وَقِيلَ: هِيَ رُؤْيَا مَصَارِعِ صَنَادِيدِ قُرَيْشٍ فِي بدر أريها النَّبِي ﷺ قَبْلَ ذَلِكَ أَي بِمَكَّة.
Bir diğer görüşe göre ise bu, Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem daha önce, yani Mekke'de gösterilen, Kureyş elebaşlarının Bedir'de yere serilecekleri yerlerin rüyasıdır.
وعى هَذَيْنِ الْقَوْلَيْنِ فَهِيَ رُؤْيَا نَوْمٍ وَرُؤْيَا الْأَنْبِيَاءِ وَحْيٌ.
Bu iki görüşe göre bu bir uyku rüyasıdır ve peygamberlerin rüyası vahiydir.
وَالْفِتْنَةُ: اضْطِرَابُ الرَّأْيِ وَاخْتِلَالُ نِظَامِ الْعَيْشِ، وَتُطْلَقُ عَلَى الْعَذَابِ الْمُكَرَّرِ الَّذِي لَا يُطَاقُ، قَالَ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ [البروج: ١٠] ، وَقَالَ: يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ يُفْتَنُونَ [الذاريات: ١٣] . فَيَكُونُ الْمَعْنَى عَلَى أَوَّلِ الْقَوْلَيْنِ فِي الرُّؤْيَا أَنَّهَا سَبَب فتْنَة الْمُشْركين بازدياد بعدهمْ عَن الْإِيمَان، وَيكون على القَوْل الثَّانِي أَن الْمَرْئِيُّ وَهُوَ عَذَابُهُمْ بِالسَّيْفِ فِتْنَةً لَهُمْ.
Fitne (الْفِتْنَةُ); görüş ayrılığına düşüp bocalamak ve hayat düzeninin bozulmasıdır; ayrıca dayanılmaz, tekrarlanan azap için de kullanılır. Nitekim Allah Teâlâ: { إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ } [Bürûc: 10] “Şüphesiz inanan erkeklere ve inanan kadınlara işkence edenler” ve { يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ يُفْتَنُونَ } [Zâriyât: 13] “O gün onlar ateş üzerinde azaba uğratılırlar” buyurmuştur. Rüya hakkındaki ilk iki görüşe göre mana: Bunun, imandan daha da uzaklaşmaları sebebiyle müşriklerin fitneye düşme sebebi olmasıdır; ikinci görüşe göre ise görülen şeyin, yani kılıçla azap edilmelerinin onlar için bir fitne (azap) olmasıdır.
وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ وَالشَّجَرَةَ عَطْفٌ عَلَى الرُّؤْيَا، أَيْ مَا جَعَلْنَا ذِكْرَ الشَّجَرَةِ الْمَلْعُونَةِ فِي الْقُرْآنِ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ. وَهَذَا إِشَارَةٌ إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّها شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِي أَصْلِ الْجَحِيمِ طَلْعُها كَأَنَّهُ رُؤُسُ الشَّياطِينِ فَإِنَّهُمْ لَآكِلُونَ مِنْها فَمالِؤُنَ مِنْهَا الْبُطُونَ فِي سُورَةِ الصَّافَّاتِ [٦٤- ٦٦] ، وَقَوْلِهِ: إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ طَعامُ الْأَثِيمِ الْآيَةَ فِي سُورَةِ الدُّخَانِ [٤٣- ٤٤] ، وَقَوْلِهِ:
{ وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ } “ve Kur'an'da lanetlenen ağacı da” ifadesindeki { وَالشَّجَرَةَ } kelimesi { الرُّؤْيَا } kelimesine matuftur; yani “Kur'an'da lanetlenen ağacın zikredilmesini de insanlar için ancak bir imtihan kıldık” demektir. Bu da Sâffât Suresi'ndeki: { إِنَّها شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِي أَصْلِ الْجَحِيمِ طَلْعُها كَأَنَّهُ رُؤُسُ الشَّياطِينِ فَإِنَّهُمْ لَآكِلُونَ مِنْها فَمالِؤُنَ مِنْهَا الْبُطُونَ } [64-66] “Muhakkak ki o, cehennemin dibinde çıkan bir ağaçtır. Tomurcukları sanki şeytanların başları gibidir. İşte onlar mutlaka ondan yiyecekler ve karınlarını onunla dolduracaklardır”, Duhân Suresi'ndeki: { إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ طَعامُ الْأَثِيمِ } [43-44] “Şüphesiz zakkum ağacı, günahkârın yiyeceğidir” ayetine ve...
إِنَّكُمْ أَيُّهَا الضَّالُّونَ الْمُكَذِّبُونَ لَآكِلُونَ مِنْ شَجَرٍ مِنْ زَقُّومٍ فِي سُورَةِ الْوَاقِعَةِ [٥١- ٥٢] .
...Vâkıa Suresi'ndeki: { إِنَّكُمْ أَيُّهَا الضَّالُّونَ الْمُكَذِّبُونَ لَآكِلُونَ مِنْ شَجَرٍ مِنْ زَقُّومٍ } [51-52] “Sonra siz ey sapıklar, yalanlayıcılar! Elbette bir ağaçtan, zakkumdan yiyeceksiniz” buyruğuna bir işarettir.
رُوِيَ أَنَّ أَبَا جَهْلٍ قَالَ: «زَعَمَ صَاحِبُكُمْ أَنَّ نَارَ جَهَنَّمَ تَحْرِقُ الْحَجَرَ ثُمَّ يَقُولُ بِأَنَّ فِي النَّارِ شَجَرَةً لَا تَحْرِقُهَا النَّارُ» . وَجَهِلُوا أَنَّ اللَّهَ يَخْلُقُ فِي النَّارِ شَجَرَةً لَا تَأْكُلُهَا النَّارُ. وَهَذَا مَرْوِيٌّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَصْحَابِهِ فِي «أَسْبَابِ النُّزُول» لِلْوَاحِدِيِّ و «تَفْسِير الطَّبَرِيِّ» . وَرُوِيَ أَنَّ ابْنَ الزِّبَعْرَى قَالَ: الزَّقُّومُ التَّمْرُ بِالزُّبْدِ بِلُغَةِ الْيَمَنِ، وَأَنَّ أَبَا جَهْلٍ أَمَرَ جَارِيَةً فَأَحْضَرَتْ تَمْرًا وَزُبْدًا وَقَالَ لأَصْحَابه: تمزقوا. فَعَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ فَالْمَعْنَى: أَنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ سَبَب فتْنَة مكفرهم وَانْصِرَافِهِمْ عَنِ الْإِيمَانِ. وَيَتَعَيَّنُ أَنْ يَكُونَ مَعْنَى جَعْلِ شَجَرَةِ الزَّقُّومِ فِتْنَةً عَلَى
Rivayet edildiğine göre Ebû Cehil şöyle demiştir: “Arkadaşınız cehennem ateşinin taşları yaktığını iddia ediyor, sonra da ateşte ateşin yakmadığı bir ağaç olduğunu söylüyor.” Onlar Allah'ın ateşte, ateşin yakıp bitiremeyeceği bir ağaç yaratacağını kavrayamadılar. Bu rivayet, Vâhidî'nin Esbâb-ı Nüzûl'ünde ve Taberî Tefsiri'nde İbn Abbas ve talebelerinden nakledilmiştir. İbnü'z-Ziba'râ'nın: “Yemen dilinde zakkum, tereyağlı hurma demektir” dediği, Ebû Cehil'in de bir cariyeye emredip hurma ve tereyağı getirttiği ve arkadaşlarına: “Zakkumlanın (yiyin)” dediği rivayet edilmiştir. Bu yoruma göre mana şudur: Zakkum ağacı, onların küfürlerinin ve imandan yüz çevirmelerinin fitne (imtihan) sebebi olmuştur. Zakkum ağacının fitne kılınmasının manasının...
هَذَا الْوَجْهِ أَنَّ ذِكْرَهَا كَانَ سَبَبَ فِتْنَةٍ بِحَذْفِ مُضَافٍ وَهُوَ ذِكْرٌ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ لِأَنَّ مَا وُصِفَتْ بِهِ فِي آيَاتِ الْقُرْآنِ لَعْنٌ لَهَا.
...bu veche göre, { الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ } ifadesinin karinesiyle muzafın (zikir kelimesinin) hazfedilmesi suretiyle onun zikredilmesinin bir fitne sebebi olması taayyün eder; çünkü Kur'an ayetlerinde onun hakkında yapılan nitelemeler onun için bir lanettir (kötülemedir).
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: أَنَّ إِيجَادَهَا فِتْنَةٌ. أَيْ عَذَابٌ مُكَرَّرٌ، كَمَا قَالَ: إِنَّا جَعَلْناها فِتْنَةً لِلظَّالِمِينَ [الصافّات: ٦٣] .
Mananın: “Onun yaratılması bir fitnedir; yani ardı arkası kesilmeyen bir azaptır” şeklinde olması da caizdir; nitekim: { إِنَّا جَعَلْناها فِتْنَةً لِلظَّالِمِينَ } [Sâffât: 63] “Şüphesiz biz onu zalimler için bir fitne (azap) kıldık” buyurmuştur.
وَالْمَلْعُونَةُ أَيِ الْمَذْمُومَةُ فِي الْقُرْآنِ فِي قَوْلِهِ: طَعامُ الْأَثِيمِ [الدُّخان: ٤٤] وَقَوْلِهِ:
Lanetlenmiş (الْمَلْعُونَةُ) ifadesi; { طَعامُ الْأَثِيمِ } [Duhân: 44] “günahkârın yiyeceğidir” buyruğunda ve...
طَلْعُها كَأَنَّهُ رُؤُسُ الشَّياطِينِ [الصافات: ٦٥] وَقَوْلِهِ: كَالْمُهْلِ تَغْلِي فِي الْبُطُونِ كَغَلْيِ الْحَمِيمِ [الدُّخان: ٤٥- ٤٦] . وَقِيلَ مَعْنَى الْمَلْعُونَةِ: أَنَّهَا مَوْضُوعَةٌ فِي مَكَانِ اللَّعْنَةِ وَهِيَ الْإِبْعَادُ مِنَ الرَّحْمَةِ، لِأَنَّهَا مَخْلُوقَةٌ فِي مَوْضِعِ الْعَذَابِ. وَفِي «الْكَشَّافِ» : قِيلَ تَقُولُ الْعَرَبُ لِكُلِّ طَعَامٍ ضَارٍّ: مَلْعُونٌ.
...{ طَلْعُها كَأَنَّهُ رُؤُسُ الشَّياطِينِ } [Sâffât: 65] “Tomurcukları sanki şeytanların başları gibidir” ve { كَالْمُهْلِ تَغْلِي فِي الْبُطُونِ كَغَلْيِ الْحَمِيمِ } [Duhân: 45-46] “Erimiş maden gibidir, karınlarda kaynar suyun kaynaması gibi kaynar” buyruğunda olduğu gibi Kur'an'da yerilmiş olan demektir. Lanetlenmiş olmasının manasının, onun lanet mahalline, yani rahmetten uzaklaştırılma yerine konulmuş olması olduğu da söylenmiştir; zira o, azap yerinde yaratılmıştır. Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: “Arapların her zararlı yiyeceğe 'mel'ûn (lanetli)' dedikleri söylenmiştir.”
