولئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ } “Onların yalvardıkları bu kimseler” ifadesindeki işaret, onları daha belirgin kılmak için peygamberleredir.
وَالْمَعْنَى: أُولَئِكَ الَّذِينَ إِنْ دَعَوْا يُسْتَجَبْ لَهُمْ وَيُكْشَفْ عَنْهُمُ الضُّرُّ، وَلَيْسُوا كَالَّذِينَ تَدْعُونَهُمْ فَلَا يَمْلِكُونَ كَشْفَ الضُّرِّ عَنْكُمْ بِأَنْفُسِهِمْ وَلَا بِشَفَاعَتِهِمْ عِنْدَ اللَّهِ كَمَا رَأَيْتُمْ مِنْ أَنَّهُمْ لَمْ يُغْنُوا عَنْكُمْ مِنَ الضُّرِّ كَشْفًا وَلَا صَرْفًا.
Anlam şudur: Onlar öyle kimselerdir ki dua ettiklerinde dualarına icabet edilir ve onlardan sıkıntı kaldırılır; yoksa sizin kendilerine yalvardığınız, ne bizzat kendileri ne de Allah katındaki şefaatleriyle sizden bir sıkıntıyı kaldırmaya güç yetiremeyen kimseler gibi değillerdir; nitekim onların sizden sıkıntıyı ne giderebildiklerini ne de savabildiklerini bizzat gördünüz.
وَجُمْلَةُ يَبْتَغُونَ حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ يَدْعُونَ أَوْ بَيَانٌ لِجُمْلَةِ يَدْعُونَ.
{ يَبْتَغُونَ } cümlesi, { يَدْعُونَ } fiilindeki zamirden hâldir veya { يَدْعُونَ } cümlesinin açıklamasıdır.
وَالْوَسِيلَةُ: الْمَرْتَبَةُ الْعَالِيَةُ الْقَرِيبَةُ مِنْ عَظِيمٍ كَالْمَلِكِ.
Vesile (الْوَسِيلَةُ), hükümdar gibi büyük bir zatın katındaki yüksek ve yakın makamdır.
وأَيُّهُمْ أَقْرَبُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بَدَلًا مِنْ ضَمِيرِ يَبْتَغُونَ بَدَلَ بَعْضٍ، وَتَكُونُ (أَي) مَوْصُولَة. وَالْمعْنَى: الَّذِي هُوَ أَقْرَبُ مِنْ رِضَى اللَّهِ يَبْتَغِي زِيَادَةَ الْوَسِيلَةِ إِلَيْهِ، أَيْ يَزْدَادُ عَمَلًا لِلِازْدِيَادِ مِنْ رِضَى اللَّهِ عَنْهُ وَاصْطِفَائِهِ.
{ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ } ifadesinin, { يَبْتَغُونَ } fiilindeki zamirden bedel-i ba'z olması caizdir ve bu durumda (eyy / أَي) mevsûldür. Anlamı da şöyledir: Allah'ın rızasına daha yakın olan kimse, O'na olan vesilesini daha da artırmayı ister; yani Allah'ın kendisinden daha çok razı olması ve kendisini daha çok seçmesi için amelini artırır.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بَدَلًا مِنْ جُمْلَةِ يَبْتَغُونَ إِلى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ، و (أَيُّ) اسْتِفْهَامِيَّةٌ، أَيْ يَبْتَغُونَ مَعْرِفَةَ جَوَابِ: أَيُّهُمْ أَقْرَبُ عِنْدَ اللَّهِ.
Bu ifadenin { يَبْتَغُونَ إِلى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ } cümlesinden bedel olması da caizdir; bu takdirde (eyy / أَيُّ) istifhamiyedir (soru edatıdır). Yani: “Hangileri Allah katında daha yakındır?” sorusunun cevabını bilmeyi arzu ederler.
وَأَقْرَبُ: اسْمُ تَفْضِيلٍ، وَمُتَعَلِّقُهُ مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ السِّيَاقُ. وَالتَّقْدِيرُ: أَيُّهُمْ أَقْرَبُ إِلَى رَبِّهِمْ.
{ أَقْرَبُ } kelimesi ism-i tafdildir ve müteallakı bağlamın delalet etmesi sebebiyle hazfedilmiştir. Takdiri şöyledir: “Hangisi Rablerine daha yakındır?”
وَذكر خوف الْعَذَاب بَعْدَ رَجَاءِ الرَّحْمَةِ لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّهُمْ فِي مَوْقِفِ الْأَدَبِ مَعَ رَبِّهِمْ فَلَا يَزِيدُهُمُ الْقُرْبُ مِنْ رِضَاهُ إِلَّا إِجْلَالًا لَهُ وَخَوْفًا مِنْ غَضَبِهِ. وَهُوَ تَعْرِيضٌ بِالْمُشْرِكِينَ الَّذين ركبُوا رؤوسهم وَتَوَغَّلُوا فِي الْغُرُورِ فَزَعَمُوا أَنَّ شُرَكَاءَهُمْ شُفَعَاؤُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ.
Rahmet ümidinden sonra azap korkusunun zikredilmesi, onların Rablerine karşı bir edep makamında olduklarına, dolayısıyla O'nun rızasına yakınlaşmalarının ancak O'na olan tazimlerini ve O'nun gazabından duydukları korkuyu artırdığına işaret etmek içindir. Bu, kendi bildiklerine gidip gurura kapılarak ortak koştukları varlıkların Allah katında şefaatçileri olduğunu iddia eden müşriklere bir tarizdir.
وَجُمْلَةُ إِنَّ عَذابَ رَبِّكَ كانَ مَحْذُوراً تَذْيِيلٌ. وَمَعْنَى كانَ مَحْذُوراً أَنَّ حَقِيقَتَهُ تَقْتَضِي حَذَرَ الْمُوَفَّقِينَ إِذْ هُوَ جدير بذلك.
{ إِنَّ عَذابَ رَبِّكَ كانَ مَحْذُوراً } cümlesi bir tezyîldir (tamamlayıcı pekiştirmedir). { كانَ مَحْذُوراً } “sakınılması gereken bir azaptır” ifadesinin anlamı, onun hakikatinin [hidayete] muvaffak kılınmış kimselerin sakınmasını gerektirmesidir; çünkü o buna layıktır.
