وَيُزْجِي: يَسُوقُ سَوْقًا بَطِيئًا شَبَّهَ تَسْخِيرَ الْفُلْكِ لِلسَّيْرِ فِي الْمَاءِ بِإِزْجَاءِ الدَّابَّةِ الْمُثْقَلَةِ بِالْحِمْلِ.
{ يُزْجِي } kelimesi, yavaş yavaş sevk edip sürmektir; gemilerin suda hareket ettirilmesi, yükle ağırlaşmış bir binek hayvanının yavaş yavaş sevk edilmesine benzetilmiştir.
وَالْفُلْكُ هُنَا جَمْعٌ لَا مُفْرَدٌ. وَالْبَحْرُ: الْمَاءُ الْكَثِيرُ فَيَشْمَلُ الْأَنْهَارَ كَالْفُرَاتِ وَالدِّجْلَةِ، وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٦٤] .
Buradaki { الْفُلْكِ } kelimesi tekil değil çoğuldur. { الْبَحْرِ } (deniz) ise bol su demektir; dolayısıyla Fırat ve Dicle gibi nehirleri de kapsar. Bu, daha önce Bakara sûresindeki { وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ } [164] “denizde akıp giden gemiler” ayetinin tefsirinde geçmişti.
وَالِابْتِغَاءُ: الطَّلَبُ. وَالْفَضْلُ: الرِّزْقُ، أَيْ لِلتِّجَارَةِ وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٩٨] . وَهَذَا امْتِنَانٌ عَلَى
İbtigâ (الِابْتِغَاءُ): Talep etmek, aramak demektir. Fazl (الْفَضْلُ) ise rızık, yani ticaret anlamındadır. Bu da daha önce Bakara sûresindeki { لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ } [198] “Rabbinizden lütuf (rızık) aramanızda sizin için bir günah yoktur” ayetinin tefsirinde geçmişti. Bu, davetin evrenselliğine uygun olarak bütün...
النَّاسِ كُلِّهِمْ مُنَاسِبٌ لِعُمُومِ الدَّعْوَةِ، لِأَنَّ أَهْلَ مَكَّةَ مَا كَانُوا يَنْتَفِعُونَ بِرُكُوبِ الْبَحْرِ وَإِنَّمَا يَنْتَفِعُ بِذَلِكَ عَرَبُ الْيَمَنِ وَعَرَبُ الْعِرَاقِ وَالنَّاسُ غَيْرُهُمْ.
insanlara yönelik bir lütuftur; zira Mekkeliler deniz yolculuğundan istifade etmezlerdi, bundan ancak Yemen Arapları, Irak Arapları ve diğer insanlar yararlanırlardı.
وَجُمْلَةُ إِنَّهُ كانَ بِكُمْ رَحِيماً تَعْلِيلٌ وَتَنْبِيهٌ لِمَوْقِعِ الِامْتِنَانِ لِيَرْفُضُوا عِبَادَةَ غَيْرِهِ مِمَّا لَا أَثَرَ لَهُ فِي هَذِه الْمِنَّة.
{ إِنَّهُ كانَ بِكُمْ رَحِيماً } cümlesi bir gerekçelendirme ve bu lütfun değerine bir dikkat çekmedir; ta ki bu nimette hiçbir etkisi bulunmayan O'ndan başkasına tapmayı terk etsinler.
[سُورَة الْإِسْرَاء (١٧) : آيَة ٦٧]
[İsrâ Sûresi (17): Âyet 67]
وَإِذا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فِي الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلاَّ إِيَّاهُ فَلَمَّا نَجَّاكُمْ إِلَى الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ وَكانَ الْإِنْسانُ كَفُوراً (٦٧)
{ وَإِذا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فِي الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلاَّ إِيَّاهُ فَلَمَّا نَجَّاكُمْ إِلَى الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ وَكانَ الْإِنْسانُ كَفُوراً (٦٧) } “Denizde başınıza bir sıkıntı geldiğinde, O'ndan başka yalvardığınız bütün varlıklar kaybolup gider. Fakat O sizi karaya çıkarıp kurtarınca yüz çevirirsiniz. Zaten insan pek nankördür!”
بَعْدَ أَنْ أَلْزَمَهُمُ الْحُجَّةَ عَلَى حَقِّ إِلَهِيَّةِ اللَّهِ تَعَالَى بِمَا هُوَ مِنْ خَصَائِصِ صُنْعِهِ بِاعْتِرَافِهِمْ، أَعْقَبَهُ بِدَلِيلٍ آخَرَ مِنْ أَحْوَالِهِمُ الْمُتَضَمِّنَةِ إِقْرَارَهُمْ بِانْفِرَادِهِ بِالتَّصَرُّفِ ثُمَّ بِالتَّعْجِيبِ مِنْ مُنَاقَضَةِ أَنْفُسِهِمْ عِنْدَ زَوَالِ اضْطِرَارِهِمْ.
Kendi itiraflarıyla O'nun sanatının hususiyetlerinden olan şeylerle Yüce Allah'ın ilahlığının hak olduğuna dair aleyhlerine delil getirdikten sonra, bunun peşinden O'nun tasarrufta tek olduğunu ikrar etmelerini içeren durumlarından başka bir delil getirmiş, ardından da çaresizlikleri ortadan kalktığında kendi kendileriyle çelişmelerini hayretle karşılamıştır.
فَجُمْلَةُ وَإِذا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فِي الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلَّا إِيَّاهُ خَبَرٌ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّقْرِيرِ وَإِلْزَامِ الْحُجَّةِ إِذْ لَا يُخْبِرُ أَحَدٌ عَنْ فِعْلِهِ إِخْبَارًا حَقِيقِيًّا.
{ وَإِذا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فِي الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلَّا إِيَّاهُ } cümlesi, ikrar ettirme ve delili ortaya koyma makamında kullanılan bir haberdir; zira hiç kimse kendi fiilini hakiki bir haber olarak [başkasına] bildirmez.
وَجُمْلَةُ فَلَمَّا نَجَّاكُمْ إِلَى الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ خَبَرٌ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّعْجِيبِ وَالتَّوْبِيخِ.
{ فَلَمَّا نَجَّاكُمْ إِلَى الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ } cümlesi ise hayret bildirme ve azarlama makamında kullanılan bir haberdir.
وَضُرُّ الْبَحْرِ: هُوَ الْإِشْرَافُ عَلَى الْغَرَقِ لِأَنَّهُ يُزْعِجُ النُّفُوسَ خَوْفًا، فَهُوَ ضُرٌّ لَهَا.
Deniz sıkıntısı (durr): Boğulma tehlikesiyle burun buruna gelmektir; çünkü bu durum nefisleri korkuyla dehşete düşürür, dolayısıyla nefisler için bir zarardır.
وضَلَّ بِضَادٍ سَاقِطَةٍ فِعْلٌ مِنَ الضَّلَالِ، وَهُوَ سُلُوكُ طَرِيقٍ غَيْرِ مُوَصِّلَةٍ لِلْمَقْصُودِ خَطَأً.
Noktasız dâd harfiyle { ضَلَّ }, delâlet (sapma/kaybolma) kökünden bir fiildir; o da hedefe ulaştırmayan bir yola yanlışlıkla girmektir.
وَالْعُدُولُ إِلَى الْمَوْصُولِيَّةِ لِمَا تُؤْذِنُ بِهِ الصِّلَةُ مِنْ عَمَلِ اللِّسَانِ لِيَتَأَتَّى الْإِيجَازُ، أَيْ مَنْ يَتَكَرَّرُ دُعَاؤُكُمْ إِيَّاهُمْ، كَمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ الْمُضَارِعُ. فَالْمَعْنَى غَابَ وَانْصَرَفَ ذِكْرُ الَّذِينَ عَادَتُكُمْ دُعَاؤُهُمْ عَنْ أَلْسِنَتِكُمْ فَلَا تَدْعُونَهُمْ، وَذَلِكَ بِقَرِينَةِ ذِكْرِ الدُّعَاءِ هُنَا الَّذِي مُتَعَلِّقُهُ اللِّسَانُ، فَتَعَيَّنَ أَنَّ ضَلَالَهُمْ هُوَ ضَلَالُ ذِكْرِ أَسْمَائِهِمْ، وَهَذَا إِيجَازٌ بَدِيعٌ.
Vecizliğin sağlanması adına sılanın dilin eylemine işaret etmesi sebebiyle ism-i mevsûle geçilmiştir; yani muzâri fiilin delalet ettiği üzere kendilerine tekrar tekrar dua ettiğiniz kimseler demektir. Mana şudur: Dillerinizle dua etmeyi alışkanlık haline getirdiğiniz varlıkların zikri dillerinizden silinip gitmiştir de artık onlara dua etmezsiniz. Bu da burada dil ile irtibatlı olan duanın zikredilmesi karinesiyle anlaşılmaktadır; dolayısıyla onların kaybolmasının, isimlerinin zikrinin kaybolması olduğu kesinlik kazanmıştır. İşte bu, harika bir vecizliktir.
وَالِاسْتِثْنَاءُ مِنْ عُمُومِ الْمَوْصُولِ، لِأَنَّ اسْمَ اللَّهِ مِمَّا يَجْرِي عَلَى أَلْسِنَتِهِمْ فِي الدُّعَاءِ تَارَةً كَمَا تَجْرِي أَسْمَاءُ الْأَصْنَامِ، فَالِاسْتِثْنَاءُ مُتَّصِلٌ.
İstisna, ism-i mevsûlün umumundan yapılmıştır; zira putların isimleri gibi Allah'ın ismi de zaman zaman dillerinde duada cereyan etmekteydi; dolayısıyla istisna muttasıldır.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اسْمُ الْمَوْصُولِ فِي قَوْلِهِ: مَنْ تَدْعُونَ خَاصًّا بِأَصْنَامِهِمْ لِأَنَّهُمْ يَكْثُرُ دُعَاؤُهُمْ إِيَّاهَا دُونَ اسْمِ اللَّهِ تَعَالَى، كَمَا هُوَ مُقْتَضَى التَّجَدُّدِ فَإِذَا اشْتَدَّ بِهِمُ الضُّرُّ دَعَوُا اللَّهَ كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَإِذا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذا هُمْ يُشْرِكُونَ [العنكبوت: ٦٥] . وَيَكُونُ الِاسْتِثْنَاءُ مُنْقَطِعًا. وَنَصْبُ الْمُسْتَثْنَى لَا يَخْتَلِفُ فِي الْوَجْهَيْنِ جَرْيًا عَلَى اللُّغَةِ الْفُصْحَى. وَلَعَلَّ هَذَا الْوَجْهَ أَرْجَحُ لِأَنَّهُ أَنْسَبُ بِقَوْلِهِ:
{ مَنْ تَدْعُونَ } sözündeki ism-i mevsûlün yalnızca putlarına has olması da caizdir; zira yenilenme gereği olarak Allah Teâlâ'nın ismini anmaksızın en çok onlara dua ederlerdi. Fakat başlarına gelen sıkıntı şiddetlenince, tıpkı Yüce Allah'ın: { فَإِذا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذا هُمْ يُشْرِكُونَ } [el-Ankebût: 65] “Gemiye bindikleri zaman, dini yalnız O'na has kılarak Allah'a yalvarırlar. Fakat onları salimen karaya çıkarınca bir de bakarsın ki ortak koşmaktadırlar” buyurduğu gibi Allah'a dua ederlerdi. Bu durumda istisna munkatı' olur. Müstesnânın mansub oluşu ise fasih Arap diline uygun olarak her iki vecihte de değişmez. Belki de bu vecih daha tercihe şayandır; çünkü...
أَعْرَضْتُمْ.
{ أَعْرَضْتُمْ } “yüz çevirdiniz” sözüne daha uygundur.
