رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِما فِي نُفُوسِكُمْ إِنْ تَكُونُوا صالِحِينَ فَإِنَّهُ كانَ لِلْأَوَّابِينَ غَفُوراً (٢٥)
{ رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِما فِي نُفُوسِكُمْ إِنْ تَكُونُوا صالِحِينَ فَإِنَّهُ كانَ لِلْأَوَّابِينَ غَفُوراً } “Rabbiniz içinizde olanı en iyi bilendir. Eğer siz salih kimseler olursanız, şüphesiz O da çokça tevbe edip kendine dönenleri bağışlayıcıdır. (25)”
تَذْيِيلٌ لِآيَةِ الْأَمْرِ بِالْإِحْسَانِ بِالْوَالِدَيْنِ وَمَا فَصَلَ بِهِ، وَمَا يَقْتَضِيهِ الْأَمْرُ مِنَ اخْتِلَافِ أَحْوَالِ الْمَأْمُورِينَ بِهَذَا الْأَمْرِ قَبْلَ وُرُودِهِ بَيْنَ مُوَافِقٍ لِمُقْتَضَاهُ وَمُفْرِطٍ فِيهِ، وَمِنَ اخْتِلَافِ أَحْوَالِهِمْ بَعْدَ وُرُودِهِ مِنْ مُحَافِظٍ عَلَى الِامْتِثَالِ، وَمُقَصِّرٍ عَنْ قَصْدٍ أَوْ عَنْ بَادِرَةِ غَفْلَةٍ.
[Bu ayet], anne babaya iyilik etmeyi emreden ve bunu detaylandıran ayetin ve bu emrin gelmesinden önce muhatapların durumlarının emrin gereğine uyanlar ile onda kusur edip aşırıya kaçanlar arasında farklılık göstermesinin; emrin gelmesinden sonra da emre uymayı titizlikle sürdürenler ile kasten yahut ani bir gafletle kusur işleyenler arasındaki durum farklılıklarının bir tezyilidir (tamamlayıcı neticesidir).
وَلَمَّا كَانَ مَا ذُكِرَ فِي تَضَاعِيفِ ذَلِكَ وَمَا يَقْتَضِيهِ يَعْتَمِدُ خُلُوصَ النِّيَّةِ لِيَجْرِيَ الْعَمَلُ
Bu hususun aralarında zikredilen ve gerektirdiği şeyler, amelin gerçekleşmesi için niyetin ihlasına dayandığından...
عَلَى ذَلِكَ الْخُلُوصِ كَامِلًا لَا تَكَلُّفَ فِيهِ وَلَا تَكَاسُلَ، فَلِذَلِكَ ذَيَّلَهُ بِأَنَّهُ الْمُطَّلِعُ عَلَى النُّفُوسِ وَالنَّوَايَا، فَوَعَدَ الْوَلَدَ بِالْمَغْفِرَةِ لَهُ إِنْ هُوَ أَدَّى مَا أَمَرَهُ اللَّهُ بِهِ لِوَالِدَيْهِ وَافِيًا كَامِلًا. وَهُوَ مِمَّا يَشْمَلُهُ الصَّلَاحُ فِي قَوْلِهِ: إِنْ تَكُونُوا صالِحِينَ أَيْ مُمْتَثِلِينَ لِمَا أُمِرْتُمْ بِهِ. وَغُيِّرَ أُسْلُوبُ الضَّمِيرِ فَعَادَ إِلَى ضَمِيرِ جَمْعِ الْمُخَاطَبِينَ لِأَنَّ هَذَا يَشْتَرِكُ فِيهِ النَّاسُ كُلُّهُمْ فَضَمِيرُ الْجَمْعِ أَنْسَبُ بِهِ.
...o ihlas üzere tam, tekellüfsüz (zorlamasız) ve tembellikten uzak bir şekilde yürümesi için, Yüce Allah ayeti nefislere ve niyetlere muttali olduğunu belirterek tezyil etmiş; evlada, anne babasına Allah'ın emrettiği şeyleri eksiksiz ve tam olarak yerine getirmesi halinde mağfiret vaat etmiştir. Bu da { إِنْ تَكُونُوا صالِحِينَ } “Eğer siz salih kimseler olursanız” yani emrolunduğunuz şeyleri yerine getirenler olursanız buyruğundaki salah (düzgünlük) kavramının kapsamına giren hususlardandır. Zamir üslubu değiştirilerek muhatap çoğul zamirine dönülmüştür; çünkü bu duruma bütün insanlar ortaktır, dolayısıyla çoğul zamiri buna daha uygundur.
وَلَمَّا شَمِلَ الصَّلَاحُ الصَّلَاحَ الْكَامِلَ وَالصَّلَاحَ الْمَشُوبَ بِالتَّقْصِيرِ ذَيَّلَهُ بِوَصْفِ الْأَوَّابِينَ الْمُفِيدِ بِعُمُومِهِ مَعْنَى الرُّجُوعِ إِلَى اللَّهِ، أَيِ الرُّجُوعِ إِلَى أَمْرِهِ وَمَا يُرْضِيهِ، فَفُهِمَ مِنَ الْكَلَامِ مَعْنَى احْتِبَاكٍ بِطَرِيقِ الْمُقَابَلَةِ. وَالتَّقْدِيرُ إِنْ تَكُونُوا صَالِحِينَ أَوَّابِينَ إِلَى اللَّهِ فَإِنَّهُ كَانَ لِلصَّالِحِينَ مُحْسِنًا وَلِلْأَوَّابِينَ غَفُورًا. وَهَذَا يَعُمُّ الْمُخَاطَبِينَ وَغَيْرَهُمْ، وَبِهَذَا الْعُمُومِ كَانَ تَذْيِيلًا.