[سُورَة الْإِسْرَاء (١٧) : آيَة ٥٨]
[İsrâ Suresi (17), Âyet 58]
وَإِنْ مِنْ قَرْيَةٍ إِلاَّ نَحْنُ مُهْلِكُوها قَبْلَ يَوْمِ الْقِيامَةِ أَوْ مُعَذِّبُوها عَذاباً شَدِيداً كانَ ذلِكَ فِي الْكِتابِ مَسْطُوراً (٥٨)
{ وَإِنْ مِنْ قَرْيَةٍ إِلاَّ نَحْنُ مُهْلِكُوها قَبْلَ يَوْمِ الْقِيامَةِ أَوْ مُعَذِّبُوها عَذاباً شَدِيداً كانَ ذلِكَ فِي الْكِتابِ مَسْطُوراً } “Kıyamet gününden önce helak etmeyeceğimiz veya şiddetli bir azapla azaplandırmayacağımız hiçbir memleket yoktur. Bu, Kitap'ta yazılıdır.” (58)
لما عَرَّضَ بِالتَّهْدِيدِ لِلْمُشْرِكِينَ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ عَذابَ رَبِّكَ كانَ مَحْذُوراً [الْإِسْرَاء:
{ إِنَّ عَذابَ رَبِّكَ كانَ مَحْذُوراً } [İsrâ: 57] “Şüphesiz Rabbinin azabı, sakınılması gereken bir azaptır” buyruğunda müşriklere üstü kapalı bir tehditte bulunup,
٥٧] ، وَتَحَدَّاهُمْ بِقَوْلِهِ: قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ فَلا يَمْلِكُونَ كَشْفَ الضُّرِّ عَنْكُمْ [الْإِسْرَاء: ٥٦] جَاءَ بِصَرِيحِ التَّهْدِيدِ عَلَى مَسْمَعٍ مِنْهُمْ بِأَنَّ كُلَّ قَرْيَةٍ مِثْلِ قَرْيَتِهِمْ فِي الشِّرْكِ لَا يعدوها عَذَاب الاستيصال وَهُوَ يَأْتِي عَلَى الْقَرْيَةِ وَأَهْلِهَا، أَوْ عَذَابُ الِانْتِقَامِ بِالسَّيْفِ وَالذُّلِّ وَالْأَسْرِ وَالْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَهُوَ يَأْتِي عَلَى أَهْلِ الْقَرْيَةِ مِثْلِ صَرْعَى بَدْرٍ، كُلُّ ذَلِكَ فِي الدُّنْيَا.
{ قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ فَلا يَمْلِكُونَ كَشْفَ الضُّرِّ عَنْكُمْ } [İsrâ: 56] “De ki: 'O'ndan başka [ilah olduğunu] iddia ettiklerinizi çağırın; onlar sizden sıkıntıyı gidermeye güç yetiremezler...'” buyruğuyla onlara meydan okuyunca, şirk konusunda onların memleketine benzeyen her memleketin ya memleketi ve ahalisini tamamen yok eden kökten helak edici bir azaba ya da Bedir maktulleri gibi memleket ahalisini vuran kılıç, zillet, esaret, korku ve açlık şeklindeki bir intikam azabına mutlaka uğrayacağını onların duyacağı şekilde açıkça tehdit ederek bildirmiştir; bütün bunlar dünyadadır.
فَالْمُرَادُ: الْقُرَى الْكَافِرُ أَهْلُهَا لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَما كانَ رَبُّكَ لِيُهْلِكَ الْقُرى بِظُلْمٍ وَأَهْلُها مُصْلِحُونَ فِي سُورَةِ هُودٍ [١١٧] ، وَقَوْلِهِ: وَما كُنَّا مُهْلِكِي الْقُرى إِلَّا وَأَهْلُها ظالِمُونَ فِي سُورَةِ الْقَصَصِ [٥٩] .
Maksat, ahalisi kâfir olan memleketlerdir; zira Allah Teâlâ Hûd Suresi'nde: { وَما كانَ رَبُّكَ لِيُهْلِكَ الْقُرى بِظُلْمٍ وَأَهْلُها مُصْلِحُونَ } [117] “Halkı ıslah eden kimseler iken Rabbin o memleketleri haksız yere helak edecek değildi” ve Kasas Suresi'nde: { وَما كُنَّا مُهْلِكِي الْقُرى إِلَّا وَأَهْلُها ظالِمُونَ } [59] “Biz halkı zalim olan memleketlerden başkasını helak edici değiliz” buyurmuştur.
وَحَذْفُ الصِّفَةِ فِي مِثْلِ هَذَا مَعْرُوفٌ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْباً [الْكَهْف: ٧٩] أَيْ كُلَّ سَفِينَةٍ صَالِحَةٍ، بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَها [الْكَهْف: ٧٩] .
Bu tür yerlerde sıfatın hazfedilmesi bilinen bir durumdur; nitekim Allah Teâlâ'nın: { يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْباً } [Kehf: 79] “Her gemiyi zorla alıyordu” ayetinde, { فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَها } [Kehf: 79] “Onu kusurlu kılmak istedim” karinesiyle kastın “sağlam her gemiyi” olması böyledir.
وَلَيْسَ الْمَقْصُودُ شُمُولَ ذَلِكَ الْقُرَى الْمُؤْمِنَةَ، عَلَى مَعْنَى أَنْ لَا بُدَّ لِلْقُرَى مِنْ زَوَالٍ
Kastedilen şey, Allah'ın bu alemdeki sünneti gereği memleketlerin mutlaka yok olup...
وَفَنَاءٍ فِي سُنَّةِ اللَّهِ فِي هَذَا الْعَالَمِ، لِأَنَّ ذَلِكَ مُعَارِضٌ لِآيَاتٍ أُخْرَى، وَلِأَنَّهُ مُنَافٍ لِغَرَضِ تَحْذِيرِ الْمُشْرِكِينَ مِنَ الِاسْتِمْرَارِ عَلَى الشِّرْكِ.
...fenaya uğrayacağı manasında mümin memleketleri de kapsaması değildir; çünkü bu hem diğer ayetlere aykırıdır hem de müşrikleri şirk üzere devam etmekten sakındırma gayesiyle bağdaşmaz.
فَلَوْ سَلَّمْنَا أَنَّ هَذَا الْحُكْمَ لَا تَنْفَلِتُ مِنْهُ قَرْيَةٌ مِنَ الْقُرَى بِحُكْمِ سُنَّةِ اللَّهِ فِي مَصِيرِ كُلِّ حَادِثٍ إِلَى الْفَنَاءِ لَمَا سَلَّمْنَا أَنَّ فِي ذِكْرِ ذَلِكَ هُنَا فَائِدَةً.