وَنُخَوِّفُهُمْ فَما يَزِيدُهُمْ إِلَّا طُغْياناً كَبِيراً.
{ وَنُخَوِّفُهُمْ فَما يَزِيدُهُمْ إِلَّا طُغْياناً كَبِيراً } “Biz onları korkutuyoruz, fakat bu onlara büyük bir azgınlıktan başka bir şey artırmıyor.”
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَما مَنَعَنا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآياتِ إِلَّا أَنْ كَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ [الْإِسْرَاء: ٥٩] الدَّالُّ عَلَى أَنَّهُمْ مُتَصَلِّبُونَ فِي كُفْرِهِمْ مُكَابِرُونَ مُعَانِدُونَ. وَهَذِهِ زِيَادَةٌ فِي تَسْلِيَة النبيء ﷺ حَتَّى لَا يَأْسَفَ مِنْ أَنَّ اللَّهَ لَمْ يُرِهِمْ آيَاتٍ، لِأَن النبيء ﷺ حَرِيصٌ عَلَى إِيمَانِهِمْ، كَمَا قَالَ مُوسَى- ﵇ فَلا يُؤْمِنُوا حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ [يُونُس:
Onların küfürlerinde katılaştıklarına, kibirli ve inatçı olduklarına delalet eden { وَما مَنَعَنا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآياتِ إِلَّا أَنْ كَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ } [İsrâ: 59] “Bizi ayetleri (mucizeleri) göndermekten alıkoyan şey, ancak öncekilerin onları yalanlamış olmasıdır” cümlesine matuftur. Bu, Allah'ın onlara mucizeler göstermemesinden dolayı üzülmemesi için Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için ilave bir tesellidir; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onların iman etmesine çok düşkündü; nitekim Musa aleyhisselâm da: { فَلا يُؤْمِنُوا حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ } [Yûnus: ...
٨٨] .
...88] “Onlar o can yakıcı azabı görünceye kadar iman etmesinler” demiştir.
وَيُوجَدُ فِي بَعْضِ التَّفَاسِيرِ أَنَّ ابْن عَبَّاس قَالَ: فِي الشَّجَرَةِ الْمَلْعُونَةِ بَنُو أُمَيَّةَ. وَهَذَا من الْأَخْبَار الْمُخْتَلفَة عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَلَا أَخَالُهَا إِلَّا مِمَّا وَضَعَهُ الْوَضَّاعُونَ فِي زَمَنِ الدَّعْوَةِ الْعَبَّاسِيَّةِ لِإِكْثَارِ الْمُنَفِّرَاتِ مِنْ بَنِي أُمَيَّةَ، وَأَنَّ وَصْفَ الشَّجَرَةِ بِأَنَّهَا الْمَلْعُونَةُ فِي الْقُرْآنِ صَرِيحٌ فِي وُجُودِ آيَاتٍ فِي الْقُرْآنِ ذُكِرَتْ فِيهَا شَجَرَةٌ مَلْعُونَةٌ وَهِيَ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ كَمَا عَلِمْتَ. وَمِثْلُ هَذَا الِاخْتِلَاقِ خُرُوجٌ عَنْ وَصَايَا الْقُرْآنِ فِي قَوْلِهِ: وَلا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ وَلا تَنابَزُوا بِالْأَلْقابِ بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمانِ [الحجرات: ١١] .
Bazı tefsirlerde İbn Abbas'ın lanetlenen ağaç hakkında “Onlar Emevîlerdir (Benî Ümeyye)” dediği yer almaktadır. Bu, İbn Abbas'tan uydurulmuş haberlerdendir; bunu Abbâsî propagandası döneminde Emevîlerden nefret ettirecek şeyleri çoğaltmak için uydurmacıların uydurduğu şeylerden saymaktayım. Ağacın “Kur'an'da lanetlenen” şeklinde nitelenmesi, Kur'an'da lanetlenen bir ağacın geçtiği ayetlerin varlığı hususunda sarihtir ki o da bildiğin gibi zakkum ağacıdır. Bu tür bir uydurma ise Kur'an'ın: { وَلا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ وَلا تَنابَزُوا بِالْأَلْقابِ بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمانِ } [Hucurât: 11] “Birbirinizi karalamayın ve birbirinizi kötü lakaplarla çağırmayın. İmandan sonra fasıklık ne kötü bir addır!” buyruğundaki tavsiyelerinin dışına çıkmaktır.
وَجِيء بِصِيغَةِ الْمُضَارِعِ فِي نُخَوِّفُهُمْ لِلْإِشَارَةِ إِلَى تَخْوِيفٍ حَاضِرٍ، فَإِنَّ اللَّهَ خَوَّفَهُمْ بِالْقَحْطِ وَالْجُوعِ حَتَّى رَأَوُا الدُّخَانَ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ وَسَأَلُوا اللَّهَ كَشْفَهُ فَقَالَ تَعَالَى: إِنَّا كاشِفُوا الْعَذابِ قَلِيلًا إِنَّكُمْ عائِدُونَ [الدُّخان: ١٥] فَذَلِكَ وَغَيْرُهُ مِنَ التَّخْوِيفِ الَّذِي سُبِقَ فَلَمْ يَزِدْهُمْ إِلَّا طُغْيَانًا. فَالظَّاهِرُ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي مُدَّةِ حُصُولِ بَعْضِ الْمُخَوِّفَاتِ.
{ نُخَوِّفُهُمْ } ifadesinde muzari kipiyle gelinmesi, mevcut olan bir korkutmaya işaret etmek içindir; nitekim Allah onları kuraklık ve açlıkla korkutmuş, hatta yer ile gök arasında duman görmüşler ve bunun kaldırılmasını Allah'tan istemişlerdi; Allah Teâlâ da: { إِنَّا كاشِفُوا الْعَذابِ قَلِيلًا إِنَّكُمْ عائِدُونَ } [Duhân: 15] “Biz azabı birazcık kaldıracağız, ama siz yine [eski halinize] döneceksiniz” buyurmuştu; işte bu ve geçmişteki diğer korkutmalar onların azgınlığını artırmaktan başka bir işe yaramamıştı. Zahir olan odur ki bu ayet, bazı korkutucu hadiselerin meydana geldiği süre zarfında inmiştir.
وَقَدِ اخْتِيرَ الْفِعْلُ الْمُضَارِعُ فِي نُخَوِّفُهُمْ ويَزِيدُهُمْ لِاقْتِضَائِهِ تَكَرُّرَ التَّخْوِيفِ
{ نُخَوِّفُهُمْ } ve { يَزِيدُهُمْ } fiillerinde muzari fiilin tercih edilmesi, korkutmanın tekrarlanmasını...
وَتَجَدُّدَهُ، وَأَنَّهُ كُلَّمَا تَجَدَّدَ التَّخْوِيفُ تَجَدَّدَ طُغْيَانُهُمْ وَعَظُمَ.
...ve yenilenmesini, korkutma her yenilendiğinde onların azgınlıklarının da yenilenip büyüdüğünü gerektirmesi sebebiyledir.
وَالْكَبِيرُ: مُسْتَعَارٌ لِمَعْنَى الشَّدِيدِ الْقَوِيِّ فِي نَوْعِ الطُّغْيَانِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
Kebîr (الْكَبِيرُ) kelimesi, azgınlık türünde şiddetli ve güçlü olma manasında istiare edilmiştir. Nitekim bu, Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda daha önce geçmişti:
قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ فِي سُورَة الْبَقَرَة [٢١٧] .
Bakara Suresi'nde [217] geçen { قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ } “De ki: Onda savaşmak büyük bir günahtır” ayetinde daha önce geçmişti.
[٦١، ٦٢]
[61, 62]
[سُورَة الْإِسْرَاء (١٧) : الْآيَات ٦١ إِلَى ٦٢]
[İsrâ Suresi (17), Ayetler 61-62]
وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِيسَ قالَ أَأَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِيناً (٦١) قالَ أَرَأَيْتَكَ هذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلاَّ قَلِيلاً (٦٢)
{ وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِيسَ قالَ أَأَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِيناً (٦١) قالَ أَرَأَيْتَكَ هذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلاَّ قَلِيلاً (٦٢) } “Hani meleklere: 'Âdem'e secde edin!' demiştik de İblis hariç hepsi secde etmişlerdi. O ise: 'Çamurdan yarattığın bir kimseye mi secde edeyim?' demişti. (61) [İblis] şöyle dedi: 'Benden üstün kıldığın şu kimseyi gördün mü? Yemin olsun ki eğer beni kıyamet gününe kadar ertelersen, pek azı hariç onun neslini mutlaka hükmüm altına alıp saptıracağım!' (62)”
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَإِذْ قُلْنا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحاطَ بِالنَّاسِ [الْإِسْرَاء: ٦٠] أَيْ وَاذْكُرْ إِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ. وَالْمَقْصُودُ من هَذَا هُوَ تذكير النبيء ﷺ بِمَا لَقِيَ الْأَنْبِيَاءُ قَبْلَهُ مِنْ مُعَانَدَةِ الْأَعْدَاءِ وَالْحَسَدَةِ مِنْ عَهْدِ آدَمَ حِينَ حَسَدَهُ إِبْلِيسُ عَلَى فَضْلِهِ. وَأَنَّهُمْ لَا يَعْدَمُونَ مَعَ ذَلِكَ مُعْتَرِفِينَ بِفَضْلِهِمْ وَهُمْ خِيرَةُ زَمَانِهِمْ كَمَا كَانَتِ الْمَلَائِكَةُ نَحْوَ آدَمَ- ﵇، وَأَنَّ كِلَا الْفَرِيقَيْنِ فِي كُلِّ عَصْرٍ يَمُتُّ إِلَى أَحَدِ الْفَرِيقَيْنِ الَّذِي فِي عَهْدِ آدَمَ، فَلِفَرِيقِ الْمَلَائِكَةِ الْمُؤْمِنُونَ وَلِفَرِيقِ الشَّيْطَانِ الْكَافِرُونَ، كَمَا أَوْمَأَ إِلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: قالَ اذْهَبْ فَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ [الْإِسْرَاء: ٦٣] الْآيَةَ، فَفِي ذَلِكَ تَسْلِيَة للنبيء- ﵊. فَأمر الله نبيئه بِأَنْ يَذْكُرَ ذَلِكَ يَتَضَمَّنُ تَذْكِيرَهُ إِيَّاهُ بِهِ، وَذَكَرَ النَّبِيءُ ذَلِكَ مَوْعِظَةً لِلنَّاسِ بِحَالِ الْفَرِيقَيْنِ لِيَنْظُرَ الْعَاقِلُ أَيْنَ يَضَعُ نَفْسَهُ.