Salah (iyilik) hem kamil salahı hem de kusurla karışık salahı kapsadığından, ayeti genel anlamıyla Allah'a dönüş, yani O'nun emrine ve razı olduğu şeye dönüş manasını ifade eden evvâbîn (çokça yönelenler) vasfıyla tezyil etmiştir. Böylece sözden mukabele yoluyla bir ihtibâk sanatı anlaşılmaktadır. Takdiri ise şöyledir: "Eğer siz salih ve Allah'a yönelen kimseler olursanız, şüphesiz O da salihlere ihsan edici, çokça yönelenleri de bağışlayıcıdır." Bu [ifade] muhatapları ve başkalarını da kapsar ve bu umumiliği sebebiyle bir tezyil olmuştur.
وَهَذَا الْأَوْبُ يَكُونُ مُطَّرِدًا، وَيَكُونُ مُعَرَّضًا لِلتَّقْصِيرِ وَالتَّفْرِيطِ، فَيَقْتَضِي طَلَبَ الْإِقْلَاعِ عَمَّا يَخْرِمُهُ بِالرُّجُوعِ إِلَى الْحَالَةِ الْمُرْضِيَةِ، وَكُلُّ ذَلِكَ أَوب وَصَاحبه آئب، فَصِيغَ لَهُ مِثَالُ الْمُبَالَغَةِ (أَوَّابٌ) لِصُلُوحِيَّةِ الْمُبَالَغَةِ لِقُوَّةِ كَيْفِيَّةِ الْوَصْفِ وَقُوَّةِ كميته. فالملازم للامتثال فِي سَائِرِ الْأَحْوَالِ الْمُرَاقِبُ لِنَفْسِهِ أَوَّابٌ لِشِدَّةِ مُحَافَظَتِهِ عَلَى الْأَوْبَةِ إِلَى اللَّهِ، والمغلوب بالتفريط يؤوب كُلَّمَا رَاجَعَ نَفْسَهُ وَذَكَرَ رَبَّهُ، فَهُوَ أَوَّابٌ لِكَثْرَةِ رُجُوعِهِ إِلَى أَمْرِ رَبِّهِ، وَكُلٌّ مِنَ الصَّالِحِينَ.
Bu evb (dönüş) kimi zaman kesintisiz olur, kimi zaman da kusur ve ihmale maruz kalır; dolayısıyla onu bozan şeyden razı olunan duruma dönerek vazgeçmeyi gerektirir. Bütün bunlar birer evbdir ve bunu yapan da âibdir (dönendir). Bu sebeple mübalağa sigası niteliğin kuvvetine ve niceliğin çokluğuna elverişli olduğundan onun için mübalağa kalıbı olan Evvâb (أَوَّابٌ) şeklinde getirilmiştir. Her durumda emre uymaya devam eden ve nefsini murakabe eden kimse, Allah'a yönelmeyi titizlikle koruduğu için evvâbdır; ihmale yenik düşen kimse ise nefsini hesaba çekip Rabbini hatırladıkça geri döner, dolayısıyla o da Rabbinin emrine çokça döndüğü için evvâbdır ve her ikisi de salihlerdendir.
وَفِي قَوْلِهِ: رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِما فِي نُفُوسِكُمْ مَا يَشْمَلُ جَمِيعَ أَحْوَالِ النُّفُوسِ وَخَاصَّةً حَالَةَ التَّفْرِيطِ وَبَوَادِرَ الْمُخَالَفَةِ. وَهَذَا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى بِخَلْقِهِ.
{ رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِما فِي نُفُوسِكُمْ } “Rabbiniz içinizde olanı en iyi bilendir” buyruğunda, nefislerin bütün hallerini, bilhassa ihmal durumunu ve anlık muhalefetleri kapsayan bir anlam vardır. Bu da Yüce Allah'ın kullarına olan merhametindendir.
وَقَدْ جَمَعَتْ هَذِهِ الْآيَةُ مَعَ إِيجَازِهَا تَيْسِيرًا بَعْدَ تَعْسِيرٍ مَشُوبًا بِتَضْيِيقٍ وَتَحْذِيرٍ لِيَكُونَ الْمُسْلِمُ عَلَى نَفْسِهِ رَقِيبًا
Bu ayet, vecizliğiyle birlikte, müslümanın kendi nefsi üzerinde bir murakıp olması için, daraltma ve uyarıyla karışık bir zorluğun ardından kolaylaştırmayı bir araya getirmiştir.
[٢٦، ٢٧]
[26, 27]
[سُورَة الْإِسْرَاء (١٧) : الْآيَات ٢٦ الى ٢٧]
[İsrâ Suresi (17), Ayet 26-27]
وَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَلا تُبَذِّرْ تَبْذِيراً (٢٦) إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كانُوا إِخْوانَ الشَّياطِينِ وَكانَ الشَّيْطانُ لِرَبِّهِ كَفُوراً (٢٧)
{ وَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَلا تُبَذِّرْ تَبْذِيراً (٢٦) إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كانُوا إِخْوانَ الشَّياطِينِ وَكانَ الشَّيْطانُ لِرَبِّهِ كَفُوراً (٢٧) } “Akrabaya, yoksula ve yolda kalmışa hakkını ver; fakat saçıp savurma. Çünkü saçıp savuranlar şeytanların kardeşleridir. Şeytan ise Rabbine karşı çok nankördür. (26-27)”
وَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ.
{ وَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ } “Akrabaya, yoksula ve yolda kalmışa hakkını ver.”