Her sonradan olanın fenaya gideceğine dair Allah'ın sünneti gereği hiçbir memleketin bu hükümden kurtulamayacağını kabul etsek bile, bunun burada zikredilmesinde bir fayda olduğunu kabul edemeyiz.
وَالتَّقْيِيدُ بِكَوْنِهِ قَبْلَ يَوْمِ الْقِيامَةِ زِيَادَةٌ فِي الْإِنْذَارِ وَالْوَعِيدِ، كَقَوْلِهِ: وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَشَدُّ وَأَبْقى [طه: ١٢٧] .
Bunun { قَبْلَ يَوْمِ الْقِيامَةِ } “Kıyamet gününden önce” diye kayıtlanması, { وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَشَدُّ وَأَبْقى } [Tâhâ: 127] “Ahiret azabı ise elbette daha şiddetli ve daha süreklidir” ayetinde olduğu gibi uyarı ve tehdidi artırmak içindir.
وَ (مِنْ) مَزِيدَةٌ بَعْدَ (إِنِ) النَّافِيَةِ لِتَأْكِيدِ اسْتِغْرَاقِ مَدْخُولِهَا بِاعْتِبَارِ الصِّفَةِ الْمُقَدَّرَةِ، أَيْ جَمِيعِ الْقُرَى الْكَافِرَةِ كَيْلَا يَحْسَبَ أَهْلُ مَكَّةَ عَدَمَ شُمُولِهِمْ.
Nefy (olumsuzluk) bildiren (in / إِنِ) edatından sonra gelen (min / مِنْ), takdir edilen sıfat itibarıyla dahil olduğu kelimenin istiğrakını (kapsayıcılığını) pekiştirmek içindir; yani Mekke ehli kendilerinin bu kapsamda olmadığını sanmasınlar diye “bütün kâfir memleketler” demektir.
وَالْكِتَابُ: مُسْتَعَارٌ لِعِلْمِ اللَّهِ وَسَابِقِ تَقْدِيرِهِ، فَتَعْرِيفُهُ لِلْعَهْدِ أَوْ أُرِيدَ بِهِ الْكُتُبُ الْمُنَزَّلَةُ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ، فَتَعْرِيفُهُ لِلْجِنْسِ فَيَشْمَلُ الْقُرْآنَ وَغَيْرَهُ.
Kitap (الْكِتَابُ), Allah'ın ilmi ve ezeli takdirinden istiaredir; bu durumda belirlilik takısı ahd içindir. Ya da bununla peygamberlere indirilen kitaplar kastedilmiştir ki bu takdirde belirlilik takısı cins içindir ve Kur'an'ı ve diğerlerini kapsar.
وَالْمَسْطُورُ: الْمَكْتُوبُ، يُقَالُ: سَطَّرَ الْكِتَابَ إِذَا كَتَبَهُ سُطُورًا، قَالَ تَعَالَى: وَالْقَلَمِ وَما يَسْطُرُونَ [الْقَلَم: ١] .
Mestûr (الْمَسْطُورُ), yazılmış olandır. Bir kimse kitabı satır satır yazdığında “satara'l-kitâb” denir; Allah Teâlâ: { وَالْقَلَمِ وَما يَسْطُرُونَ } [Kalem: 1] “Kaleme ve yazdıklarına andolsun” buyurmuştur.
[سُورَة الْإِسْرَاء (١٧) : آيَة ٥٩]
[İsrâ Suresi (17), Âyet 59]
وَما مَنَعَنا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآياتِ إِلاَّ أَنْ كَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ وَآتَيْنا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً فَظَلَمُوا بِها وَما نُرْسِلُ بِالْآياتِ إِلاَّ تَخْوِيفاً (٥٩)
{ وَما مَنَعَنا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآياتِ إِلاَّ أَنْ كَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ وَآتَيْنا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً فَظَلَمُوا بِها وَما نُرْسِلُ بِالْآياتِ إِلاَّ تَخْوِيفاً } “Bizi mucizeler göndermekten alıkoyan şey, ancak öncekilerin onları yalanlamış olmasıdır. Semûd'a da apaçık bir mucize olarak o dişi deveyi vermiştik de ona zulmetmişlerdi. Oysa biz mucizeleri ancak korkutmak için göndeririz.” (59)
وَما مَنَعَنا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآياتِ إِلَّا أَنْ كَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ وَآتَيْنا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً فَظَلَمُوا بِها هَذَا كَشْفُ شُبْهَةٍ أُخْرَى مِنْ شُبَهِ تَكْذِيبِهِمْ إِذْ كَانُوا يسْأَلُون النَّبِي أَنْ يَأْتِيَهُمْ بِآيَاتٍ عَلَى حَسَبِ اقْتِرَاحِهِمْ، وَيَقُولُونَ: لَوْ كَانَ صَادِقًا وَهُوَ يَطْلُبُ مِنَّا أَنْ نُؤْمِنَ بِهِ لَجَاءَنَا بِالْآيَاتِ الَّتِي سَأَلْنَاهُ، غُرُورًا بِأَنْفُسِهِمْ أَنَّ اللَّهَ يَتَنَازَلُ لِمُبَارَاتِهِمْ.
{ وَما مَنَعَنا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآياتِ إِلَّا أَنْ كَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ وَآتَيْنا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً فَظَلَمُوا بِها } “Bizi mucizeler göndermekten alıkoyan şey, ancak öncekilerin onları yalanlamış olmasıdır. Semûd'a da apaçık bir mucize olarak o dişi deveyi vermiştik de ona zulmetmişlerdi”; bu, onların yalanlamalarının şüphelerinden bir diğerini açığa çıkarmaktır; zira onlar Peygamber'den kendi tekliflerine göre mucizeler getirmesini istiyor ve Allah'ın kendileriyle yarışa gireceği zannıyla gururlanarak: “Eğer o doğru sözlü olsaydı ve bizden kendisine inanmamızı isteseydi, istediğimiz mucizeleri bize getirirdi” diyorlardı.
