يَكُونُ مَوْقِعُ هَذِهِ الْآيَةِ بَيْنَ الْآيَاتِ الَّتِي قَبْلَهَا وَالَّتِي بَعْدَهَا مُسَبَّبًا عَلَى نُزُولِهَا بَيْنَ نُزُولِ تِلْكَ الْآيَاتِ.
bu ayetin kendisinden önceki ve sonraki ayetler arasındaki yeri, o ayetlerin inişi arasında inmiş olmasına bağlanmış olur.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ كَانَ بَيْنَ قُرَيْشٍ وَبَيْنَ أَهْلِ يَثْرِبَ صِلَاتٍ كَثِيرَةً مِنْ صِهْرٍ وَتِجَارَةٍ وَصُحْبَةٍ.
Bil ki Kureyş ile Yesrib (Medine) halkı arasında hısımlık, ticaret ve dostluk gibi pek çok bağ bulunmaktaydı.
وَكَانَ لِكُلِّ يَثْرِبِيٍّ صَاحِبٌ بِمَكَّةَ يَنْزِلُ عِنْدَهُ إِذَا قَدِمَ الْآخَرُ بَلَدَهُ، كَمَا كَانَ بَيْنَ أُمَيَّةَ بْنِ خَلَفٍ وَسَعْدِ بْنِ مُعَاذٍ. وَقِصَّتُهُمَا مَذْكُورَةٌ فِي حَدِيثِ غَزْوَةِ بَدْرٍ مِنْ «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» .
Her Medinelinin Mekke'de, diğeri kendi şehrine geldiğinde yanında konakladığı bir dostu vardı; nitekim Ümeyye b. Halef ile Sa'd b. Muâz arasında da böyle bir bağ vardı. İkisinin kıssası Sahîh-i Buhârî'deki Bedir Gazvesi hadisinde zikredilmiştir.
رَوَى ابنُ إِسْحَاقَ أَنَّ قُرَيْشًا بَعَثُوا النَّضْرَ بْنَ الْحَارِثِ، وَعُقْبَةَ بْنَ أَبِي مُعَيْطٍ إِلَى أَحْبَارِ الْيَهُودِ بِيَثْرِبَ يَسْأَلَانِهِمْ عَنْ أَمر النبيء ﷺ فَقَالَ الْيَهُودُ لَهُمَا: سَلُوهُ عَنْ ثَلَاثَةٍ. وَذَكَرُوا لَهُمْ أَهْلَ الْكَهْفِ وَذَا الْقَرْنَيْنِ وَعَنِ الرُّوحِ كَمَا سَيَأْتِي فِي سُورَةِ الْكَهْفِ، فَسَأَلَتْهُ قُرَيْشٌ عَنْهَا فَأَجَابَ عَنْ أَهْلِ الْكَهْفِ وَعَنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ بِمَا فِي سُورَةِ الْكَهْفِ، وَأَجَابَ عَنِ الرُّوحِ بِمَا فِي هَذِهِ السُّورَةِ.
İbn İshâk'ın rivayet ettiğine göre Kureyş, Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] durumunu sormaları için Nadr b. el-Hâris ile Ukbe b. Ebî Muayt'ı Yesrib'deki Yahudi din bilginlerine gönderdi. Yahudiler onlara: "Ona üç şeyden sorun" dediler ve -Kehf Suresi'nde geleceği üzere- kendilerine Ashâb-ı Kehf'i, Zülkarneyn'i ve ruhu belirttiler. Kureyş bunları ona sordu; [Allah Resûlü] Ashâb-ı Kehf ve Zülkarneyn hakkında Kehf Suresi'ndeki ayetlerle, ruh hakkında ise bu suredeki [ayetle] cevap verdi.
وَهَذِهِ الرِّوَايَةُ تُثِيرُ إِشْكَالًا فِي وَجْهِ فَصْلِ جَوَابِ سُؤَالِ الرُّوحِ عَنِ الْمَسْأَلَتَيْنِ الْأُخْرَيَيْنِ بِذِكْرِ جَوَابِ مَسْأَلَةِ الرُّوحِ فِي سُورَةِ الْإِسْرَاءِ وَهِيَ مُتَقَدِّمَةٌ فِي النُّزُولِ عَلَى سُورَةِ الْكَهْفِ.
Bu rivayet, iniş sırası bakımından Kehf Suresi'nden önce olan İsrâ Suresi'nde ruh meselesinin cevabının zikredilmesiyle, ruh sorusuna verilen cevabın diğer iki meseleden ayrılmasının gerekçesi hususunda bir müşkillik ortaya çıkarmaktadır.
وَيَدْفَعُ الْإِشْكَالَ أَنَّهُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ السُّؤَالُ عَنِ الرُّوحِ وَقَعَ مُنْفَرِدًا أَوَّلَ مَرَّةٍ ثُمَّ جُمِعَ مَعَ الْمَسْأَلَتَيْنِ الْأُخْرَيَيْنِ ثَانِي مَرَّةٍ.
Bu müşkillik, ruhtan sorma meselesinin ilk defa tek başına meydana gelmiş olup, ikinci kez ise diğer iki meseleyle birlikte bir arada sorulmuş olması ihtimaliyle bertaraf edilir.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ آيَةُ سُؤَالِ الرُّوحِ مِمَّا أُلْحِقُ بِسُورَةِ الْإِسْرَاءِ كَمَا سَنُبَيِّنُهُ فِي سُورَةِ الْكَهْفِ. وَالْجُمْهُورُ عَلَى أَنَّ الْجَمِيعَ نَزَلَ بِمَكَّةَ، قَالَ الطَّبَرِيُّ عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ: نَزَلَ قَوْلُهُ:
Ruh sorusuna dair ayetin, Kehf Suresi'nde açıklayacağımız üzere İsrâ Suresi'ne sonradan ilhak edilenlerden olması da muhtemeldir. Cumhur ise hepsinin Mekke'de indiği görüşündedir. Taberî'nin Atâ b. Yesâr'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Yüce Allah'ın şu buyruğu:
وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا بِمَكَّةَ.
{ وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا } “Size ilimden pek az bir şey verilmiştir” ayeti Mekke'de inmiştir.
وَأَمَّا مَا
Şuna gelince;
رُوِيَ فِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ قَالَ: «بَيْنَمَا أَنَا مَعَ النَّبِيءِ فِي حَرْثٍ بِالْمَدِينَةِ إِذْ مَرَّ الْيَهُودُ فَقَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ سَلُوهُ عَنِ الرُّوحِ، فَسَأَلُوهُ عَنْ الرُّوحِ فَأمْسك النبيء ﷺ فَلَمْ يَرُدَّ
Sahîh-i Buhârî'de İbn Mes'ûd'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: «Ben Medine'de bir ekinlikte Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] ile birlikteyken Yahudiler geçiverdi. Birbirlerine: 'Ona ruhtan sorun' dediler. Bunun üzerine ona ruhu sordular. Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] durakladı ve onlara hiçbir karşılık vermedi;
عَلَيْهِمْ شَيْئًا، فَعَلِمْتُ أَنَّهُ يُوحَى إِلَيْهِ، فَقُمْتُ مَقَامِي، فَلَمَّا نَزَلَ الْوَحْي قَالَ: وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ
onlara hiçbir karşılık vermedi. Ben de kendisine vahiy gelmekte olduğunu anladım ve olduğum yerde durdum. Vahiy inince şöyle buyurdu: «Sana ruhtan soruyorlar...
الْآيَةَ. فَالْجَمْعُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ الْمُتَقَدِّمِ:
...ayetini [okudu].» Bu rivayet ile İbn Abbâs'ın yukarıda geçen hadisinin arasını cem etmenin yolu şudur:
أَنَّ الْيَهُودَ لَمَّا سَأَلُوا النبيء ﷺ قَدْ ظَنَّ النَّبِيءُ أَنَّهُمْ أَقْرَبُ مِنْ قُرَيْشٍ إِلَى فهم معنى الرُّوحِ فَانْتَظَرَ أَنْ يَنْزِلَ عَلَيْهِ الْوَحْيُ بِمَا يُجِيبُهُمْ بِهِ أَبْيَنَ مِمَّا أَجَابَ بِهِ قُرَيْشًا، فَكَرَّرَ اللَّهُ تَعَالَى إِنْزَالَ الْآيَةِ الَّتِي نَزَلَتْ بِمَكَّةَ أَوْ أَمَرَهُ أَنْ يَتْلُوَهَا عَلَيْهِمْ لِيَعْلَمَ أَنَّهُمْ وَقُرَيْشًا سَوَاءٌ فِي الْعَجْزِ عَنْ إِدْرَاكِ هَذِهِ الْحَقِيقَةِ أَوْ أَنَّ الْجَوَابَ لَا يَتَغَيَّرُ.
Yahudiler Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] [ruhu] sorduklarında, Peygamber onların ruhun anlamını kavramaya Kureyş'ten daha yakın olduklarını düşündü ve Kureyş'e verdiğinden daha açık bir cevap vermek üzere kendisine vahiy inmesini bekledi. Yüce Allah da ya Mekke'de inen ayeti tekrar indirdi ya da bu hakikati kavramadaki acizlik hususunda onların da Kureyş ile eşit olduğunu veya cevabın değişmeyeceğini bilsin diye bu ayeti onlara okumasını emretti.
هَذَا، وَالَّذِي يَتَرَجَّحُ عِنْدِي: أَنَّ فِيمَا ذَكَرَهُ أَهْلُ السِّيَرِ تَخْلِيطًا، وَأَنَّ قُرَيْشًا اسْتَقَوْا مِنَ
Bununla birlikte bana göre kuvvetle muhtemel olan şudur: Siyer ehlinin zikrettiği rivayette bir karışıklık vardır; nitekim Kureyş bir kısmını Yahudilerden,
الْيَهُودِ شَيْئًا وَمِنَ النَّصَارَى شَيْئًا فَقَدْ كَانَتْ لِقُرَيْشٍ مُخَالَطَةٌ مَعَ نَصَارَى الشَّامِ فِي رِحْلَتِهِمُ الصَّيْفِيَّةِ إِلَى الشَّامِ، لِأَنَّ قِصَّةَ أَهْلِ الْكَهْفِ لَمْ تَكُنْ مِنْ أُمُورِ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَإِنَّمَا هِيَ من شؤون النَّصَارَى، بِنَاءً عَلَى أَنَّ أَهْلَ الْكَهْفِ كَانُوا نَصَارَى كَمَا سَيَأْتِي فِي سُورَةِ الْكَهْفِ، وَكَذَلِكَ قِصَّةُ ذِي الْقَرْنَيْنِ إِنْ كَانَ الْمُرَادُ بِهِ الْإِسْكَنْدَرَ الْمَقْدُونِيَّ يَظْهَرُ أَنَّهَا مِمَّا عُنِيَ بِهِ النَّصَارَى لِارْتِبَاطِ فُتُوحَاتِهِ بِتَارِيخِ بِلَادِ الرُّومِ، فَتَعَيَّنَ أَنَّ الْيَهُودَ مَا لَقَّنُوا قُرَيْشًا إِلَّا السُّؤَالَ عَنِ الرُّوحِ. وَبِهَذَا يَتَّضِحُ السَّبَبُ فِي إِفْرَادِ السُّؤَالِ عَنِ الرُّوحِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ وَذِكْرُ الْقِصَّتَيْنِ الْأُخْرَيَيْنِ فِي سُورَةِ الْكَهْفِ. عَلَى أَنَّهُ يَجُوزُ أَنْ يَتَكَرَّرَ السُّؤَالُ فِي مُنَاسَبَاتٍ وَذَلِكَ شَأْنُ الَّذِينَ مَعَارِفُهُمْ مَحْدُودَةٌ فَهُمْ يُلْقُونَهَا فِي كُلِّ مَجْلِسٍ.