{ وَإِذْ قُلْنا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحاطَ بِالنَّاسِ } [İsrâ: 60] cümlesine matuftur; yani: “Meleklere dediğimiz vakti de hatırla.” Bundan maksat, İblis'in Âdem'in üstünlüğünü kıskandığı andan itibaren düşmanların ve hasetçilerin inadı karşısında önceki peygamberlerin nelerle karşılaştığını Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) hatırlatmaktır. Ayrıca meleklerin Âdem'e (aleyhisselâm) karşı yaptığı gibi, her dönemde kendi zamanlarının en hayırlıları olan peygamberlerin faziletini itiraf eden kimselerden yoksun kalmadıklarını; her çağdaki iki zümrenin de Âdem dönemindeki o iki gruptan birine intisap ettiğini; melekler fırkasına müminlerin, şeytan fırkasına ise kâfirlerin bağlı olduğunu hatırlatmaktır. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { قالَ اذْهَبْ فَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ } [İsrâ: 63] ayeti de buna işaret etmektedir. Bunda Peygamber (aleyhisselâm) için bir teselli vardır. Allah'ın Peygamberi'ne bunu hatırlamasını emretmesi, bunu ona hatırlatmasını da içermektedir; Peygamber de akıllı kimsenin kendisini nereye konumlandıracağına bakması için iki grubun durumunu insanlara bir öğüt olarak hatırlatmıştır.
وَتَفْسِيرُ قِصَّةِ آدَمَ وَبَيَانُ كَلِمَاتِهَا مَضَى فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ وَمَا بَعْدَهَا.
Âdem kıssasının tefsiri ve kelimelerinin açıklaması, Bakara Suresi'nde ve sonraki surelerde geçmişti.
وَالِاسْتِفْهَامُ فِي أَأَسْجُدُ إِنْكَارٌ، أَيْ لَا يَكُونُ.
{ أَأَسْجُدُ } ifadesindeki soru inkarîdir (reddetme amaçlıdır), yani: “Bu asla olmaz!” demektir.
وَجُمْلَةُ قالَ أَأَسْجُدُ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا، لِأَنَّ اسْتِثْنَاءَ إِبْلِيسَ مِنْ حُكْمِ السُّجُودِ لَمْ يُفِدْ أَكْثَرَ مِنْ عَدَمِ السُّجُودِ. وَهَذَا يُثِيرُ فِي نَفْسِ السَّامِعِ أَنْ يَسْأَلَ عَنْ سَبَبِ التَّخَلُّفِ عَنْ هَذَا الْحُكْمِ مِنْهُ، فَيُجَابُ بِمَا صَدَرَ مِنْهُ حِينَ الِاتِّصَافِ بِعَدَمِ السُّجُودِ أَنَّهُ عِصْيَانٌ لأمر الله ناشىء عَنْ جَهْلِهِ وَغُرُورِهِ.
{ قالَ أَأَسْجُدُ } cümlesi istînâf-ı beyânîdir; çünkü İblis'in secde etme hükmünden istisna edilmesi, sadece secde etmemiş olmasından fazlasını ifade etmemektedir. Bu durum dinleyicinin zihninde onun bu hükümden geri kalmasının sebebini sorma isteği uyandırır; böylece secde etmeme sıfatıyla nitelendiğinde ondan sadır olan şeyin, cehaletinden ve kibrinden kaynaklanan, Allah'ın emrine bir isyan olduğu şeklinde cevap verilir.
وَقَوْلُهُ: طِيناً حَالٌ مِنِ اسْمِ الْمَوْصُولِ، أَيِ الَّذِي خَلَقْتَهُ فِي حَالِ كَوْنِهِ طِينًا، فَيُفِيدُ مَعْنَى أَنَّكَ خَلَقْتَهُ مِنَ الطِّينِ. وَإِنَّمَا جَعَلَ جِنْسَ الطِّينِ حَالًا مِنْهُ لِلْإِشَارَةِ إِلَى غَلَبَةِ الْعُنْصُرِ التُّرَابِيِّ عَلَيْهِ لِأَنَّ ذَلِكَ أَشَدُّ فِي تَحْقِيرِهِ فِي نَظَرِ إِبْلِيسَ.
{ طِيناً } lafzı ism-i mevsûlden hâldir; yani “çamur olduğu halde yarattığın kimseye” demektir ki “onu çamurdan yarattın” manasını ifade eder. Çamur cinsinin ondan hâl kılınması ise toprak unsurunun ona baskın geldiğine işaret etmek içindir; zira bu, İblis'in nazarında onu daha çok aşağılamaktır.
وَجُمْلَةُ قالَ أَرَأَيْتَكَ بَدَلُ اشْتِمَالٍ مِنْ جُمْلَةِ أَأَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِيناً بِاعْتِبَارِ مَا
{ قالَ أَرَأَيْتَكَ } cümlesi, { أَأَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِيناً } cümlesinden bedel-i iştimaldir; zira...
تَشْتَمِلُ عَلَيْهِ مِنِ احْتِقَارِ آدَمَ وَتَغْلِيطِ الْإِرَادَةِ مِنْ تَفْضِيلِهِ. فَقَدْ أُعِيدَ إِنْكَارُ التَّفْضِيلِ بِقَوْلِهِ:
...bu cümle, Âdem'i hakir görmeyi ve onun üstün kılınmasındaki iradeyi haksız bulmayı içermektedir. Nitekim üstün kılmayı inkar etme durumu...
أَرَأَيْتَكَ الْمُفِيدِ الْإِنْكَارَ. وَعَلَّلَ الْإِنْكَارَ بِإِضْمَارِ الْمَكْرِ لِذُرِّيَّتِهِ، وَلِذَلِكَ فُصِلَتْ جُمْلَةُ قالَ أَرَأَيْتَكَ عَنْ جُمْلَةِ قالَ أَأَسْجُدُ كَمَا وَقَعَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطانُ قالَ يَا آدَمُ هَلْ أَدُلُّكَ عَلى شَجَرَةِ الْخُلْدِ [طه: ١٢٠] .
...inkar ifade eden { أَرَأَيْتَكَ } sözüyle tekrar edilmiştir. Bu inkarını da onun nesline tuzak kurmayı gizlemekle gerekçelendirmiştir; işte bu yüzden, Allah Teâlâ'nın: { فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطانُ قالَ يَا آدَمُ هَلْ أَدُلُّكَ عَلى شَجَرَةِ الْخُلْدِ } [Tâhâ: 120] “Nihayet şeytan ona vesvese verip: 'Ey Âdem! Sana ebedîlik ağacını göstereyim mi?' dedi” buyruğunda olduğu gibi { قالَ أَرَأَيْتَكَ } cümlesi { قالَ أَأَسْجُدُ } cümlesinden fasledilmiştir.
وأَ رَأَيْتَكَ تَرْكِيبٌ يُفْتَتَحُ بِهَا الْكَلَامُ الَّذِي يُرَادُ تَحْقِيقُهُ وَالِاهْتِمَامُ بِهِ. وَمَعْنَاهُ:
Eraeyteke (أَرَأَيْتَكَ), tahkik edilmesi ve dikkat çekilmesi istenen söze kendisiyle başlanan bir terkiptir. Anlamı:
أَخْبِرْنِي عَمَّا رَأَيْتُ، وَهُوَ مُرَكَّبٌ مِنْ هَمْزَةِ اسْتِفْهَامٍ، وَ (رَأَى) الَّتِي بِمَعْنَى عَلِمَ وَتَاءِ الْمُخَاطَبِ الْمُفْرَدِ الْمَرْفُوعِ، ثُمَّ يُزَادُ عَلَى ضَمِيرِ الْخِطَابِ كَافُ خِطَابٍ تُشْبِهُ ضَمِيرَ الْخِطَابِ الْمَنْصُوبِ بِحَسَبِ الْمُخَاطَبِ وَاحِدًا أَوْ مُتَعَدِّدًا. يُقَال: أرأيتك وأ رأيتكم كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُ اللَّهِ أَوْ أَتَتْكُمُ السَّاعَةُ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٤٠] . وَهَذِهِ الْكَافُ عِنْدَ الْبَصْرِيِّينَ تَأْكِيدٌ لِمَعْنَى الْخِطَابِ الَّذِي تُفِيدُهُ تَاءُ الْخِطَابِ الَّتِي فِي مَحَلِّ رَفْعٍ، وَهُوَ يُشْبِهُ التَّوْكِيدَ اللَّفْظِيَّ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: الْكَافُ ضَمِيرُ نَصْبٍ، وَالتَّرْكِيبُ: أَرَأَيْتَ نَفْسَكَ.
“Gördüğüm şey hakkında bana haber ver” demektir. Bu terkip istifham hemzesi, “bildi” manasındaki “reâ” (رَأَى) fiili ve tekil merfû muhatap tâ'sından meydana gelir; ardından muhatap zamirine, muhatabın tek veya çok olmasına göre mansub muhatap zamirine benzeyen bir hitap kâf'ı eklenir. Nitekim En'âm Suresi'nde [40] geçen: { قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُ اللَّهِ أَوْ أَتَتْكُمُ السَّاعَةُ } “De ki: 'Bana söyler misiniz, başınıza Allah'ın azabı gelse veya o kıyamet saati gelip çatsa...'” buyruğunda geçtiği gibi { أرأيتك } ve { أرأيتكم } denir. Basralılara göre bu kâf, ref konumundaki hitap tâ'sının ifade ettiği hitap manasını pekiştiren bir tekit olup lafzî tekide benzer. Ferrâ ise şöyle demiştir: Kâf nasb zamiridir ve terkip “eraeyte nefseke” (أَرَأَيْتَ نَفْسَكَ) takdirindedir.
وَهَذَا أَقْرَبُ لِلِاسْتِعْمَالِ، وَيُسَوِّغُهُ أَنَّ أَفْعَالَ الظَّنِّ وَالْعِلْمِ قَدْ تَنْصِبُ عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ مَا هُوَ ضَمِيرُ فَاعِلِهَا نَحْوَ قَوْلِ طَرَفَةَ:
Bu görüş kullanıma daha yakındır; zann ve ilim fiillerinin kendi fail zamirini mef'ûl olarak nasbetmesi bunu caiz kılmaktadır. Nitekim Tarafe'nin şu beytinde olduğu gibi:
فَمَا لِيَ أَرَانِي وَابْنَ عَمِّي مَالِكًا ... مَتى أذن مِنْهُ ينأعني وَيَبْعُدُ
“Bana ne oluyor ki kendimi ve amcamın oğlu Mâlik'i görüyorum... Ona her ne zaman yaklaşsam benden uzaklaşıp kaçıyor.”
أَيْ أَرَى نَفْسِي.
Yani: “Kendimi görüyorum” demektir.
وَاسْمُ الْإِشَارَةِ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّحْقِيرِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَهذَا الَّذِي يَذْكُرُ آلِهَتَكُمْ [الْأَنْبِيَاء: ٣٦] . وَالْمَعْنَى أَخْبِرْنِي عَنْ نِيَّتِكَ أَهَذَا الَّذِي كَرَّمْتَهُ عَلَيَّ بِلَا وَجْهٍ.