وَالْجُمْلَةُ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ وَإِنْ مِنْ قَرْيَةٍ إِلَّا نَحْنُ مُهْلِكُوها الْآيَة [الْإِسْرَاء:
Bu cümle, { وَإِنْ مِنْ قَرْيَةٍ إِلَّا نَحْنُ مُهْلِكُوها } “Helak etmeyeceğimiz hiçbir memleket yoktur” ayetine [İsrâ: 58]
٥٨] ، أَيْ إِنَّمَا أَمْهَلْنَا الْمُتَمَرِّدِينَ عَلَى الْكُفْرِ إِلَى أَجَلِ نُزُولِ الْعَذَابِ وَلَمْ نُجِبْهُمْ إِلَى مَا طَلَبُوا مِنَ الْآيَاتِ لِعَدَمِ جَدْوَى إِرْسَالِ الْآيَاتِ للأولين من قبيلهم فِي الْكُفْرِ عَلَى حَسَبِ اقْتِرَاحِهِمْ فَكَذَّبُوا بِالْآيَاتِ.
atfedilmiştir; yani: Biz inkârda diretenlere azabın ineceği vakte kadar mühlet verdik ve istedikleri mucizeleri göndermedik; çünkü küfürde onların benzeri olan öncekilere istedikleri mucizeleri göndermenin bir faydası olmamış, onlar da mucizeleri yalanlamışlardı.
وَحَقِيقَةُ الْمَنْعِ: كَفُّ الْفَاعِلِ عَنْ فِعْلٍ يُرِيد فعله أَوْ يَسْعَى فِي فِعْلِهِ، وَهَذَا مُحَالٌ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى إِذْ لَا مُكْرِهَ لِلْقَادِرِ الْمُخْتَارِ. فَالْمَنْعُ هُنَا مُسْتَعَارٌ لِلصَّرْفِ عَنِ الْفِعْلِ وَعَدَمِ إِيقَاعِهِ
Men (الْمَنْعُ) kelimesinin hakiki anlamı: Bir faili yapmak istediği veya yapmaya çalıştığı bir fiilden alıkoymaktır; bu ise Allah Teâlâ hakkında muhaldir, zira dilediğini yapan mutlak kudret sahibini zorlayacak kimse yoktur. Dolayısıyla men burada fiilden vazgeçmek ve onu yapmaya teşebbüs etmeksizin...
دُونَ مُحَاوَلَةِ إِتْيَانِهِ.
...vücuda getirmemek anlamında istiare edilmiştir.
وَالْإِرْسَالُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ حَقِيقَةً فَيَكُونُ مَفْعُولُ أَنْ نُرْسِلَ مَحْذُوفًا دَلَّ عَلَيْهِ فِعْلُ نُرْسِلَ. وَالتَّقْدِيرُ: أَنْ نُرْسِلَ رَسُولَنَا، فَالْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: بِالْآياتِ
İrsâl (الْإِرْسَالُ) kelimesinin hakiki anlamında olması caizdir; bu takdirde { أَنْ نُرْسِلَ } fiilinin mefulü hazfedilmiştir ve buna { نُرْسِلَ } fiili delalet etmektedir. Takdiri şöyledir: “Resulümüzü göndermekten...” { بِالْآياتِ } ifadesindeki bâ harf-i cerri...
لِلْمُصَاحَبَةِ، أَيْ مُصَاحِبًا للآيات الَّتِي اقتراحها الْمُشْرِكُونَ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْإِرْسَالُ مُسْتَعَارًا لِإِظْهَارِ الْآيَاتِ وَإِيجَادِهَا، فَتَكُونَ الْبَاءُ مَزِيدَةً لِتَأْكِيدِ تَعَلُّقِ فِعْلِ نُرْسِلَ بِالْآياتِ، وَتَكون بِالْآياتِ مَفْعُولًا فِي الْمَعْنَى كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ [الْمَائِدَة: ٦] .
...musâhabet (beraberlik) içindir; yani “müşriklerin teklif ettiği mucizelerle birlikte [göndermekten]” demektir. İrsâl kelimesinin mucizeleri izhar etmek ve yaratmak anlamında istiare olması da caizdir; bu durumda bâ harf-i cerri { نُرْسِلَ } fiilinin { بِالْآياتِ } kelimesine taallukunu pekiştirmek için zâidedir ve { بِالْآياتِ } kelimesi, Allah Teâlâ'nın { وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ } [Mâide: 6] “Başlarınıza meshedin” buyruğunda olduğu gibi mana bakımından mefuldür.
والتعريف فِي بِالْآياتِ عَلَى كِلَا الْوَجْهَيْنِ لِلْعَهْدِ، أَيْ الْمَعْهُودَةِ مِنِ اقْتِرَاحِهِمْ كَقَوْلِهِمْ: لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً، [الْإِسْرَاء: ٩٠] وقالُوا لَوْلا أُوتِيَ مِثْلَ مَا أُوتِيَ مُوسى [الْقَصَص: ٤٨] وقالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ [الْأَنْعَام: ١٢٤] عَلَى أَحَدِ التَّأْوِيلَيْنِ.
{ بِالْآياتِ } ifadesindeki belirteç takısı (harf-i tarif) her iki ihtimale göre de ahd içindir; yani onların: { لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً } [İsrâ: 90] “Bize yerden bir pınar fışkırtmadıkça sana asla inanmayacağız”, { وقالُوا لَوْلا أُوتِيَ مِثْلَ مَا أُوتِيَ مُوسى } [Kasas: 48] “Musa'ya verilenin benzeri ona da verilseydi ya! dediler” ve iki tefsirden birine göre: { وقالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ } [En'âm: 124] “Allah'ın elçilerine verilenin benzeri bize de verilmedikçe asla inanmayacağız dediler” sözlerinde olduğu gibi tekliflerinden bilinen [mucizelerdir].
وَ (أَنْ) الْأُولَى مُفِيدَةٌ مَصْدَرًا مَنْصُوبًا عَلَى نَزْعِ الْخَافِضِ، وَهُوَ (مِنَ) الَّتِي يَتَعَدَّى بِهَا فِعْلُ الْمَنْعِ، وَهَذَا الْحَذْفُ مُطَّرِدٌ مَعَ (أَنْ) .
İlk { أَنْ } edatı, men fiilinin kendisiyle müteaddi olduğu (مِنْ) harf-i cerrinin hazfedilmesiyle (nez'u'l-hâfız) mansub olan bir masdara delalet etmektedir; bu hazif { أَنْ } ile birlikte kurala uygundur (muttariddir).
وَ (أَنْ) الثَّانِيَةُ مَصْدَرُهَا فَاعِلُ مَنَعَنا عَلَى الِاسْتِثْنَاءِ الْمُفَرَّغِ.