الْقَرَابَةُ كُلُّهَا مُتَشَعِّبَةٌ عَنِ الْأُبُوَّةِ فَلَا جَرَمَ انْتَقَلَ مِنَ الْكَلَامِ عَلَى حُقُوقِ الْأَبَوَيْنِ إِلَى الْكَلَامِ عَلَى حُقُوقِ الْقَرَابَةِ.
Bütün akrabalıklar anne babalıktan dallanıp budaklandığı için, anne babanın haklarından akrabalık haklarına geçilmiştir.
وَلِلْقَرَابَةِ حَقَّانِ: حُقُّ الصِّلَةِ، وَحَقُّ الْمُوَاسَاةِ. وَقَدْ جَمَعَهُمَا جِنْسُ الْحَقِّ فِي قَوْلِهِ حَقَّهُ. وَالْحَوَالَةُ فِيهِ على مَا هُوَ مَعْرُوفٌ وَعَلَى أَدِلَّةٍ أُخْرَى.
Akrabalığın iki hakkı vardır: Sıla (bağ kurma) hakkı ve muvasat (maddi ve manevi destek olma) hakkı. { حَقَّهُ } “hakkını” ifadesindeki hak cinsi bu ikisini bir araya getirmiştir. Bu husustaki havale ise bilinen örfe ve diğer delillere yapılmıştır.
وَالْخِطَابُ لِغَيْرِ مُعَيَّنٍ مِثْلِ قَوْلِهِ: إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ [الْإِسْرَاء: ٢٣] .
Buradaki hitap, [el-İsrâ: 23] { إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ } “Onlardan biri veya her ikisi senin yanında yaşlılığa ulaşırsa” buyruğunda olduğu gibi gayrimuayyendir (belirli bir şahsa yönelik değildir).
وَالْعُدُولُ عَنِ الْخِطَابِ بِالْجَمْعِ فِي قَوْلِهِ: رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِما فِي نُفُوسِكُمْ إِنْ تَكُونُوا صالِحِينَ [الْإِسْرَاء: ٢٥] الْآيَةَ إِلَى الْخِطَابِ بِالْإِفْرَادِ بِقَوْلِهِ: وَآتِ ذَا الْقُرْبى تَفَنُّنٌ لِتَجَنُّبِ كَرَاهَةِ إِعَادَةِ الصِّيغَةِ الْوَاحِدَةِ عِدَّةَ مَرَّاتٍ، وَالْمُخَاطَبُ غَيْرُ مُعَيَّنٍ فَهُوَ فِي مَعْنَى الْجَمْعِ. وَالْجُمْلَةُ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ [الْإِسْرَاء: ٢٣] لِأَنَّهَا مِنْ جُمْلَةِ مَا قَضَى اللَّهُ بِهِ.
[el-İsrâ: 25] { رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِما فِي نُفُوسِكُمْ إِنْ تَكُونُوا صالِحِينَ } “Rabbiniz içinizde olanı en iyi bilendir. Eğer siz salih kimseler olursanız...” ayetindeki çoğul hitaptan { وَآتِ ذَا الْقُرْبى } “Akrabaya hakkını ver” buyruğundaki tekil hitaba geçilmesi, aynı sigayı defalarca tekrarlamanın doğuracağı ağırlıktan sakınmak için yapılan bir edebî üslup değişikliğidir (tefennün); hitap edilen belirli biri olmadığı için de çoğul anlamındadır. Bu cümle, [el-İsrâ: 23] { أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ } “Yalnız O'na ibadet edin” cümlesine matuftur; çünkü bu da Allah'ın hükmettiği hususlardandır.
وَالْإِيتَاءُ: الْإِعْطَاءُ. وَهُوَ حَقِيقَةٌ فِي إِعْطَاءِ الْأَشْيَاءِ، وَمَجَازٌ شَائِع فِي التَّمْكِين مِنَ الْأُمُورِ الْمَعْنَوِيَّةِ كَحُسْنِ الْمُعَامَلَةِ وَالنُّصْرَةِ. وَمِنْهُ
Îtâ (إِيتَاء), vermek (i'tâ) demektir. Bu kelime maddi şeylerin verilmesinde hakikat, güzel muamele ve yardım gibi manevi hususlarda imkan tanımada ise yaygın bir mecazdır. Nitekim...
قَول النبيء ﷺ: «وَرَجُلٌ آتَاهُ اللَّهُ الْحِكْمَةَ فَهُوَ يَقْضِي بِهَا»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu hadisi de bu kabildendir: “...ve Allah'ın kendisine hikmet verdiği, onunla hükmeden bir adam...”
الْحَدِيثَ.
Hadis [böyle devam eder].
وَإِطْلَاقُ الْإِيتَاءِ هَنَا صَالِحٌ لِلْمَعْنَيَيْنِ كَمَا هِيَ طَرِيقَةُ الْقُرْآنِ فِي تَوْفِيرِ الْمَعَانِي وَإِيجَازِ الْأَلْفَاظِ.
Burada îtâ lafzının mutlak kullanımı, Kur'an'ın lafızları veciz tutup anlamları zenginleştirme yönteminde olduğu gibi, her iki anlama da elverişlidir.
وَقَدْ بَيَّنَتْ أَدِلَّةٌ شَرْعِيَّةٌ حُقُوقَ ذِي الْقُرْبَى وَمَرَاتِبَهَا: مِنْ وَاجِبَةٍ مِثْلِ بَعْضِ النَّفَقَةِ عَلَى بَعْضِ الْقَرَابَةِ مُبَيَّنَةٍ شُرُوطَهَا عِنْدَ الْفُقَهَاءِ، وَمِنْ غَيْرِ وَاجِبَةٍ مِثْلِ الْإِحْسَانِ.