İşaret ismi, Allah Teâlâ'nın: { أَهذَا الَّذِي يَذْكُرُ آلِهَتَكُمْ } [Enbiyâ: 36] “İlahlarınızı diline dolayan bu mu?” buyruğunda olduğu gibi hakir görme anlamında kullanılmıştır. Mana şudur: “Bana niyetini bildir; haksız yere benden üstün kıldığın kimse bu mudur?”
وَجُمْلَة لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ إِلَخْ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا ابْتِدَائِيًّا، وَهِيَ جُمْلَةٌ قَسَمِيَّةٌ، وَاللَّامُ مُوَطِّئَةٌ لِلْقَسَمِ الْمَحْذُوفِ مَعَ الشَّرْطِ، وَالْخَبَرُ مُسْتَعْمَلٌ فِي الدُّعَاءِ فَهُوَ فِي مَعْنَى قَوْلِهِ: قالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِي إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ [ص: ٧٩] .
{ لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ } cümlesi ibtidaî bir istînâftır ve kasem cümlesidir; lâm harfi şartla birlikte hazfedilmiş kasemin öncüsüdür (müvattıetün li'l-kasem). Haber ise dua manasında kullanılmıştır; dolayısıyla O'nun: { قالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِي إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ } [Sâd: 79] “[İblis] dedi ki: 'Rabbim! Öyleyse insanların diriltilecekleri güne kadar bana mühlet ver'” sözü anlamındadır.
وَهَذَا الْكَلَامُ صَدَرَ مِنْ إِبْلِيسَ إِعْرَابًا عَمَّا فِي ضَمِيرِهِ وَإِنَّمَا شَرَطَ التَّأْخِيرَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لِيَعُمَّ بِإِغْوَائِهِ جَمِيعَ أَجْيَالِ ذُرِّيَّةِ آدَمَ فَلَا يَكُونُ جِيلٌ آمِنًا مِنْ إِغْوَائِهِ.
Bu söz İblis'ten, içindekini açığa vurmak üzere sadır olmuştur. İblis, saptırması Âdem neslinin bütün kuşaklarını kapsasın ve hiçbir nesil onun saptırmasından emin olmasın diye kıyamet gününe kadar ertelenmeyi şart koşmuştur.
وَصَدَرَ ذَلِكَ مِنْ إِبْلِيسَ عَنْ وِجْدَانٍ أُلْقِيَ فِي نَفْسِهِ صَادَفَ مُرَادَ اللَّهِ مِنْهُ فَإِنَّ اللَّهَ لَمَّا خَلَقَهُ قَدَّرَ لَهُ أَنْ يَكُونَ عُنْصُرَ إِغْوَاءٍ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَأَنَّهُ يُغْوِي كَثِيرًا مِنَ الْبَشَرِ وَيَسْلَمُ مِنْهُ قَلِيلٌ مِنْهُمْ.
Bu durum İblis'ten, içine doğan ve Allah'ın onun hakkındaki muradına muvafık düşen bir hisle sadır olmuştur; zira Allah onu yarattığında, kıyamet gününe kadar bir saptırma unsuru olmasını, insanların pek çoğunu saptırıp onların pek azının ondan kurtulacağını takdir etmiştir.
وَإِنَّمَا اقْتَصَرَ عَلَى إِغْوَاءِ ذُرِّيَّةِ آدَمَ وَلَمْ يَذْكُرْ إِغْوَاءَ آدَمَ وَهُوَ أَوْلَى بِالذِّكْرِ- إِذْ آدَمُ هُوَ
İblis yalnızca Âdem'in neslini saptırmayı zikretmekle yetinip Âdem'i saptırmayı zikretmemiştir; halbuki zikredilmeye o daha layıktı; zira Âdem...
أَصْلُ عَدَاوَةِ الشَّيْطَانِ النَّاشِئَةِ عَنِ الْحَسَدِ مِنْ تَفْضِيلِهِ عَلَيْهِ- إِمَّا لِأَنَّ هَذَا الْكَلَامَ قَالَهُ بعد أَن أعوى آدَمَ وَأُخْرِجَ مِنَ الْجَنَّةِ فَقَدْ شَفَى غَلِيلَهُ مِنْهُ وَبَقِيَتِ الْعَدَاوَةُ مُسْتَرْسِلَةً فِي ذُرِّيَّةِ آدَمَ، قَالَ تَعَالَى: إِنَّ الشَّيْطانَ لَكُمْ عَدُوٌّ [فاطر: ٦] .
...kendisine üstün kılınmasından kaynaklanan haset sebebiyle şeytanın düşmanlığının asıl kaynağıdır. [Bunu zikretmeyişi] ya bu sözü Âdem'i saptırıp cennetten çıkarıldıktan sonra söylediği içindir; zira ondan intikamını almış ve düşmanlık Âdem'in nesline yönelerek devam etmiştir. Nitekim Allah Teâlâ: { إِنَّ الشَّيْطانَ لَكُمْ عَدُوٌّ } [Fâtır: 6] “Şüphesiz şeytan sizin için bir düşmandır” buyurmuştur.
وَالِاحْتِنَاكُ: وَضْعُ الرَّاكِبِ اللِّجَامَ فِي حَنَكِ الْفَرَسِ لِيَرْكَبَهُ وَيُسَيِّرَهُ، فَهُوَ هُنَا تَمْثِيلٌ لِجَلْبِ ذُرِّيَّةِ آدَمَ إِلَى مُرَادِهِ مِنَ الْإِفْسَادِ وَالْإِغْوَاءِ بِتَسْيِيرِ الْفَرَسِ عَلَى حُبِّ مَا يُرِيد رَاكِبه.
İhtinâk (الِاحْتِنَاكُ): Binicinin, binmek ve yönlendirmek amacıyla atın çenesine gem takmasıdır. Dolayısıyla buradaki kullanım, binicinin atı dilediği gibi sürmesine benzetilerek, Âdem neslinin fesat ve sapkınlık hedefine doğru çekilmesine dair bir temsildir.
[سُورَة الْإِسْرَاء (١٧) : الْآيَات ٦٣ إِلَى ٦٤]
[İsrâ Suresi (17), Ayetler 63-64]
قالَ اذْهَبْ فَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزاؤُكُمْ جَزاءً مَوْفُوراً (٦٣) وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ وَأَجْلِبْ عَلَيْهِمْ بِخَيْلِكَ وَرَجِلِكَ وَشارِكْهُمْ فِي الْأَمْوالِ وَالْأَوْلادِ وَعِدْهُمْ وَما يَعِدُهُمُ الشَّيْطانُ إِلاَّ غُرُوراً (٦٤)
{ قالَ اذْهَبْ فَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزاؤُكُمْ جَزاءً مَوْفُوراً (٦٣) وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ وَأَجْلِبْ عَلَيْهِمْ بِخَيْلِكَ وَرَجِلِكَ وَشارِكْهُمْ فِي الْأَمْوالِ وَالْأَوْلادِ وَعِدْهُمْ وَما يَعِدُهُمُ الشَّيْطانُ إِلاَّ غُرُوراً (٦٤) } “[Allah] buyurdu ki: 'Git! Onlardan kim sana uyarsa, şüphesiz ki cezanız tam bir karşılık olarak cehennemdir. (63) Onlardan gücünün yettiği kimseleri sesinle yerinden oynat; süvarilerinle ve yayalarınla üzerlerine hücum et; mallarına ve evlatlarına ortak ol, onlara vaatlerde bulun!' Oysa şeytan onlara aldatmadan başka bir şey vaat etmez. (64)”
جَوَابٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى عَنْ سُؤَالِ إِبْلِيسَ التَّأْخِيرَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَلِذَلِكَ فُصِلَتْ جُمْلَةُ قالَ عَلَى طَرِيقَةِ الْمُحَاوَرَاتِ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قالُوا أَتَجْعَلُ فِيها [الْبَقَرَة: ٣٠] .
İblis'in kıyamet gününe kadar mühlet istemesine Allah Teâlâ'nın verdiği bir cevaptır. Bu sebeple { قالَ } cümlesi, { قالُوا أَتَجْعَلُ فِيها } [Bakara: 30] ayetinde bahsettiğimiz karşılıklı konuşma (muhavere) üslubu üzere önceki cümleden fasledilmiştir.
وَالذَّهَابُ لَيْسَ مُرَادًا بِهِ الِانْصِرَافُ بَلْ هُوَ مُسْتَعْمَلٌ فِي الِاسْتِمْرَارِ عَلَى الْعَمَلِ، أَيِ امْضِ لِشَأْنِكَ الَّذِي نَوَيْتَهُ. وَصِيغَةُ الْأَمْرِ مُسْتَعْمَلَةٌ فِي التَّسْوِيَةِ وَهُوَ كَقَوْلِ النَّبْهَانِيِّ مِنْ شُعَرَاءِ الْحَمَاسَةِ:
Gitmek (zehâb) kelimesinden maksat dönüp gitmek değil, bilakis o işe devam etmek manasında kullanılmıştır; yani: “Niyet ettiğin işine devam et” demektir. Emir kipi ise tesviye (serbest bırakma) için kullanılmıştır. Bu, Hamâse şairlerinden Nebhânî'nin şu sözü gibidir:
فَإِنْ كُنْتَ سَيِّدَنَا سُدْتَنَا ... وَإِنْ كُنْتَ لِلْخَالِ فَاذْهَبْ فَخَلْ
“Bizim efendimiz isen bize efendilik et... Eğer dayı tarafındansan haydi git de [bizi] bırak.”
وَقَوْلُهُ: فَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ تَفْرِيعٌ عَلَى التَّسْوِيَةِ وَالزَّجْرِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ فَاذْهَبْ فَإِنَّ لَكَ فِي الْحَياةِ أَنْ تَقُولَ لَا مِساسَ [طه: ٩٧] .
{ فَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ } buyruğu, Allah Teâlâ'nın: { قالَ فَاذْهَبْ فَإِنَّ لَكَ فِي الْحَياةِ أَنْ تَقُولَ لَا مِساسَ } [Tâhâ: 97] “[Mûsâ] dedi ki: 'Defol git! Artık hayatın boyunca senin payına: Bana dokunmayın! demekten başka bir şey yoktur'” ayetinde olduğu gibi tesviye ve azarlamanın bir uzantısıdır.
وَالْجَزَاء: مصدر جَزَاء عَلَى عَمَلٍ، أَيْ أَعْطَاهُ عَنْ عَمَلِهِ عِوَضًا. وَهُوَ هُنَا بِمَعْنَى اسْمِ الْمَفْعُولِ كَالْخَلْقِ بِمَعْنَى الْمَخْلُوقِ.
El-Cezâ (الْجَزَاء): Bir amele karşılık verme masdarıdır; yani yaptığı iş karşılığında ona bir bedel verdi demektir. Buradaki cezâ kelimesi, “halk” lafzının “mahlûk” manasında olması gibi ism-i mef'ûl anlamındadır.