وَالْإِعْرَاضُ: التَّرْكُ، أَيْ تَرَكْتُمْ دُعَاءَ اللَّهِ، بِقَرِينَةِ الْجَمْعِ بَيْنَ مُقْتَضَى الْمُضَارع من إِفَادَة التَّجَدُّدِ وَبَيْنَ مُقْتَضَى الِاسْتِثْنَاءِ مِنِ انْحِصَارِ الدُّعَاءِ فِي الْكَوْنِ بِاسْمِهِ تَعَالَى.
İ'râz; terk etmektir, yani Allah'a duayı terk ettiniz demektir. Bu da muzari fiilin gerektirdiği yenilenme anlamı ile istisnanın gerektirdiği duanın sadece O'nun adıyla olmasına hasredilmesi durumunun bir arada bulunması karinesiyle anlaşılmaktadır.
وَقَوْلُهُ: إِلَى الْبَرِّ عُدِّيَ بِحَرْفِ (إِلَى) لِتَضْمِينِ نَجَّاكُمْ مَعْنَى أَبْلَغَكُمْ وَأَوْصَلَكُمْ.
{ إِلَى الْبَرِّ } “karaya” sözü, { نَجَّاكُمْ } “sizi kurtardı” fiilinin ulaştırdı ve vardırdı manasını tazammun etmesi (içermesi) sebebiyle (إِلَى) harf-i cerriyle geçişli kılınmıştır.
وَجُمْلَةُ وَكانَ الْإِنْسانُ كَفُوراً اعْتِرَاضٌ وَتَذْيِيلٌ لِزِيَادَةِ التَّعَجُّبِ مِنْهُمْ وَمِنْ أَمْثَالِهِمْ.
{ وَكانَ الْإِنْسانُ كَفُوراً } “Zaten insan pek nankördür” cümlesi, onlara ve benzerlerine yönelik şaşkınlığı/hayreti artırmak için bir itiraz (ara cümle) ve tezyîldir (tamamlayıcı pekiştirmedir).
وَ «الْكَفُورُ» صِيغَةُ مُبَالَغَةٍ، أَيْ كَثِيرُ الْكُفْرِ. وَالْكُفْرُ ضِدُّ الشُّكْرِ.
{ الْكَفُورُ } kelimesi mübalağa kalıbıdır, yani çokça nankörlük eden demektir. Kufr (küfran/nankörlük) ise şükrün zıddıdır.
وَالتَّعْرِيفُ فِي الْإِنْسانُ تَعْرِيفُ الْجِنْسِ وَهُوَ مُفِيدٌ لِلِاسْتِغْرَاقِ. فَهَذَا الِاسْتِغْرَاقُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اسْتِغْرَاقًا عُرْفِيًّا بِحَمْلِهِ عَلَى غَالِبِ نَوْعِ الْإِنْسَانِ، وَهُمْ أَهْلُ الْإِشْرَاكِ وَهُمْ أَكْثَرُ النَّاسِ يَوْمَئِذٍ، فَتَكُونُ صِيغَةُ الْمُبَالَغَةِ مِنْ قَوْلِهِ: كَفُوراً رَاجِعَةً إِلَى قُوَّةِ صِفَةِ الْكُفْرَانِ أَوْ عَدَمِ الشُّكْرِ فَإِنَّ أَعْلَاهُ إِشْرَاكُ غَيْرِ الْمُنْعِمِ مَعَ الْمُنْعِمِ فِي نِعْمَةٍ لَا حَظَّ لَهُ فِيهَا.
{ الْإِنْسانُ } kelimesindeki belirlilik takısı (el-), cins belirliliğidir ve istiğrâk (bütün fertleri kapsama) ifade eder. Bu istiğrâkın, insan türünün çoğunluğuna -ki onlar şirk ehlidir ve o gün insanların çoğunluğu onlardı- hamledilerek örfî bir istiğrâk olması caizdir. Bu takdirde { كَفُوراً } sözündeki mübalağa kalıbı, nankörlük veya şükürsüzlük vasfının şiddetine raci olur; zira bunun en ileri derecesi, kendisinde hiçbir payı olmadığı halde bir nimette nimeti verenin yanına nimeti vermeyeni ortak koşmaktır.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الِاسْتِغْرَاقُ حَقِيقِيًّا، أَيْ كَانَ نَوْعُ الْإِنْسَانِ كَفُورًا، أَيْ غَيْرَ خَالٍ مِنَ الْكُفْرَانِ، فَتَكُونُ صِيغَةُ الْمُبَالَغَةِ رَاجِعَةً إِلَى كَثْرَةِ أَحْوَالِ الْكُفْرَانِ مَعَ تَفَاوُتِهَا. وَكَثْرَةُ كُفْرَانِ الْإِنْسَانِ هِيَ تَكَرُّرُ إِعْرَاضِهِ عَنِ الشُّكْرِ فِي مَوْضِعِ
İstiğrâkın hakiki olması da caizdir; yani insan türü nankördür, yani nankörlükten hali/uzak değildir. Bu takdirde mübalağa kalıbı, dereceleri farklı olmakla birlikte nankörlük hallerinin çokluğuna raci olur. İnsanın nankörlüğünün çokluğu ise, şükür mahallinde şükretmekten sapkınlıkla, yanılarak veya gafletle yüz çevirmesini tekrarlamasıdır;
الشُّكْرِ ضَلَالًا أَوْ سَهْوًا أَوْ غَفْلَةً لِإِسْنَادِهِ النِّعَمَ إِلَى أَسْبَابِهَا الْمُقَارِنَةِ دُونَ مُنْعِمِهَا وَلِفَرْضِهِ مُنْعِمِينَ وَهْمِيِّينَ لَا حَظَّ لَهُمْ فِي الْإِنْعَامِ.
[Bu da] nimetleri onları verene değil de beraberindeki sebeplere isnat etmesinden ve nimet vermede hiçbir payı olmayan vehmî nimet vericiler varsaymasından kaynaklanır.
وَذِكْرُ فِعْلِ (كَانَ) إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ الْكُفْرَانَ مُسْتَقِرٌّ فِي جِبِلَّةِ هَذَا الْإِنْسَانِ، لِأَنَّ الْإِنْسَانَ قَلَّمَا يَشْعُرُ بِمَا وَرَاءَ عَالَمِ الْحِسِّ فَإِنَّ الْحَوَاسَّ تَشْغَلُهُ بِمُدْرِكَاتِهَا عَنْ التَّفَكُّرِ فِيمَا عَدَا ذَلِكَ مِنَ الْمَعَانِي الْمُسْتَقِرَّةِ فِي الْحَافِظَةِ وَالْمُسْتَنْبَطَةِ بِالْفِكْرِ.
{ كَانَ } fiilinin zikredilmesi, nankörlüğün bu insanın fıtratında yerleşik olduğuna bir işarettir. Çünkü insan, duyu âleminin ötesindekileri pek az hisseder; nitekim duyular, algıladıkları şeylerle insanı hafızada yerleşik olan ve düşünceyle istinbat edilen diğer manalar üzerinde tefekkür etmekten alıkoyar.
وَلَمَّا كَانَ الشُّكْرُ عَلَى النِّعْمَةِ مُتَوَقِّفًا عَلَى تَذَكُّرِ النِّعْمَةِ كَانَتْ شَوَاغِلُهُ عَنْ تَذَكُّرِ النِّعَمِ الْمَاضِيَةِ مُغَطِّيَةً عَلَيْهَا، وَلِأَنَّ مُدْرَكَاتِ الْحَوَاسِّ مِنْهَا الْمُلَائِمُ لِلنَّفْسِ وَهُوَ الْغَالِبُ، وَمِنْهَا الْمُنَافِرُ لَهَا. فَالْإِنْسَانُ إِذَا أَدْرَكَ الْمُلَائِمَ لَمْ يَشْعُرْ بِقُدْرَةٍ عِنْدَهُ لِكَثْرَةِ تَكَرُّرِهِ حَتَّى صَارَ عَادَةً فَذُهِلَ عَمَّا فِيهِ مِنْ نَفْعٍ، فَإِذَا أَدْرَكَ الْمُنَافِرَ اسْتَذْكَرَ فُقْدَانَ الْمُلَائِمِ فَضَجَّ وَضَجِرَ. وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذا أَنْعَمْنا عَلَى الْإِنْسانِ أَعْرَضَ وَنَأى بِجانِبِهِ وَإِذا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعاءٍ عَرِيضٍ [فصلت: ٥١] . وَلِهَذَا قَالَ الْحُكَمَاءُ: الْعَافِيَةُ تَاج على رُؤُوس الْأَصِحَّاءِ لَا يَرَاهُ إِلَّا الْمَرْضَى فَهَذَا الِاعْتِبَارُ هُوَ الَّذِي أَشَارَتْ لَهُ هَذِهِ الْآيَةُ مَعَ الَّتِي بَعْدَهَا وَهِيَ أَفَأَمِنْتُمْ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمْ جانِبَ الْبَرِّ [الْإِسْرَاء: ٦٨] الْآيَةَ. وَمِنْ أَجْلِ ذَلِكَ كَانَ مِنْ آدَابِ النَّفْسِ فِي الشَّرِيعَةِ تَذْكِيرُهَا بِنِعَمِ اللَّهِ، قَالَ تَعَالَى: وَذَكِّرْهُمْ بِأَيَّامِ اللَّهِ [إِبْرَاهِيم: ٥] لِيَقُومَ ذِكْرُ النِّعْمَةِ مقَام معاهدتها.
Nimete şükretmek nimetin hatırlanmasına bağlı olduğundan, insanı geçmiş nimetleri hatırlamaktan alıkoyan meşguliyetler o nimetlerin üzerini örtmüştür. Ayrıca duyuların algıladığı şeylerin bir kısmı nefse uygundur ki çoğunluğu böyledir, bir kısmı da nefse terstir. İnsan nefse uygun olanı algıladığında, çok tekrarlanıp âdet haline gelmesi sebebiyle onun kıymetini hissetmez ve içindeki faydadan gafil olur. Nefse ters olanı algıladığında ise uygun olanın yokluğunu hatırlar da feryat eder ve sızlanır. Yüce Allah'ın: { وَإِذا أَنْعَمْنا عَلَى الْإِنْسانِ أَعْرَضَ وَنَأى بِجانِبِهِ وَإِذا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعاءٍ عَرِيضٍ } [Fussilet: 51] “İnsana bir nimet verdiğimizde yüz çevirir ve yan çizer. Başına bir kötülük geldiğinde ise uzun uzadıya yalvarır” buyruğunun manası budur. Bu sebeple hikmet ehli: “Afiyet, sıhhatli olanların başındaki bir taçtır; onu ancak hastalar görür” demiştir. İşte bu ibret, bu ayet ile ardından gelen: { أَفَأَمِنْتُمْ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمْ جانِبَ الْبَرِّ } [el-İsrâ: 68] ayetinin işaret ettiği husustur. Bundan dolayı şeriatta nefsin edeplerinden biri, ona Allah'ın nimetlerini hatırlatmaktır. Nimetin hatırlanması, nimetin şuurunda olmanın yerini tutsun diye Yüce Allah: { وَذَكِّرْهُمْ بِأَيَّامِ اللَّهِ } [İbrâhîm: 5] “Onlara Allah'ın günlerini hatırlat” buyurmuştur.