bir kısmını da Hristiyanlardan almıştı. Zira Kureyş'in Şam'a yaptıkları yaz yolculuklarında Şam Hristiyanlarıyla ilişkileri vardı. Çünkü Ashâb-ı Kehf kıssası İsrâiloğullarının meselelerinden biri olmayıp Hristiyanların meselelerindendi; nitekim Kehf Suresi'nde geleceği üzere Ashâb-ı Kehf Hristiyandı. Aynı şekilde Zülkarneyn kıssası da -eğer kastedilen Makedonyalı İskender ise- fetihlerinin Rum diyarının tarihiyle bağlantılı olması sebebiyle Hristiyanların ilgi duyduğu konulardan olduğu anlaşılmaktadır. Dolayısıyla Yahudilerin Kureyş'e sadece ruh hakkındaki soruyu telkin ettikleri kesinleşmektedir. Böylece ruh sorusunun bu surede tek başına yer almasının ve diğer iki kıssanın Kehf Suresi'nde zikredilmesinin sebebi açıklık kazanmaktadır. Bununla birlikte sorunun farklı vesilelerle tekrarlanmış olması da mümkündür; zira bilgisi sınırlı olanların adeti budur, bildiklerini her mecliste ortaya atarlar.
وَسُؤَالُهُمْ عَنِ الرُّوحِ مَعْنَاهُ أَنهم سَأَلُوا عَنْ بَيَانِ مَاهِيَّةِ مَا يُعَبَّرُ عَنْهُ فِي اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ بِالرُّوحِ وَالَّتِي يَعْرِفُ كُلُّ أَحَدٍ بِوَجْهِ الْإِجْمَالِ أَنَّهَا حَالَّةٌ فِيهِ.
Onların ruh hakkındaki sorularının anlamı; Arap dilinde 'ruh' diye ifade edilen ve herkesin kendi içinde var olduğunu genel olarak bildiği şeyin mahiyetinin açıklanmasını istemiş olmalarıdır.
وَالرُّوحُ: يُطْلَقُ عَلَى الْمَوْجُودِ الْخَفِيِّ الْمُنْتَشِرِ فِي سَائِرِ الْجَسَدِ الْإِنْسَانِيِّ الَّذِي دَلَّتْ عَلَيْهِ آثَارُهُ مِنَ الْإِدْرَاكِ وَالتَّفْكِيرِ، وَهُوَ الَّذِي يَتَقَوَّمُ فِي الْجَسَدِ الْإِنْسَانِيِّ حِينَ يَكُونُ جَنِينًا بَعْدَ أَنْ يَمْضِيَ عَلَى نُزُولِ النُّطْفَةِ فِي الرَّحِمِ مِائَةٌ وَعِشْرُونَ يَوْمًا. وَهَذَا الْإِطْلَاقُ هُوَ الَّذِي فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي [ص: ٧٢] . وَهَذَا يُسَمَّى أَيْضًا بِالنَّفْسِ كَقَوْلِهِ: يَا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ [الْفجْر: ٢٧] .
Ruh (الرُّوحُ); insan bedeninin her tarafına yayılmış olan, algılama ve düşünme gibi eserleriyle varlığı anlaşılan gizli varlığa denir. Bu, nutfenin rahme düşüşünden yüz yirmi gün geçtikten sonra insan bedeni cenin halindeyken oluşan şeydir. Yüce Allah'ın: { فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي } “Onu tamamlayıp içine ruhumdan üflediğim zaman” [Sâd: 72] buyruğundaki kullanım bu anlamdadır. Buna aynı zamanda nefis de denir; nitekim: { يَا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ } “Ey huzura kavuşmuş nefis!” [Fecr: 27] buyruğunda olduğu gibidir.
وَيُطْلَقُ الرُّوحُ عَلَى الْكَائِنِ الشَّرِيفِ الْمُكَوَّنِ بِأَمْرٍ إِلَهِيٍّ بِدُونِ سَبَبٍ اعْتِيَادِيٍّ وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَكَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا [الشورى: ٥٢] وَقَوْلُهُ: وَرُوحٌ مِنْهُ [النِّسَاء: ١٧١] .
Ruh ayrıca, alışılagelmiş bir sebep olmaksızın ilahi bir emirle var edilen şerefli varlık için de kullanılır; Yüce Allah'ın: { وَكَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا } “İşte böylece sana da emrimizden bir ruh vahyettik” [Şûrâ: 52] ve: { وَرُوحٌ مِنْهُ } “...ve O'ndan bir ruhtur” [Nisâ: 171] buyrukları bu kabildendir.
وَيُطْلَقُ لَفْظُ (الرُّوحِ) عَلَى الْمَلَكِ الَّذِي يَنْزِلُ بِالْوَحْيِ عَلَى الرُّسُلِ. وَهُوَ جِبْرِيلُ- ﵇ وَمِنْهُ قَوْلُهُ: نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلى قَلْبِكَ [الشُّعَرَاء: ١٩٣] .
Ruh (الرُّوح) lafzı, peygamberlere vahiy indiren melek için de kullanılır ki o, Cebrail'dir [aleyhisselâm]. Yüce Allah'ın: { نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلى قَلْبِكَ } “Onu Rûhu'l-Emîn (Cebrail) senin kalbine indirmiştir” [Şuarâ: 193] buyruğu bu kabildendir.
وَاخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِي الرُّوحِ الْمَسْئُولِ عَنْهُ الْمَذْكُورِ هُنَا مَا هُوَ مِنْ هَذِهِ الثَّلَاثَةِ.
Müfessirler burada zikredilen ve hakkında soru sorulan ruhun bu üç anlamdan hangisi olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir.
فَالْجُمْهُورُ قَالُوا: الْمَسْئُولُ عَنْهُ هُوَ الرُّوحُ بِالْمَعْنَى الْأَوَّلِ، قَالُوا لِأَنَّهُ الْأَمْرُ الْمُشْكِلُ الَّذِي لَمْ تَتَّضِحْ حَقِيقَتُهُ، وَأَمَّا الرُّوحُ بِالْمَعْنَيَيْنِ الْآخَرِينَ فَيُشْبِهُ أَنْ يَكُونَ السُّؤَالُ عَنْهُ سُؤَالًا عَنْ مَعْنَى مُصْطَلَحٍ قُرْآنِيٍّ. وَقَدْ ثَبَتَ أَنَّ الْيَهُودَ سَأَلُوا عَنِ الرُّوحِ بِالْمَعْنَى الْأَوَّلِ لِأَنَّهُ هُوَ الْوَارِدُ فِي أَوَّلِ كِتَابِهِمْ وَهُوَ سِفْرُ التَّكْوِينِ مِنَ التَّوْرَاةِ لِقَوْلِهِ فِي الْإِصْحَاحِ الْأَوَّلِ «وَرُوحُ اللَّهِ يَرِفُّ عَلَى وَجْهِ الْمِيَاهِ» . وَلَيْسَ الرُّوحُ بِالْمَعْنَيَيْنِ الْآخَرَيْنِ بِوَارِدٍ فِي كُتُبِهِمْ.
Cumhur şöyle demiştir: Hakkında soru sorulan ruh birinci anlamdaki ruhtur. Zira hakikati açık olmayan müşkül mesele budur. Diğer iki anlamdaki ruha gelince, onlar hakkında soru sormak Kur'an'a ait bir terimin anlamını sormaya benzer. Nitekim Yahudilerin ruhu birinci anlamıyla sordukları sabittir; çünkü Tevrat'ın Yaratılış (Tekvin) bölümü olan kitaplarının başında geçen budur; zira birinci bâbda «ve Tanrı'nın Ruhu suların yüzü üzerinde dalgalanıyordu» denmektedir. Diğer iki anlamdaki ruh ise onların kitaplarında yer almamaktadır.
وَعَنْ قَتَادَةَ وَالْحَسَنِ: أَنَّهُمْ سَأَلُوا عَنْ جِبْرِيلَ، وَالْأَصَحُّ الْقَوْلُ الْأَوَّلُ.
Katâde ve Hasan'dan nakledildiğine göre onlar Cebrail'i sormuşlardır; fakat en sahih olan birinci görüştür.
وَفِي «الرَّوْضِ الْأُنُفِ» أَن النبيء ﷺ أَجَابَهُمْ مَرَّةً، فَقَالَ لَهُمْ: هُوَ جِبْرِيلُ- ﵇
er-Ravdu'l-ünüf'te geçtiğine göre Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] bir defasında onlara: «O, Cebrail'dir [aleyhisselâm]» diye cevap vermiştir.
. وَقَدْ أَوْضَحْنَاهُ فِي سُورَةِ الْكَهْفِ.
Bunu Kehf Suresi'nde açıklamıştık.
وَإِنَّمَا سَأَلُوا عَنْ حَقِيقَةِ الرُّوحِ وَبَيَانِ مَاهِيَّتِهَا، فَإِنَّهَا قَدْ شَغَلَتِ الْفَلَاسِفَةَ وَحُكَمَاءَ الْمُتَشَرِّعِينَ، لِظُهُورِ أَنَّ فِي الْجَسَدِ الْحَيِّ شَيْئًا زَائِدًا عَلَى الْجِسْمِ، بِهِ يَكُونُ الْإِنْسَانُ مُدْرِكًا وَبِزَوَالِهِ يَصِيرُ الْجِسْمُ مَسْلُوبَ الْإِرَادَةِ وَالْإِدْرَاكِ، فَعُلِمَ بِالضَّرُورَةِ أَنَّ فِي الْجِسْمِ شَيْئًا زَائِدًا عَلَى الْأَعْضَاءِ الظَّاهِرَةِ وَالْبَاطِنَةِ غَيْرَ مُشَاهَدٍ إِذْ قَدْ ظَهَرَ بِالتَّشْرِيحِ أَنَّ جِسْمَ الْمَيِّتِ لَمْ يَفْقِدْ شَيْئًا مِنَ الْأَعْضَاءِ الْبَاطِنَةِ الَّتِي كَانَتْ لَهُ فِي حَالِ الْحَيَاةِ.
Onlar ruhun hakikatini ve mahiyetinin açıklanmasını sormuşlardı; zira bu mesele filozofları ve din âlimi hikmet ehlini meşgul etmiştir. Çünkü canlı bedende maddeden fazla bir şeyin bulunduğu, insanın onunla idrak sahibi olduğu ve onun yok olmasıyla bedenin irade ve idrakten yoksun kaldığı açıktır. Nitekim kadavra otopsisinde ölü bedenin hayattayken sahip olduğu iç organlardan hiçbirini kaybetmediği ortaya çıktığından, bedende zahirî ve bâtınî organların ötesinde gözle görülmeyen bir şeyin bulunduğu zaruri olarak anlaşılmıştır.