Şer'î deliller akrabanın haklarını ve derecelerini açıklamıştır: Fukaha nezdinde şartları açıklanmış olan bazı akrabaların bazı nafakaları gibi vacip olanlar ve ihsan (gönüllü iyilik) gibi vacip olmayanlar.
وَلَيْسَ لِهَاتِهِ تَعَلُّقٌ بِحُقُوقِ قرَابَة النبيء ﷺ لِأَنَّ حُقُوقَهُمْ فِي الْمَالِ تَقَرَّرَتْ بَعْدَ الْهِجْرَةِ لَمَّا فُرِضَتِ الزَّكَاةُ وَشُرِعَتِ الْمَغَانِمُ وَالْأَفْيَاءُ وَقِسْمَتُهَا. وَلِذَلِكَ حَمَلَ جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ هَذِهِ الْآيَةَ عَلَى حُقُوقِ قَرَابَةِ
Bunun Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in akrabalarının haklarıyla bir ilgisi yoktur; çünkü onların maldaki hakları hicretten sonra, zekat farz kılınıp ganimetler, feyler ve bunların taksimi meşru kılındığında belirlenmiştir. Bu sebeple ulemanın cumhuru bu ayeti...
النَّسَبِ بَيْنَ النَّاسِ. وَعَنْ عَلِيٍّ زَيْنِ الْعَابِدِينَ أَنَّهَا تَشْمَلُ قرَابَة النبيء ﷺ.
...insanlar arasındaki nesep akrabalığının haklarına hamletmiştir. Ali Zeynelâbidîn'den ise bunun Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in akrabalarını da kapsadığı rivayet edilmiştir.
وَالتَّعْرِيفُ فِي الْقُرْبى تَعْرِيفُ الْجِنْسِ، أَيِ الْقُرْبَى مِنْكَ، وَهُوَ الَّذِي يُعَبَّرُ عَنْهُ بِأَنَّ (أَلْ) عِوَضٌ عَنِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ. وَبِمُنَاسَبَةِ ذِكْرِ إِيتَاءِ ذِي الْقُرْبَى عُطِفَ عَلَيْهِ مَنْ يُمَاثِلُهُ فِي اسْتِحْقَاقِ الْمُوَاسَاةِ.
{ الْقُرْبى } kelimesindeki belirlilik takısı cins belirtecidir, yani "senin akraban" demektir; bu da (el-) takısının muzafun ileyhin yerini tutması şeklinde ifade edilir. Akrabaya hakkını vermenin zikredilmesi münasebetiyle, yardımlaşma ve dayanışmayı hak etme konusunda ona benzeyen kimseler de ona atfedilmiştir.
وَحَقُّ الْمِسْكِينِ هُوَ الصَّدَقَةُ. قَالَ تَعَالَى: وَلا تَحَاضُّونَ عَلى طَعامِ الْمِسْكِينِ [الْفجْر: ١٨] وَقَوْلُهُ: أَوْ إِطْعامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ يَتِيماً ذَا مَقْرَبَةٍ أَوْ مِسْكِيناً ذَا مَتْرَبَةٍ [الْبَلَد: ١٤- ١٦] . وَقَدْ بَيَّنَتْ آيَاتٌ وَأَحَادِيثُ كَثِيرَةٌ حُقُوقَ الْمَسَاكِينِ وَأَعْظَمُهَا آيَةُ الزَّكَاةِ وَمَرَاتِبَ الصَّدَقَاتِ الْوَاجِبَةِ وَغَيْرَهَا.
Yoksulun (miskin) hakkı ise sadakadır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: [el-Fecr: 18] { وَلا تَحَاضُّونَ عَلى طَعامِ الْمِسْكِينِ } “Yoksulu doyurmaya birbirinizi teşvik etmiyorsunuz” ve [el-Beled: 14-16] { أَوْ إِطْعامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ يَتِيماً ذَا مَقْرَبَةٍ أَوْ مِسْكِيناً ذَا مَتْرَبَةٍ } “Yahut açlık gününde yakını olan bir yetimi ya da toprağa serilmiş bir yoksulu doyurmaktır.” Birçok ayet ve hadis yoksulların haklarını açıklamıştır; bunların en büyüğü de zekat ayeti ile vacip olan ve olmayan sadakaların dereceleridir.
وَابْنَ السَّبِيلِ هُوَ الْمُسَافِرُ يَمُرُّ بِحَيٍّ مِنَ الْأَحْيَاءِ، فَلَهُ عَلَى الْحَيِّ الَّذِي يَمُرُّ بِهِ حَقُّ ضِيَافَتِهِ.
İbnü's-sebîl (yolda kalmış) ise bir kabileye veya yerleşim yerine uğrayan yolcudur; uğradığı o yer halkı üzerinde misafirlik hakkı vardır.
وَحُقُوق الأضياف
Misafir hakları,
جَاءَت فِي كَلَام النبيء ﷺ كَقَوْلِهِ: «مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَليُكرم ضَيفه جايزته يَوْمٌ وَلَيْلَةٌ»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kelamında yer almıştır; nitekim şöyle buyurmuştur: “Kim Allah'a ve ahiret gününe inanıyorsa misafirine ikram etsin; onun [özel ağırlanma] caizesi bir gün ve bir gecedir.”
. وَكَانَتْ ضِيَافَةُ ابْنِ السَّبِيلِ مِنْ أُصُولِ الْحَنِيفِيَّةِ مِمَّا سَنَّهُ إِبْرَاهِيمُ- ﵇ قَالَ الْحَرِيرِيُّ: «وَحُرْمَةُ الشَّيْخِ الَّذِي سَنَّ الْقِرَى» .
Yolda kalmışa ziyafet vermek (misafir etmek), İbrahim aleyhisselâm'ın vazettiği Hanifliğin esaslarındandı. Harîrî şöyle demiştir: "Ve misafir ağırlama sünnetini koyan o pirin hürmetine..."