[٦٨، ٦٩]
[68, 69]
[سُورَة الْإِسْرَاء (١٧) : الْآيَات ٦٨ إِلَى ٦٩]
[İsrâ Suresi (17): Ayet 68'den 69'a]
أَفَأَمِنْتُمْ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمْ جانِبَ الْبَرِّ أَوْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حاصِباً ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ وَكِيلاً (٦٨) أَمْ أَمِنْتُمْ أَنْ يُعِيدَكُمْ فِيهِ تارَةً أُخْرى فَيُرْسِلَ عَلَيْكُمْ قاصِفاً مِنَ الرِّيحِ فَيُغْرِقَكُمْ بِما كَفَرْتُمْ ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ عَلَيْنا بِهِ تَبِيعاً (٦٩)
{ أَفَأَمِنْتُمْ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمْ جانِبَ الْبَرِّ أَوْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حاصِباً ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ وَكِيلاً (٦٨) أَمْ أَمِنْتُمْ أَنْ يُعِيدَكُمْ فِيهِ تارَةً أُخْرى فَيُرْسِلَ عَلَيْكُمْ قاصِفاً مِنَ الرِّيحِ فَيُغْرِقَكُمْ بِما كَفَرْتُمْ ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ عَلَيْنا بِهِ تَبِيعاً (٦٩) } “O'nun sizi karada yerin dibine geçirmeyeceğinden yahut üzerinize taş yağdıran bir kasırga göndermeyeceğinden, sonra da kendinize bir vekil bulamayacağınızdan emin mi oldunuz? (68) Yoksa sizi bir kez daha oraya (denize) döndürüp üzerinize kırıp döken bir fırtına salarak, inkâr etmeniz sebebiyle sizi boğmayacağından, sonra da bundan dolayı bize karşı kendinize bir takipçi/hak arayıcı bulamayacağınızdan emin mi oldunuz? (69)”
تَفْرِيعٌ عَلَى جملَة أَعْرَضْتُمْ [الْإِسْرَاء: ٦٧] ، وَمَا بَيْنَهُمَا اعْتِرَاضٌ، وَفُرِّعَ الِاسْتِفْهَامُ التَّوْبِيخِيُّ عَلَى إِعْرَاضِهِمْ عَنِ الشُّكْرِ وَعَوْدِهِمْ إِلَى الْكُفْرِ.
[Bu ayetler], { أَعْرَضْتُمْ } [el-İsrâ: 67] cümlesine ta'riz ve tefrîdir; ikisi arasındaki kısım ise itirazdır (ara cümledir). Kınama amaçlı bu istifham (soru), onların şükürden yüz çevirmelerine ve tekrar inkâra dönmelerine dayandırılmıştır.
وَالْخَسْفُ: انْقِلَابُ ظَاهِرِ الْأَرْضِ فِي بَاطِنِهَا مِنَ الزِّلْزَالِ. وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: أَفَأَمِنَ الَّذِينَ مَكَرُوا السَّيِّئاتِ أَنْ يَخْسِفَ اللَّهُ بِهِمُ الْأَرْضَ فِي سُورَةِ النَّحْلِ [٤٥] .
Hasf (خسف); yerin üstünün deprem sebebiyle altına geçmesidir. Nahl Suresi'nde geçen: { أَفَأَمِنَ الَّذِينَ مَكَرُوا السَّيِّئاتِ أَنْ يَخْسِفَ اللَّهُ بِهِمُ الْأَرْضَ } [Nahl: 45] “Kötülük tuzakları kuranlar, Allah'ın kendilerini yere batırmayacağından emin mi oldular?” kavlinde daha önce geçmişti.
وَفِي هَذَا تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ السَّلَامَةَ فِي الْبَرِّ نِعْمَةٌ عَظِيمَةٌ تَنْسَوْنَهَا فَلَوْ حَدَثَ لَكُمْ خَسْفٌ لَهَلَكْتُمْ هَلَاكًا لَا نَجَاةَ لَكُمْ مِنْهُ بِخِلَافِ هَوْلِ الْبَحْرِ. وَلَكِنْ لَمَّا كَانَتِ السَّلَامَةُ فِي الْبَرِّ غَيْرُ مُدْرَكٍ قَدْرُهَا قَلَّ أَنْ تَشْعُرَ النُّفُوسُ بِنِعْمَتِهَا وَتَشْعُرَ بِخَطَرِ هَوْلِ الْبَحْرِ فَيَنْبَغِي التَّدَرُّبُ عَلَى تَذَكُّرِ نِعْمَةِ السَّلَامَةِ مِنَ الضُّرِّ ثُمَّ إِنَّ مَحَلَّ السَّلَامَةِ مُعَرَّضٌ إِلَى الْأَخْطَارِ.
Bunda, karadaki esenliğin unuttuğunuz büyük bir nimet olduğuna dair bir uyarı vardır. Zira sizin için bir yerin dibine geçme olayı gerçekleşseydi, denizin dehşetinin aksine hiçbir kurtuluşunuzun olmadığı bir helak ile helak olurdunuz. Fakat karadaki esenliğin kadrü kıymeti idrak edilmediği için, nefislerin onun nimet olduğunu hissetmesi ve denizin dehşetinin tehlikesini hissetmesi nadirdir. Bu bakımdan sıkıntıdan esenlikte olma nimetini hatırlama konusunda temrin yapılmalıdır; üstelik esenlik mahalli de tehlikelere maruzdur.
وَالِاسْتِفْهَامُ بِقَوْلِهِ: أَفَأَمِنْتُمْ إِنْكَارِي وَتَوْبِيخِي.
{ أَفَأَمِنْتُمْ } sözündeki istifham (soru), inkârî ve tevbihîdir (kınama amaçlıdır).
وَالْجَانِبُ: هُوَ الشِّقُّ. وَجَعْلُ الْبَرِّ جَانِبًا لِإِرَادَةِ الشِّقِّ الَّذِي يُنْجِيهِمْ إِلَيْهِ، وَهُوَ الشَّاطِئُ الَّذِي يَرْسُونَ عَلَيْهِ، إِشَارَةً إِلَى إِمْكَانِ حُصُولِ الْخَوْفِ لَهُمْ بِمُجَرَّدِ حُلُولِهِمْ بِالْبَرِّ بِحَيْثُ يَخْسِفُ بِهِمْ ذَلِكَ الشَّاطِئَ، أَيْ أَنَّ الْبَرَّ وَالْبَحْرَ فِي قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى سِيَّانِ، فَعَلَى الْعَاقِلِ أَنْ يَسْتَوِيَ خَوْفُهُ مِنَ اللَّهِ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ. وَإِضَافَةُ الْجَانِبِ إِلَى الْبِرِّ إِضَافَةٌ بَيَانِيَّةٌ.
Cânib (جَانِب); taraf, kıyı demektir. Karaya 'cânib' denilmesi, onları kurtaracağı tarafın, yani yanaşacakları kıyının kastedilmesi sebebiyledir. Bu da karaya ayak basar basmaz, o kıyının kendilerini yerin dibine geçirmesi suretiyle onlar için korkunun gerçekleşmesinin mümkün olduğuna bir işarettir. Yani kara ile deniz Allah Teâlâ'nın kudretinde eşittir; dolayısıyla akıl sahibine düşen, karada da denizde de Allah korkusunun eşit olmasıdır. Cânib kelimesinin el-berr (kara) kelimesine izafeti ise beyânî bir izafettir.
وَالْبَاءُ فِي يَخْسِفَ بِكُمْ لِتَعْدِيَةِ يَخْسِفَ بِمَعْنَى الْمُصَاحَبَةِ.
{ يَخْسِفَ بِكُمْ } ifadesindeki bâ (بِ) harf-i cerri, { يَخْسِفَ } fiilini musahabet (beraberlik) anlamıyla geçişli kılmak içindir.
وَالْحَاصِبُ: الرَّامِي بِالْحَصْبَاءِ، وَهِيَ الْحِجَارَةُ. يُقَالُ: حَصَبَهُ، وَهُوَ هُنَا صِفَةٌ، أَيْ يُرْسِلُ عَلَيْكُمْ عَارِضًا حَاصِبًا، تَشْبِيهًا لَهُ بِالَّذِي يَرْمِي الْحَصْبَاءَ، أَيْ مَطَرَ حِجَارَةٍ، أَيْ بَرَدٌ يُشْبِهُ الْحِجَارَةَ، وَقِيلَ: الْحَاصِبُ هُنَا بِمَعْنَى ذِي الْحَصْبَاءِ، فَصُوغَ اسْمُ فَاعِلٍ لَهُ مِنْ بَابِ فَاعِلٍ الَّذِي هُوَ بِمَعْنَى النَّسَبِ مِثْلُ لِابْنٍ وَتَامِرٍ.
el-Hâsıb (حَاصِب); hasbâ, yani taş atan demektir. [Arapçada] ona taş attı anlamında { حَصَبَهُ } denir. Buradaki hâsıb kelimesi bir sıfattır; yani taş atana benzetilerek üzerinize taş fırlatan bir bulut, yani taş yağmuru yahut taşa benzeyen bir dolu gönderir demektir. Şöyle de denilmiştir: Buradaki hâsıb, hasbâ (taş) sahibi manasındadır ve tıpkı 'lâbin' (süt sahibi) ve 'tâmir' (hurma sahibi) kelimelerinde olduğu gibi nisbet bildiren fâil babından bir ism-i fâil olarak türetilmiştir.
وَالْوَكِيلُ: الْمُوَكَّلُ إِلَيْهِ الْقِيَامُ بِمُهِمِّ مُوَكِّلِهِ، وَالْمُدَافِعُ عَنْ حَقِّ مُوَكِّلِهِ، أَيْ لَا تَجِدُوا لِأَنْفُسِكُمْ مَنْ يُجَادِلُنَا عَنْكُمْ أَوْ يُطَالِبُنَا بِمَا أَلْحَقْنَاهُ بِكُمْ مِنَ الْخَسْفِ أَوِ الْإِهْلَاكِ بِالْحَاصِبِ، أَيْ لَا تَجِدُوا مِنْ قَوْمِكُمْ وَأَوْلِيَائِكُمْ مَنْ يَثْأَرُ لَكُمْ
el-Vekîl (وَكِيل); müvekkilinin mühim işini üstlenmesi kendisine havale edilen ve müvekkilinin hakkını savunan kimsedir. Yani kendiniz için, başınıza getirdiğimiz yere batırma yahut taş yağmuruyla helak etme konusunda bizimle mücadele edecek veya bizden hesap soracak birini bulamazsınız; yani kavminizden ve dostlarınızdan sizin intikamınızı alacak birini bulamazsınız demektir.
كَشَأْنِ مَنْ يَلْحَقُهُ ضُرٌّ فِي قَوْمِهِ أَنْ يُدَافِعَ عَنْهُ وَيُطَالِبَ بِدَمِهِ أَوْلِيَاؤُهُ وَعِصَابَتُهُ. وَهَذَا الْمَعْنَى مُنَاسِبٌ لِمَا يَقَعُ فِي الْبَرِّ مِنَ الْحَدَثَانِ.
Nitekim kendi kavmi içinde başına bir zarar gelen kişinin dostlarının ve kabilesinin onu savunması ve kanını talep etmesi adettendir. Bu mana, karada vuku bulan hadiselere uygundur.
وَ (أَمْ) عَاطِفَةُ الِاسْتِفْهَامِ، وَهِيَ لِلْإِضْرَابِ الِانْتِقَالِيِّ، أَي بل أأمنتم، فَالِاسْتِفْهَامُ مُقَدَّرٌ مَعَ (أَمْ) لِأَنَّهَا خَاصَّةٌ بِهِ، أَيْ أَوْ هَلْ كُنْتُمْ آمَنِينَ مِنَ الْعَوْدِ إِلَى رُكُوبِ الْبَحْرِ مَرَّةً أُخْرَى فَيُرْسِلَ عَلَيْكُمْ قَاصِفًا مِنَ الرِّيحِ.
{ أَمْ } istifhamı bağlayan atıf harfidir ve intikal ifade eden idrâb içindir; yani 'aksine emin mi oldunuz' demektir. Dolayısıyla { أَمْ } ile birlikte bir istifham takdir edilmiştir, zira { أَمْ } buna mahsustur. Yani: 'Yoksa bir kez daha denize binmeye dönmekten ve böylece O'nun üzerinize kırıp döken bir fırtına salmasından emin mi oldunuz?' [demektir].