وَإِذْ قَدْ كَانَتْ عُقُولُ النَّاسِ قَاصِرَةً عَنْ فَهْمِ حَقِيقَةِ الرُّوحِ وَكَيْفِيَّةِ اتِّصَالِهَا بِالْبَدَنِ وَكَيْفِيَّةِ انْتِزَاعِهَا مِنْهُ وَفِي مَصِيرِهَا بَعْدَ ذَلِكَ الِانْتِزَاعِ، أُجِيبُوا بِأَنَّ
İnsanların akılları ruhun hakikatini, bedenle nasıl birleştiğini, bedenden nasıl çekilip alındığını ve bu çekilip alınıştan sonraki akıbetini kavramaktan aciz olduğu için onlara şu şekilde cevap verilmiştir:
الرُّوحَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ، أَيْ أَنَّهُ كَائِنٌ عَظِيمٌ مِنَ الْكَائِنَاتِ الْمُشَرَّفَةِ عِنْدَ اللَّهِ وَلَكِنَّهُ مِمَّا اسْتَأْثر الله بِعِلْمِهِ. فَلَفْظُ أَمْرِ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مُرَادِفَ الشَّيْءِ. فَالْمَعْنَى: الرُّوحُ بَعْضُ الْأَشْيَاءِ الْعَظِيمَةِ الَّتِي هِيَ لِلَّهِ، فَإِضَافَةُ أَمْرِ إِلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ عَلَى مَعْنَى لَامِ الِاخْتِصَاصِ، أَيْ أَمْرٍ اخْتُصَّ بِاللَّهِ اخْتِصَاصَ عِلْمٍ.
Ruh Allah'ın emrindendir; yani o, Allah katında şerefli kılınmış yüce varlıklardan biridir, ancak Allah bilgisini sadece kendine saklamıştır. 'Emr' (أَمْر) lafzının 'şey' (شَيْء) kelimesiyle eş anlamlı olması muhtemeldir. Buna göre mana şöyledir: Ruh, Allah'a ait olan yüce şeylerden biridir; 'emr' lafzının lafza-i celâle izafe edilmesi ihtisas lâmı (aidiyet lâmı) manasındadır, yani bilgisi sadece Allah'a has kılınmış bir şeydir.
وَ (مِنْ) لِلتَّبْعِيضِ، فَيَكُونُ هَذَا الْإِطْلَاقُ كَقَوْلِهِ: وَكَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا [الشورى: ٥٢] . وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْأَمْرُ أَمْرَ التَّكْوِينِ، فَإِمَّا أَنْ يُرَادَ نَفْسُ الْمَصْدَرِ وَتَكُونَ (مِنْ) ابْتِدَائِيَّةً كَمَا فِي قَوْله: إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ [النَّحْل: ٤٠] ، أَيِ الرَّوْحُ يَصْدُرُ عَنْ أَمْرِ اللَّهِ بِتَكْوِينِهِ أَوْ يُرَادُ بِالْمَصْدَرِ مَعْنَى الْمَفْعُولِ مِثْلُ الْخَلْقِ وَ (مِنْ) تَبْعِيضِيَّةٌ، أَيِ الرَّوْحُ بَعْضُ مَأْمُورَاتِ اللَّهِ فَيَكُونُ الْمُرَادُ بِالرُّوحِ جِبْرِيلَ- ﵇، أَيِ الرَّوْحُ مِنَ الْمَخْلُوقَاتِ الَّذِينَ يَأْمُرُهُمُ اللَّهُ بِتَبْلِيغِ الْوَحْيِ، وَعَلَى كِلَا الْوَجْهَيْنِ لَمْ تَكُنِ الْآيَةُ جَوَابًا عَنْ سُؤَالِهِمْ.
{ مِنْ } edatı teb'îz (kısmiyet) bildirir; dolayısıyla bu kullanım Yüce Allah'ın: { وَكَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا } “İşte böylece sana da emrimizden bir ruh vahyettik” [Şûrâ: 52] buyruğu gibi olur. Emr kelimesinin var etme (tekvin) emri olması da muhtemeldir; bu durumda ya masdarın kendisi kastedilmiş olup 'min' edatı ibtidâiyye (başlangıç) bildirir -nitekim: { إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “Biz bir şeyin olmasını istediğimiz zaman, ona sözümüz sadece 'Ol' dememizdir ve o hemen oluverir” [Nahl: 40] buyruğunda olduğu gibi, yani ruh Allah'ın onu var etme emrinden meydana gelir-, ya da masdarla mef'ûl (halk gibi yaratılan) manası kastedilmiş olup 'min' teb'îz bildirir; yani ruh, Allah'ın emrettiği varlıklardan biridir. Bu takdirde ruh ile kastedilen Cebrail [aleyhisselâm] olur; yani ruh, Allah'ın vahyi tebliğ etmekle emrettiği mahluklardandır. Her iki ihtimalde de ayet onların sorusunun doğrudan bir cevabı olmamaktadır.
وَرَوَى ابْنُ الْعَرَبِيِّ فِي الْأَحْكَامِ عَنِ ابْنِ وَهْبٍ عَنْ مَالِكٍ أَنَّهُ قَالَ: «لَمْ يَأْتِهِ فِي ذَلِكَ جَوَابٌ» اهـ. أَيْ أَنَّ قَوْلَهُ: قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي لَيْسَ جَوَابًا بِبَيَانِ مَا سَأَلُوا عَنْهُ وَلَكِنَّهُ صَرْفٌ عَنِ اسْتِعْلَامِهِ وَإِعْلَامٌ لَهُمْ بِأَنَّ هَذَا مِنَ الْعِلْمِ الَّذِي لَمْ يُؤْتَوْهُ. وَالِاحْتِمَالَاتُ كُلُّهَا مُرَادَةٌ، وَهِيَ كَلِمَةٌ جَامِعَةٌ. وَفِيهَا رَمْزٌ إِلَى تَعْرِيفِ الرُّوحِ تَعْرِيفًا بِالْجِنْسِ وَهُوَ رَسْمٌ.
İbnü'l-Arabî Ahkâm'da İbn Vehb vasıtasıyla Mâlik'in şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Ona bu hususta bir cevap gelmemiştir.» Yani { قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي } “De ki: Ruh Rabbimin emrindendir” buyruğu, sordukları şeyi açıklayan bir cevap değil, onu öğrenmeye çalışmaktan vazgeçirme ve bunun kendilerine verilmeyen bir ilim olduğunu bildirmedir. Bu ihtimallerin hepsi kastedilmiş olabilir ve bu ifade kuşatıcı bir sözdür. İçinde ruhu cins ile tarif etmeye (resmî tarif) yönelik bir işaret de vardır.
وَجُمْلَةُ وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مِمَّا أَمَرَ اللَّهُ رَسُولَهُ أَنْ يَقُولَهُ لِلسَّائِلِينَ فَيَكُونُ الْخِطَابُ لِقُرَيْشٍ أَوْ لِلْيَهُودِ الَّذِينَ لَقَّنُوهُمْ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ تَذْيِيلًا أَوِ اعْتِرَاضًا فَيَكُونُ الْخِطَابُ لِكُلِّ مَنْ يَصْلُحُ لِلْخِطَابِ، وَالْمُخَاطَبُونَ مُتَفَاوِتُونَ فِي الْقَلِيلِ
{ وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا } “Size ilimden pek az bir şey verilmiştir” cümlesinin, Allah'ın Resûlü'ne soranlara söylemesini emrettiği sözlerden olması caizdir; bu durumda hitap Kureyş'e veya onlara bunu telkin eden Yahudilere yöneliktir. Tezyîl (pekiştirme) veya itiraz (ara cümle) olması da mümkündür; bu durumda hitap, muhatap olmaya elverişli herkese yöneliktir ve muhataplar ilimden verilen şeyin içinden istisna edilen azlık
الْمُسْتَثْنَى مِنَ الْمُؤْتَى مِنَ الْعِلْمِ. وَأَنْ يَكُونَ خِطَابًا لِلْمُسْلِمِينَ.
hususunda farklı derecelerdedirler. [Bu cümlenin] Müslümanlara yönelik bir hitap olması da caizdir.
وَالْمُرَادُ بِالْعِلْمِ هُنَا الْمَعْلُومُ، أَيْ مَا شَأْنُهُ أَنْ يُعْلَمَ أَوْ مِنْ مَعْلُومَاتِ اللَّهِ. وَوَصْفُهُ بِالْقَلِيلِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى مَا مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يُعْلَمَ مِنَ الْمَوْجُودَاتِ وَالْحَقَائِقِ.
Burada ilim ile kastedilen malumdur; yani bilinmesi mümkün olan veya Allah'ın malumatından olan şeylerdir. Varlıklar ve hakikatler arasından bilinmesi mümkün olan şeylere nispetle bu [ilim], 'az' olarak nitelenmiştir.
وَفِي «جَامِعِ التِّرْمِذِيِّ» قَالُوا (أَيِ الْيَهُودُ) : «أُوتِينَا عِلْمًا كَثِيرًا التَّوْرَاةَ
Câmi'u't-Tirmizî'de [nakledildiğine göre] onlar (yani Yahudiler): «Bize pek çok ilim, Tevrat verildi;
وَمَنْ أُوتِيَ التَّوْرَاةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْرًا كَثِيرًا، فَأُنْزِلَتْ: قُلْ لَوْ كانَ الْبَحْرُ مِداداً لِكَلِماتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِماتُ رَبِّي الْآيَة [الْكَهْف: ١٠٩] .
kime Tevrat verilmişse muhakkak ona pek çok hayır verilmiştir» dediler. Bunun üzerine: { قُلْ لَوْ كانَ الْبَحْرُ مِداداً لِكَلِماتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِماتُ رَبِّي } “De ki: Rabbimin sözleri için deniz mürekkep olsa, Rabbimin sözleri tükenmeden önce deniz tükenirdi...” [Kehf: 109] ayeti indirildi.
وَأَوْضَحُ مِنْ هَذَا مَا رَوَاهُ الطَّبَرِيُّ عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ قَالَ: نَزَلَتْ بِمَكَّةَ وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا، فَلَمَّا هَاجَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَى الْمَدِينَةِ أَتَاهُ أَحْبَارُ يَهُودَ فَقَالُوا: يَا مُحَمَّدُ أَلَمْ يَبْلُغْنَا أَنَّكَ تَقُولُ: وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا، أَفَعَنَيْتَنَا أَمْ قَوْمَكَ؟ قَالَ:
Bundan daha açığı Taberî'nin Atâ b. Yesâr'dan rivayet ettiği şu haberdir: O şöyle dedi: { وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا } “Size ilimden pek az bir şey verilmiştir” ayeti Mekke'de indi. Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] Medine'ye hicret ettiğinde Yahudi din bilginleri ona gelip: «Ey Muhammed! Bize ulaştığına göre sen: 'Size ilimden pek az bir şey verilmiştir' diyormuşsun; bununla bizi mi yoksa kendi kavmini mi kastettin?» dediler. O da şöyle buyurdu:
كُلًّا قَدْ عَنَيْتُ. قَالُوا: فَإِنَّكَ تَتْلُو أَنَّا أُوتِينَا التَّوْرَاةَ وَفِيهَا تِبْيَانُ كُلِّ شَيْءٍ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ:
«Her ikinizi de kastettim.» Onlar: «Fakat sen bize Tevrat'ın verildiğini ve onda her şeyin açıklamasının bulunduğunu okuyorsun» dediler. Bunun üzerine Resûlullah şöyle buyurdu:
هِيَ فِي عِلْمِ اللَّهِ قَلِيلٌ، وَقَدْ آتَاكُمْ مَا إِنْ عَمِلْتُمْ بِهِ انْتَفَعْتُمْ. فَأَنْزَلَ اللَّهُ وَلَوْ أَنَّما فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ مَا نَفِدَتْ كَلِماتُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ [لُقْمَان: ٢٧] .