وَقَدْ جُعِلَ لِابْنِ السَّبِيلِ نَصِيبٌ مِنَ الزَّكَاةِ.
Yolda kalmış kimseye zekattan da bir pay ayrılmıştır.
وَقَدْ جَمَعَتْ هَذِهِ الْآيَةُ ثَلَاث وَصَايَا مِمَّا أَوْصَى اللَّهُ بِهِ بِقَوْلِهِ: وَقَضى رَبُّكَ الْآيَات [الْإِسْرَاء: ٢٣] .
Bu ayet, Allah'ın [el-İsrâ: 23] { وَقَضى رَبُّكَ } “Rabbin hükmetti ki...” buyruğuyla emrettiği şeylerden üç tavsiyeyi bir araya getirmiştir.
فَأَمَّا إِيتَاءُ ذِي الْقُرْبَى فَالْمَقْصِدُ مِنْهُ مُقَارِبٌ لِلْمَقْصِدِ مِنَ الْإِحْسَانِ لِلْوَالِدَيْنِ رَعْيًا لِاتِّحَادِ الْمَنْبَتِ الْقَرِيبِ وَشَدًّا لِآصِرَةِ الْعَشِيرَةِ الَّتِي تَتَكَوَّنُ مِنْهَا الْقَبِيلَةُ. وَفِي ذَلِكَ صَلَاحٌ عَظِيمٌ لِنِظَامِ الْقَبِيلَةِ وَأَمْنِهَا وَذَبِّهَا عَنْ حَوْزَتِهَا.
Akrabaya hakkını vermeye gelince; bundan maksat, yakın kök birliğini gözetmek ve kabilenin kendisinden oluştuğu aşiret bağını kuvvetlendirmek suretiyle anne babaya iyilik etmedeki maksada yakındır. Bunda kabilenin nizamı, güvenliği ve kendi varlık alanını savunması açısından büyük bir salah (fayda ve düzen) vardır.
وَأَمَّا إِيتَاءُ الْمِسْكِينِ فَلِمَقْصِدِ انْتِظَامِ الْمُجْتَمَعِ بِأَنْ لَا يَكُونَ مِنْ أَفْرَادِهِ مَنْ هُوَ فِي بُؤْسٍ وَشَقَاءٍ، عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الْمِسْكِين لَا يعدو أَنْ يَكُونَ مِنَ الْقَبِيلَةِ فِي الْغَالِبِ أَقْعَدَهُ الْعَجْزُ عَنِ الْعَمَلِ وَالْفَقْرُ عَنِ الْكِفَايَةِ.
Yoksula hakkını vermeye gelince; bu, fertlerinden hiçbirinin sefalet ve sıkıntı içinde kalmaması suretiyle toplumun intizamı maksadına matuftur; kaldı ki o yoksul çoğunlukla kabileden biri olup çalışmaktan acizlik ve kifayetsizlikten ötürü fakirlik onu çaresiz bırakmıştır.
وَأَمَّا إِيتَاءُ ابْنِ السَّبِيلِ فَلِإِكْمَالِ نِظَامِ الْمُجْتَمَعِ، لِأَنَّ الْمَارَّ بِهِ مِنْ غَيْرِ بَنِيهِ بِحَاجَةٍ عَظِيمَةٍ إِلَى الْإِيوَاءِ لَيْلًا لِيَقِيَهُ مِنْ عَوَادِي الْوُحُوشِ وَاللُّصُوصِ، وَإِلَى الطَّعَامِ وَالدِّفْءِ أَو التظلل وقاية مِنْ إِضْرَار الْجُوع والقر أَوِ الْحَرِّ.
Yolda kalmışa hakkını vermeye gelince; bu, toplum nizamını tamamlamak içindir; zira o toplumun mensuplarından olmayıp oradan geçen kimse, yırtıcı hayvanların ve hırsızların saldırılarından korunmak için gece barınmaya; açlık, soğuk veya sıcağın zararlarından korunmak için de yiyeceğe, ısınmaya yahut gölgelenmeye son derece muhtaçtır.
وَلا تُبَذِّرْ تَبْذِيراً إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كانُوا إِخْوانَ الشَّياطِينِ وَكانَ الشَّيْطانُ لِرَبِّهِ كَفُوراً لَمَّا ذُكِرَ الْبَذْلُ الْمَحْمُودُ وَكَانَ ضِدُّهُ مَعْرُوفًا عِنْدَ الْعَرَبِ أَعْقَبَهُ بِذِكْرِهِ لِلْمُنَاسَبَةِ.
{ وَلا تُبَذِّرْ تَبْذِيراً إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كانُوا إِخْوانَ الشَّياطِينِ وَكانَ الشَّيْطانُ لِرَبِّهِ كَفُوراً } “Saçıp savurma. Çünkü saçıp savuranlar şeytanların kardeşleridir. Şeytan ise Rabbine karşı çok nankördür.” Övgüye değer harcama zikredilip bunun zıddı da Araplar arasında bilindiği için, münasebet gereği hemen ardından bu zikredilmiştir.
وَلِأَنَّ فِي الِانْكِفَافِ عَنِ الْبَذْلِ غَيْرِ الْمَحْمُودِ الَّذِي هُوَ التَّبْذِيرُ اسْتِبْقَاءٌ لِلْمَالِ الَّذِي يَفِي بِالْبَذْلِ الْمَأْمُورِ بِهِ، فَالِانْكِفَافُ عَنْ هَذَا تَيْسِيرٌ لِذَاكَ وَعَوْنٌ عَلَيْهِ، فَهَذَا وَإِنْ كَانَ غَرَضًا مُهِمًّا مِنَ التَّشْرِيعِ الْمَسُوقِ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ قَدْ وَقَعَ مَوْقِعَ الِاسْتِطْرَادِ فِي أَثْنَاءِ الْوَصَايَا الْمُتَعَلِّقَةِ بِإِيتَاءِ الْمَالِ لِيُظْهِرَ كَوْنَهُ وَسِيلَةً لِإِيتَاءِ الْمَالِ لِمُسْتَحِقِّيهِ، وَكَوْنَهُ مَقْصُودًا بِالْوِصَايَةِ أَيْضًا لِذَاتِهِ.