وَالتَّارَةُ: الْمَرَّةُ الْمُتَكَرِّرَةُ، قِيلَ عَيْنُهُ هَمْزَةٌ ثُمَّ خُفِّفَتْ لِكَثْرَةِ الِاسْتِعْمَالِ. وَقِيلَ: هِيَ وَاوٌ. وَالْأَوَّلُ أَظْهَرُ لِوُجُودِهِ مَهْمُوزًا وَهُمْ لَا يَهْمِزُونَ حَرْفَ الْعِلَّةِ فِي اللُّغَةِ الْفُصْحَى، وَأَمَّا تَخْفِيفُ الْمَهْمُوزِ فَكَثِيرٌ مِثْلُ: فَأْسٍ وَفَاسٍ، وَكَأْسٍ وَكَاسٍ.
et-Târe (تَارَة); tekrarlanan defa, keredir. [Kelimenin] aynü'l-fiilinin hemze olduğu, sonra kullanım çokluğundan dolayı hafifletildiği söylenmiştir. Vâv olduğu da söylenmiştir. Birincisi daha açıktır; çünkü hemzeli olarak mevcuttur ve onlar fasih Arap dilinde illet harfini hemzeye çevirmezler. Hemzelinin hafifletilmesi ise 'fe's' (فَأْس) ile 'fâs' (فَاس) ve 'ke's' (كَأْس) ile 'kâs' (كَاس) gibi çok yaygındır.
وَمَعْنَى أَنْ يُعِيدَكُمْ أَنْ يُوجِدَ فِيكُمُ الدَّوَاعِيَ إِلَى الْعَوْدِ تَهْيِئَةً لِإِغْرَاقِكُمْ وَإِرَادَةً لِلِانْتِقَامِ مِنْكُمْ، كَمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ السِّيَاقُ وَتَفْرِيعٌ فَيُرْسِلَ عَلَيْهِ.
{ أَنْ يُعِيدَكُمْ } “sizi döndürmesi” ifadesinin manası; bağlamın ve { فَيُرْسِلَ } “bunun üzerine göndermesi” fiilinin buna atfedilmesinin delalet ettiği üzere, sizi boğmaya bir zemin hazırlamak ve sizden intikam almayı murat etmek maksadıyla içinizde [denize] dönme arzusu yaratmasıdır.
وَالْقَاصِفُ: الَّتِي تَقْصِفُ، أَيْ تَكْسِرُ. وَأَصْلُ الْقَصْفِ: الْكَسْرُ. وَغَلَبَ وَصْفُ الرِّيحِ بِهِ. فَعُومِلَ مُعَامَلَةَ الصِّفَاتِ الْمُخْتَصَّةِ بِالْمُؤَنَّثِ فَلَمْ يُلْحِقُوهُ عَلَامَةَ التَّأْنِيثِ، مِثْلَ عاصِفٌ فِي قَوْلِهِ: جاءَتْها رِيحٌ عاصِفٌ فِي سُورَةِ يُونُسَ [٢٢] . وَالْمَعْنَى: فَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ رِيحًا قَاصِفًا، أَيْ تَقْصِفُ الْفُلْكَ، أَيْ تُعْطِبُهُ بِحَيْثُ يَغْرَقُ، وَلِذَلِكَ قَالَ: فَيُغْرِقَكُمْ.
el-Kâsıf (قَاصِف); kıran, yani parçalayan rüzgârdır. Kasf (قَصْف) kelimesinin aslı kırmaktır. Bu vasıf rüzgâr hakkında galip gelmiştir. Bu sebeple müennese mahsus sıfatlar gibi muamele görmüş ve Yunus Suresi'ndeki { جاءَتْها رِيحٌ عاصِفٌ } [Yûnus: 22] “ona şiddetli bir rüzgâr gelip çattığında” kavlindeki 'âsıf' (عَاصِف) kelimesi gibi sonuna müenneslik alameti getirilmemiştir. Manası şudur: Üzerinize kırıp döken bir rüzgâr gönderir; yani gemiyi kırıp parçalar, yani batacak şekilde onu tahrip eder; işte bundan dolayı: { فَيُغْرِقَكُمْ } “böylece sizi boğar” buyurmuştur.
قَرَأَ الْجُمْهُورُ مِنَ الرِّيحِ بِالْإِفْرَادِ. وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ مِنَ الرِّيَاحِ بِصِيغَةِ الْجَمْعِ.
Cumhur { مِنَ الرِّيحِ } lafzını tekil olarak okumuştur. Ebû Ca'fer ise çoğul kalıbıyla { مِنَ الرِّيَاحِ } şeklinde okumuştur.
وَالْبَاءُ فِي بِما كَفَرْتُمْ لِلسَّبَبِيَّةِ. وَ (مَا) مَصْدَرِيَّةٌ، أَيْ بِكُفْرِكُمْ، أَيْ شِرْكِكُمْ.
{ بِما كَفَرْتُمْ } ifadesindeki bâ (بِ) harfi sebebiyyet içindir. (مَا) ise masdariyyedir; yani 'inkârınız, yani şirkiniz sebebiyle' demektir.
وَ (ثُمَّ) لِلتَّرْتِيبِ الرُّتْبِيِّ كَشَأْنِهَا فِي عَطْفِهَا الْجُمَلَ. وَهُوَ ارْتِقَاءٌ فِي التَّهْدِيدِ بِعَدَمِ وُجُودِ مُنْقِذٍ لَهُمْ، بَعْدَ تَهْدِيدِهِمْ بِالْغَرَقِ لِأَنَّ الْغَرِيقَ قَدْ يَجِدُ مُنْقِذًا.
{ ثُمَّ } lafzı, cümleleri birbirine bağladığı yerlerdeki adeti üzere mertebece sıralama (tertîb-i rütbî) içindir. Bu, boğulma ile tehdit edilmelerinin ardından kendileri için hiçbir kurtarıcının bulunamayacağı tehdidine doğru bir tırmanıştır; zira boğulan kişi bazen bir kurtarıcı bulabilir.
وَالتَّبِيعُ: مُبَالَغَةٌ فِي التَّابِعِ، أَيِ الْمُتَتَبِّعُ غَيْرَهُ الْمُطَالِبُ لِاقْتِضَاءِ شَيْءٍ مِنْهُ. أَيْ لَا تَجِدُوا مَنْ يَسْعَى إِلَيْهِ وَلَا مَنْ يُطَالِبُ لَكُمْ بِثَأْرٍ.
et-Tebî' (تَبِيع); tâbi (takip eden) kelimesinin mübalağa kalıbıdır, yani kendisinden bir hak talep etmek üzere bir başkasını izleyip duran kimsedir. Yani [Allah'a] yönelecek yahut sizin için bir intikam talep edecek kimse bulamazsınız demektir.
وَوَصْفُ (تَبِيعٍ) يُنَاسِبُ حَالَ الضُّرِّ الَّذِي يَلْحَقُهُمْ فِي الْبَحْرِ، لِأَنَّ الْبَحْرَ لَا يَصِلُ إِلَيْهِ رِجَالُ قَبِيلَةِ الْقَوْمِ وَأَوْلِيَاؤُهُمْ، فَلَوْ رَامُوا الثَّأْرَ لَهُمْ لَرَكِبُوا الْبَحْرَ لِيُتَابِعُوا آثَارَ مَنْ أَلْحَقَ بِهِمْ ضُرًّا. فَلِذَلِكَ قِيلَ هُنَا تَبِيعاً وَقِيلَ فِي الَّتِي قَبْلَهَا وَكِيلًا كَمَا تَقَدَّمَ.
{ تَبِيعاً } vasfı, denizde başlarına gelen zarar haline uygundur; çünkü denize o kavmin kabilesinin adamları ve dostları ulaşamaz. Onlar için intikam almak isteselerdi, kendilerine zarar verenin izlerini sürmek üzere denize açılmaları gerekirdi. Bundan dolayı burada { تَبِيعاً } denilmiş, öncekinde ise daha önce geçtiği üzere { وَكِيلاً } denilmiştir.
وَضَمِيرُ بِهِ عَائِدٌ إِمَّا إِلَى الْإِغْرَاقِ الْمَفْهُوم من فَيُغْرِقَكُمْ، وَإِمَّا إِلَى الْمَذْكُورِ مِنْ إِرْسَالِ الْقَاصِفِ وَغَيْرِهِ.
{ بِهِ } ifadesindeki zamir, ya { فَيُغْرِقَكُمْ } ifadesinden anlaşılan boğma fiiline yahut fırtınanın gönderilmesi ve diğer zikredilen hususlara dönmektedir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ أَلْفَاظَ يَخْسِفَ ويُرْسِلَ ويُعِيدَكُمْ وفَيُرْسِلَ وفَيُغْرِقَكُمْ خَمْسَتُهَا بِالْيَاءِ التَّحْتِيَّةِ. وَقَرَأَهَا ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو- بِنُونِ الْعَظَمَةِ- عَلَى الِالْتِفَاتِ مِنْ ضَمِيرِ الْغَيْبَةِ الَّذِي فِي قَوْلِهِ: فَلَمَّا نَجَّاكُمْ إِلَى الْبَرِّ إِلَى ضَمِيرِ التَّكَلُّمِ. وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ وَرُوَيْسٌ عَنْ يَعْقُوبَ فَتُغْرِقَكُمْ بِمُثَنَّاةٍ فَوْقِيَّةٍ. وَالضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى الرِّيحِ عَلَى اعْتِبَارِ التَّأْنِيثِ، أَوْ عَلَى الرِّيَاحِ عَلَى قِرَاءَةِ أبي جَعْفَر.
Cumhur; { يَخْسِفَ }, { يُرْسِلَ }, { يُعِيدَكُمْ }, { فَيُرْسِلَ } ve { فَيُغْرِقَكُمْ } lafızlarının beşini de ye (ي) harfiyle okumuştur. İbn Kesîr ve Ebû Amr ise —{ فَلَمَّا نَجَّاكُمْ إِلَى الْبَرِّ } kavlindeki gaib zamirinden mütekellim zamirine iltifat yoluyla— azamet nûnu ile (nehsife, nürsile, nü'îdeküm, fenürsile, fenüğrikaküm şeklinde) okumuştur. Ebû Ca'fer ile Ya'kûb'dan rivayetle Ruveys ise { فَتُغْرِقَكُمْ } şeklinde te (ت) harfiyle okumuştur. Zamir, müennes kabul edilmesi yönüyle er-rîh (rüzgâr) kelimesine yahut Ebû Ca'fer'in kıraatine göre er-riyâh kelimesine racidir.
[سُورَة الْإِسْرَاء (١٧) : آيَة ٧٠]
[İsrâ Suresi (17): Ayet 70]
وَلَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ وَحَمَلْناهُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَرَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ وَفَضَّلْناهُمْ عَلى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضِيلاً (٧٠)
{ وَلَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ وَحَمَلْناهُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَرَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ وَفَضَّلْناهُمْ عَلى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضِيلاً (٧٠) } “Andolsun biz insanoğlunu şerefli kıldık. Onları karada ve denizde taşıdık, kendilerine tertemiz rızıklar verdik ve onları yarattıklarımızın birçoğundan üstün kıldık.”
اعْتِرَاضٌ جَاءَ بِمُنَاسَبَةِ الْعِبْرَةِ وَالْمِنَّةِ عَلَى الْمُشْرِكِينَ، فَاعْترضَ بِذكر نعْمَة عَلَى جَمِيعِ النَّاسِ فَأَشْبَهَ التَّذْيِيلَ لِأَنَّهُ ذُكِرَ بِهِ مَا يَشْمَلُ مَا تَقَدَّمَ.
[Bu ayet], müşriklere ibret ve minnet hatırlatması vesilesiyle gelmiş bir itirazdır (ara cümledir). Bütün insanlara yönelik bir nimetin zikredilmesiyle ara cümle yapılmıştır; böylece önceki hususları da kapsayan bir şey zikredildiği için tezyîle (tamamlayıcı pekiştirmeye) benzemiştir.
وَالْمُرَادُ بِبَنِي آدَمَ جَمِيعُ النَّوْعِ، فَالْأَوْصَافُ الْمُثْبَتَةُ هُنَا إِنَّمَا هِيَ أَحْكَامٌ لِلنَّوْعِ مِنْ حَيْثُ هُوَ كَمَا هُوَ شَأْنُ الْأَحْكَامِ الَّتِي تُسْنَدُ إِلَى الْجَمَاعَاتِ.