İkinci { أَنْ } edatının masdarı ise müferrağ istisna kuralına göre { مَنَعَنا } fiilinin failidir.
وَإِسْنَادُ الْمَنْعِ إِلَى تَكْذِيبِ الْأَوَّلِينَ بِالْآيَاتِ مَجَازٌ عَقْلِيٌّ لِأَنَّ التَّكْذِيبَ سَبَبُ الصَّرْفِ.
Men etme [eyleminin], öncekilerin mucizeleri yalanlamasına isnad edilmesi aklî mecazdır; çünkü yalanlama, vazgeçirmenin sebebidir.
وَالْمَعْنَى: أَنَّنَا نَعْلَمُ أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ كَمَا لَمْ يُؤْمِنْ مَنْ قَبْلَهُمْ مِنَ الْكَفَرَةِ لَمَّا جَاءَتْهُمْ أَمْثَالُ تِلْكَ الْآيَاتِ. فَعَلِمَ النَّاسُ أَنَّ الْإِصْرَارَ عَلَى الْكُفْرِ سَجِيَّةٌ لِلْمُشْرِكِ لَا يَقْلَعُهَا إِظْهَارُ الْآيَاتِ، فَلَوْ آمن الْأَولونَ عِنْد مَا أُظْهِرَتْ لَهُمُ الْآيَاتُ لَكَانَ لِهَؤُلَاءِ أَنْ يَجْعَلُوا إِيمَانَهُمْ مَوْقُوفًا عَلَى إِيجَادِ الْآيَاتِ الَّتِي سَأَلُوهَا. قَالَ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَاتُ رَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ وَلَوْ جاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ [يُونُس: ٩٦- ٩٧] .
Mana şudur: Biz, onlardan önceki kâfirlere o tür mucizeler geldiğinde inanmadıkları gibi bunların da inanmayacaklarını biliyoruz. Böylece insanlar, küfürde diretmenin müşrikin bir seciyesi (karakteri) olduğunu ve bunu mucizelerin gösterilmesinin söküp atamayacağını bilmiş oldular. Eğer öncekiler kendilerine mucizeler gösterildiğinde iman etmiş olsalardı, bunların da imanlarını istedikleri mucizelerin ortaya konmasına bağlama hakları olurdu. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَاتُ رَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ وَلَوْ جاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ } [Yûnus: 96-97] “Şüphesiz haklarında Rabbinin sözü gerçekleşmiş olanlar, kendilerine her türlü ayet (mucize) gelse bile inanmazlar.”
وَالْأَظْهَرُ أَنَّ هَذَا تَثْبِيتٌ لِأَفْئِدَةِ الْمُؤْمِنِينَ لِئَلَّا يَفْتِنَهُمُ الشَّيْطَانُ، وتسلية للنبيء ﷺ لِحِرْصِهِ عَلَى إِيمَانِ قَوْمِهِ فَلَعَلَّهُ يَتَمَنَّى أَنْ يُجِيبَهُمُ اللَّهُ لِمَا سَأَلُوا مِنَ الْآيَاتِ وَلِحُزْنِهِ مِنْ أَنْ يَظُنُّوهُ كَاذِبًا.
Daha zahir olan şudur ki bu, şeytanın onları fitneye düşürmemesi için müminlerin kalplerini pekiştirmek ve kavminin iman etmesine çok düşkün olduğu için Allah'ın onların istedikleri mucizeleri gerçekleştirmesini temenni edebilecek olan ve kendisini yalancı sanmalarından dolayı üzülen Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için bir tesellidir.
وَجُمْلَةُ وَآتَيْنا ثَمُودَ النَّاقَةَ فِي مَحَلِّ الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ الْجَلَالَةِ فِي مَنَعَنا، أَيْ وَقَدْ آتَيْنَا ثَمُودًا آيَة كَمَا سَأَلُوهُ فَزَادُوا كُفْرًا بِسَبَبِهَا حَتَّى عُجِّلَ لَهُمُ الْعَذَابُ.
{ وَآتَيْنا ثَمُودَ النَّاقَةَ } cümlesi, { مَنَعَنا } fiilindeki celalet zamirinden hâl konumundadır; yani: “Biz Semûd kavmine istedikleri gibi bir mucize vermiştik de bu yüzden küfürlerini artırdılar, nihayet kendilerine azap çarçabuk geldi” demektir.
وَمَعْنَى مُبْصِرَةً وَاضِحَةُ الدَّلَالَةِ، فَهُوَ اسْمُ فَاعِلِ أَبْصَرَ الْمُتَعَدِّي إِلَى مَفْعُولٍ، أَيْ
Mübsıra (مُبْصِرَةً) kelimesinin manası delaleti apaçık olandır; zira bu, mefule geçişli olan ebsara (أَبْصَرَ) fiilinin ism-i failidir, yani...
جَعَلَ غَيْرَهُ مُبْصِرًا وَذَا بَصِيرَةٍ. فَالْمَعْنَى: أَنَّهَا مُفِيدَةُ الْبَصِيرَةِ، أَيِ الْيَقِينِ، أَيْ تَجْعَلُ مَنْ رَآهَا ذَا بَصِيرَةٍ وَتُفِيدُهُ أَنَّهَا آيَةٌ. وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلَمَّا جاءَتْهُمْ آياتُنا مُبْصِرَةً قالُوا هَذَا سِحْرٌ مُبِينٌ [النَّمْل: ١٣] .
...başkasını görür ve basiret sahibi kılmıştır. Mana şudur: O basiret, yani yakîn kazandırıcıdır; yani onu gören kimseyi basiret sahibi kılar ve ona bir mucize olduğunu bildirir. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da bu kabildendir: { فَلَمَّا جاءَتْهُمْ آياتُنا مُبْصِرَةً قالُوا هَذَا سِحْرٌ مُبِينٌ } [Neml: 13] “Ayetlerimiz (mucizelerimiz) onlara basiret kazandırıcı (apaçık) olarak gelince: 'Bu apaçık bir büyüdür' dediler.”
وَخَصَّ بِالذِّكْرِ ثَمُودَ وَآيَتَهَا لِشُهْرَةِ أَمْرِهِمْ بَيْنَ الْعَرَبِ، وَلِأَنَّ آثَارَ هَلَاكِهِمْ فِي بِلَادِ الْعَرَبِ قَرِيبَةٌ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ يُبْصِرُهَا صَادِرُهُمْ وَوَارِدُهُمْ فِي رِحْلَاتِهِمْ بَيْنَ مَكَّةَ وَالشَّامِ.