Çünkü tebzîr (saçıp savurma) olan yerilmiş harcamadan el çekmekte, emredilen harcamayı karşılayacak malın elde tutulması vardır. Dolayısıyla bundan sakınmak, diğerini kolaylaştırıcı ve ona yardımcıdır. Bu husus, bu ayetlerde sevk edilen teşriin önemli bir gayesi olmakla birlikte, malı hak sahiplerine vermenin bir vesilesi olduğunu ve aynı zamanda bu tavsiyeyle bizzat kendisinin de kastedildiğini göstermek üzere mal vermeyle ilgili tavsiyelerin arasında bir istitrat (ara söz) olarak yer almıştır.
وَلِذَلِكَ سَيَعُودُ الْكَلَامُ إِلَى إِيتَاءِ الْمَالِ لِمُسْتَحِقِّيهِ بَعْدَ الْفَرَاغِ مِنَ النَّهْيِ عَنِ التَّبْذِيرِ بِقَوْلِهِ:
Bu sebeple söz, israftan nehyetme tamamlandıktan sonra malın hak sahiplerine verilmesi konusuna şu buyrukla dönecektir:
وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ الْآيَة، [الْإِسْرَاء: ٢٨] ثُمَّ يَعُودُ الْكَلَامُ إِلَى مَا يبين أَحْكَامِ التَّبْذِيرِ
[el-İsrâ: 28] { وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ } “Eğer onlardan yüz çevirmek zorunda kalırsan...” ayeti; ardından söz, tebzîrin (israfın) hükümlerini açıklayan şu buyruğa dönecektir:
بِقَوْلِهِ: وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ [الْإِسْرَاء: ٢٩] .
[el-İsrâ: 29] { وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ } “Elini boynuna asıp bağlama...”
وَلَيْسَ قَوْلُهُ: وَلا تُبَذِّرْ تَبْذِيراً مُتَعَلِّقًا بِقَوْلِهِ: وَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ إِلَخْ.. لِأَنَّ التَّبْذِيرَ لَا يُوصَفُ بِهِ بَذْلُ الْمَالِ فِي حَقِّهِ وَلَوْ كَانَ أَكْثَرَ مِنْ حَاجَةِ الْمُعْطَى (بِالْفَتْحِ) .
{ وَلا تُبَذِّرْ تَبْذِيراً } “Saçıp savurma” buyruğu, { وَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ } “Akrabaya hakkını ver...” buyruğuna taalluk etmez. Zira hakkı olan yere mal harcamak, kendisine verilenin ihtiyacından fazla olsa bile saçıp savurma (tebzîr) olarak nitelenemez.
فَجُمْلَةُ وَلا تُبَذِّرْ تَبْذِيراً مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ [الْإِسْرَاء: ٢٣] لِأَنَّهَا مِنْ جُمْلَةِ مَا قَضَى اللَّهُ بِهِ، وَهِيَ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ جُمْلَةِ وَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ الْآيَةَ وَجُمْلَةُ وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ الْآيَة [الْإِسْرَاء: ٢] ، فَتَضَمَّنَتْ هَذِهِ الْجُمْلَةُ وَصِيَّةً سَادِسَةً مِمَّا قَضَى اللَّهُ بِهِ.
Dolayısıyla { وَلا تُبَذِّرْ تَبْذِيراً } “Saçıp savurma” cümlesi, [el-İsrâ: 23] { أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ } “Yalnız O'na ibadet edin” cümlesine matuftur; çünkü bu da Allah'ın hükmettiği hususlardandır. Bu cümle, { وَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ } ayeti ile [el-İsrâ: 28] { وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ } ayeti arasında bir itiraziyyedir (ara cümledir). Böylece bu cümle, Allah'ın hükmettiği hususlardan altıncı bir tavsiyeyi içermiş olmaktadır.
وَالتَّبْذِيرُ: تَفْرِيقُ الْمَالِ فِي غَيْرِ وَجْهِهِ، وَهُوَ مُرَادِفُ الْإِسْرَافِ، فَإِنْفَاقُهُ فِي الْفَسَادِ تَبْذِيرٌ، وَلَوْ كَانَ الْمِقْدَارُ قَلِيلًا، وَإِنْفَاقُهُ فِي الْمُبَاحِ إِذَا بَلَغَ حَدَّ السَّرَفِ تَبْذِيرٌ، وَإِنْفَاقُهُ فِي وُجُوهِ الْبِرِّ وَالصَّلَاحِ لَيْسَ بِتَبْذِيرٍ. وَقَدْ قَالَ بَعْضُهُمْ لِمَنْ رَآهُ يُنْفَقُ فِي وُجُوهِ الْخَيْرِ: لَا خَيْرَ فِي السَّرَفِ، فَأَجَابَهُ الْمُنْفِقُ: لَا سَرَفَ فِي الْخَيْرِ، فَكَانَ فِيهِ مِنْ بَدِيعِ الْفَصَاحَةِ مُحْسِنُ الْعَكْسِ.