«O, Allah'ın ilmine nispetle azdır; yine de [Allah] size amel ettiğiniz takdirde faydalanacağınız şeyi vermiştir.» Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَلَوْ أَنَّما فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ مَا نَفِدَتْ كَلِماتُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “Eğer yeryüzündeki ağaçlar kalem, deniz de arkasından yedi deniz daha katılarak [mürekkep] olsa yine de Allah'ın sözleri tükenmez. Şüphesiz Allah Azîz'dir, Hakîm'dir” [Lokmân: 27] ayetini indirdi.
هَذَا، وَالَّذِينَ حَاوَلُوا تَقْرِيبَ شَرْحِ مَاهِيَّةِ الرُّوحِ مِنَ الْفَلَاسِفَةِ وَالْمُتَشَرِّعِينَ بِوَاسِطَةِ الْقَوْلِ الشَّارِحِ لَمْ يَأْتُوا إِلَّا بِرُسُومٍ نَاقِصَةٍ مَأْخُوذَةٌ فِيهَا الْأَجْنَاسُ الْبَعِيدَةُ وَالْخَوَاصُّ التَّقْرِيبِيَّةُ غَيْرُ الْمُنْضَبِطَةِ وَتَحْكِيمُ الْآثَارِ الَّتِي بَعْضُهَا حَقِيقِيٌّ وَبَعْضُهَا خَيَالِيٌّ، وَكُلُّهَا مُتَفَاوِتَةٌ فِي الْقُرْبِ مِنْ شَرْحِ خَاصَّاتِهِ وَأَمَارَاتِهِ بِحَسَبِ تَفَاوُتِ تَصَوُّرَاتِهِمْ لِمَاهِيَّتِهِ الْمَبْنِيَّاتِ عَلَى تَفَاوُتِ قُوَى مَدَارِكِهِمْ وَكُلُّهَا لَا تَعْدُو أَنْ تَكُونَ رُسُومًا خَيَالِيَّةً وَشِعْرِيَّةً مُعَبِّرَةً عَنْ آثَارِ الرُّوحِ فِي الْإِنْسَان.
Bununla birlikte, filozoflardan ve din âlimlerinden açıklayıcı söz (tarif) vasıtasıyla ruhun mahiyetini izah etmeye çalışanlar; uzak cinslerin, zaptedilemeyen yaklaşık hassaların ve bir kısmı gerçek bir kısmı hayalî olan eserlerin esas alındığı eksik resmî tanımlardan başka bir şey ortaya koyamamışlardır. Bunların hepsi, idrak kabiliyetlerinin farklılığına dayanan mahiyet tasavvurlarındaki farklılıklara göre ruhun hususiyetlerini ve alametlerini açıklamaya yakınlık bakımından değişkenlik gösterir; hepsi de ruhun insandaki eserlerini ifade eden hayalî ve şiirsel tasvirler olmaktan öteye geçmez.
وَإِذا قَدْ جَرَى ذِكْرُ الرُّوحِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَصُرِفَ السَّائِلُونَ عَنْ مُرَادِهِمْ لِغَرَضٍ صَحِيحٍ اقْتَضَاهُ حَالُهُمْ وَحَالُ زَمَانِهِمْ وَمَكَانِهِمْ، فَمَا عَلَيْنَا أَنْ نَتَعَرَّضَ لِمُحَاوَلَةِ تَعَرُّفِ حَقِيقَةِ الرُّوحِ بِوَجْهِ الْإِجْمَالِ فَقَدْ تَهَيَّأَ لِأَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ وَسَائِلِ الْمَعْرِفَةِ مَا تَغَيَّرَتْ بِهِ الْحَالَةُ الَّتِي اقْتَضَتْ صَرْفَ السَّائِلِينَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بَعْضَ التَّغَيُّرِ، وَقَدْ تَتَوَفَّرُ تَغَيُّرَاتٌ فِي الْمُسْتَقْبَلِ تَزِيدُ أَهْلَ الْعِلْمِ اسْتِعْدَادًا لِتَجَلِّي بَعْضِ مَاهِيَّةِ الرُّوحِ، فَلِذَلِكَ لَا نُجَارِي الَّذِينَ قَالُوا: إِنَّ حَقِيقَةَ الرُّوحِ يَجِبُ الْإِمْسَاكُ عَنْ بَيَانِهَا لِأَنَّ النَّبِيءَ ﷺ أَمْسَكَ عَنْهَا فَلَا يَنْبَغِي الْخَوْضُ فِي شَأْنِ الرُّوحِ بِأَكْثَرَ مِنْ كَوْنِهَا مَوْجُودَةً. فَقَدْ رَأَى جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ مِنَ الْمُتَكَلِّمِينَ
Bu ayette ruh zikredilip soran kimseler durumlarının, zamanlarının ve mekânlarının gerektirdiği sahih bir gaye sebebiyle maksatlarından çevrilmiş olduğuna göre, ruhun hakikatini genel hatlarıyla tanımaya çalışmamızda bir sakınca yoktur. Zira ilim ehline, bu ayette soranların maksadından çevrilmesini gerektiren durumu bir nebze değiştiren bilgi vasıtaları müyesser olmuştur; gelecekte de ilim ehlinin ruhun mahiyetinin bir kısmını idrak etme kabiliyetini artıracak gelişmeler yaşanabilir. Bu sebeple: «Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] ruhun açıklamasından kaçındığı için onun hakikatini açıklamaktan geri durmak gerekir, dolayısıyla ruhun var olmasından öte bir konuda derinleşmemek icap eder» diyenlere katılmıyoruz. Nitekim kelâmcılardan ve fakihlerden cumhur âlimler...
وَالْفُقَهَاءِ مِنْهُمْ أَبُو بَكْرِ بْنُ الْعَرَبِيِّ فِي «الْعَوَاصِمِ» ، وَالنَّوَوِيُّ فِي «شَرْحِ مُسْلِمٍ» : أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ لَا تَصُدُّ الْعُلَمَاءَ عَنِ الْبَحْثِ عَنِ الرُّوحِ لِأَنَّهَا نَزَلَتْ لِطَائِفَةٍ مُعَيَّنَةٍ مِنَ الْيَهُودِ وَلَمْ يُقْصَدْ بِهَا الْمُسْلِمُونَ. فَقَالَ جُمْهُورُ
...-ki aralarında el-Avâsım'da Ebû Bekir b. el-Arabî ve Şerhu Müslim'de Nevevî de vardır- bu ayetin âlimleri ruhu araştırmaktan alıkoymadığı görüşündedir; zira bu ayet Yahudilerden muayyen bir taife hakkında inmiş olup bununla Müslümanlar kastedilmemiştir. Kelâmcıların cumhuru...
الْمُتَكَلِّمِينَ: إِنَّهَا مِنَ الْجَوَاهِرِ الْمُجَرَّدَةِ، وَهُوَ غَيْرُ بَعِيدٍ عَنْ قَوْلِ بَعْضِهِمْ: هِيَ مِنَ الْأَجْسَامِ اللَّطِيفَةِ وَالْأَرْوَاحُ حَادِثَةٌ عِنْدَ الْمُتَكَلِّمِينَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَهُوَ قَوْلُ أَرِسْطَالِيسَ. وَقَالَ قُدَمَاءُ الْفَلَاسِفَةِ: هِيَ قَدِيمَةٌ. وَذَلِكَ قَرِيبٌ مِنْ مُرَادِهِمْ فِي الْقَوْلِ بِقِدَمِ الْعَالَمِ. وَمَعْنَى كَوْنِهَا حَادِثَةً أَنَّهَا مَخْلُوقَةٌ لِلَّهِ تَعَالَى. فَقِيلَ: الْأَرْوَاحُ مَخْلُوقَةٌ قَبْلَ خَلْقِ الْأَبْدَانِ الَّتِي تُنْفَخُ فِيهَا، وَهُوَ الْأَصَحُّ الْجَارِي عَلَى ظَوَاهِرِ كَلَامِ النَّبِيءِ ﷺ فَهِيَ مَوْجُودَةٌ مِنَ الْأَزَلِ كَوُجُودِ الْمَلَائِكَةِ وَالشَّيَاطِينِ، وَقِيلَ: تُخْلَقُ عِنْدَ إِرَادَةِ إِيجَادِ الْحَيَاةِ فِي الْبَدَنِ الَّذِي تُوضَعُ فِيهِ وَاتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ الْأَرْوَاحَ بَاقِيَةٌ بَعْدَ فَنَاءِ أَجْسَادِهَا وَأَنَّهَا تَحْضُرُ يَوْم الْحساب.
...şöyle demiştir: Ruh mücerred cevherlerdendir; bu görüş bazılarının 'latif cisimlerdendir' sözünden de uzak değildir. Ruhlar, Müslüman kelâmcılara göre hâdistir (sonradan yaratılmıştır) ki bu Aristo'nun da görüşüdür. Kadim filozoflar ise onun kadîm olduğunu söylemişlerdir; bu da onların âlemin kıdemi (ezelîliği) hakkındaki iddialarına yakındır. Ruhların hâdis olmasının manası, Allah Teâlâ tarafından yaratılmış olmalarıdır. Bir görüşe göre ruhlar, içine üflenecekleri bedenlerin yaratılmasından önce yaratılmıştır; Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] sözlerinin zahirine uygun düşen en sahih görüş de budur. Dolayısıyla ruhlar, meleklerin ve şeytanların varlığı gibi [bedenlerden önce] mevcuttur. Başka bir görüşe göre ise içine konulacağı bedende hayatın var edilmesi murat edildiğinde yaratılır. Âlimler bedenlerin yok olmasından sonra ruhların bâkî kalacağı ve hesap günü hazır bulunacağı hususunda ittifak etmişlerdir.