Semûd'u ve onların mucizesini özellikle zikretmiştir; çünkü onların kıssası Araplar arasında meşhurdur ve Arap diyarındaki helak kalıntıları Mekkelilere yakındır; Mekke ile Şam arasındaki yolculuklarında gidip gelenler bunları görmektedir.
وَقَوْلُهُ: فَظَلَمُوا بِها يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اسْتُعْمِلَ الظُّلْمُ بِمَعْنَى الْكُفْرِ لِأَنَّهُ ظُلْمُ النَّفْسِ، وَتَكُونُ الْبَاءُ لِلتَّعْدِيَةِ لِأَنَّ فِعْلَ الْكُفْرِ يُعَدَّى إِلَى الْمَكْفُورِ بِالْبَاءِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الظُّلْمُ مُضَمَّنًا مَعْنَى الْجَحْدِ، أَيْ كَابَرُوا فِي كَوْنِهَا آيَةً، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَجَحَدُوا بِها وَاسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً وَعُلُوًّا [النَّمْل: ١٤] . وَيَجُوزُ بَقَاءُ الظُّلْمِ عَلَى حَقِيقَتِهِ، وَهِيَ الِاعْتِدَاءُ بِدُونِ حَقٍّ، وَالْبَاءُ صِلَةٌ لِتَوْكِيدِ التَّعْدِيَةِ مِثْلُ الْبَاءِ فِي وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ [الْمَائِدَة: ٦] ، أَيْ ظَلَمُوا النَّاقَةَ حِينَ عَقَرُوهَا وَهِيَ لَمْ تَجْنِ عَلَيْهِمْ، فَكَانَ عَقْرُهَا ظُلْمًا. وَالِاعْتِدَاءُ عَلَى الْعَجْمَاوَاتِ ظُلْمٌ إِذَا كَانَ غَيْرَ مَأْذُونٍ فِيهِ شَرْعًا كَالصَّيْدِ.
{ فَظَلَمُوا بِها } buyruğundaki zulüm kelimesinin nefse zulüm olduğu için küfür anlamında kullanılmış olması caizdir; bu takdirde bâ harfi teaddi (geçişlilik) içindir, çünkü küfür fiili inkâr edilene bâ harfi ile geçişli kılınır. Zulüm kelimesinin inkâr (cühûd) manasını tazammun etmesi de caizdir; yani onun bir mucize olduğu konusunda inat edip diretmişlerdir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَجَحَدُوا بِها وَاسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً وَعُلُوًّا } [Neml: 14] “Vicdanları bunlara tam bir kesinlikle inandığı halde, zulüm ve kibirlerinden ötürü onları inkâr ettiler.” Zulmün hakiki manasında kalması da caizdir ki o da haksız yere saldırmaktır; bâ harfi ise { وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ } [Mâide: 6] “Başlarınıza meshedin” ayetindeki bâ gibi geçişliliği pekiştiren bir sıladır (zâidedir); yani deveyi boğazladıklarında ona zulmetmişlerdir, oysa deve onlara bir kötülük yapmamıştı; dolayısıyla onu boğazlamak bir zulüm idi. Hayvanlara yönelik saldırı, avlanmak gibi şer'an izin verilmiş bir durum olmadıkça zulümdür.
وَما نُرْسِلُ بِالْآياتِ إِلَّا تَخْوِيفاً هَذَا بَيَانٌ لِحِكْمَةٍ أُخْرَى فِي تَرْكِ إِرْسَالِ الْآيَاتِ إِلَى قُرَيْشٍ، تُشِيرُ إِلَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَرَادَ الْإِبْقَاءَ عَلَيْهِمْ لِيَدْخُلَ مِنْهُمْ فِي الْإِسْلَامِ كَثِيرٌ وَيَكُونُ نَشْرُ الْإِسْلَامِ عَلَى يَدِ كَثِيرٍ مِنْهُمْ.
{ وَما نُرْسِلُ بِالْآياتِ إِلَّا تَخْوِيفاً } “Biz ayetleri (mucizeleri) ancak korkutmak için göndeririz” buyruğu, Kureyş'e mucizelerin gönderilmemesindeki başka bir hikmetin açıklamasıdır; bu da Allah Teâlâ'nın, onlardan birçoğunun İslâm'a girmesi ve İslâm'ın yayılmasının birçoğunun eliyle gerçekleşmesi için onları hayatta bırakmayı dilediğine işaret eder.
وَتِلْكَ مكرمَة للنبيء ﷺ فَلَوْ أَرْسَلَ اللَّهُ لَهُمُ الْآيَاتِ كَمَا سَأَلُوا مَعَ أَنَّ جِبِلَّتَهُمُ الْعِنَادُ لَأَصَرُّوا عَلَى الْكُفْرُ فَحَقَّتْ عَلَيْهِمْ سُنَّةُ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ فِي عِبَادِهِ وَهِيَ الِاسْتِئْصَالُ عَقِبَ إِظْهَارِ الْآيَاتِ، لِأَنَّ إِظْهَارَ الْآيَاتِ
Bu da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için bir ikramdır. Şayet Allah onların istedikleri gibi mucizeleri gönderseydi, tabiatları inatçılık olduğu için küfürde ısrar ederlerdi; böylece Allah'ın kulları hakkındaki geçmiş sünneti olan, mucizelerin gösterilmesinin hemen ardından köklerini kazıma [azabı] onların üzerine hak olurdu. Çünkü mucizelerin gösterilmesi...
تَخْوِيفٌ مِنَ الْعَذَابِ وَاللَّهُ أَرَادَ الْإِبْقَاءَ عَلَى هَذِهِ الْأُمَّةِ قَالَ: وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ [الْأَنْفَال: ٣٣] الْآيَةَ، فَعَوَّضْنَا تَخْوِيفَهُمْ بَدَلًا عَنْ إِرْسَالِ الْآيَاتِ الَّتِي اقْتَرَحُوهَا.
...azap ile bir korkutmadır; Allah ise bu ümmeti hayatta bırakmayı dilemiştir. Nitekim: { وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ } [Enfâl: 33] “Sen onların içindeyken Allah onlara azap edecek değildir” ayeti buyurmuştur; böylece onların teklif ettiği mucizeleri göndermek yerine onları korkutmayı ikame ettik.