Tebzîr, malı meşru olmayan yerlere saçıp dağıtmaktır ve israf ile eş anlamlıdır. Dolayısıyla malı fesada harcamak, miktarı az bile olsa tebzîrdir. Mübah olana harcamak ise israf sınırına ulaştığında tebzîr olur; iyilik ve hayır yollarına harcamak ise tebzîr değildir. Nitekim bir kimse hayır yollarına harcama yapan birini gördüğünde ona: "İsrafta hayır yoktur" demiş; harcama yapan zat da: "Hayırdan israf olmaz" diye cevap vermiştir ki bu da bedî‘ (söz sanatları) yönünden fasihliğin aks (tersine çevirme) güzelliğindendir.
وَوَجْهُ النَّهْيِ عَنِ التَّبْذِيرِ هُوَ أَنَّ الْمَالَ جُعِلَ عِوَضًا لِاقْتِنَاءِ مَا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ الْمَرْءُ فِي حَيَاتِهِ مِنْ ضَرُورِيَّاتٍ وَحَاجِيَّاتٍ وَتَحْسِينَاتٍ. وَكَانَ نِظَامُ الْقَصْدِ فِي إِنْفَاقِهِ ضَامِنَ كِفَايَتِهِ فِي غَالِبِ الْأَحْوَالِ بِحَيْثُ إِذَا أُنْفِقَ فِي وَجْهِهِ عَلَى ذَلِكَ التَّرْتِيبِ بَيْنَ الضَّرُورِيِّ وَالْحَاجِيِّ وَالتَّحْسِينِيِّ أَمِنَ صَاحِبُهُ مِنَ إِلَخْصَاصَةِ فِيمَا هُوَ إِلَيْهِ أَشد احتياجا، فَتَجَاوز هَذَا الْحَدِّ فِيهِ يُسَمَّى تَبْذِيرًا بِالنِّسْبَةِ إِلَى أَصْحَابِ الْأَمْوَالِ ذَاتِ الْكَفَافِ، وَأَمَّا أَهْلُ الْوَفْرِ وَالثَّرْوَةِ فَلِأَنَّ ذَلِك الوفر ءات مِنْ أَبْوَابٍ اتَّسَعَتْ لِأَحَدٍ فَضَاقَتْ عَلَى آخَرَ لَا مَحَالَةَ لِأَنَّ الْأَمْوَالَ مَحْدُودَةٌ، فَذَلِكَ الْوَفْرُ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مَحْفُوظًا لِإِقَامَةِ أَوَدِ الْمُعْوِزِينَ وَأَهْلِ الْحَاجَةِ الَّذِينَ يَزْدَادُ عَدَدُهُمْ بِمِقْدَارِ وَفْرَةِ الْأَمْوَالِ الَّتِي بِأَيْدِي أَهْلِ الْوَفْرِ وَالْجِدَةِ، فَهُوَ مَرْصُودٌ لِإِقَامَةِ مَصَالِحِ الْعَائِلَةِ وَالْقَبِيلَةِ وَبِالتَّالِي مَصَالِحُ الْأُمَّةِ.
Tebzîrin yasaklanmasının gerekçesi şudur: Mal, insanın hayatında ihtiyaç duyduğu zarurî, hacî (ihtiyaç duyulan) ve tahsinî (güzelleştirici/tamamlayıcı) şeyleri elde etmek için bir bedel kılınmıştır. Harcamada iktisat (ölçülülük) nizamı, çoğunlukla onun yeterliliğini garanti eder; öyle ki mal, zarurî, hacî ve tahsinî sıralamasına göre yerli yerince harcandığında sahibi, daha çok ihtiyaç duyduğu konularda darlığa düşmekten emin olur. Bu haddi aşmak, geçimlik mala sahip olanlar açısından tebzîr olarak adlandırılır. Varlıklı ve zengin kimselere gelince; mallar sınırlı olduğu için bu zenginlik şüphesiz birine genişleyip diğerine daralan kapılardan gelmiştir. Dolayısıyla bu zenginlik, varlıklı ve zengin kimselerin elindeki malın bolluğu oranında sayıları artan yoksulların ve ihtiyaç sahiplerinin sıkıntılarını gidermek için korunmalıdır; o, ailenin, kabilenin ve netice itibarıyla ümmetin maslahatlarını ikame etmek üzere ayrılmıştır.
فَأَحْسَنُ مَا يُبْذَلُ فِيهِ وَفْرُ الْمَالِ هُوَ اكْتِسَابُ الزُّلْفَى عِنْدَ اللَّهِ، قَالَ تَعَالَى: وَجاهِدُوا بِأَمْوالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ [التَّوْبَة: ٤١] ، وَاكْتِسَابُ الْمَحْمَدَةِ بَيْنَ قَوْمِهِ. وَقَدِيمًا قَالَ الْمَثَلُ الْعَرَبِيُّ «نِعْمَ الْعَوْنُ عَلَى الْمُرُوءَةِ الْجِدَةُ» . وَقَالَ ... «اللَّهُمَّ هَبْ لِي حَمْدًا، وَهَبْ لِي مَجْدًا، فَإِنَّهُ لَا حَمْدَ إِلَّا بِفِعَالٍ، وَلَا فِعَالَ إِلَّا بِمَالٍ» .
Mal fazlasının harcanacağı en güzel yer, Allah katında yakınlık kazanmaktır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: [et-Tevbe: 41] { وَجاهِدُوا بِأَمْوالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda mallarınızla ve canlarınızla cihad edin.” [Bir diğeri de] kavmi arasında övgü kazanmaktır. Eski bir Arap atasözünde şöyle denmiştir: “Varlık, mürüvvete ne güzel bir yardımcıdır!” Ve [şöyle] denilmiştir: “Allah'ım! Bana övgü bağışla ve bana şeref bağışla; zira fiil (cömertçe eylem) olmadan övgü olmaz, mal olmadan da fiil olmaz.”