Âdemoğullarından kasıt bütün insan türüdür. Dolayısıyla burada sabit kılınan vasıflar, topluluklara isnat edilen hükümlerin gereği olarak, mahiyeti itibarıyla insan türüne ait hükümlerdir.
وَقَدْ جَمَعَتِ الْآيَةُ خَمْسَ مِنَنٍ: التَّكْرِيمَ، وَتَسْخِيرَ الْمَرَاكِبِ فِي الْبَرِّ، وَتَسْخِيرَ الْمَرَاكِبِ فِي الْبَحْرِ، وَالرِّزْقَ مِنَ الطَّيِّبَاتِ، وَالتَّفْضِيلَ عَلَى كَثِيرٍ مِنَ الْمَخْلُوقَاتِ.
Ayet beş nimeti bir arada toplamıştır: Şerefli kılma (tekrim), karadaki binekleri hizmete verme, denizdeki vasıtaları hizmete verme, tertemiz şeylerden rızıklandırma ve yaratılanların birçoğundan üstün kılma.
فَأَمَّا مِنَّةُ التَّكْرِيمِ فَهِيَ مَزِيَّةٌ خَصَّ بِهَا اللَّهُ بَنِي آدَمَ مِنْ بَيْنِ سَائِرِ الْمَخْلُوقَاتِ الْأَرْضِيَّةِ.
Şerefli kılma (tekrim) nimetine gelince; bu, Allah'ın yeryüzündeki diğer tüm yaratılmışlar arasından Âdemoğullarına tahsis ettiği bir ayrıcalıktır.
وَالتَّكْرِيمُ: جَعْلُهُ كَرِيمًا، أَيْ نَفِيسًا غَيْرَ مَبْذُولٍ وَلَا ذَلِيلٍ فِي صُورَتِهِ وَلَا فِي حَرَكَةِ مَشْيِهِ وَفِي بَشَرَتِهِ، فَإِنَّ جَمِيعَ الْحَيَوَانِ لَا يَعْرِفُ النَّظَافَةَ وَلَا اللِّبَاسَ وَلَا تَرْفِيهَ الْمَضْجَعِ وَالْمَأْكَلِ وَلَا حُسْنَ كَيْفِيَّةِ تَنَاوُلِ الطَّعَامِ وَالشَّرَابِ وَلَا الِاسْتِعْدَادَ لِمَا يَنْفَعُهُ وَدَفْعَ مَا يَضُرُّهُ وَلَا شُعُورَهُ بِمَا فِي ذَاتِهِ وَعَقْلِهِ مِنَ الْمَحَاسِنِ فَيَسْتَزِيدُ مِنْهَا وَالْقَبَائِحَ فَيَسْتُرُهَا وَيَدْفَعُهَا، بَلْهُ الْخُلُوَّ عَنِ الْمَعَارِفِ وَالصَّنَائِعِ وَعَنْ قَبُولِ التَّطَوُّرِ فِي أَسَالِيبِ حَيَاتِهِ وَحَضَارَتِهِ. وَقَدْ مَثَّلَ ابْنُ عَبَّاسٍ لِلتَّكْرِيمِ بِأَنَّ الْإِنْسَانَ يَأْكُلُ بِأَصَابِعِهِ، يُرِيدُ أَنَّهُ لَا يَنْتَهِشُ الطَّعَامَ بفمه بل بِرَفْعِهِ إِلَى فِيهِ بِيَدِهِ وَلَا يَكْرَعُ فِي الْمَاءِ بَلْ يَرْفَعُهُ إِلَى فِيهِ بِيَدِهِ، فَإِنَّ رَفْعَ الطَّعَامِ بِمِغْرَفَةٍ وَالشَّرَابِ بِقَدَحٍ فَذَلِكَ مِنْ زِيَادَةِ التَّكْرِيمِ وَهُوَ تَنَاوُلٌ بِالْيَدِ.
Tekrîm (تَكْرِيم); onu kerîm, yani suretinde, yürüyüş hareketinde ve teninde değersiz ve zelil olmayan, pek kıymetli bir varlık kılmaktır. Zira hayvanların hiçbirisi temizliği, giyinmeyi, yatağın ve yiyeceğin konforunu, yeme-içmenin güzel şeklini, kendisine fayda verecek şeye hazırlanıp zarar verecek şeyi savuşturmayı bilmez; kendisinde ve aklında var olan güzellikleri hissedip onları artırmayı, çirkinlikleri hissedip onları örtmeyi ve savuşturmayı da bilmez; ilimlerden, sanatlardan ve hayat tarzı ile medeniyetinde gelişmeyi kabul etmekten yoksun oluşları ise zaten izahtan varestedir. İbn Abbas tekrim için insanın parmaklarıyla yemesini örnek göstermiştir; bununla, yiyeceği ağzıyla kapmadığını, bilakis eliyle ağzına götürdüğünü, suyu da eğilip ağzıyla höpürdeterek içmeyip eliyle ağzına kaldırdığını kastetmektedir. Yemeğin kepçeyle, içeceğin kadehle kaldırılması ise tekrimin fazlasındandır ve bu da elle almaktır.
وَالْحَمْلُ: الْوَضْعُ عَلَى الْمَرْكَبِ مِنَ الرَّوَاحِلِ. فَالرَّاكِبُ مَحْمُولٌ عَلَى الْمَرْكُوبِ.
Haml (حَمْل); binek hayvanlarından olan taşıtın üzerine koymaktır. Dolayısıyla binen kişi binilenin üzerinde taşınmış olur.
وَأَصْلُهُ فِي رُكُوبِ الْبَرِّ، وَذَلِكَ بِأَنْ سَخَّرَ لَهُمُ الرَّوَاحِلَ وَأَلْهَمَهُمُ اسْتِعْمَالَهَا.
Bunun aslı karada binmektedir; o da binekleri onların hizmetine vermesi ve bunları kullanmayı onlara ilham etmesi yoluyladır.
وَأَمَّا الْحَمْلُ فِي الْبَحْرِ فَهُوَ الْحُصُولُ فِي دَاخِلِ السَّفِينَةِ. وَإِطْلَاقُ الْحَمْلِ عَلَى ذَلِكَ الْحُصُولِ اسْتِعَارَةٌ مِنَ الْحَمْلِ عَلَى الرَّاحِلَةِ وَشَاعَتْ حَتَّى صَارَتْ كَالْحَقِيقَةِ، قَالَ تَعَالَى:
Denizde taşımaya gelince; bu, geminin içinde bulunmaktır. Bu bulunuş için 'haml' (taşıma) lafzının kullanılması, binek üzerindeki taşımadan istiaredir ve hakikat gibi olacak derecede yaygınlaşmıştır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
إِنَّا لَمَّا طَغَى الْماءُ حَمَلْناكُمْ فِي الْجارِيَةِ [الحاقة: ١١] . وَمَعْنَى حَمْلِ اللَّهِ النَّاسَ فِي الْبَحْرِ: إِلْهَامُهُ إِيَّاهُمُ اسْتِعْمَالَ السُّفُنِ وَالْقُلُوعِ وَالْمَجَاذِيفِ، فَجُعِلَ تَيْسِيرُ ذَلِكَ كَالْحَمْلِ.
{ إِنَّا لَمَّا طَغَى الْماءُ حَمَلْناكُمْ فِي الْجارِيَةِ } [el-Hâkka: 11] “Gerçekten su taştığı vakit sizi akıp giden [gemide] biz taşıdık.” Allah'ın insanları denizde taşımasının manası: Onlara gemileri, yelkenleri ve kürekleri kullanmayı ilham etmesidir; böylece bunun kolaylaştırılması taşıma gibi kılınmıştır.
وَأَمَّا الرِّزْقُ مِنَ الطَّيِّبَاتِ فَلِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَلْهَمَ الْإِنْسَانَ أَنْ يَطْعَمَ مَا يَشَاءُ مِمَّا يَرُوقُ لَهُ، وَجَعَلَ فِي الطُّعُومِ أَمَارَاتٍ عَلَى النَّفْعِ، وَجَعَلَ مَا يَتَنَاوَلُهُ الْإِنْسَان من المطعومات أَكْثَرَ جِدًّا مِمَّا يَتَنَاوَلُهُ غَيْرُهُ مِنَ الْحَيَوَانِ الَّذِي لَا يَأْكُلُ إِلَّا أَشْيَاءَ اعْتَادَهَا، عَلَى أَنَّ أَقْرَبَ الْحَيَوَانِ إِلَى الْإِنْسِيَّةِ وَالْحَضَارَةِ أَكْثَرُهَا اتِّسَاعًا فِي تَنَاوُلِ الطُّعُومِ.
Tertemiz şeylerden rızıklandırmaya gelince; çünkü Allah Teâlâ insana hoşuna giden şeylerden dilediğini yemesini ilham etmiş, tatlarda faydaya dair işaretler kılmış ve insanın tükettiği yiyecekleri sadece alıştığı şeyleri yiyen diğer hayvanların tükettiğinden çok daha fazla yapmıştır. Kaldı ki insaniyete ve medeniyete en yakın olan hayvanlar, tatları tüketme konusunda en geniş imkâna sahip olanlardır.
وَأَمَّا التَّفْضِيلُ عَلَى كَثِيرٍ مِنَ الْمَخْلُوقَاتِ، فَالْمُرَادُ بِهِ التَّفْضِيلُ الْمُشَاهَدُ لِأَنَّهُ مَوْضِعُ الِامْتِنَانِ. وَذَلِكَ الَّذِي جِمَاعُهُ تَمْكِينُ الْإِنْسَانِ مِنَ التَّسَلُّطِ عَلَى جَمِيعِ الْمَخْلُوقَاتِ الْأَرْضِيَّةِ بِرَأْيِهِ وَحِيلَتِهِ، وَكَفَى بِذَلِكَ تَفْضِيلًا عَلَى الْبَقِيَّةِ.
Yaratılanların birçoğundan üstün kılınmasına gelince; bundan maksat, minnet konusu olduğu için gözle görülen üstünlüktür. Bu da özü itibarıyla insanın aklı ve tedbiri sayesinde yeryüzündeki bütün mahlûkata hâkim kılınmasıdır; bu da diğerlerine karşı bir üstünlük olarak yeterlidir.
وَالْفَرْقُ بَيْنَ التَّفْضِيلِ وَالتَّكْرِيمِ بِالْعُمُومِ وَالْخُصُوصِ فَالتَّكْرِيمُ مَنْظُورٌ فِيهِ إِلَى تَكْرِيمِهِ فِي ذَاتِهِ، وَالتَّفْضِيلُ مَنْظُورٌ فِيهِ إِلَى تَشْرِيفِهِ فَوْقَ غَيْرِهِ، عَلَى أَنَّهُ فَضَّلَهُ بِالْعَقْلِ الَّذِي بِهِ استصلاح شؤونه وَدَفْعُ الْأَضْرَارِ عَنْهُ وَبِأَنْوَاعِ الْمَعَارِفِ وَالْعُلُومِ، هَذَا هُوَ التَّفْضِيلُ الْمُرَادُ.
Tafdîl (üstün kılma) ile tekrîm (şerefli kılma) arasındaki fark umum-husus ilişkisidir. Zira tekrimde insanın bizzat kendi zâtındaki şerefine bakılır; tafdîlde ise başkalarından daha üstün kılınarak şereflendirilmesine bakılır. Şurası kesindir ki insanı, işlerini ıslah ettiği ve zararları kendisinden savuşturduğu akıl ile ve çeşitli bilgi ve ilimlerle üstün kılmıştır; işte kastedilen tafdîl budur.