وَالْقَوْلُ فِي تَعْدِيَةِ وَما نُرْسِلُ بِالْآياتِ كَالْقَوْلِ فِي وَما مَنَعَنا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآياتِ مَعْنًى وَتَقْدِيرًا عَلَى الْوَجْهَيْنِ.
{ وَما نُرْسِلُ بِالْآياتِ } ifadesinin teaddisi (geçişliliği) hakkındaki söz, her iki veche göre mana ve takdir bakımından { وَما مَنَعَنا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآياتِ } ifadesindeki söz gibidir.
وَالتَّخْوِيفُ: جَعْلُ الْمَرْءِ خَائِفًا.
Tahvîf (التَّخْوِيفُ), bir kimseyi korkutmak demektir.
وَالْقَصْرُ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا تَخْوِيفاً لِقَصْرِ الْإِرْسَالِ بِالْآيَاتِ عَلَى عِلَّةِ التَّخْوِيفِ، وَهُوَ قَصْرٌ إِضَافِيٌّ، أَيْ لَا مُبَارَاةَ بَيْنَ الرُّسُلِ وَأَقْوَامِهِمْ أَوْ لَا طَمَعًا فِي إِيمَانِ الْأَقْوَامِ فَقَدْ عَلِمْنَا
{ إِلَّا تَخْوِيفاً } buyruğundaki kasr (sınırlama), mucizeleri göndermeyi korkutma illetine hasretmek içindir ve bu izâfî bir kasrdır; yani elçiler ile kavimleri arasında bir yarış olsun diye değil yahut kavimlerin iman etmesini umarak değil; zira Biz...
أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ.
...onların iman etmeyeceklerini bilmekteyiz.
[سُورَة الْإِسْرَاء (١٧) : آيَة ٦٠]
[İsrâ Suresi (17), Ayet 60]
وَإِذْ قُلْنا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحاطَ بِالنَّاسِ وَما جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْناكَ إِلاَّ فِتْنَةً لِلنَّاسِ وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ وَنُخَوِّفُهُمْ فَما يَزِيدُهُمْ إِلاَّ طُغْياناً كَبِيراً (٦٠)
{ وَإِذْ قُلْنا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحاطَ بِالنَّاسِ وَما جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْناكَ إِلاَّ فِتْنَةً لِلنَّاسِ وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ وَنُخَوِّفُهُمْ فَما يَزِيدُهُمْ إِلاَّ طُغْياناً كَبِيراً } “Hani sana: 'Muhakkak ki Rabbin insanları kuşatmıştır' demiştik. Sana gösterdiğimiz o rüyayı (görüşü) ve Kur'an'da lanetlenen ağacı da yalnız insanları sınamak için kıldık. Biz onları korkutuyoruz, fakat bu onlara büyük bir azgınlıktan başka bir şey artırmıyor.” (60)
وَإِذْ قُلْنا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحاطَ بِالنَّاسِ هَذِهِ تَسْلِيَة للنبيء ﷺ عَلَى حُزْنِهِ مِنْ تَكْذِيبِ قَوْمِهِ إِيَّاهُ، وَمِنْ إِمْهَالِ عُتَاةِ أَعْدَاءِ الدِّينِ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ، فَذَكَّرَهُ اللَّهُ بِوَعْدِهِ نَصْرَهُ.
{ وَإِذْ قُلْنا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحاطَ بِالنَّاسِ } “Hani sana: 'Muhakkak ki Rabbin insanları kuşatmıştır' demiştik”; bu, kavminin kendisini yalanlamasından ve müminlere baskı yapan azgın din düşmanlarına mühlet verilmesinden dolayı üzülen Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için bir tesellidir; Allah ona yardım vaadini hatırlatmıştır.
وَقَدْ أَوْمَأَ جَعْلُ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ لَفْظَ الرَّبِّ مُضَافًا إِلَى ضَمِيرِ الرَّسُولِ أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ مَسُوقٌ مَسَاقَ التَّكْرِمَةِ لِلنَّبِيءِ وَتَصْبِيرِهِ، وَأَنَّهُ بِمَحَلِّ عِنَايَةِ اللَّهِ بِهِ إِذْ هُوَ رَبُّهُ وَهُوَ نَاصِرُهُ قَالَ تَعَالَى:
Müsnedün ileyhin, Resul'ün zamirine muzaf kılınmış olan “Rab” lafzı yapılması; bu sözün Peygamber'e bir ikram ve onu sabırlı kılma sadedinde sevk edildiğine ve onun Allah'ın inayetine mazhar olduğuna işaret etmiştir; zira O onun Rabbidir ve onun yardımcısıdır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
وَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ فَإِنَّكَ بِأَعْيُنِنا [الطّور: ٤٨] .
{ وَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ فَإِنَّكَ بِأَعْيُنِنا } [Tûr: 48] “Rabbinin hükmüne sabret; çünkü sen gözlerimizin önündesin (himayemizdesin).”
فَجُمْلَةُ وَإِذْ قُلْنا لَكَ إِلَخْ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مَعْطُوفَةً عَلَى جُمْلَةِ وَما مَنَعَنا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآياتِ [الْإِسْرَاء: ٥٩] وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مُعْتَرِضَةً.
{ وَإِذْ قُلْنا لَكَ } ilâ ahirihi cümlesinin { وَما مَنَعَنا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآياتِ } [İsrâ: 59] cümlesine matuf olması caiz olduğu gibi itiraziyye (ara cümle) olması da caizdir.
وَ (إِذْ) مُتَعَلِّقَةٌ بِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ، أَيِ اذْكُرْ إِذْ قُلْنَا لَكَ كَلَامًا هُوَ وَعْدٌ بِالصَّبْرِ، أَيِ اذْكُرْ لَهُمْ ذَلِكَ وَأَعِدْهُ عَلَى أَسْمَاعِهِمْ، أَوْ هُوَ فِعْلُ «اذْكُرْ»
{ إِذْ } zarfı mahzuf bir fiile taalluk etmektedir; yani “Sana sabır vaadi içeren bir söz söylediğimiz vakti hatırla / an”; yani “Onlara bunu hatırlat ve kulaklarına tekrar et” yahut buradaki fiil...
عَلَى أَنَّهُ مُشْتَقٌّ مِنَ الذُّكْرِ- بِضَمِّ الذَّالِ- وَهُوَ إِعَادَةُ الْخَبَرِ إِلَى الْقُوَّةِ الْعَقْلِيَّةِ الذَّاكِرَةِ.