وَالْمَوْفُورُ: اسْمُ مَفْعُولٍ مِنْ وَفَرَهُ إِذَا كَثَّرَهُ.
El-Mevfûr (الْمَوْفُورُ): Bir şeyi çoğalttığı vakit söylenen “veferehû” fiilinden türemiş bir ism-i mef'ûldür.
وَأُعِيدَ جَزاءً لِلتَّأْكِيدِ، اهْتِمَامًا وَفَصَاحَةً، كَقَوْلِهِ: إِنَّا أَنْزَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا [يُوسُف: ٢] ، وَلِأَنَّهُ أَحْسَنُ فِي جَرَيَانِ وَصْفِ الْمَوْفُورِ عَلَى مَوْصُوفٍ مُتَّصِلٍ بِهِ دُونَ فَصْلٍ.
{ جَزاءً } lafzı, { إِنَّا أَنْزَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا } [Yûsuf: 2] “Şüphesiz biz onu Arapça bir Kur'an olarak indirdik” ayetinde olduğu gibi önem verme ve fesahat gayesiyle tekit için tekrarlanmıştır; ayrıca 'mevfûr' sıfatının, araya bir fasıla girmeksizin doğrudan bitişik bir mevsûfa bağlanması açısından daha güzeldir.
وَأَصْلُ الْكَلَامِ: فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزَاؤُكُمْ مَوْفُورًا. فَانْتِصَابُ جَزاءً عَلَى الْحَالِ الْمُوَطِّئَةِ، ومَوْفُوراً صِفَةٌ لَهُ، وَهُوَ الْحَالُ فِي الْمَعْنَى، أَيْ جَزَاءً غَيْرَ مَنْقُوصٍ.
Kelamın aslı şöyledir: “Şüphesiz cehennem, eksiksiz bir şekilde sizin cezanızdır.” { جَزاءً } lafzının mansub oluşu hâl-i muvattıe (hazırlayıcı hâl) olmasındandır, { مَوْفُوراً } ise onun sıfatıdır ve mana bakımından asıl hâl odur; yani: “Eksiksiz bir ceza olarak” demektir.
وَالِاسْتِفْزَازُ: طَلَبُ الْفَزِّ، وَهُوَ الْخِفَّةُ وَالِانْزِعَاجُ وَتَرْكُ التَّثَاقُلِ. وَالسِّينُ وَالتَّاءُ فِيهِ
İstifzâz (الِاسْتِفْزَازُ): “Fezz” kökünden talep bildiren bir kelimedir. O da hafiflik, telaş ve ağırlığı/durgunluğu bırakmaktır. Bundaki sîn ve tâ harfleri...
لِلْجَعْلِ النَّاشِئِ عَنْ شِدَّةِ الطَّلَبِ وَالْحَثِّ الَّذِي هُوَ أَصْلُ مَعْنَى السِّينِ وَالتَّاءِ، أَيِ اسْتَخِفَّهُمْ وَأَزْعِجْهُمْ.
...sîn ve tâ'nın asıl manası olan şiddetli talep ve teşvikten kaynaklanan dönüştürme (ca'l) içindir; yani: “Onları hafife alıp telaşa düşür ve yerlerinden oynat” demektir.
وَالصَّوْتُ: يُطْلَقُ عَلَى الْكَلَامِ كَثِيرًا، لِأَنَّ الْكَلَامَ صَوْتٌ مِنَ الْفَمِ. وَاسْتُعِيرَ هُنَا لِإِلْقَاءِ الْوَسْوَسَةِ فِي نُفُوسِ النَّاسِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُسْتَعْمَلًا هُنَا تَمْثِيلًا لِحَالَةِ إِبْلِيسَ بِحَالِ قَائِدِ الْجَيْشِ فَيَكُونُ مُتَّصِلًا بِقَوْلِهِ: وَأَجْلِبْ عَلَيْهِمْ بِخَيْلِكَ كَمَا سَيَأْتِي.
Savt (الصَّوْتُ - ses): Söz ağızdan çıkan bir ses olduğu için çoğunlukla söz hakkında kullanılır. Burada insanların nefislerine vesvese fırlatılması için istiare edilmiştir. Ayrıca İblis'in durumunun bir ordu komutanının durumuna benzetilmesiyle temsilî olarak kullanılmış olması da caizdir; bu durumda geleceği üzere { وَأَجْلِبْ عَلَيْهِمْ بِخَيْلِكَ } buyruğuyla bağlantılı olur.
وَالْإِجْلَابُ: جَمْعُ الْجَيْشِ وَسَوْقُهُ، مُشْتَقٌّ مِنَ الْجَلَبَةِ بِفَتْحَتَيْنِ، وَهِيَ الصِّيَاحُ، لِأَنَّ قَائِدَ الْجَيْشِ إِذَا أَرَادَ جَمْعَ الْجَيْشِ نَادَى فِيهِمْ لِلنَّفِيرِ أَوْ لِلْغَارَةِ وَالْهُجُومِ.
İclâb (الْإِجْلَابُ): Orduyu toplamak ve sevk etmektir; iki fetha ile “celebete” (الْجَلَبَةُ) kelimesinden türemiştir ki o da bağırmak ve gürültü koparmaktır. Çünkü komutan orduyu toplamak istediğinde savaşa çıkış, baskın ve taarruz için onlara bağırıp seslenir.
وَالْخَيْلُ: اسْمُ جَمْعِ الْفَرَسِ. وَالْمُرَادُ بِهِ عِنْدَ ذِكْرِ مَا يَدُلُّ عَلَى الْجَيْشِ الْفُرْسَانُ. وَمِنْهُ
Hayl (الْخَيْلُ): At kelimesinin ismi cem'idir. Orduya delalet eden ifadelerle birlikte zikredildiğinde süvariler kastolunur. Nitekim...
قَول النبيء ﷺ. «يَا خَيْلَ اللَّهِ ارْكَبِي»
...Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Ey Allah'ın süvarileri, binin!» sözü de bu kabildendir.
. وَهُوَ تَمْثِيلٌ لِحَالِ صَرْفِ قُوَّتِهِ وَمَقْدِرَتِهِ عَلَى الْإِضْلَالِ بِحَالِ قَائِدِ الْجَيْشِ يَجْمَعُ فُرْسَانَهُ وَرِجَالَتَهُ ...
Bu, şeytanın gücünü ve saptırma yeteneğini sarf etme durumunun, süvarilerini ve piyadelerini toplayan bir ordu komutanının durumuna benzetilmesidir...
وَلَمَّا كَانَ قَائِدُ الْجَيْشِ يُنَادِي فِي الْجَيْشِ عِنْدَ الْأَمْرِ بِالْغَارَةِ جَازَ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ:
Ordu komutanı akın emri verdiğinde ordusuna seslendiğine göre, O'nun şu buyruğunun da...
وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ مِنْ جُمْلَةِ هَذَا التَّمْثِيلِ.
...{ وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ } sözünün de bu temsilin bir parçası olması caizdir.
وَالرَّجْلُ: اسْمُ جَمْعِ الرِّجَالِ كَصَحْبٍ. وَقَدْ كَانَتْ جُيُوشُ الْعَرَبِ مُؤَلَّفَةً مِنْ رِجَالَةٍ يُقَاتِلُونَ بِالسُّيُوفِ وَمِنْ كَتَائِبِ فُرْسَانٍ يُقَاتِلُونَ بِنَضْحِ النِّبَالِ، فَإِذَا الْتَحَمُوا اجْتَلَدُوا بِالسُّيُوفِ جَمِيعًا. قَالَ أُنَيْفُ بْنُ زَبَّانَ النَّبْهَانِيُّ:
Racl (الرَّجْلُ): “Sahb” gibi adamlar (ricâl) kelimesinin ismi cem'idir. Arap orduları, kılıçlarla savaşan piyadelerden ve ok atarak savaşan süvari birliklerinden meydana gelirdi; göğüs göğüse geldiklerinde ise hepsi kılıçlarla çarpışırlardı. Üneyf b. Zebbân en-Nebhânî şöyle demiştir:
وَتَحْتَ نُحُورِ الْخَيْلِ حَرْشَفُ رِجْلَةٍ ... تُتَاحُ لِحَبَّاتِ الْقُلُوبِ نِبَالُهَا
“Atların göğüsleri altında yayılmış piyadeler vardır... Onların okları kalplerin ta içine isabet eder.”
ثُمَّ قَالَ:
Daha sonra şöyle demiştir:
فَلَمَّا الْتَقَيْنَا بَيَّنَ السَّيْفُ بَيْنَنَا ... لِسَائِلَةٍ عَنَّا حَفِيٍّ سُؤَالُهَا
“Karşılaştığımızda kılıç, bizi ilgiyle ve ısrarla soran bir kadına durumumuzu açıkça gösterdi.”
وَالْمَعْنَى: أَجْمِعْ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ وَسَائِلَ الْفِتْنَةِ وَالْوَسْوَسَةِ لِإِضْلَالِهِمْ. فَجُعِلَتْ وَسَائِلُ الْوَسْوَسَةِ بِتَزْيِينِ الْمَفَاسِدِ وَتَفْظِيعِ الْمَصَالِحِ كَاخْتِلَافِ أَصْنَافِ الْجَيْشِ، فَهَذَا تَمْثِيلُ حَالِ الشَّيْطَانِ وَحَالِ مُتَّبِعِيهِ مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ بِحَالِ مَنْ يَغْزُو قَوْمًا بِجَيْشٍ عَظِيمٍ مِنْ فُرْسَانٍ وَرَجَّالَةٍ.
Manası şudur: Âdem neslinden sana uyanları saptırmak için bütün fitne ve vesvese araçlarını topla! Kötülükleri süsleme ve menfaatleri çirkin gösterme şeklindeki vesvese araçları, ordunun farklı sınıflarına benzetilmiştir. Dolayısıyla bu, şeytanın ve Âdem neslinden ona uyanların durumunun, bir topluluğa süvariler ve piyadelerden oluşan büyük bir orduyla akın eden kimsenin durumuna benzetilmesidir.
وَقَرَأَ حَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ وَرَجِلِكَ- بِكَسْرِ الْجِيمِ-، وَهُوَ لُغَةٌ فِي رَجُلٍ مَضْمُومِ الْجِيمِ، وَهُوَ الْوَاحِدُ مِنَ الرِّجَالِ. وَالْمُرَادُ الْجِنْسُ. وَالْمَعْنَى: بِخَيْلِكَ وَرِجَالِكَ، أَيِ الْفُرْسَانِ وَالْمُشَاةِ.
Hafs Âsım'dan { وَرَجِلِكَ } şeklinde cîm harfinin kesresiyle okumuştur; bu, cîm harfi zammeli olan “racul” kelimesinin bir lehçesidir ve erkeklerden bir tekini ifade eder; ancak burada cins kastedilmiştir. Manası: “Süvarilerin ve yayalarınla”, yani atlıların ve piyadelerinle demektir.