وَأَمَّا نِسْبَةُ التَّفَاضُلِ بَيْنَ نَوْعِ الْإِنْسَانِ وَأَنْوَاعٍ من الموجودات الْخفية عَنَّا كَالْمَلَائِكَةِ وَالْجِنّ فَلَيْسَتْ بمقصودة هُنَا وَإِنَّمَا تُعْرَفُ بِأَدِلَّةٍ تَوْقِيفِيَّةٍ مِنْ قِبَلِ الشَّرِيعَةِ. فَلَا تُفْرَضُ هُنَا
İnsan türü ile melekler ve cinler gibi bizden gizli olan varlık türleri arasındaki üstünlük derecesine gelince; bu burada kastedilmemiştir, bu ancak şeriat kaynaklı tevkîfî delillerle bilinir. Dolayısıyla burada,
مَسْأَلَةُ التَّفْضِيلِ بَيْنَ الْبَشَرِ وَالْمَلَائِكَةِ الْمُخْتَلَفِ فِي تَفَاصِيلِهَا بَيْنَنَا وَبَيْنَ الْمُعْتَزِلَةِ. وَقَدْ فَرَضَهَا الزَّمَخْشَرِيُّ هُنَا عَلَى عَادَتِهِ مِنْ التَّحَكُّكِ عَلَى أَهْلِ السُّنَّةِ وَالتَّعَسُّفِ لِإِرْغَامِ الْقُرْآنِ عَلَى تَأْيِيدِ مَذْهَبِهِ، وَقَدْ تَجَاوَزَ حَدَّ الْأَدَبِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ فِي هَذَا الْمَقَامِ، فَاسْتَوْجَبَ الْغَضَاضَةَ وَالْمَلَامَ.
bizimle Mutezile arasında detaylarında ihtilaf edilen insanlar ile melekler arasındaki tafdîl (üstünlük) meselesi ileri sürülemez. Zemahşerî, Ehl-i Sünnet'e sataşma ve Kur'an'ı kendi mezhebini desteklemeye zorlama konusundaki âdeti üzere bu meseleyi burada öne sürmüş ve bu makamda bu meselede edep sınırını aşarak ayıplanmayı ve kınanmayı hak etmiştir.
وَلَا شَكَّ أَنَّ إِقْحَامَ لَفْظِ كَثِيرٍ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَفَضَّلْناهُمْ عَلى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا مُرَاد مِنْهُ التَّقْيِيد وَالِاحْتِرَازُ وَالتَّعْلِيمُ الَّذِي لَا غُرُورَ فِيهِ، فَيُعْلَمُ مِنْهُ أَنَّ ثَمَّ مَخْلُوقَاتٍ غَيْرَ مُفَضَّلٍ عَلَيْهَا بَنُو آدَمَ تَكُونُ مُسَاوِيَةً أَوْ أَفْضَلَ إِجْمَالًا أَوْ تَفْصِيلًا، وَتَبْيِينُهُ يُتَلَقَّى مِنَ الشَّرِيعَةِ فِيمَا بَيَّنَتْهُ مِنْ ذَلِكَ، وَمَا سَكَتَتْ فَلَا نَبْحَثُ عَنْهُ.
Şüphe yok ki Yüce Allah'ın: { وَفَضَّلْناهُمْ عَلى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا } “Ve onları yarattıklarımızın birçoğundan üstün kıldık” buyruğunda { كَثِيرٍ } “birçoğu” lafzının araya getirilmesiyle kayıt koyma, ihtiyatlı davranma ve içinde yanıltma bulunmayan bir öğretim amaçlanmıştır. Buradan anlaşılır ki, Âdemoğullarının kendilerinden üstün kılınmadığı, toptan veya detayda eşit yahut daha üstün olan yaratılmışlar da vardır. Bunun açıklaması ise şeriatın bu hususta açıkladığı kadarıyla şeriattan alınır; şeriatın sustuğu hususları ise araştırmayız.
وَالْإِتْيَانُ بِالْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ فِي قَوْلِهِ: تَفْضِيلًا لِإِفَادَةِ مَا فِي التَّنْكِيرِ مِنَ التَّعْظِيمِ، أَيْ تَفْضِيلًا كَبِيرًا
{ تَفْضِيلًا } buyruğunda mef‘ûl-i mutlakın getirilmesi, nekrelikteki tazimi ifade etmek içindir; yani "büyük bir üstünlükle" demektir.
[٧١، ٧٢]
[71, 72]
[سُورَة الْإِسْرَاء (١٧) : الْآيَات ٧١ الى ٧٢]
[İsrâ Suresi (17): 71-72. Ayetler]
يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ فَمَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِيَمِينِهِ فَأُولئِكَ يَقْرَؤُنَ كِتابَهُمْ وَلا يُظْلَمُونَ فَتِيلاً (٧١) وَمَنْ كانَ فِي هذِهِ أَعْمى فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمى وَأَضَلُّ سَبِيلاً (٧٢)
{ يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ فَمَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِيَمِينِهِ فَأُولئِكَ يَقْرَؤُنَ كِتابَهُمْ وَلا يُظْلَمُونَ فَتِيلاً (٧١) وَمَنْ كانَ فِي هذِهِ أَعْمى فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمى وَأَضَلُّ سَبِيلاً (٧٢) } “Bütün insanları önderleriyle çağıracağımız o günde, artık kime kitabı sağından verilirse işte onlar kitaplarını okurlar ve kıl kadar haksızlığa uğratılmazlar. Kim de bu dünyada kör ise o, ahirette de kördür ve yol bakımından daha da sapkındır.”
انْتِقَالٌ مِنْ غَرَضِ التَّهْدِيدِ بِعَاجِلِ الْعَذَابِ فِي الدُّنْيَا الَّذِي فِي قَوْلِهِ: رَبُّكُمُ الَّذِي يُزْجِي لَكُمُ الْفُلْكَ فِي الْبَحْرِ إِلَى قَوْلِهِ: ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ عَلَيْنا بِهِ تَبِيعاً [الْإِسْرَاء: ٦٦- ٦٩] إِلَى ذِكْرِ حَالِ النَّاسِ فِي الْآخِرَةِ تَبْشِيرًا وَإِنْذَارًا، فَالْكَلَامُ اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ، وَالْمُنَاسَبَةُ مَا عَلِمْتَ. وَلَا يَحْسُنُ لَفْظُ (يَوْمَ) لِلتَّعَلُّقِ بِمَا قَبْلَهُ مِنْ قَوْلِهِ: وَفَضَّلْناهُمْ عَلى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضِيلًا [الْإِسْرَاء: ٧٠] عَلَى أَنْ يَكُونَ تَخَلُّصًا مِنْ ذِكْرِ التَّفْضِيلِ إِلَى ذِكْرِ الْيَوْمِ الَّذِي تَظْهَرُ فِيهِ فَوَائِدُ التَّفْضِيلِ، فَتَرَجَّحَ أَنَّهُ ابْتِدَاءٌ مُسْتَأْنَفٌ اسْتِئْنَافًا ابْتِدَائِيًّا، فَفَتْحَةُ يَوْمَ إِمَّا فَتْحَةَ إِعْرَابٍ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ بِهِ لِفِعْلٍ شَائِعِ الْحَذْفِ فِي ابْتِدَاءِ الْعِبَرِ الْقُرْآنِيَّةِ وَهُوَ فِعْلُ «اذْكُرْ» فَيَكُونُ يَوْمَ هُنَا اسْمَ زَمَانٍ مَفْعُولًا لِلْفِعْلِ الْمُقَدَّرِ وَلَيْسَ ظَرْفًا.
{ رَبُّكُمُ الَّذِي يُزْجِي لَكُمُ الْفُلْكَ فِي الْبَحْرِ } “Rabbiniz, lütfundan nasip arayasınız diye denizde sizin için gemileri yüzdürendir...” [İsrâ: 66] ayetinden: { ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ عَلَيْنا بِهِ تَبِيعاً } “...sonra bundan dolayı bize karşı bir yardımcı da bulamazsınız” [İsrâ: 69] ayetine kadar olan, dünyadaki peşin azapla tehdit amacından; müjdeleme ve uyarma gayesiyle insanların ahiretteki durumunun zikrine geçiştir. Dolayısıyla bu söz ibtidâî bir istînâftır; münasebet ise bildiğin gibidir. { يَوْمَ } “o gün” kelimesinin, üstün kılmanın faydalarının ortaya çıkacağı günün zikrine bir intikal (tahallüs) olsun diye, kendisinden önceki { وَفَضَّلْناهُمْ عَلى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضِيلًا } “Ve onları yarattıklarımızın birçoğundan üstün kıldık” [İsrâ: 70] ayetine taalluk etmesi uygun değildir. Bu sebeple onun ibtidâî bir istînâf ile müste'nef bir başlangıç olması tercihe şayandır. { يَوْمَ } kelimesinin fethası; ya Kur'an kıssalarının ve ibretlerinin başlangıcında hazfedilmesi yaygın olan bir fiilin, yani "hatırla/zikret" (użkur) fiilinin mef‘ûlün bihi olması hasebiyle irap fethasıdır; bu durumda { يَوْمَ } burada zarf değil, takdir edilen fiilin mef‘ûlü olan bir zaman ismidir.
وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَمَنْ أُوتِيَ لِلتَّفْرِيعِ لِأَنَّ فِعْلَ (اذْكُرِ) الْمُقَدَّرَ يَقْتَضِي أَمْرًا عَظِيمًا مُجملا فَوَقع تَفْصِيله بِذِكْرِ الْفَاءِ وَمَا بَعْدَهَا فَإِنَّ التَّفْصِيلَ يَتَفَرَّعُ عَلَى الْإِجْمَالِ.
{ فَمَنْ أُوتِيَ } buyruğundaki fâ (فَـ) harfi tefrî' (detaylandırma) içindir. Çünkü takdir edilen "hatırla" (użkur) fiili mücmel ve büyük bir işi gerektirmektedir; bunun tafsilatı ise fâ harfi ve sonrasının zikredilmesiyle gerçekleşmiştir. Zira tafsilat, icmale dayanarak dallanıp budaklanır.
وَإِمَّا أَنْ تَكُونَ فَتْحَتُهُ فَتْحَةَ بِنَاءٍ لْإِضَافَتِهِ اسْمَ الزَّمَانِ إِلَى الْفِعْلِ، وَهُوَ إِمَّا فِي مَحَلِّ رَفْعٍ بِالِابْتِدَاءِ، وَخَبَرُهُ جُمْلَةُ فَمَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِيَمِينِهِ. وَزِيدَتِ الْفَاءُ فِي الْخَبَرِ عَلَى رَأْيِ الْأَخْفَشِ، وَقَدْ حَكَى ابْنُ هِشَامٍ عَنِ ابْنِ بَرْهَانٍ أَن الْفَاء تزاد فِي الْخَبَرِ عِنْدَ جَمِيعِ الْبَصْرِيِّينَ
Yahut da onun fethası, zaman isminin fiile muzaf kılınmasından dolayı mebnîlik fethasıdır. Bu durumda [bu terkip] ya mübteda olarak ref mahallindedir ve haberi { فَمَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِيَمِينِهِ } cümlesidir. Ahfeş'in görüşüne göre habere fâ harfi ziyade olarak girmiştir. İbn Hişâm, İbn Berhân'dan nakletmiştir ki fâ harfi, Basralıların tamamına göre haberin başına ziyade olarak getirilebilir,
مَا عَدَا سِيبَوَيْهِ وَإِمَّا ظَرْفٌ لِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ دَلَّ عَلَيْهِ التَّقْسِيمُ الَّذِي بَعْدَهُ، أَعْنِي قَوْلَهُ: فَمَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِيَمِينِهِ
Sîbeveyh müstesnadır. Yahut da kendisinden sonraki taksimin, yani { فَمَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِيَمِينِهِ }
إِلَى قَوْلِهِ: وَأَضَلُّ سَبِيلًا. وَتَقْدِيرُ الْمَحْذُوفِ: تَتَفَاوَتُ النَّاسُ وَتَتَغَابَنُ. وَبَيْنَ تَفْصِيلِ ذَلِكَ الْمَحْذُوفِ بِالتَّفْرِيعِ بِقَوْلِهِ: فَمَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ إِلَخْ.