...haberin akli hatırlama melekesine geri getirilmesi demek olan (zel harfinin zammesiyle) zükr (الذُّكْرِ) kökünden türemiş olan “hatırla” fiilidir.
وَالْإِحَاطَةُ لَمَّا عُدِّيَ فِعْلُهَا هُنَا إِلَى ذَاتِ النَّاسِ لَا إِلَى حَالٍ مِنْ أَحْوَالِهِمْ تَعَيَّنَ أَنَّهَا مُسْتَعْمَلَةٌ فِي مَعْنَى الْغَلَبَةِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِمْ فِي سُورَةِ يُونُسَ [٢٢] . وَعَبَّرَ بِصِيغَةِ الْمُضِيِّ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى تَحْقِيقِ وُقُوعِ إِحَاطَةِ اللَّهِ بِالنَّاسِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ الْقَرِيبِ. وَلَعَلَّ هَذَا إِشَارَةٌ إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها [الرَّعْد: ٤١] .
İhata fiili burada insanların bir haline değil doğrudan kendilerine geçişli kılındığı için, Yûnus Suresi'ndeki: { وَظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِمْ } [22] “ve gerçekten kuşatıldıklarını (çaresiz kaldıklarını) anladıkları [zaman]” ayetinde olduğu gibi galebe (üstün gelme/kuşatma) anlamında kullanılmış olması taayyün etmiştir. Allah'ın insanları yakın gelecekte kuşatmasının kesin olarak gerçekleşeceğine dikkat çekmek için geçmiş zaman kipiyle ifade edilmiştir. Muhtemelen bu, Allah Teâlâ'nın: { أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها } [Ra'd: 41] “Görmediler mi ki biz o arza geliyor ve onu etrafından eksiltiyoruz?” buyruğuna bir işarettir.
وَالْمَعْنَى: فَلَا تَحْزَنْ لِافْتِرَائِهِمْ وَتَطَاوُلِهِمْ فَسَنَنْتَقِمُ مِنْهُمْ.
Mana şudur: Onların iftiralarına ve haddi aşmalarına üzülme, zira Biz onlardan intikam alacağız.
وَما جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْناكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَما مَنَعَنا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآياتِ [الْإِسْرَاء: ٥٩] وَمَا بَيْنَهُمَا مُعْتَرِضَاتٌ.
{ وَما جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْناكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ } “Sana gösterdiğimiz rüyayı (görüşü) da yalnız insanları sınamak için kıldık” ifadesi, { وَما مَنَعَنا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآياتِ } [İsrâ: 59] cümlesine matuftur; aralarındaki ifadeler ise itiraziyyedir (ara cümlelerdir).
وَالرُّؤْيَا أَشْهَرُ اسْتِعْمَالِهَا فِي رُؤْيَا النَّوْمِ، وَتُسْتَعْمَلُ فِي رُؤْيَةِ الْعَيْنِ كَمَا نُقِلَ عَنِ
Rüya (الرُّؤْيَا) kelimesinin en meşhur kullanımı uyku rüyası hakkındadır; ayrıca...
ابْنِ عَبَّاسٍ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، قَالَ: هِيَ رُؤْيَا عَيْنٍ أريها النبيء ﷺ لَيْلَةَ أُسْرِيَ بِهِ إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ، رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ وَقَالَ: إِنَّهُ قَوْلُ عَائِشَةَ وَمُعَاوِيَةَ وَسَبْعَةٍ مِنَ التَّابِعِينَ، سَمَّاهُمُ التِّرْمِذِيُّ. وَتَأَوَّلَهَا جَمَاعَةٌ أَنَّهَا مَا رَآهُ لَيْلَةَ أُسْرِيَ بِهِ إِذْ رَأَى بَيْتَ الْمَقْدِسِ وَجَعَلَ يَصِفُهُ لِلْمُشْرِكِينَ، وَرَأَى عِيرَهُمْ وَارِدَةً فِي مَكَانٍ مُعَيَّنٍ مِنَ الطَّرِيقِ وَوَصَفَ لَهُمْ حَالَ رِجَالٍ فِيهَا فَكَانَ كَمَا وَصَفَ. وَيُؤَيِّدُ هَذَا الْوَجْهَ قَوْلُهُ: الَّتِي أَرَيْناكَ فَإِنَّهُ وَصْفٌ لِلرُّؤْيَا لِيُعْلَمَ أَنَّهَا رُؤْيَةُ عَيْنٍ. وَقِيلَ: رَأَى أَنَّهُ يَدْخُلُ مَكَّةَ فِي سَنَةِ الْحُدَيْبِيَةِ فَرَدَّهُ الْمُشْرِكُونَ فَلَمْ يَدْخُلْهَا فَافْتَتَنَ بَعْضُ مَنْ أَسْلَمُوا فَلَمَّا كَانَ الْعَامُ الْمُقْبِلُ دَخَلَهَا.
...İbn Abbas'tan bu ayet hakkında nakledildiği gibi gözle görme (rü'yet-i ayn) anlamında da kullanılır. O şöyle demiştir: “O, Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem Beytü'l-Makdis'e gece yürütüldüğü (İsrâ) gece gösterilen gözle görüştür.” Bunu Tirmizî rivayet etmiş ve Âişe, Muâviye ve Tirmizî'nin isimlerini zikrettiği tâbiînden yedi kişinin de görüşü olduğunu belirtmiştir. Bir topluluk bunu şöyle yorumlamıştır: Bu, onun İsrâ gecesi gördükleridir; zira Beytü'l-Makdis'i görmüş ve onu müşriklere tarif etmeye başlamış, ayrıca onların yolun belirli bir yerinden gelmekte olan kervanlarını görmüş ve kervandaki adamların durumunu onlara anlatmıştı da durum aynen anlattığı gibi çıkmıştı. { الَّتِي أَرَيْناكَ } “Sana gösterdiğimiz” buyruğu da bu görüşü desteklemektedir; zira bu, onun gözle bir görüş olduğunu bildirmek için rüyaya getirilmiş bir sıfattır. Bir görüşe göre de: Hudeybiye yılında Mekke'ye gireceğini görmüş, fakat müşrikler onu geri çevirip oraya giremeyince Müslüman olanların bazısı fitneye (şüpheye) düşmüş, ertesi yıl olunca oraya girmiştir.