[٨٦، ٨٧]
[86, 87]
[سُورَة الْإِسْرَاء (١٧) : الْآيَات ٨٦ إِلَى ٨٧]
[İsrâ Suresi (17), Âyetler 86-87]
وَلَئِنْ شِئْنا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ ثُمَّ لَا تَجِدُ لَكَ بِهِ عَلَيْنا وَكِيلاً (٨٦) إِلاَّ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ إِنَّ فَضْلَهُ كانَ عَلَيْكَ كَبِيراً (٨٧)
{ وَلَئِنْ شِئْنا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ ثُمَّ لَا تَجِدُ لَكَ بِهِ عَلَيْنا وَكِيلاً (٨٦) إِلاَّ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ إِنَّ فَضْلَهُ كانَ عَلَيْكَ كَبِيراً (٨٧) } “Andolsun ki dilersek sana vahyettiğimizi tamamen gideririz; sonra onun için bize karşı kendine bir vekil (koruyucu) de bulamazsın. (86) Ancak Rabbinden bir rahmet müstesnadır. Şüphesiz O'nun sana olan lütfu çok büyüktür. (87)”
هَذَا مُتَّصِلٌ بِقَوْلِهِ: وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفاءٌ [الْإِسْرَاء: ٨٢] الْآيَةَ أَفْضَتْ إِلَيْهِ الْمُنَاسَبَةُ فَإِنَّهُ لَمَّا تَضَمَّنَ قَوْلُهُ: قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي [الْإِسْرَاء: ٨٥] تَلْقِينَ كَلِمَةِ عِلْمٍ جَامِعَةٍ، وَتَضَمَّنَ أَنَّ الْأُمَّةَ أُوتِيَتْ عِلْمًا وَمُنِعَتْ عِلْمًا، وَأَنَّ عِلْمَ النُّبُوءَةِ مِنْ أَعْظَمِ مَا أُوتِيَتْهُ، أَعْقَبَ ذَلِكَ بِالتَّنْبِيهِ إِلَى الشُّكْرِ عَلَى نِعْمَةِ الْعِلْمِ دَفْعًا لِغُرُورِ النَّفْسِ، لِأَنَّ الْعِلْمَ بِالْأَشْيَاءِ يُكْسِبُهَا إِعْجَابًا بِتَمَيُّزِهَا عَمَّنْ دُونَهَا فِيهِ، فَأُوقِظَتْ إِلَى أَنَّ الَّذِي مَنَحَ الْعِلْمَ قَادِرٌ عَلَى سَلْبِهِ، وَخُوطِبَ بِذَلِكَ النَّبِيءُ ﷺ لِأَنَّ عِلْمَهُ أَعْظَمُ عِلْمٍ، فَإِذَا كَانَ وُجُودُ عِلْمِهِ خَاضِعًا لِمَشِيئَةِ اللَّهِ فَمَا الظَّنُّ بِعِلْمِ غَيْرِهِ، تَعْرِيضًا لِبَقِيَّةِ الْعُلَمَاءِ. فَالْكَلَامُ صَرِيحُهُ تَحْذِيرٌ، وَهُوَ كِنَايَةٌ عَنِ
Bu [ayetler], münasebetin gerektirdiği şekilde: { وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفاءٌ } “Biz Kur'an'dan şifa olan şeyi indiriyoruz...” [İsrâ: 82] ayetine bağlıdır. Çünkü { قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي } “De ki: Ruh Rabbimin emrindendir” [İsrâ: 85] buyruğu kuşatıcı bir ilim kelimesini telkin etmeyi, bu ümmete birtakım ilimlerin verilip birtakım ilimlerin engellendiğini ve nübüvvet ilminin kendisine verilen en büyük nimetlerden olduğunu ihtiva edince; nefsin gururunu kırmak için hemen ardından ilim nimetine şükretmeye dikkat çekilmiştir. Zira şeylerin bilinmesi, nefse o ilimde kendisinden aşağıda olanlardan üstünlüğü sebebiyle bir kendini beğenmişlik kazandırır; dolayısıyla ilmi bağışlayanın onu geri almaya da kadir olduğuna dikkat çekilmiştir. Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] ile hitap edilmiştir, çünkü onun ilmi en büyük ilimdir; onun ilminin varlığı bile Allah'ın meşietine bağlı olduğuna göre diğerlerinin ilmi hakkında ne düşünülür! Bu, diğer âlimlere bir tarizdir (dolaylı uyarıdır). Dolayısıyla sözün zahiri bir uyarı olup kinaye yoluyla...
الِامْتِنَانِ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ بَعْدَهُ إِلَّا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ إِنَّ فَضْلَهُ كانَ عَلَيْكَ كَبِيراً وَتَعْرِيضٌ بِتَحْذِيرِ أَهْلِ الْعِلْمِ.
...nimeti hatırlatma (minnet) anlamı taşır; nitekim ardından gelen: { إِلَّا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ إِنَّ فَضْلَهُ كانَ عَلَيْكَ كَبِيراً } “Ancak Rabbinden bir rahmet müstesnadır. Şüphesiz O'nun sana olan lütfu çok büyüktür” buyruğu buna delalet eder ve aynı zamanda ilim ehline bir uyarı niteliğindedir.
وَاللَّامُ مُوَطِّئَةٌ لِلْقَسَمِ الْمَحْذُوفِ قَبْلَ الشَّرْطِ.
[Ayetin başındaki] lâm (لَ), şarttan önceki hazfedilmiş kaseme hazırlık (muvattie) içindir.
وَجُمْلَةُ لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ جَوَابُ الْقَسَمِ. وَهُوَ دَلِيلُ جَوَابِ الشَّرْطِ وَمُغْنٍ عَنْهُ.
{ لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ } cümlesi kasemin cevabıdır; bu cümle şartın cevabına delalet etmekte ve onun yerine geçmektedir.
ولَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِي أَوْحَيْنا بِمَعْنَى لَنُذْهِبَنَّهُ، أَيْ عَنْكَ، وَهُوَ أَبْلَغُ مِنْ (نُذْهِبُهُ) كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: الَّذِي أَسْرى بِعَبْدِهِ [الْإِسْرَاء: ١] .
{ ولَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِي أَوْحَيْنا } ifadesi «kesinlikle onu gideririz», yani senden çekip alırız manasındadır; bu, daha önce: { الَّذِي أَسْرى بِعَبْدِهِ } “Kulunu geceleyin yürüten...” [İsrâ: 1] ayetinde geçtiği üzere { نُذْهِبُهُ } demekten daha beliğdir.
وَمَا صدق الْمَوْصُولِ الْقُرْآنُ.
İsm-i mevsûlün mâsadakı (karşılığı) Kur'an'dır.
وَ (ثُمَّ) لِلتَّرْتِيبِ الرُّتْبِيِّ، لِأَنَّ نَفْيَ الطَّمَعِ فِي اسْتِرْجَاعِ الْمَسْلُوبِ أَشَدُّ عَلَى النَّفْسِ مِنْ
{ ثُمَّ } edatı rütbe tertibi (derece sırası) içindir; zira elden alınan şeyi geri alma ümidinin kesilmesi, nefse onu...
سَلْبِهِ. فَذِكْرُهُ أَدْخَلُ فِي التَّنْبِيهِ عَلَى الشُّكْرِ وَالتَّحْذِيرِ مِنَ الْغُرُورِ.
...kaybetmekten daha ağır gelir. Dolayısıyla bunun zikredilmesi, şükre yönlendirmede ve gurura kapılmaktan sakındırmada daha etkilidir.
وَالْوَكِيلُ: مَنْ يُوكَلُ إِلَيْهِ الْمُهِمُّ. وَالْمُرَادُ بِهِ هُنَا الْمُدَافِعُ عَنْكَ وَالشَّفِيعُ لَكُ. وَلِمَا فِيهِ مِنْ مَعْنَى الْغَلَبَةِ عُدِّيَ بِ (عَلَى) . وَلِمَا فِيهِ مِنْ مَعْنَى التَّعَهُّدِ وَالْمُطَالَبَةِ عُدِّيَ إِلَى الْمَرْدُودِ بِالْبَاءِ، أَيْ مُتَعَهِّدًا بِالَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ. وَمَعْنَى التَّعَهُّدِ: بِهِ التَّعَهُّدُ بِاسْتِرْجَاعِهِ، لِأَنَّهُ فِي مُقَابَلَةِ قَوْلِهِ: لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ، وَلِأَنَّ التَّعَهُّدَ لَا يَكُونُ بِذَاتِ شَيْءٍ بَلْ بِحَالٍ مِنْ أَحْوَالِهِ فَجَرَى، الْكَلَامُ عَلَى الْإِيجَازِ.
Vekil (الْوَكِيلُ); mühim bir işin kendisine havale edildiği kimsedir. Burada kastedilen ise seni savunan ve sana şefaatçi olandır. İçinde üstünlük (baskınlık) manası bulunduğu için { عَلَى } harf-i cerriyle geçişli kılınmıştır. Üstlenme ve talep etme manası taşıdığı için de geri alınacak şeye { بِ } harf-i cerriyle bağlanmıştır; yani sana vahyettiğimizi [geri getirmeyi] üstlenen [bir vekil bulamazsın]. Onun üstlenilmesi, geri alınmasını üstlenmek demektir; zira bu ifade { لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ } buyruğunun karşılığıdır ve üstlenme bir şeyin zatı üzerine değil hallerinden biri üzerine olacağı için söz îcaz (özlü anlatım) üzere cereyan etmiştir.
وَذَكَرَ هُنَا وَكِيلًا وَفِي الْآيَةِ قَبْلَهَا نَصِيراً لِأَنَّ مَعْنَى هَذِهِ عَلَى فَرْضِ سَلْبِ نِعْمَةِ الِاصْطِفَاءِ، فَالْمُطَالَبَةُ بِإِرْجَاعِ النِّعْمَةِ شَفَاعَةٌ وَوَكَالَةٌ عَنْهُ، وَأَمَّا الْآيَةُ قَبْلَهَا فَهِيَ فِي فَرْضِ إِلْحَاقِ عُقُوبَةٍ بِهِ، فَمُدَافِعَةُ تِلْكَ الْعُقُوبَةِ أَوِ الثَّأْرِ بِهَا نَصْرٌ.
Burada 'vekîl' (وَكِيلًا), önceki ayette ise 'nasîr' (نَصِيراً) zikredilmiştir; çünkü bu ayetin manası seçilme (ıstıfâ) nimetinin geri alınması varsayımına dayanmaktadır ve nimetin geri verilmesini talep etmek şefaat ve onun adına vekilliktir. Önceki ayet ise bir cezanın isabet etmesi varsayımına dayanmaktadır; o cezayı defetmek veya intikamını almak ise yardımdır (nasr).
وَالِاسْتِثْنَاءُ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ مُنْقَطِعٌ فَحَرْفُ الِاسْتِثْنَاءِ فِيهِ بِمَعْنَى الِاسْتِدْرَاكِ. وَهُوَ اسْتِدْرَاكٌ عَلَى مَا اقْتَضَاهُ فِعْلُ الشَّرْطِ مِنْ تَوَقُّعِ ذَلِكَ، أَيْ
{ إِلَّا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ } buyruğundaki istisna munkatı'dır; dolayısıyla buradaki istisna edatı istidrâk (lâkin/fakat) manasındadır. Bu, şart fiilinin gerektirdiği o beklentiye karşı bir istidrâktır; yani:
لَكِنَّ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ نَفَتْ مَشِيئَةَ الذَّهَابِ بِالَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ فَهُوَ بَاقٍ غَيْرُ مَذْهُوبٍ بِهِ.
Fakat Rabbinden bir rahmet, sana vahyettiğimizi tamamen giderme meşietini ortadan kaldırmıştır; binaenaleyh o bâkîdir, yok edilecek değildir.