{ وَأَضَلُّ سَبِيلًا } kavline kadar olan kısmın delalet ettiği mahzuf bir fiilin zarfıdır. Mahzufun takdiri: "İnsanlar birbirinden farklılaşır ve aldanışa uğrarlar/farklı derecelere ayrılırlar" şeklindedir. Bu mahzufun tafsilatı ise { فَمَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ } ilâ âhirihî buyruğuyla tefrî' yoluyla açıklanmıştır.
وَالْإِمَامُ: مَا يُؤْتَمُّ بِهِ، أَيْ يُعْمَلُ عَلَى مِثْلِ عَمَلِهِ أَوْ سِيرَتِهِ. وَالْمُرَادُ بِهِ هُنَا مُبَيِّنُ الْدِّينِ: مِنْ دِينِ حَقٍّ لِلْأُمَمِ الْمُؤْمِنَةِ وَمِنْ دِينِ كُفْرٍ وَبَاطِلٍ لِلْأُمَمِ الضَّالَّةِ.
İmam: Kendisine uyulan, yani ameli veya gidişatı örnek alınan şeydir. Buradaki maksat ise dinin beyan edicisidir: Mümin ümmetler için hak din, sapkın ümmetler için ise küfür ve batıl din [rehberidir].
وَمَعْنَى دُعَاءِ النَّاسِ أَنْ يُدْعَى يَا أُمَّةَ فُلَانٍ وَيَا أَتْبَاعَ فُلَانٍ، مِثْلُ: يَا أُمَّةَ مُحَمَّدٍ، يَا أُمَّةَ مُوسَى، يَا أُمَّةَ عِيسَى، وَمِثْلُ: يَا أُمَّةَ زُرَادَشْتَ. وَيَا أُمَّةَ بَرْهَمَا، وَيَا أُمَّةَ بُوذَا، وَمِثْلُ: يَا عَبَدَةَ الْعُزَّى، يَا عَبَدَةَ بَعْلَ، يَا عَبَدَةَ نَسْرٍ.
İnsanların çağrılmasının anlamı: "Ey falanın ümmeti!", "Ey falanın tabileri!" şeklinde çağrılmalarıdır; örneğin "Ey Muhammed ümmeti!", "Ey Mûsâ ümmeti!", "Ey Îsâ ümmeti!" denilmesi ve "Ey Zerdüşt ümmeti!", "Ey Brahma ümmeti!", "Ey Buda ümmeti!" denilmesi yahut "Ey Uzzâ'ya tapanlar!", "Ey Ba'l'e tapanlar!", "Ey Nesr'e tapanlar!" denilmesi gibidir.
وَالْبَاءُ لتعدية فعل نَدْعُوا لِأَنَّهُ يَتَعَدَّى بِالْبَاءِ، يُقَالُ: دَعَوْتُهُ بِكُنْيَتِهِ وَتَدَاعَوْا بِشِعَارِهِمْ.
Bâ (بِـ) harfi, { نَدْعُوا } fiilinin geçişliliğini (ta‘diyesini) sağlamak içindir; zira bu fiil bâ harfi ile geçişli olur. Nitekim "Onu künyesiyle çağırdım" (da‘avtuhu bi-künyetihî) ve "Parolalarıyla birbirlerini çağırdılar" (tedâ‘av bi-şi‘ârihim) denilir.
وَفَائِدَةُ ندائهم بمتبوعيهم التَّعْجِيل بِالْمَسَرَّةِ لِاتِّبَاعِ الْهُدَاةِ وَبِالْمَسَاءَةِ لِاتِّبَاعِ الْغُوَاةِ، لِأَنَّهُمْ إِذَا دَعَوْا بِذَلِكَ رَأَوْا مَتْبُوعِيهِمْ فِي الْمَقَامَاتِ الْمُنَاسِبَةِ لَهُمْ فَعَلِمُوا مَصِيرَهُمْ.
Onların uydukları kimselerle çağrılmalarının faydası; hidayet rehberlerine uyanlar için sevincin, saptırıcılara uyanlar için ise keder ve üzüntünün peşinen yaşatılmasıdır. Çünkü böyle çağrıldıklarında, peşinden gittikleri kimseleri kendilerine layık makamlarda görürler ve böylece kendi varacakları yeri anlarlar.
وَفُرِّعَ عَلَى هَذَا قَوْلُهُ: فَمَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِيَمِينِهِ تَفْرِيعَ التَّفْصِيلِ لِمَا أجمله قَوْله:
Buna bağlı olarak { فَمَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِيَمِينِهِ } “artık kime kitabı sağından verilirse...” buyruğu getirilmiştir ki bu,
نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ، أَي وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُؤْتَى كِتَابَهُ، أَيْ كِتَابَ أَعْمَالِهِ بِيَمِينِهِ.
{ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ } buyruğunun mücmel bıraktığı hususun tafsilatlı bir şekilde dalı olarak zikredilmesidir; yani insanlardan bir kısmına kitabı, yani amel defteri sağından verilir.
وَقَوْلُهُ: فَمَنْ أُوتِيَ عَطْفٌ عَلَى مُقَدَّرٍ يَقْتَضِيهِ قَوْله: نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ أَيْ فَيُؤْتَوْنَ كُتُبَهُمْ، أَيْ صَحَائِفَ أَعْمَالِهِمْ.
{ فَمَنْ أُوتِيَ } buyruğu, { نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ } kavlinin gerektirdiği takdirî bir ifadeye matuftur; yani "onlara kitapları, yani amel sahifeleri verilir" demektir.
وَإِيتَاءُ الْكِتَابِ بِالْيَمِينِ إِلْهَامُ صَاحِبِهِ إِلَى تَنَاوُلِهِ بِالْيَمِينِ. وَتِلْكَ عَلَامَةُ عِنَايَةٍ بِالْمَأْخُوذِ، لِأَنَّ الْيَمِينَ يَأْخُذُ بِهَا مَنْ يَعْزِمُ عَمَلًا عَظِيمًا قَالَ تَعَالَى: لَأَخَذْنا مِنْهُ بِالْيَمِينِ [الحاقة:
Kitabın sağ taraftan verilmesi, sahibine onu sağ eliyle almasının ilham edilmesidir. Bu da alınan şeye gösterilen ihtimamın bir işaretidir; zira sağ el, büyük bir işe azmeden kişinin kullandığı eldir. Nitekim Yüce Allah: { لَأَخَذْنا مِنْهُ بِالْيَمِينِ } [Hâkka:
٤٥] ،
45] “...elbette onu sağ elinden yakalardık” buyurmuştur.
وَقَالَ النبيء ﷺ: «مَنْ تَصَدَّقَ بِصَدَقَةٍ مِنْ كَسْبٍ طَيِّبٍ- وَلَا يَقْبَلُ اللَّهُ إِلَّا طيبا- تلقاها الرحمان بِيَمِينِهِ وَكِلْتَا يَدَيْهِ يَمِينٌ ... »
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de şöyle buyurmuştur: "Kim helal kazançtan bir sadaka verirse -ki Allah helalden başkasını kabul etmez- Rahmân onu sağ eliyle kabul eder; O'nun iki eli de sağdır..."
إِلَخْ، وَقَالَ الشَّمَّاخُ:
ilâ âhirihî. Şemmâh da şöyle demiştir:
إِذَا مَا رَايَةٌ رُفِعَتْ لِمَجْدٍ ... تَلَقَّاهَا عَرَابَةُ بِالْيَمِينِ
"Şan ve şeref için bir sancak dikildiği vakit, / Onu Arâbe sağ eliyle teslim alır."
وَأَمَّا أَهْلُ الشَّقَاوَةِ فَيُؤْتَوْنَ كُتُبَهُمْ بِشَمَائِلِهِمْ، كَمَا فِي آيَةِ الْحَاقَّةِ [٢٥] وَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِشِمالِهِ فَيَقُولُ يَا لَيْتَنِي لَمْ أُوتَ كِتابِيَهْ.
Bedbahtlara gelince, kitapları sol taraflarından verilir; nitekim Hâkka Suresi'ndeki [25. ayette]: { وَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِشِمالِهِ فَيَقُولُ يَا لَيْتَنِي لَمْ أُوتَ كِتابِيَهْ } “Kitabı solundan verilene gelince, der ki: Keşke bana kitabım verilmeseydi!” buyrulmaktadır.
وَالْإِتْيَانُ بِاسْمِ الْإِشَارَةِ بَعْدَ فَاءِ جَوَابِ (أَمَّا) ، لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّهُمْ دون غَيرهم يقرؤون كِتَابَهُمْ، لِأَنَّ فِي اطِّلَاعِهِمْ عَلَى مَا فِيهِ مِنْ فِعْلِ الْخَيْرِ وَالْجَزَاءِ عَلَيْهِ مَسَرَّةً لَهُمْ وَنَعِيمًا بِتَذَكُّرِ
{ أَمَّا } edatının cevabındaki fâ harfinden sonra işaret isminin getirilmesi, başkalarının değil yalnızca onların kitaplarını okuyacaklarına dikkat çekmek içindir; çünkü kitaplarında bulunan hayır amelleri ve bunların karşılığını görmek onlar için bir sevinç vesilesi ve hatırlamayla
وَمَعْرِفَةِ ثَوَابِهِ، وَذَلِكَ شَأْنُ كُلِّ صَحِيفَةٍ تَشْتَمِلُ عَلَى مَا يَسُرُّ وَعَلَى تَذَكُّرِ الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ، كَمَا يُطَالِعُ الْمَرْءُ أَخْبَارَ سَلَامَةِ أَحِبَّائِهِ وَأَصْدِقَائِهِ وَرَفَاهَةِ حَالِهِمْ، فَتَوَفُّرُ الرَّغْبَةِ فِي قِرَاءَةِ أَمْثَالِ هَذِهِ الْكُتُبِ شِنْشِنَةٌ مَعْرُوفَةٌ.
sevabını bilmeyle gelen bir nimettir. Bu, sevindirici şeyleri ve salih amellerin hatırlanmasını içeren her sahifenin durumudur; tıpkı insanın sevdiklerinin ve dostlarının esenlik haberlerini ve durumlarının refahını okuması gibidir. Dolayısıyla böyle kitapları okumaya karşı duyulan aşırı arzu ve istek bilinen ve alışılagelen bir tabiat kuralıdır.
وَأَمَّا الْفَرِيقُ الْآخَرُ فَسَكَتَ عَنْ قِرَاءَةِ كِتَابِهِمْ هُنَا. وَوَرَدَ فِي الْآيَةِ الَّتِي قَبْلَهَا فِي هَذِهِ السُّورَةِ وَكُلَّ إِنسانٍ أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ فِي عُنُقِهِ وَنُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ كِتاباً يَلْقاهُ مَنْشُوراً اقْرَأْ كِتابَكَ كَفى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيباً [الْإِسْرَاء: ١٣- ١٤] .
Diğer gruba gelince, burada onların kitaplarını okumalarından söz edilmemiştir. Ancak bu surenin önceki ayetinde şöyle buyrulmuştur: { وَكُلَّ إِنسانٍ أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ فِي عُنُقِهِ وَنُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ كِتاباً يَلْقاهُ مَنْشُوراً اقْرَأْ كِتابَكَ كَفى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيباً } “Her insanın amelini kendi boynuna doladık ve kıyamet günü onun için açılmış olarak bulacağı bir kitap çıkarırız. Kitabını oku! Bugün hesap sorucu olarak sana nefsin yeter” [İsrâ: 13-14].