وَالْبَاءُ فِي بِخَيْلِكَ إِمَّا لِتَأْكِيدِ لُصُوقِ الْفِعْلِ لِمَفْعُولِهِ فَهِيَ لِمُجَرَّدِ التَّأْكِيدِ. وَمَجْرُورُهَا مَفْعُولٌ فِي الْمَعْنَى لِفِعْلِ أَجْلِبْ مثل وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ [الْمَائِدَة: ٦] وَإِمَّا لِتَضْمِينِ فِعْلِ أَجْلِبْ مَعْنَى اغْزُهُمْ فَيَكُونُ الْفِعْلُ مُضَمَّنًا مَعْنَى الْفِعْلِ اللَّازِمِ وَتَكُونُ الْبَاءُ لِلْمُصَاحَبَةِ.
{ بِخَيْلِكَ } ifadesindeki bâ harfi, ya fiilin mef'ûlüne doğrudan temasını pekiştirmek içindir ve yalnızca tekit ifade eder; bu durumda mecrûru, { وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ } [Mâide: 6] “Başlarınızı meshedin” ayetinde olduğu gibi mana yönünden { أَجْلِبْ } fiilinin mef'ûlü olur; ya da { أَجْلِبْ } fiiline “onlara hücum et / savaş aç” manası tazmin edilmiştir ki bu durumda fiil lazım fiil manasını tazmin etmiş ve bâ harfi de musâhabet (birliktelik) bildirmiş olur.
وَالْمُشَارَكَةُ فِي الْأَمْوَالِ: أَنْ يَكُونَ لِلشَّيْطَانِ نَصِيبٌ فِي أَمْوَالِهِمْ وَهِيَ أَنْعَامُهُمْ وَزُرُوعُهُمْ إِذْ سَوَّلَ لَهُمْ أَنْ يَجْعَلُوا نَصِيبًا فِي النِّتَاجِ وَالْحَرْثِ لِلْأَصْنَامِ. وَهِيَ مِنْ مَصَارِفِ الشَّيْطَانِ لِأَنَّ الشَّيْطَانَ هُوَ الْمُسَوِّلُ لِلنَّاسِ بِاتِّخَاذِهَا، قَالَ تَعَالَى: وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعامِ نَصِيباً فَقالُوا هَذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ وَهذا لِشُرَكائِنا [الْأَنْعَام: ١٣٦] .
Mallarda ortaklık ise, şeytanın onların mallarında bir payının bulunmasıdır. Bu mallar da onların sağmal hayvanları ve ekinleridir; zira [şeytan], doğan hayvanlardan ve ekinden putlara bir pay ayırmalarını onlara allayıp pullamıştır. Bu paylar da şeytanın harcama alanlarındandır; çünkü insanları put edinmeye sevk eden bizzat şeytandır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعامِ نَصِيباً فَقالُوا هَذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ وَهذا لِشُرَكائِنا } [el-En'âm: 136] “Kendi zanlarınca: 'Bu Allah'a, bu da ortaklarımıza' diyerek, Allah'ın yarattığı ekin ve hayvanlardan O'na bir pay ayırdılar.”
وَأَمَّا مُشَارَكَةُ الْأَوْلَادِ فَهِيَ أَنْ يَكُونَ لِلشَّيْطَانِ نَصِيبٌ فِي أَحْوَالِ أَوْلَادِهِمْ مِثْلَ تَسْوِيلِهِ لَهُمْ أَنْ يَئِدُوا أَوْلَادَهُمْ وَأَنْ يَسْتَوْلِدُوهُمْ مِنَ الزِّنَى، وَأَنْ يُسَمُّوهُمْ بِعَبَدَةِ الْأَصْنَامِ، كَقَوْلِهِمْ:
Çocuklara ortak olmak ise, şeytanın onların çocuklarının durumlarında bir payının bulunmasıdır; örneğin çocuklarını diri diri gömmelerini, onları zinadan dünyaya getirmelerini ve putlara kulluk ifade eden isimlerle isimlendirmelerini onlara süslü göstermesi gibi. Nitekim şöyle derlerdi:
عَبْدُ الْعُزَّى، وَعَبْدُ اللَّاتِ، وَزَيْدُ مَنَاةَ، وَيَكُونُ انْتِسَابُهُ إِلَى ذَلِكَ الصَّنَمِ.
Abdüluzzâ, Abdullât ve Zeyd Menât gibi... Böylece onun aidiyeti o puta nispet edilmiş olur.
وَمَعْنَى عِدْهُمْ أَعْطِهِمُ الْمَوَاعِيدَ بِحُصُولِ مَا يَرْغَبُونَهُ كَمَا يُسَوِّلُ لَهُمْ بِأَنَّهُمْ إِنْ جَعَلُوا أَوْلَادَهُمْ لِلْأَصْنَامِ سَلِمَ الْآبَاءُ مِنَ الثُّكْلِ وَالْأَوْلَادُ مِنَ الْأَمْرَاضِ، وَيُسَوِّلُ لَهُمْ أَنَّ الْأَصْنَامَ تَشْفَعُ لَهُمْ عِنْدَ اللَّهِ فِي الدُّنْيَا وَتَضْمَنُ لَهُمُ
{ عِدْهُمْ } “onlara vadet” ifadesinin manası; arzuladıkları şeylerin gerçekleşeceğine dair onlara vaatlerde bulun demektir. Nitekim çocuklarını putlara adadıkları takdirde babaların evlat acısından, çocukların da hastalıklardan kurtulacağını onlara fısıldar; yine putların dünyada Allah katında kendilerine şefaatçi olacağını ve kendilerine...
النَّصْرَ عَلَى الْأَعْدَاءِ، كَمَا قَالَ أَبُو سُفْيَانَ يَوْمَ أُحُدٍ «اعْلُ هُبَلُ» . وَمِنْهُ وَعْدُهُمْ بِأَنَّهُمْ لَا يَخْشَوْنَ عَذَابًا بَعْدَ الْمَوْتِ لِإِنْكَارِ الْبَعْثِ، وَوَعْدِ الْعُصَاةِ بِحُصُولِ اللَّذَّاتِ الْمَطْلُوبَةِ مِنَ الْمَعَاصِي مِثْلَ الزِّنَى وَالسَّرِقَةِ وَالْخَمْرِ وَالْمُقَامَرَةِ.
düşmanlara karşı zafer sağlayacağını telkin eder; nitekim Ebû Süfyân Uhud günü «Yücel ey Hübel!» demiştir. Yeniden dirilmeyi inkâr etmeleri sebebiyle ölümden sonra hiçbir azaptan korkmamaları yönündeki vaatleri ile zina, hırsızlık, içki ve kumar gibi günahlardan arzulanan lezzetlerin elde edileceği yönünde günahkârlara yaptığı vaatler de bu kabildendir.
وَحُذِفَ مَفْعُولُ وَعِدْهُمْ لِلتَّعْمِيمِ فِي الْمَوْعُودِ بِهِ. وَالْمَقَامُ دَالٌّ عَلَى أَنَّ الْمَقْصُودَ أَنْ يَعِدَهُمْ بِمَا يَرْغَبُونَ لِأَنَّ الْعِدَةَ هِيَ الْتِزَامُ إِعْطَاءِ الْمَرْغُوبِ. وَسَمَّاهُ وَعْدًا لِأَنَّهُ يُوهِمُهُمْ حُصُولَهُ فِيمَا يُسْتَقْبَلُ فَلَا يَزَالُونَ يَنْتَظِرُونَهُ كَشَأْنِ الْكَذَّابِ أَنْ يَحْتَزِرَ عَنِ الْإِخْبَارِ بِالْعَاجِلِ لَقُرْبِ افْتِضَاحِهِ فَيَجْعَلُ مَوَاعِيدَهُ كُلَّهَا لِلْمُسْتَقْبَلِ.
Vadedilen şeyin genellik ifade etmesi için { وَعِدْهُمْ } fiilinin mef'ûlü hazfedilmiştir. Makam, kastedilenin arzuladıkları şeyleri onlara vadetmesi olduğuna delalet eder; zira vaat, arzu edilen bir şeyin verilmesini taahhüt etmektir. Bunu bir vaat olarak isimlendirmiştir; çünkü şeytan gelecekte onun gerçekleşeceği vehmini verir ve onlar da sürekli onu bekler dururlar. Nitekim yalancının âdeti de rezil olmasının yakınlığı sebebiyle hemen gerçekleşecek şeyleri haber vermekten kaçınmak ve bütün vaatlerini geleceğe bırakmaktır.
وَلِذَلِكَ اعْتَرَضَ بِجُمْلَةِ وَما يَعِدُهُمُ الشَّيْطانُ إِلَّا غُرُوراً.
Bundan dolayı { وَما يَعِدُهُمُ الشَّيْطانُ إِلَّا غُرُوراً } “Şeytan onlara aldatmadan başka bir şey vadetmez.” cümlesi ara cümle (itiraziyye) olarak getirilmiştir.
وَالْغُرُورُ: إِظْهَارُ الشَّيْءِ الْمَكْرُوهِ فِي صُورَةِ الْمَحْبُوبِ الْحَسَنِ. وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلادِ فِي سُورَة آلِ عِمْرَانَ [١٩٦] ، وَقَوْلِهِ:
Gurur (الْغُرُورُ): Hoşa gitmeyen çirkin bir şeyi, sevilen ve güzel bir sûrette göstermektir. Bu kavram daha önce Yüce Allah'ın Âl-i İmrân sûresindeki { لَا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلادِ } [196] “İnkâr edenlerin diyar diyar gezip dolaşması seni aldatmasın” ve...
زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً فِي سُورَة الْأَنْعَامِ [١١٢] . وَالْمَعْنَى: أَنَّ مَا سَوَّلَهُ لَهُمُ الشَّيْطَانُ فِي حُصُولِ الْمَرْغُوبِ إِمَّا بَاطِلٌ لَا يَقَعُ، مِثْلَ مَا يُسَوِّلُهُ لِلنَّاسِ مِنَ الْعَقَائِدِ الْفَاسِدَةِ وَكَوْنِهِ غُرُورًا لِأَنَّهُ إِظْهَارٌ لِمَا يَقَعُ فِي صُورَةِ الْوَاقِعِ فَهُوَ تَلْبِيسٌ وَإِمَّا حَاصِلٌ لَكِنَّهُ مَكْرُوهٌ غَيْرُ مَحْمُودٍ
el-En'âm sûresindeki { زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً } [112] “aldatmak için yaldızlı sözler” ayetlerinin tefsirinde geçmişti. Anlam şudur: Şeytanın arzulanan şeyin elde edilmesine dair süsleyip sunduğu şeyler ya bâtıldır ve asla gerçekleşmez; tıpkı insanlara fısıldadığı bâtıl inançlar gibi ki bunun aldatma (gurur) olması, gerçekleşmeyecek olanı gerçekleşecek sûrette göstermesinden ötürüdür ve bu bir yanıltmadır; ya da gerçekleşir fakat hoşa gitmeyen, sonu övülmeyen...