وَهَذَا إِيمَاءٌ إِلَى بَقَاءِ الْقُرْآنِ وَحِفْظِهِ، قَالَ تَعَالَى: إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ [الْحجر: ٩] .
Bu, Kur'an'ın kalıcılığına ve korunmuşluğuna bir işarettir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ } “Şüphesiz o Zikr'i (Kur'an'ı) biz indirdik ve onu koruyacak olan da kesinlikle biziz” [Hicr: 9].
وَمَوْقِعُ إِنَّ فَضْلَهُ كانَ عَلَيْكَ كَبِيراً مَوْقِعُ التَّعْلِيلِ لِلِاسْتِثْنَاءِ الْمُنْقَطِعِ، أَيْ لَكِنَّ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ مَنَعَتْ تَعَلُّقَ الْمَشِيئَةِ بِإِذْهَابِ الَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ، لِأَنَّ فَضْلَهُ كَانَ عَلَيْكَ كَبِيرًا فَلَا يَحْرِمُكَ فَضْلَ الَّذِي أَوْحَاهُ إِلَيْكَ. وَزِيَادَةُ فِعْلِ (كَانَ) لِتَوْكِيدِ الْجُمْلَةِ زِيَادَةٌ عَلَى تَوْكِيدِهَا بِحَرْفِ التَّوْكِيدِ الْمُسْتَعْمَلِ فِي مَعْنَى التَّعْلِيل والتفريع.
{ إِنَّ فَضْلَهُ كانَ عَلَيْكَ كَبِيراً } cümlesinin konumu, munkatı istisna için ta'lîl (gerekçe bildirme) konumundadır; yani fakat Rabbinden bir rahmet, sana vahyettiğimizi giderme iradesinin taalluk etmesine engel olmuştur; zira O'nun sana olan lütfu pek büyüktür, dolayısıyla sana vahyettiği şeyin lütfundan seni mahrum bırakmaz. (كَانَ) fiilinin ziyade kılınması, ta'lîl ve tefrî' manasında kullanılan tekit harfine ilaveten cümleyi pekiştirmek içindir.
[سُورَة الْإِسْرَاء (١٧) : آيَة ٨٨]
[İsrâ Suresi (17), Ayet 88]
قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيراً (٨٨)
{ قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيراً (٨٨) } “De ki: 'Andolsun, eğer insanlar ve cinler bu Kur'an'ın bir benzerini getirmek üzere bir araya gelseler, birbirlerine arka çıksalar bile onun bir benzerini getiremezler.'”
اسْتِئْنَافٌ لِلزِّيَادَةِ فِي الِامْتِنَانِ. وَهُوَ اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ لِمَضْمُونِ جُمْلَةِ إِنَّ فَضْلَهُ كانَ عَلَيْكَ كَبِيراً [الْإِسْرَاء: ٨٧] . وَافْتِتَاحُهُ بِ (قُلْ) لِلِاهْتِمَامِ بِهِ. وَهَذَا تنويه بشرف الْقُرْآنَ فَكَانَ هَذَا التَّنْوِيهُ امْتِنَانًا عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا بِهِ وَهُمُ الَّذِينَ كَانَ لَهُمْ شِفَاءً وَرَحْمَةً، وَتَحَدِّيًا بِالْعَجْزِ عَلَى الْإِتْيَانِ بِمِثْلِهِ لِلَّذِينَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَهُمُ الَّذِينَ لَا يَزِيدُهُمْ إِلَّا خَسَارًا.
Nimeti artırma yönünde yeni bir başlangıçtır (isti'nâf). Bu, { إِنَّ فَضْلَهُ كانَ عَلَيْكَ كَبِيراً } [İsrâ: 87] cümlesinin içeriğine yönelik beyânî bir isti'nâftır. { قُلْ } [De ki] ile başlaması ona verilen önemi gösterir. Bu, Kur'an'ın şerefini yüceltmektir; dolayısıyla bu yüceltme, kendileri için bir şifa ve rahmet olan ona iman edenlere bir minnet/lütuf; ondan yüz çevirip kendilerine ziyandan başka bir şey artırmayan kimselere ise benzerini getirmekten aciz olduklarını gösteren bir meydan okumadır.
وَاللَّامُ مُوَطِّئَةٌ لِلْقَسَمِ.
Lâm harfi yemine hazırlık (müvattıe li'l-kasem) içindir.
وَجُمْلَةُ لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ جَوَابُ الْقَسَمِ الْمَحْذُوفِ.
{ لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ } cümlesi mahzuf yeminin cevabıdır.
وَجَرَّدَ الْجَوَابَ مِنَ اللَّامِ الْغَالِبِ اقْتِرَانُهَا بِجَوَابِ الْقَسَمِ كَرَاهِيَةَ اجْتِمَاعِ لَامَيْنِ: لَامِ الْقَسَمِ، وَلَامِ النَّافِيَةِ.
Yemin cevabına genellikle bitişen 'lâm' harfi, iki lâmın; yani yemin lâmı ile nefy lâmının bir araya gelmesi hoş karşılanmadığı için cevaptan soyutlanmıştır.
وَمَعْنَى الِاجْتِمَاعِ: الِاتِّفَاقُ وَاتِّحَادُ الرَّأْيِ، أَيْ لَوْ تَوَارَدَتْ عُقُولُ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ عَلَى أَنْ يَأْتِيَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ بِمِثْلِ هَذَا الْقُرْآنِ لَمَا أَتَوْا بِمِثْلِهِ. فَهُوَ اجْتِمَاعُ الرَّأْيِ لَا اجْتِمَاعُ التَّعَاوُنِ، كَمَا تَدُلُّ عَلَيْهِ الْمُبَالَغَةُ فِي قَوْلِهِ بَعْدَهُ: وَلَوْ كانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيراً.
İçtima'ın (bir araya gelmenin) manası: anlaşmak ve görüş birliğine varmaktır; yani insan ve cinlerin akılları, her birinin bu Kur'an'ın bir benzerini getirmesi hususunda birleşseydi yine de onun bir benzerini getiremezlerdi. Dolayısıyla bu, sonraki { وَلَوْ كانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيراً } buyruğundaki mübalağanın da delalet ettiği üzere, yardımlaşma birlikteliği değil, fikir birlikteliğidir.
وَذِكْرُ الْجِنِّ مَعَ الْإِنْسِ لِقَصْدِ التَّعْمِيمِ، كَمَا يُقَالُ: «لَوِ اجْتَمَعَ أَهْلُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ» ، وَأَيْضًا لَأَنَّ الْمُتَحَدَّيْنَ بِإِعْجَازِ الْقُرْآنِ كَانُوا يَزْعُمُونَ أَنَّ الْجِنَّ يَقْدِرُونَ عَلَى الْأَعْمَالِ الْعَظِيمَةِ.
Cinlerin insanlarla birlikte anılması genelleme kastıyladır; nitekim 'Gökler ve yer ehli toplansa...' denildiği gibidir. Ayrıca Kur'an'ın icazı ile kendilerine meydan okunan kimseler, cinlerin büyük işlere güç yetirebileceğini iddia etmekteydiler.
وَالْمُرَادُ بِالْمُمَاثَلَةِ لِلْقُرْآنِ: الْمُمَاثَلَةُ فِي مَجْمُوعِ الْفَصَاحَةِ وَالْبَلَاغَةِ وَالْمَعَانِي وَالْآدَابِ وَالشَّرَائِعِ، وَهِيَ نَوَاحِي إِعْجَازِ الْقُرْآنِ اللَّفْظِيِّ وَالْعِلْمِيِّ.
Kur'an'a benzerlikten kasıt; fasahat, belağat, manalar, edepler ve şeriatlerin toplamındaki benzerliktir ki bunlar Kur'an'ın lafzî ve ilmî icaz yönleridir.
وَجُمْلَةُ لَا يَأْتُونَ جَوَابُ الْقَسَمِ الْمُوَطَّأِ لَهُ بِاللَّامِ. وَجَوَابُ (إِنِ) الشَّرْطِيَّةِ مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ جَوَابُ الْقَسَمِ.
{ لَا يَأْتُونَ } cümlesi, kendisi için lâm ile hazırlık yapılan yeminin cevabıdır. Şart edatı olan (إِنِ)'in cevabı ise mahzuftur ve yeminin cevabı ona delalet etmektedir.
وَجُمْلَةُ وَلَوْ كانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيراً فِي مَوْقِعِ الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ لَا يَأْتُونَ.
{ وَلَوْ كانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيراً } cümlesi, { لَا يَأْتُونَ } ifadesindeki zamirden hâl konumundadır.
وَ (لَوْ) وَصْلِيَّةٌ، وَهِيَ تُفِيدُ أَنَّ مَا بَعْدَهَا مَظِنَّةُ أَنْ لَا يَشْمَلَهُ مَا قَبْلَهَا. وَقَدْ تَقَدَّمَ مَعْنَاهَا عِنْدَ قَوْلِهِ: وَلَوِ افْتَدى بِهِ فِي سُورَة آلِ عِمْرَانَ [٩١] .
(لَوْ) vasliyyedir; bu da kendisinden sonrasının kendisinden öncekine dahil olmama ihtimali taşıdığını ifade eder. Bunun anlamı daha önce Âl-i İmrân Suresi'ndeki { وَلَوِ افْتَدى بِهِ } [91] ifadesinde geçmişti.
وَالظَّهِيرُ: الْمُعِينُ. وَالْمَعْنَى: وَلَوْ تَعَاوَنَ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلَى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِهِ لَمَا أَتَوْا بِمِثْلِهِ فَكَيْفَ بِهِمْ إِذَا حَاوَلُوا ذَلِكَ مُتَفَرِّقِينَ.
Zahir (ظَهِير), yardımcı demektir. Anlamı şudur: İnsanlar ve cinler onun bir benzerini getirmek için yardımlaşsalardı bile onun benzerini getiremezlerdi; nerede kaldı ki bunu ayrı ayrı denediklerinde [getirebilsinler]!
وَفَائِدَةُ هَذِهِ الْجُمْلَةِ تَأْكِيدُ مَعْنَى الِاجْتِمَاعِ الْمَدْلُولِ بِقَوْلِهِ: لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ أَنَّهُ اجْتِمَاعٌ تَظَافَرَ عَلَى عَمَلٍ وَاحِدٍ وَمَقْصِدٍ وَاحِدٍ.
Bu cümlenin faydası, { لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ } buyruğunun delalet ettiği toplanma/bir araya gelme manasını, bunun tek bir amelde ve tek bir amaçta kenetlenen bir toplanma olduğunu teyit etmektir.
وَهَذِهِ الْآيَةُ مُفْحِمَةٌ لِلْمُشْرِكِينَ فِي التَّحَدِّي بإعجاز الْقُرْآن.
Bu ayet, Kur'an'ın icazı ile meydan okuma konusunda müşrikleri susturucudur.
[سُورَة الْإِسْرَاء (١٧) : آيَة ٨٩]
[İsrâ Suresi (17), Ayet 89]
وَلَقَدْ صَرَّفْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ فَأَبى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلاَّ كُفُوراً (٨٩)
{ وَلَقَدْ صَرَّفْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ فَأَبى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلاَّ كُفُوراً (٨٩) } “Andolsun biz bu Kur'an'da insanlar için her türlü misali türlü şekillerde açıkladık; fakat insanların çoğu inkârdan başkasına yanaşmadı.”