وَالظُّلْمُ مُسْتَعْمَلٌ هُنَا بِمَعْنَى النَّقْصِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: كِلْتَا الْجَنَّتَيْنِ آتَتْ أُكُلَها وَلَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَيْئاً [الْكَهْف: ٣٣] ، لِأَنَّ غَالِبَ الظُّلْمِ يَكُونُ بِانْتِزَاعِ بَعْضِ مَا عِنْدَ الْمَظْلُومِ فَلَزِمَهُ النُّقْصَانُ فَأُطْلِقَ عَلَيْهِ مَجَازًا مُرْسَلًا. وَيُفْهَمُ مِنْ هَذَا أَنَّ مَا يُعْطَاهُ مِنَ الْجَزَاءِ مِمَّا يَرْغَبُ النَّاسُ فِي ازْدِيَادِهِ.
Zulüm kelimesi burada eksiltme anlamında kullanılmıştır; nitekim Yüce Allah'ın: { كِلْتَا الْجَنَّتَيْنِ آتَتْ أُكُلَها وَلَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَيْئاً } “Her iki bahçe de ürünlerini vermiş ve ondan hiçbir şeyi eksiltmemişti” [Kehf: 33] kavlinde de bu anlamdadır. Çünkü zulmün çoğu mazlumun elindeki bir şeyin çekilip alınmasıyla olur; bundan da eksilme neticesi doğduğu için mecâz-ı mürsel yoluyla bu lafız ona ıtlak olunmuştur. Buradan anlaşılmaktadır ki, insana verilecek olan mükâfat, insanların artmasını arzulayacağı türden bir şeydir.
وَالْفَتِيلُ: شِبْهُ الْخَيْطِ تَكُونُ فِي شَقِّ النَّوَاةِ وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشاءُ وَلا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٤٩] ، وَهُوَ مَثَلٌ لِلشَّيْءِ الْحَقِيرِ التَّافِهِ، أَيْ لَا يَنْقُصُونَ شَيْئًا وَلَوْ قَلِيلًا جِدًّا.
Fetîl: Hurma çekirdeğinin yarığındaki iplikçiğe benzer ince liftir; Nisa Suresi'ndeki { بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشاءُ وَلا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا } “Aksine, Allah dilediğini temize çıkarır ve onlara kıl kadar haksızlık edilmez” [49] ayetinde geçmişti. Bu ifade çok önemsiz ve değersiz şey için kullanılan bir temsildir; yani çok az dahi olsa hiçbir şeyleri eksiltilmez demektir.
وَعَطْفُ وَمَنْ كانَ فِي هذِهِ أَعْمى عَطْفُ الْقَسِيمِ عَلَى قَسِيمِهِ فَهُوَ من حَيِّزِ «أَمَّا» التَّفْصِيلِيَّةِ، وَالتَّقْدِيرُ: وَأَمَّا من كَانَ فِي هَذِهِ أَعْمَى، وَلَمَّا كَانَ الْقَسِيمُ الْمَعْطُوفُ عَلَيْهِ هُمْ مَنْ أُوتُوا كِتَابَهُمْ بِالْيَمِينِ عُلِمَ أَنَّ الْمَعْطُوفَ بِضِدِّ ذَلِكَ يُؤْتَى
{ وَمَنْ كانَ فِي هذِهِ أَعْمى } kavlinin atfı, bir kısmın kendi karşıt kısmına atfı kabilindendir ve tafsil bildiren "emmâ" edatının kapsamındadır; takdiri: "Kim de bunda kör ise..." şeklindedir. Kendisine atıf yapılan karşıt kısım, kitapları sağından verilenler olunca, atfedilen kısmın bunun zıddı olarak
كِتَابَهُ بِالشَّمَالِ فَاسْتُغْنِيَ عَنْ ذِكْرِ ذَلِكَ وَأُتِيَ لَهُ بِصِلَةٍ أُخْرَى وَهِيَ كَوْنُهُ أَعْمَى حُكْمًا آخَرَ مِنْ أَحْوَالِهِ الْفَظِيعَةِ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ.
kitabını solundan alacağı anlaşılmış, bu sebeple onun zikrinden müstağni kalınarak onun o gündeki korkunç durumlarına dair başka bir hüküm olan "kör olması" sılası getirilmiştir.
وَالْإِشَارَةُ بِ هذِهِ إِلَى مَعْلُومٍ مِنَ الْمَقَامِ وَهُوَ الدُّنْيَا، وَلَهُ نَظَائِرُ فِي الْقُرْآنِ. وَالْمُرَادُ بِالْعَمَى فِي الدُّنْيَا الضَّلَالَةُ فِي الدِّينِ، أُطْلِقَ عَلَيْهَا الْعَمَى عَلَى وَجْهِ الِاسْتِعَارَةِ.
{ هذِهِ } “bu” kelimesiyle yapılan işaret, makamdan anlaşılan malum bir şeye, yani dünyaya yöneliktir; Kur'an'da bunun benzerleri çoktur. Dünyadaki körlükten maksat ise dindeki sapıklıktır; istiare yoluyla buna körlük denilmiştir.
وَالْمُرَادُ بِالْعَمَى فِي الْآخِرَةِ مَا يَنْشَأُ عَنِ الْعَمَى مِنَ الْحَيْرَةِ وَاضْطِرَابِ الْبَالِ، فَالْأَعْمَى أَيْضًا مُسْتَعَارٌ لِمُشَابِهِ الْأَعْمَى بِإِحْدَى الْعَلَاقَتَيْنِ.
Ahiretteki körlükten maksat ise, körlükten kaynaklanan şaşkınlık ve zihin dağınıklığıdır. Dolayısıyla [ahiretteki] "a'mâ" (kör) lafzı da iki alakadan biri sebebiyle köre benzeyen kimse için müsteardır.
وَوَصْفُ أَعْمى فِي الْمَرَّتَيْنِ مُرَادٌ بِهِ مُجَرَّدُ الْوَصْفِ لَا التَّفْضِيلُ. وَلَمَّا كَانَ وَجْهُ الشَّبَهِ فِي أَحْوَالِ الْكَافِرِ فِي الْآخِرَةِ أَقْوَى مِنْهُ فِي حَالِهِ فِي الدُّنْيَا أُشِيرَ إِلَى شِدَّةِ تِلْكَ الْحَالَةِ بِقَوْلِهِ: وَأَضَلُّ سَبِيلًا الْقَائِمِ مَقَامَ صِيغَةِ التَّفْضِيلِ فِي الْعَمَى لِكَوْنِ وَصْفِ (أَعْمَى) غَيْرَ قَابِلٍ لِأَنْ يُصَاغَ بِصِيغَةِ التَّفْضِيلِ لِأَنَّهُ جَاءَ بِصِيغَةِ التَّفْضِيلِ فِي حَالِ الْوَصْفِ.
Her iki seferde geçen { أَعْمى } sıfatından maksat, üstünlük (tafdîl) değil, yalın sıfattır. Kâfirin ahiretteki hallerindeki benzerlik yönü dünyadaki halinden daha kuvvetli olduğu için, o halin şiddetine { وَأَضَلُّ سَبِيلًا } “yolca daha da sapkındır” buyruğuyla işaret edilmiştir. Bu ifade körlükteki ism-i tafdîl sîgası yerine kaim olmuştur; zira { أَعْمى } sıfatı bizzat sıfat halinde tafdîl vezninde geldiği için ondan [tekrar] ism-i tafdîl türetilmeye elverişli değildir.
وَعَدَلَ عَنْ لَفْظِ (أَشَدَّ) وَنَحْوِهِ مَا يُتَوَسَّلُ بِهِ إِلَى التَّفْضِيلِ عِنْدَ تَعَذُّرِ اشْتِقَاقِ صِيغَةِ
{ أَفْعَلُ } sîgasının türetilmesinin imkânsız olduğu durumlarda tafdîle vesile kılınan "eşeddü" (أَشَدُّ) ve benzeri lafızlardan vazgeçilmiştir;
(أَفْعَلَ) لِيَتَأَتَّى ذِكْرُ السَّبِيلِ، لِمَا فِي الضَّلَالِ عَنِ السَّبِيلِ مِنْ تَمْثِيلِ حَالِ الْعَمَى وَإِيضَاحِهِ، لِأَنَّ ضَلَالَ فَاقِدِ الْبَصَرِ عَنِ الطَّرِيق فِي حَال السَّيْرُ أَشَدَّ وَقْعًا فِي الْإِضْرَارِ مِنْهُ وَهُوَ قَابِعٌ بِمَكَانِهِ، فَعَدَلَ عَنِ اللَّفْظِ الْوَجِيزِ إِلَى التَّرْكِيبِ الْمُطْنِبِ لِمَا فِي الْإِطْنَابِ مِنْ تَمْثِيلِ الْحَالِ وَإِيضَاحِهِ وَإِفْظَاعِهِ وَهُوَ إِطْنَابٌ بَدِيعٌ. وَقَدْ أُفِيدَ بِذَلِكَ أَنَّ عَمَاهُ فِي الدَّارَيْنِ عَمَى ضَلَالٍ عَنِ السَّبِيلِ الْمُوَصِّلِ. وَمَعْنَى الْمُفَاضَلَةِ رَاجِعٌ إِلَى مُفَاضَلَةِ إِحْدَى حَالَتَيْهِ عَلَى الْأُخْرَى فِي الضَّلَالِ وَأَثَرِهِ لَا إِلَى حَالِ غَيْرِهِ. فَالْمَعْنَى: وَأَضَلُّ سَبِيلًا مِنْهُ فِي الدُّنْيَا.
tâ ki yoldan sapmanın körlük halini somutlaştırması ve açıklamasındaki özellik sebebiyle "sebîl" (yol) zikredilebilsin. Çünkü görme yetisini kaybeden kişinin yürüyüş halindeyken yoldan sapması, olduğu yerde oturup durmasından zarar verme bakımından çok daha şiddetlidir. Bu sebeple özlü lafızdan vazgeçilip detaylı ve zengin terkibe (itnâb) başvurulmuştur; zira bu geniş anlatımda durumun somutlaştırılması, açıklanması ve vahametinin ortaya konması vardır ki bu, bedî' (harikulade) bir itnâbdır. Bununla anlaşılmıştır ki onun iki yurttaki körlüğü de ulaştırıcı yoldan sapma körlüğüdür. Üstünlük manası ise başkasının durumuna değil, onun iki halinden birinin sapıklık ve bunun eseri bakımından diğerine üstün kılınmasına/daha ileri olmasına racidir. Buna göre anlam: "Dünyadakine göre yolca daha da sapkındır" demektir.
وَوَجْهُ كَوْنِ ضَلَالِهِ فِي الْآخِرَةِ أَشَدَّ أَنَّ ضَلَالَهُ فِي الدُّنْيَا كَانَ فِي مُكْنَتِهِ أَنْ يَنْجُوَ مِنْهُ بِطَلَبِ مَا يُرْشِدُهُ إِلَى السَّبِيلِ الْمُوصِلُ مِنْ هَدْيِ الرَّسُولِ وَالْقُرْآنِ مَعَ كَوْنِهِ خَلِيًّا عَنْ لَحَاقِ الْأَلَمِ بِهِ، وَأَمَّا ضَلَالُهُ فِي الْآخِرَةِ فَهُوَ ضَلَالٌ لَا خَلَاصَ مِنْهُ وَهُوَ مُقَارِنٌ لِلْعَذَابِ الدَّائِمِ، فَلَا جَرَمَ كَانَ ضَلَالُهُ فِي الْآخِرَةِ أَدْخَلَ فِي حَقِيقَةِ الضلال وماهيته.
Onun ahiretteki sapıklığının daha şiddetli olmasının gerekçesi şudur: Dünyadaki sapıklığında, Resûl'ün ve Kur'an'ın hidayetinden ulaştırıcı yolu gösterecek rehberliği aramak suretiyle bundan kurtulması kendi imkânı dahilindeydi; üstelik [o esnada] kendisine acı dokunmaktan da uzaktı. Ahiretteki sapıklığı ise kendisinden hiçbir kurtuluşun bulunmadığı bir sapıklıktır ve daimi azapla beraberdir. Bu yüzden onun ahiretteki sapıklığı, sapıklığın hakikatine ve mahiyetine hiç şüphesiz daha fazla dahildir.