بِالْعَاقِبَةِ، مِثْلَ مَا يُسَوِّلُهُ لِلنَّاسِ مِنْ قَضَاءِ دَوَاعِي الْغَضَبِ وَالشَّهْوَةِ وَمَحَبَّةِ الْعَاجِلِ دُونَ تَفْكِيرٍ فِي الْآجِلِ، وَكُلُّ ذَلِكَ لَا يَخْلُو عَنْ مُقَارَنَةِ الْأَمْرِ الْمَكْرُوهِ أَو كَونه آئلا إِلَيْهِ بِالْإِضْرَارِ. وَقَدْ بَسَطَ هَذَا الْغَزَالِيُّ فِي كِتَابِ الْغُرُورِ مِنْ كِتَابِ «إِحْيَاءِ عُلُومِ الدِّينِ» .
bir şeydir; tıpkı insanlara öfke ve şehvet gereklerini yerine getirmeyi ve geleceği düşünmeksizin peşin olanı sevmeyi süslü göstermesi gibi. Bütün bunlar ise ya hoşa gitmeyen bir şeyle beraber bulunmaktan ya da zarar vererek ona dönüşmekten uzak değildir. Gazzâlî bunu *İhyâu Ulûmi'd-Dîn* adlı eserinin Kitâbu'l-Gurûr bölümünde ayrıntılı olarak açıklamıştır.
وَإِظْهَارُ اسْمِ الشَّيْطَانِ فِي قَوْلِهِ: وَما يَعِدُهُمُ الشَّيْطانُ دون أَن يُؤْتى بِضَمِيرِهِ الْمُسْتَتِرِ لِأَنَّ هَذَا الِاعْتِرَاضَ جُمْلَةٌ مُسْتَقِلَّةٌ فَلَوْ كَانَ فِيهَا ضَمِيرٌ عَائِدٌ إِلَى مَا فِي جُمْلَةٍ أُخْرَى لَكَانَ فِي النَّثْرِ شِبْهُ عَيْبِ التَّضْمِينِ فِي الشِّعْرِ، وَلِأَنَّ هَذِهِ الْجُمْلَةَ جَارِيَةٌ مَجْرَى الْمَثَلِ فَلَا يَحْسُنُ اشْتِمَالُهَا عَلَى ضَمِيرٍ لَيْسَ من أَجْزَائِهَا.
{ وَما يَعِدُهُمُ الشَّيْطانُ } sözünde şeytanın isminin müstetir (gizli) zamir getirilmeyip açık isim olarak zikredilmesi, bu ara cümlenin müstakil bir cümle olmasındandır. Şayet onda başka bir cümledeki unsura dönen bir zamir bulunsaydı, nesirde şiirdeki 'tazmîn' kusuruna benzer bir durum meydana gelirdi. Ayrıca bu cümle bir darbımesel hükmünde cereyan ettiğinden, kendi parçalarından olmayan bir zamiri içermesi uygun düşmez.
[سُورَة الْإِسْرَاء (١٧) : آيَة ٦٥]
[İsrâ Sûresi (17): Âyet 65]
إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ وَكَفى بِرَبِّكَ وَكِيلاً (٦٥)
{ إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ وَكَفى بِرَبِّكَ وَكِيلاً (٦٥) } “Şüphesiz kullarım üzerinde senin hiçbir hâkimiyetin yoktur. Vekil olarak Rabbin yeter!”
وَجُمْلَةُ إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ مِنْ تَمَامِ الْكَلَامِ الْمَحْكِيِّ بِ قالَ اذْهَبْ [الْإِسْرَاء: ٦٣] . وَهِيَ جُمْلَةٌ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا نَاشِئًا عَنْ قَوْلِهِ: فَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ [الْإِسْرَاء: ٦٣] وَقَوْلُهُ: وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ [الْإِسْرَاء: ٦٤] ، فَإِن مَفْهُوم فَمَنْ تَبِعَكَ ومَنِ اسْتَطَعْتَ [الْإِسْرَاء: ٦٤] ذريّة مَنِ قَبِيلِ مَفْهُومِ الصِّفَةِ فَيُفِيدُ أَنَّ فريقا من درية آدَمَ لَا يَتَّبِعُ إِبْلِيسَ فَلَا يَحْتَنِكُهُ. وَهَذَا الْمَفْهُومُ يُفِيدُ أَنَّ اللَّهَ قَدْ عَصَمَ أَوْ حَفِظَ هَذَا الْفَرِيقَ مِنَ الشَّيْطَانِ، وَذَلِكَ يُثِيرُ سُؤَالًا فِي خَاطِرِ إِبْلِيسَ لِيَعْلَمَ الْحَائِلَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ ذَلِكَ الْفَرِيقِ بَعْدَ أَنْ عَلِمَ فِي نَفْسِهِ عِلْمًا إِجْمَالِيًّا أَنَّ فَرِيقًا لَا يَحْتَنِكُهُ لِقَوْلِهِ: لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلَّا قَلِيلًا [الْإِسْرَاء: ٦٢] . فَوَقَعَتِ الْإِشَارَةُ إِلَى تَعْيِينِ هَذَا الْفَرِيقِ بِالْوَصْفِ وَبِالسَّبَبِ.
{ إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ } cümlesi, { قالَ اذْهَبْ } [el-İsrâ: 63] ifadesiyle nakledilen sözün tamamlayıcısıdır. Bu, { فَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ } [el-İsrâ: 63] ve { وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ } [el-İsrâ: 64] sözlerinden doğan bir istînâf-ı beyânîdir (açıklama başlangıcıdır). Zira { فَمَنْ تَبِعَكَ } ve { مَنِ اسْتَطَعْتَ } ifadelerinin mefhûmu sıfat mefhûmu kabilindendir; dolayısıyla Âdem neslinden bir grubun İblis'e uymayacağını ve onun da onları boyunduruk altına alamayacağını (tahakküm kuramayacağını) ifade eder. Bu mefhûm, Allah'ın bu grubu şeytandan koruduğunu veya muhafaza ettiğini bildirir; bu da İblis'in zihninde, { لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلَّا قَلِيلًا } [el-İsrâ: 62] “Pek azı müstesna, onun neslini mutlaka hükmüm altına alacağım” sözünden ötürü kendi içinde bir grubun boyun eğmeyeceğini icmâlî olarak bildikten sonra, kendisiyle o grup arasındaki engeli öğrenme isteği doğurur. Böylece bu grubun hem vasfı hem de sebebi belirtilerek belirlenmesine işaret edilmiştir.
فَأَمَّا الْوَصْفُ فَفِي قَوْلِهِ: عِبادِي الْمُفِيدِ أَنَّهُمْ تَمَحَّضُوا لِعُبُودِيَّةِ اللَّهِ تَعَالَى كَمَا تَدُلُّ عَلَيْهِ الْإِضَافَةُ، فَعَلِمَ أَنَّ مَنْ عَبَدُوا الْأَصْنَامَ وَالْجِنَّ وَأَعْرَضُوا عَنْ عُبُودِيَّةِ اللَّهِ تَعَالَى لَيْسُوا مِنْ أُولَئِكَ.
Vasıf ise, { عِبادِي } “kullarım” ifadesindedir; bu da izafetin gösterdiği üzere onların yalnızca Yüce Allah'a kulluğa yöneldiklerini ifade eder. Buradan anlaşılmıştır ki putlara ve cinlere tapıp Yüce Allah'a kulluktan yüz çevirenler bunlardan değildir.
وَأَمَّا السَّبَبُ فَفِي قَوْلِهِ: وَكَفى بِرَبِّكَ وَكِيلًا الْمُفِيدِ أَنَّهُمْ تَوَكَّلُوا عَلَى اللَّهِ وَاسْتَعَاذُوا بِهِ مِنَ الشَّيْطَانِ، فَكَانَ خَيْرَ وَكِيلٍ لَهُمْ إِذْ حَاطَهُمْ مِنَ الشَّيْطَانِ وَحَفِظَهُمْ مِنْهُ.
Sebep ise, { وَكَفى بِرَبِّكَ وَكِيلًا } “Vekil olarak Rabbin yeter” sözündedir; bu da onların Allah'a tevekkül edip şeytandan O'na sığındıklarını ifade eder. Böylece Allah, onları şeytandan koruyup himaye ettiği için onlar adına en hayırlı vekil olmuştur.
وَفِي هَذَا التَّوَكُّلِ مَرَاتِب من الانفلات عَنِ احْتِنَاكِ الشَّيْطَانِ، وَهِيَ مَرَاتِبُ الْمُؤْمِنِينَ مِنَ الْأَخْذِ بِطَاعَةِ اللَّهِ كَمَا هُوَ الْحَقُّ عِنْدَ أَهْلِ السُّنَّةِ.
Bu tevekkülde şeytanın boyunduruğundan kurtulmanın mertebeleri vardır; bunlar da Ehl-i Sünnet nezdindeki hakikate uygun olarak müminlerin Allah'a itaati benimseme dereceleridir.
فَالسُّلْطَانُ الْمَنْفِيُّ فِي قَوْلِهِ: لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ هُوَ الْحُكْمُ الْمُسْتَمِرُّ بِحَيْثُ يَكُونُونَ رَعِيَّتَهُ وَمِنْ جُنْدِهِ. وَأَمَّا غَيْرُهُمْ فَقَدْ يَسْتَهْوِيهِمُ الشَّيْطَانُ وَلَكِنَّهُمْ لَا يَلْبَثُونَ أَنْ يَثُوبُوا إِلَى الصَّالِحَاتِ، وَكَفَاكَ مِنْ ذَلِكَ دَوَامُ تَوْحِيدِهِمْ لِلَّهِ، وَتَصْدِيقُهُمْ
{ لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ } sözünde nefyedilen hâkimiyet (sultan), onların şeytanın tebaası ve ordusundan olacağı şekildeki sürekli yönetimdir. Onların dışındakilere gelince, şeytan onları ayartabilir fakat onlar çok geçmeden salih amellere dönerler. Onların Allah'ın birliğini sürekli tasdik etmeleri, O'nun...
رَسُولَهُ، وَاعْتِبَارُهُمْ أَنْفُسَهُمْ
Resûlü'nü doğrulamaları ve kendilerini...
عِبَادًا لِلَّهِ مُتَطَلِّبِينَ شُكْرَ نِعْمَتِهِ، فَشَتَّانَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ أَهْلِ الشِّرْكِ وَإِنْ سَخُفَتْ فِي شَأْنِهِمْ عَقِيدَةُ أَهْلِ الِاعْتِزَالِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ مَعْنَى هَذَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ إِنَّما سُلْطانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ فِي سُورَةِ النَّحْلِ [٩٩- ١٠٠] .
nimetine şükretmeyi arzulayan Allah'ın kulları saymaları sana bu hususta yeterlidir. Dolayısıyla Mûtezile'nin onlar hakkındaki inancı ne kadar sığ olsa da, onlarla şirk ehli arasında dağlar kadar fark vardır. Bunun manası daha önce Nahl sûresindeki { إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ إِنَّما سُلْطانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ } [99-100] “Gerçek şu ki, iman edip yalnız Rablerine tevekkül edenler üzerinde onun hiçbir hâkimiyeti yoktur. Onun hâkimiyeti, ancak onu dost edinenler ve onu Allah'a ortak koşanlar üzerindedir” âyetinin tefsirinde geçmişti.