لَمَّا تَحَدَّى اللَّهُ بُلَغَاءَ الْمُشْرِكِينَ بِالْإِعْجَازِ تَطَاوَلَ عَلَيْهِمْ بِذِكْرِ فَضَائِلِ الْقُرْآنِ عَلَى مَا
Allah, müşriklerin edip ve beliğlerine icaz ile meydan okuduğunda, Kur'an'ın diğer
سِوَاهُ مِنَ الْكَلَامِ، مُدْمِجًا فِي ذَلِكَ النَّعْيَ عَلَيْهِمْ إِذْ حَرَمُوا أَنْفُسَهُمُ الِانْتِفَاعَ بِمَا فِي الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ. وَذُكِرَتْ هُنَا نَاحِيَةٌ مِنْ نَوَاحِي إِعْجَازِهِ، وَهِيَ مَا اشْتَمَلَ عَلَيْهِ مِنْ أَنْوَاعِ الْأَمْثَالِ.
kelamlara olan üstünlüklerini zikrederek onlara üstünlük gösterdi; buna, Kur'an'daki her türlü misalden istifade etmekten kendilerini mahrum bıraktıkları için onları kınamayı da dahil etti. Burada, onun icaz yönlerinden biri, yani içerdiği çeşitli meseller zikredilmiştir.
وَتَقَدَّمُ ذِكْرُ الْمَثَلِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٦] . وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِالْمَثَلِ الْحَالُ أَيْ مِنْ كُلِّ حَالٍ حَسَنٍ مِنَ الْمَعَانِي يَجْدُرُ أَنْ يُمَثَّلَ بِهِ وَيُشَبَّهَ مَا يُزَادُ بَيَانُهُ فِي نَوْعِهِ.
Mesel (مَثَل) zikri daha önce Bakara Suresi'ndeki { إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا } [26] buyruğunda geçmişti. Mesel ile hâlin kastedilmiş olması da caizdir; yani kendi türünde açıklaması artırılacak şeyin benzetilmesine ve örnek gösterilmesine layık olan her güzel manadan [açıkladık].
فَجُمْلَةُ وَلَقَدْ صَرَّفْنا مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ مُشَارِكَةٌ لَهَا فِي حُكْمِهَا الْمُتَقَدِّمِ بَيَانُهُ زِيَادَةً فِي الِامْتِنَانِ وَالتَّعْجِيزِ.
{ وَلَقَدْ صَرَّفْنا } cümlesi, minneti/lütfu ve aciz bırakmayı artırmak amacıyla, daha önce açıklaması geçen hükmünde ortak olarak { قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ } cümlesine matuftur.
وَتَأْكِيدُهَا بِلَامِ الْقَسَمِ وَحَرْفِ التَّحْقِيقِ لِرَدِّ أَفْكَارِ الْمُشْرِكِينَ أَنَّهُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، فَمَوْرِدُ التَّأْكِيد هُوَ فعل صَرَّفْنا الدَّالِّ عَلَى أَنَّهُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ.
Yemin lâmı ve tahkik harfiyle pekiştirilmesi, onun Allah katından olduğuna dair müşriklerin fikirlerini reddetmek içindir; dolayısıyla pekiştirmenin asıl yöneldiği yer, onun Allah katından olduğuna delalet eden { صَرَّفْنا } fiilidir.
وَالتَّصْرِيفُ تَقَدَّمَ آنِفًا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدْ صَرَّفْنا فِي هذَا الْقُرْآنِ لِيَذَّكَّرُوا [الْإِسْرَاء: ٤١] .
Tasrîf (farklı şekillerde açıklama), az önce { وَلَقَدْ صَرَّفْنا فِي هذَا الْقُرْآنِ لِيَذَّكَّرُوا } [İsrâ: 41] buyruğunda geçmişti.
وَزِيدَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَيْدُ لِلنَّاسِ دُونَ الْآيَةِ السَّابِقَةِ لِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ وَارِدَةٌ فِي مَقَامِ التَّحَدِّي وَالْإِعْجَازِ، فَكَانَ النَّاسُ مَقْصُودِينَ بِهِ قَصْدًا أَصْلِيًّا مُؤْمِنُهُمْ وَكَافِرُهُمْ بِخِلَافِ الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ فَإِنَّهَا فِي مَقَامِ تَوْبِيخِ الْمُشْرِكِينَ خَاصَّةً فَكَانُوا مَعْلُومِينَ كَمَا تَقَدَّمَ.
Önceki ayette olmayıp bu ayette { لِلنَّاسِ } (insanlar için) kaydının eklenmesi, bu ayetin meydan okuma ve icaz makamında gelmiş olmasındandır. Dolayısıyla önceki ayetin aksine müminiyle kâfiriyle insanlar asıl olarak kastedilmişlerdir; önceki ayet ise özellikle müşrikleri azarlama makamında olduğu için onlar daha önce geçtiği üzere zaten bilinmekteydiler.
وَوَجْهُ تَقْدِيمِ أَحَدِ الْمُتَعَلِّقَيْنِ بِفِعْلِ صَرَّفْنا عَلَى الْآخَرِ: أَنَّ ذِكْرَ النَّاسِ أَهَمُّ فِي هَذَا الْمَقَامِ لِأَجْلِ كَوْنِ الْكَلَامِ مَسُوقًا لِتَحَدِّيهِمْ وَالْحُجَّةِ عَلَيْهِمْ، وَإِنْ كَانَ
{ صَرَّفْنا } fiiline taalluk eden iki unsurdan birinin diğerine takdim edilmesinin (önce getirilmesinin) gerekçesi: Sözün onlara meydan okumak ve aleyhlerine delil getirmek üzere sevk edilmiş olması sebebiyle bu makamda insanların zikredilmesinin daha önemli olmasıdır; gerçi
ذِكْرُ الْقُرْآنِ أَهَمَّ بِالْأَصَالَةِ إِلَّا أَنَّ الِاعْتِبَارَاتِ الطَّارِئَةَ تُقَدَّمُ فِي الْكَلَامِ الْبَلِيغِ عَلَى الاعتبارات الْأَصْلِيَّة، أَن الِاعْتِبَارَاتِ الْأَصْلِيَّةِ لِتَقَرُّرِهَا فِي النُّفُوسِ تَصِيرُ مُتَعَارَفَةً فَتَكُونُ الِاعْتِبَارَاتُ الطَّارِئَةُ أَعَزَّ مَنَالًا. وَمِنْ هَذَا بَابُ تَخْرِيجِ الْكَلَامِ عَلَى خِلَافِ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ. وَالْأَظْهَرُ كَوْنُ التَّعْرِيفِ فِي النَّاسِ لِلْعُمُومِ كَمَا يَقْتَضِيهِ قَوْلُهُ: فَأَبى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُوراً.
Kur'an'ın zikri aslen daha önemli olsa da, beliğ kelamda arızi (ikincil) itibarlar asıl itibarlara takdim edilir; zira asıl itibarlar zihinlerde yerleştiği için bilindik hâle gelir, arızi itibarlar ise daha az rastlanır olur. Kelamın zahirin gereğinin hilafına çıkarılması (tahrîcu'l-kelâm alâ hilâfi muktaza'z-zâhir) babı da bundandır. { فَأَبى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُوراً } buyruğunun gerektirdiği üzere 'en-nâs' (النَّاسِ) kelimesindeki belirlilik takısının umum (genellik) için olması daha açıktır.
وَذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مُتَعَلِّقَ التَّصْرِيفِ بِقَوْلِهِ: مِنْ كُلِّ مَثَلٍ بِخِلَافِ الْآيَةِ السَّابِقَةِ، لِأَنَّ ذِكْرَ ذَلِكَ أَدْخَلُ فِي الْإِعْجَازِ، فَإِنَّ كَثْرَةَ أَغْرَاضِ الْكَلَامِ أَشَدُّ تَعْجِيزًا لِمَنْ يَرُومُ مُعَارَضَتَهُ عَنْ أَنْ يَأْتِيَ بِمِثْلِهِ، إِذْ قَدْ يَقْدِرُ بَلِيغٌ مِنَ الْبُلَغَاءِ عَلَى غَرَضٍ مِنَ الْأَغْرَاضِ وَلَا يَقْدِرُ عَلَى غَرَضٍ آخَرَ، فَعَجْزُهُمْ عَنْ مُعَارَضَةِ سُورَةٍ مِنَ الْقُرْآنِ مَعَ كَثْرَةِ أَغْرَاضِهِ عَجْزٌ بَيِّنٌ مِنْ جِهَتَيْنِ، لِأَنَّهُمْ عَجَزُوا عَنِ الْإِتْيَانِ بِمِثْلِهِ وَلَوْ فِي بَعْضِ الْأَغْرَاضِ، كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٣] فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ فَإِنَّ (مِنْ) لِلتَّبْعِيضِ وَتَنْوِينُ (مَثَلٍ) لِلتَّعْظِيمِ
Bu ayette önceki ayetin aksine { مِنْ كُلِّ مَثَلٍ } buyruğuyla tasrîfin müteallakı zikredilmiştir; çünkü bunu zikretmek icaza daha uygundur. Zira sözün gayelerinin/amaçlarının çokluğu, ona karşı koyup bir benzerini getirmek isteyen kimseyi daha çok aciz bırakır; çünkü beliğlerden biri bir gayede başarılı olabilirken başka bir gayede başarılı olamayabilir. Dolayısıyla Kur'an'ın gayelerinin çokluğuna rağmen onun bir suresine dahi nazire yapmaktan aciz kalmaları iki yönden apaçık bir acziyettir; çünkü Bakara Suresi'ndeki { فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ } [23] buyruğunun işaret ettiği üzere bazı gayelerde dahi onun benzerini getirmekten aciz kalmışlardır. Zira (مِنْ) teb'îz (kısmilik) içindir, (مَثَلٍ) kelimesinin tenvini ise ta'zîm
وَالتَّشْرِيفِ، أَيْ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ شَرِيفٍ. وَالْمُرَادُ: شَرَفُهُ فِي الْمَقْصُودِ مِنَ التَّمْثِيلِ.
ve teşrif içindir; yani her şerefli meselden [açıkladık]. Kastedilen ise mesel getirmedeki maksadın şerefidir.
وَ (مِنْ) فِي قَوْلِهِ: مِنْ كُلِّ مَثَلٍ. لِلتَّبْعِيضِ، وَ (كُلِّ) تُفِيدُ الْعُمُومَ، فَالْقُرْآنُ مُشْتَمِلٌ عَلَى أَبْعَاضٍ مِنْ جَمِيعِ أَنْوَاعِ الْمَثَلِ.
{ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ } ifadesindeki (مِنْ) teb'îz (kısmilik) içindir, (كُلِّ) ise umum bildirir; dolayısıyla Kur'an, bütün mesel türlerinden kısımlar içermektedir.
وَحذف مفعول فَأَبى لِلْقَرِينَةِ، أَيْ أَبَى الْعَمَلَ بِهِ.