فَالْمُؤْمِنُ لَا يَتَوَلَّى الشَّيْطَانَ أَبَدًا وَلَكِنَّهُ قَدْ يَنْخَدِعُ لِوَسْوَاسِهِ، وَهُوَ مَعَ ذَلِكَ يَلْعَنُهُ فِيمَا أَوْقَعَهُ فِيهِ مِنَ الْكَبَائِرِ، وَبِمِقْدَارِ ذَلِكَ الِانْخِدَاعِ يَقْتَرِبُ مِنْ سُلْطَانِهِ. وَهَذَا مَعْنَى
Mümin asla şeytanı dost edinmez; ancak onun vesvesesine kapılıp aldanabilir. Bununla birlikte onu içine düşürdüğü büyük günahlardan ötürü lanetler; işte bu aldanış ölçüsünde onun hâkimiyetine yaklaşmış olur. Nitekim...
قَول النبيء ﷺ فِي خُطْبَةِ حَجَّةِ الْوَدَاعِ: «إِنَّ الشَّيْطَانَ قَدْ يَئِسَ أَنْ يُعْبَدَ فِي بَلَدِكُمْ هَذَا وَلَكِنَّهُ قَدْ رَضِيَ بِمَا دُونَ ذَلِكَ مِمَّا تُحَقِّرُونَ مِنْ أَعْمَالِكُمْ»
Peygamber *sallallâhu aleyhi ve sellem*'in Veda Haccı hutbesindeki şu sözünün manası da budur: «Şeytan şu beldenizde kendisine ibadet edilmesinden kesinlikle ümidini kesmiştir; fakat amellerinizden küçük gördüğünüz şeyler konusunda kendisine uyulmasına razı olmuştur.»
. فَجُمْلَةُ وَكَفى بِرَبِّكَ وَكِيلًا يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ تَكْمِلَةً لِتَوْبِيخِ الشَّيْطَانِ، فَيَكُونُ كَافُ الْخِطَابِ ضَمِيرَ الشَّيْطَانِ تَسْجِيلًا عَلَيْهِ بِأَنَّهُ عَبْدُ اللَّهِ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مُعْتَرِضَةً فِي آخِرِ الْكَلَامِ فَتَكُونُ كَافُ الْخِطَابِ ضمير النبيء ﷺ تَقْرِيبًا لِلنَّبِيءِ بِالْإِضَافَةِ إِلَى ضَمِيرِ اللَّهِ. وَمَآلُ الْمَعْنَى عَلَى الْوَجْهَيْنِ وَاحِدٌ وَإِنِ اخْتلف الِاعْتِبَار.
{ وَكَفى بِرَبِّكَ وَكِيلًا } cümlesinin şeytanı azarlamanın bir tamamlayıcısı olması caizdir; bu takdirde hitap kâfı, Allah'ın kulu olduğunu ona tescil etmek üzere şeytanın zamiri olur. Cümlenin sözün sonunda bir ara cümle olması da caizdir; bu durumda hitap kâfı, Allah'ın zamirine izafetle Peygamber'i yakınlaştırmak amacıyla Peygamber *sallallâhu aleyhi ve sellem*'in zamiri olur. İtibâr farklı olsa da iki veche göre de varılacak mana birdir.
[سُورَة الْإِسْرَاء (١٧) : آيَة ٦٦]
[İsrâ Sûresi (17): Âyet 66]
رَبُّكُمُ الَّذِي يُزْجِي لَكُمُ الْفُلْكَ فِي الْبَحْرِ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ كانَ بِكُمْ رَحِيماً (٦٦)
{ رَبُّكُمُ الَّذِي يُزْجِي لَكُمُ الْفُلْكَ فِي الْبَحْرِ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ كانَ بِكُمْ رَحِيماً (٦٦) } “Lütfundan nasip arayasınız diye sizin için denizde gemileri yüzdüren Rabbinizdir. Şüphesiz O, size karşı çok merhametlidir.”
اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ وَهُوَ عَوْدٌ إِلَى تَقْرِيرِ أَدِلَّةِ الِانْفِرَادِ بِالتَّصْرِيفِ فِي الْعَالَمِ الْمَشُوبَةِ بِمَا فِيهَا مِنْ نِعَمٍ عَلَى الْخَلْقِ، وَالدَّالَّةِ بِذَلِكَ الشَّوْبِ عَلَى إِتْقَانِ الصُّنْعِ وَمُحْكَمِ التَّدْبِيرِ لِنِظَامِ هَذَا الْعَالَمِ وَسِيَادَةِ الْإِنْسَانِ فِيهِ وَعَلَيْهِ. وَيُشْبِهُ أَنْ يَكُونَ هَذَا الْكَلَامُ عَوْدًا إِلَى قَوْله: وَيَدْعُ الْإِنْسانُ بِالشَّرِّ دُعاءَهُ بِالْخَيْرِ [الْإِسْرَاء: ١١]
Bu, başlangıç niteliğinde yeni bir söze geçiştir (istînâf-ı ibtidâîdir); mahlûkâta yönelik nimetlerle içiçe olan ve bu içicelikle bu âlemin nizamının mükemmel yaratılışına, kusursuz sevk ve idaresine ve insanın bu âlem içindeki ve üzerindeki efendiliğine delalet eden, âlemde tasarrufta tek oluş delillerini teyit etmeye bir dönüştür. Bu sözün, { وَيَدْعُ الْإِنْسانُ بِالشَّرِّ دُعاءَهُ بِالْخَيْرِ } [el-İsrâ: 11] “İnsan, hayra dua ettiği gibi şerre de dua eder” kavline bir dönüş olması muhtemeldir;
كَمَا تَقَدَّمَ هُنَالِكَ فَرَاجِعْهُ. فَلَمَّا جَرَى الْكَلَامُ عَلَى الْإِنْذَارِ وَالتَّحْذِيرِ أُعْقِبَ هُنَا بِالِاسْتِدْلَالِ عَلَى صِحَّةِ الْإِنْذَارِ وَالتَّحْذِيرِ.
nitekim orada geçmişti, oraya müracaat edilsin. Söz uyarma ve sakındırma üzerine cereyan edince, burada uyarma ve sakındırmanın doğruluğuna dair delil getirme ile peşinden sürdürülmüştür.
وَالْخِطَابُ لِجَمَاعَةِ الْمُشْرِكِينَ كَمَا يَقْتَضِيهِ قَوْلُهُ عَقِبَهُ: فَلَمَّا نَجَّاكُمْ إِلَى الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ [الْإِسْرَاء: ٦٧] ، أَيْ أَعْرَضْتُمْ عَنْ دُعَائِهِ وَدَعَوْتُمُ الْأَصْنَامَ، وَقَوْلُهُ: ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلَّا إِيَّاهُ [الْإِسْرَاء: ٦٧] .
Hitap, müşrikler topluluğuna yöneliktir; nitekim ardından gelen { فَلَمَّا نَجَّاكُمْ إِلَى الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ } [el-İsrâ: 67] yani O'na dua etmekten yüz çevirip putlara dua ettiniz sözü ile { ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلَّا إِيَّاهُ } [el-İsrâ: 67] sözü de bunu gerektirmektedir.
وَافْتُتِحَتِ الْجُمْلَةُ بِالْمُسْنَدِ إِلَيْهِ مُعَرَّفًا بِالْإِضَافَةِ وَمُسْتَحْضَرًا بِصِفَةِ الرُّبُوبِيَّةِ لِاسْتِدْعَاءِ إِقْبَالِ السَّامِعِينَ عَلَى الْخَبَرِ الْمُؤْذِنِ بِأَهَمِّيَّتِهِ حَيْثُ افْتُتِحَ بِمَا يُتَرَقَّبُ مِنْهُ خَبَرٌ عَظِيمٌ لكَونه من شؤون الْإِلَهِ الْحَقِّ وَخَالِقِ الْخلق ومدبر شؤونهم تَدْبِيرَ اللَّطِيفِ الرَّحِيمِ، فَيُوجِبُ إِقْبَالَ السَّامِعِ بِشَرَاشِرِهِ إِنْ مُؤْمِنًا مُتَذَكِّرًا أَوْ مُشْرِكًا نَاظِرًا مُتَدَبِّرًا.
Cümleye müsnedün ileyh ile başlanmış, izafetle marife kılınmış ve dinleyicilerin haberin önemine dikkat kesilmelerini celbetmek için rubûbiyet sıfatıyla zihinlerde canlandırılmıştır. Zira cümle, hak ilahın, yaratıkların yaratıcısının ve onların işlerini latîf ve rahîm bir idareyle çekip çevirenin şe'ninden olması hasebiyle kendisinden büyük bir haberin beklendiği bir ifadeyle başlatılmıştır; böylece dinleyicinin -ister hatırlayan bir mümin olsun, isterse ibretle bakan ve düşünen bir müşrik olsun- bütün varlığıyla yönelmesini gerektirir.
وَجِيءَ بِالْجُمْلَةِ الِاسْمِيَّةِ لِدَلَالَتِهَا عَلَى الدَّوَامِ وَالثَّبَاتِ.
Devamlılık ve sebat bildirmesi için isim cümlesi getirilmiştir.
وَبِتَعْرِيفِ طَرَفَيْهَا لِلدَّلَالَةِ عَلَى الِانْحِصَارِ، أَيْ رَبُّكُمْ هُوَ الَّذِي يُزْجِي لَكُمُ الْفُلْكَ لَا غَيْرُهُ مِمَّنْ تَعْبُدُونَهُ بَاطِلًا وَهُوَ الَّذِي لَا يَزَالُ يَفْعَلُ ذَلِكَ لَكُمْ.
Kasr (sınırlandırma) ifade etmesi için de cümlenin iki tarafı (mübteda ve haber) marife kılınmıştır; yani batıl yere taptıklarınızdan başkası değil, gemileri sizin için yüzdüren ancak Rabbinizdir ve bunu sizin için kesintisiz olarak yapan da yalnız O'dur.
وَجِيءَ بِالصِّلَةِ فِعْلًا مُضَارِعًا لِلدَّلَالَةِ عَلَى تكَرر ذَلِك وتحدده. فَحَصَلَتْ فِي هَذِهِ الْجُمْلَةِ عَلَى إِيجَازِهَا مَعَانٍ جَمَّةٌ خُصُوصِيَّةٌ. وَفِي ذَلِكَ حَدُّ الْإِعْجَازِ.
Bunun tekrarlandığını ve yenilendiğini göstermek için sıla cümlesi muzâri fiil olarak getirilmiştir. Böylece bu cümlede, vecizliğine rağmen birçok özel mana toplanmıştır. İşte bu, i'câzın (mucizevi anlatımın) zirvesidir.