Karineden dolayı { فَأَبى } fiilinin mefulü hazfedilmiştir; yani onunla amel etmekten kaçındı.
وَفِي قَوْلِهِ: إِلَّا كُفُوراً تَأْكِيدُ الشَّيْءِ بِمَا يُشْبِهُ ضِدَّهُ، أَيْ تَأْكِيدٌ فِي صُورَةِ النَّقْصِ، لِمَا فِيهِ مِنَ الْإِطْمَاعِ بِأَنْ إِبَايَتَهُمْ غَيْرُ مُطَّرِدَةٍ، ثُمَّ يَأْتِي الْمُسْتَثْنَى مُؤَكِّدًا لِمَعْنَى الْمُسْتَثْنَى مِنْهُ، إِذِ الْكُفُورُ أَخَصُّ مِنَ الْمَفْعُولِ الَّذِي حُذِفَ لِلْقَرِينَةِ. وَهُوَ اسْتثِْنَاء مفرغ لِمَا فِي فعل فَأَبى مِنْ مَعْنَى النَّفْيِ الَّذِي هُوَ شَرْطُ الِاسْتِثْنَاءِ الْمُفَرَّغِ لِأَنَّ الْمَدَارَ عَلَى مَعْنَى النَّفْيِ، مِثْلَ الِاسْتِثْنَاءِ مِنَ الِاسْتِفْهَامِ الْمُسْتَعْمَلِ فِي النَّفْيِ كَقَوْلِهِ: هَلْ كُنْتُ إِلَّا بَشَراً رَسُولًا [الْإِسْرَاء:
{ إِلَّا كُفُوراً } ifadesinde bir şeyi zıddına benzer bir şeyle teyit etme (te'kîdü'ş-şey' bimâ yüşbihu zıddeh), yani noksanlık suretinde teyit vardır; zira onların kaçınmalarının süreklilik arz etmediği beklentisini uyandırır, ardından müstesna, müstesna minh'in manasını tekit edici olarak gelir; çünkü küfür, karine sebebiyle hazfedilen mefulden daha özeldir. Bu bir istisnâ-i müferrağdır; zira { فَأَبى } fiilinde, istisnâ-i müferrağın şartı olan nefy manası vardır; çünkü ölçü nefy manasıdır, tıpkı nefiyde kullanılan istifhamdan yapılan istisna gibi; nitekim { هَلْ كُنْتُ إِلَّا بَشَراً رَسُولًا } [İsrâ:
٩٣] .
93] buyruğunda olduğu gibidir.
وَالْكُفُورُ- بِضَم الْكَاف- المجحود، أَيْ جَحَدُوا بِمَا فِي الْقُرْآنِ مِنْ هدى وعاندوا.
Kef harfinin zammesiyle kufûr (كُفُور), inkâr edilen şeydir; yani Kur'an'daki hidayeti inkâr ettiler ve inatlaştılar.
[سُورَة الْإِسْرَاء (١٧) : الْآيَات ٩٠ إِلَى ٩٣]
[İsrâ Suresi (17), Ayet 90-93]
وَقالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً (٩٠) أَوْ تَكُونَ لَكَ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَعِنَبٍ فَتُفَجِّرَ الْأَنْهارَ خِلالَها تَفْجِيراً (٩١) أَوْ تُسْقِطَ السَّماءَ كَما زَعَمْتَ عَلَيْنا كِسَفاً أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ قَبِيلاً (٩٢) أَوْ يَكُونَ لَكَ بَيْتٌ مِنْ زُخْرُفٍ أَوْ تَرْقى فِي السَّماءِ وَلَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِيِّكَ حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَيْنا كِتاباً نَقْرَؤُهُ قُلْ سُبْحانَ رَبِّي هَلْ كُنْتُ إِلاَّ بَشَراً رَسُولاً (٩٣)
{ وَقالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً (٩٠) أَوْ تَكُونَ لَكَ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَعِنَبٍ فَتُفَجِّرَ الْأَنْهارَ خِلالَها تَفْجِيراً (٩١) أَوْ تُسْقِطَ السَّماءَ كَما زَعَمْتَ عَلَيْنا كِسَفاً أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ قَبِيلاً (٩٢) أَوْ يَكُونَ لَكَ بَيْتٌ مِنْ زُخْرُفٍ أَوْ تَرْقى فِي السَّماءِ وَلَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِيِّكَ حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَيْنا كِتاباً نَقْرَؤُهُ قُلْ سُبْحانَ رَبِّي هَلْ كُنْتُ إِلاَّ بَشَراً رَسُولاً (٩٣) } “Dediler ki: 'Bizim için yerden bir pınar fışkırtmadıkça sana asla inanmayacağız. Yahut senin hurmalardan ve üzümlerden bir bahçen olup aralarından şarıl şarıl ırmaklar akıtmadıkça; yahut iddia ettiğin gibi göğü parça parça üzerimize düşürmedikçe veya Allah'ı ve melekleri karşımıza getirmedikçe; yahut altından bir evin olmadıkça ya da göğe yükselmedikçe —ki oradan okuyacağımız bir kitap indirmedikçe senin yükselişine de asla inanmayız— [sana inanmayacağız].' De ki: 'Rabbimi tenzih ederim! Ben sadece elçi olan bir beşer değil miyim?'”
عَطَفَ جُمْلَةَ وَقالُوا عَلَى جُمْلَةِ فَأَبى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُوراً [الْإِسْرَاء: ٨٩] ، أَي كفرُوا بِالْقُرْآنِ وطالبوا بمعجزات أُخْرَى.
{ وَقالُوا } cümlesini { فَأَبى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُوراً } [İsrâ: 89] cümlesine atfetmiştir; yani Kur'an'ı inkâr ettiler ve başka mucizeler talep ettiler.
وَضمير الْجمع عَائِد إِلَى أَكثر النَّاس الَّذِينَ أَبَوْا إِلَّا كُفُورًا، بِاعْتِبَارِ صُدُورِ هَذَا الْقَوْلِ بَيْنَهُمْ وَهُمْ رَاضُونَ بِهِ وَمُتَمَالِئُونَ عَلَيْهِ مَتَى عَلِمُوهُ، فَلَا يَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ كُلَّهُ بَلْ يَكُونُ بَعْضُهُمْ قَائِلًا جَمِيعَهُ أَوْ بَعْضُهُمْ قَائِلًا بَعْضَهُ.
Çoğul zamiri, bu sözün aralarında söylenmesi ve bunu öğrendiklerinde buna razı olup üzerinde birleşmeleri itibariyle inkârdan başkasına yanaşmayan insanların çoğuna dönmektedir. Dolayısıyla her birinin bu sözün tamamını söylemiş olması gerekmez; aksine bazısı tamamını, bazısı da bir kısmını söylemiş olabilir.
وَلَمَّا اشْتَمَلَ قَوْلُهُمْ عَلَى ضَمَائِرِ الْخِطَابِ تَعَيَّنَ أَنَّ بَعْضَهُمْ خَاطَبَ بِهِ النَّبِيءَ ﷺ مُبَاشَرَةً إِمَّا فِي مَقَامٍ وَاحِدٍ وَإِمَّا فِي مَقَامَاتٍ. وَقَدْ ذَكَرَ ابْنُ إِسْحَاقَ: أنَّ عُتْبَةَ بْنَ رَبِيعَةَ، وَشَيْبَةَ بْنَ رَبِيعَةَ، وَأَبَا سُفْيَانَ بْنَ حَرْبٍ، وَالْأَسْوَدَ بْنَ الْمُطَّلِبِ، وَزَمَعَةَ بْنَ الْأَسْوَدِ، وَالْوَلِيدَ بْنَ الْمُغِيرَةِ، وَأَبَا جَهْلِ بْنَ هِشَامٍ، وَعَبْدَ اللَّهِ بْنَ أَبِي أُمَيَّةَ، وَأُمَيَّةَ بْنَ خَلَفٍ، وَنَاسًا
Sözleri hitap zamirlerini içerdiğinden, bazılarının gerek tek bir mecliste gerekse farklı meclislerde doğrudan Hz. Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) hitap ettiği kesinleşmektedir. İbn İshâk şöyle zikretmiştir: Utbe b. Rebîa, Şeybe b. Rebîa, Ebû Süfyân b. Harb, Esved b. el-Muttalib, Zemea b. el-Esved, Velîd b. el-Mugîre, Ebû Cehil b. Hişâm, Abdullah b. Ebî Ümeyye, Ümeyye b. Halef ve beraberlerindeki birtakım
مَعَهُمُ اجْتَمَعُوا بَعْدَ غُرُوبِ الشَّمْسِ عِنْدَ الْكَعْبَةِ وَبَعَثُوا إِلَى النَّبِيءِ ﷺ أَنْ
insanlar güneş battıktan sonra Kâbe'nin yanında toplandılar ve Hz. Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem)
يَأْتِيَهُمْ. فَأَسْرَعَ إِلَيْهِمْ حِرْصًا عَلَى هُدَاهُمْ، فَعَاتَبُوهُ عَلَى تَسْفِيهِ أَحْلَامِهِمْ وَالطَّعْنِ فِي دِينِهِمْ. وَعَرَضُوا عَلَيْهِ مَا يَشَاءُ مِنْ مَالٍ أَوْ تَسْوِيدٍ. وَأَجَابَهُمْ بِأَنَّهُ رَسُولٌ مِنَ اللَّهِ إِلَيْهِم لَا يَبْتَغِي غَيْرُ نُصْحِهِمْ، فَلَمَّا رَأَوْا مِنْهُ الثَّبَاتَ انْتَقَلُوا إِلَى طَلَبِ بَعْضِ مَا حَكَاهُ اللَّهُ عَنْهُمْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ.
kendilerine gelmesi için haber gönderdiler. O da hidayete ermelerine olan düşkünlüğü sebebiyle hemen yanlarına gitti. Onlar akıllarını beyinsizlik saydığı ve dinlerini ayıpladığı için onu kınadılar. Ona mal veya reislikten dilediğini teklif ettiler. O ise kendilerine sadece nasihat etmek isteyen, Allah'tan bir elçi olduğunu söyleyerek cevap verdi. Ondaki sebatı görünce, Allah'ın bu ayette onlardan naklettiği bazı şeyleri talep etmeye geçtiler.
وَرُوِي أَنَّ الَّذِي سَأَلَ مَا حُكِيَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: أَوْ تَرْقى فِي السَّماءِ إِلَى آخِرِهِ، هُوَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي أُمَيَّةَ الْمَخْزُومِيُّ.
Allah Teâlâ'nın { أَوْ تَرْقى فِي السَّماءِ } buyruğundan ayetin sonuna kadar nakledilen şeyleri isteyen kişinin Abdullah b. Ebî Ümeyye el-Mahzûmî olduğu rivayet edilmiştir.
وَحَكَى اللَّهُ امْتِنَاعَهُمْ عَنِ الْإِيمَانِ بِحرف (لن) لمفيد لِلتَّأْيِيدِ لِأَنَّهُمْ كَذَلِكَ قَالُوهُ.
Allah onların imandan kaçınmalarını süreklilik/kesinlik bildiren { لَنْ } edatıyla nakletmiştir; çünkü onlar bu şekilde söylemişlerdi.