وَالْمَقْصِدُ الشَّرْعِيُّ أَنْ تَكُونَ أَمْوَالُ الْأُمَّةِ عُدَّةً لَهَا وَقُوَّةً لِابْتِنَاءِ أَسَاسِ مَجْدِهَا وَالْحِفَاظِ
Şer‘î maksat; ümmetin mallarının kendisi için bir hazırlık, şan ve şerefinin temelini inşa etmek ve konumunu korumak için bir güç olması,
عَلَى مَكَانَتِهَا حَتَّى تَكُونَ مَرْهُوبَةَ الْجَانِبِ مَرْمُوقَةً بِعَيْنِ الِاعْتِبَارِ غَيْرَ مُحْتَاجَةٍ إِلَى مَنْ قَدْ يَسْتَغِلُّ حَاجَتَهَا فَيَبْتَزُّ مَنَافِعَهَا وَيُدْخِلَهَا تَحْتَ نِيرِ سُلْطَانِهِ.
böylece heybetli, itibar gören, ihtiyacını istismar edip menfaatlerini gasp edecek ve onu kendi hâkimiyeti altına sokacak kimselere muhtaç olmayan bir konumda bulunmasıdır.
وَلِهَذَا أَضَافَ اللَّهُ تَعَالَى الْأَمْوَالَ إِلَى ضَمِيرِ الْمُخَاطَبِينَ فِي قَوْلِهِ: وَلا تُؤْتُوا السُّفَهاءَ أَمْوالَكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِياماً [النِّسَاء: ٥] وَلَمْ يَقُلْ أَمْوَالُهُمْ مَعَ أَنَّهَا أَمْوَالُ السُّفَهَاءِ، لِقَوْلِهِ بَعْدَهُ: فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوالَهُمْ [النِّسَاء: ٦] فَأَضَافَهَا إِلَيْهِمْ حِينَ صَارُوا رُشَدَاءَ.
Bundan dolayı Yüce Allah, [en-Nisâ: 5] { وَلا تُؤْتُوا السُّفَهاءَ أَمْوالَكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِياماً } “Allah'ın sizin için bir geçim kaynağı kıldığı mallarınızı aklı ermezlere vermeyin” buyruğunda malları sefihlerin malları olmasına rağmen “onların malları” demeyip muhatapların zamirine izafe etmiştir; çünkü ardından: [en-Nisâ: 6] { فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوالَهُمْ } “Eğer onların olgunlaştıklarını görürseniz, mallarını kendilerine verin” buyurarak rüşte erdiklerinde malları onlara izafe etmiştir.
وَمَا مَنَعَ السُّفَهَاءَ مِنَ التَّصَرُّفِ فِي أَمْوَالِهِمْ إِلَّا خَشْيَةَ التَّبْذِيرِ. وَلِذَلِكَ لَوْ تَصَرَّفَ السَّفِيهُ فِي شَيْءٍ مِنْ مَالِهِ تَصَرُّفَ السَّدَادِ وَالصَّلَاحِ لَمَضَى.
Sefihlerin kendi mallarında tasarruf etmelerini engelleyen şey sadece tebzîr (israf) endişesidir. Bu sebeple sefih kimse, malından bir şeyde doğru ve isabetli bir tasarrufta bulunacak olsa bu [tasarruf] geçerli sayılırdı.
وَذَكَرَ الْمَفْعُولَ الْمُطْلَقَ تَبْذِيراً بَعْدَ وَلا تُبَذِّرْ لِتَأْكِيدِ النَّهْيِ كَأَنَّهُ قِيلَ: لَا تُبَذِّرْ، لَا تُبَذِّرْ، مَعَ مَا فِي الْمَصْدَرِ مِنِ اسْتِحْضَارِ جِنْسِ الْمَنْهِيِّ عَنْهُ اسْتِحْضَارًا لِمَا تُتَصَوَّرُ عَلَيْهِ تِلْكَ الْحَقِيقَةُ بِمَا فِيهَا مِنَ الْمَفَاسِدِ.
{ وَلا تُبَذِّرْ } nehyinden sonra { تَبْذِيراً } mef‘ûl-i mutlakının zikredilmesi, nehyi pekiştirmek içindir; sanki: “Saçıp savurma, saçıp savurma!” denilmiş gibidir. Bununla birlikte masdarda, yasaklanan şeyin cinsini zihinde canlandırma; içerdiği fesatlarla birlikte o hakikatin tasavvur edildiği şekliyle hazır edilmesi manası da vardır.
وَجُمْلَةُ إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كانُوا إِخْوانَ الشَّياطِينِ تَعْلِيل للْمُبَالَغَة فِي النَّهْي عَن التبذير.
{ إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كانُوا إِخْوانَ الشَّياطِينِ } cümlesi, tebzîrden sakındırmadaki mübalağanın gerekçesidir.
والتعريف فِي الْمُبَذِّرِينَ تَعْرِيفُ الْجِنْسِ، أَيْ الَّذِينَ عَرَفُوا بِهَذِهِ الْحَقِيقَةِ كَالتَّعْرِيفِ فِي قَوْلِهِ: هُدىً لِلْمُتَّقِينَ [الْبَقَرَة: ٢] .
{ الْمُبَذِّرِينَ } kelimesindeki belirlilik (harf-i tarif) cins içindir; yani bu hakikatle bilinenlerdir; nitekim [el-Bakara: 2] { هُدىً لِلْمُتَّقِينَ } “Müttakiler için bir hidayettir” buyruğundaki belirlilik de böyledir.
وَالْإِخْوَانُ جَمْعُ أَخٍ، وَهُوَ هُنَا مُسْتَعَارٌ لِلْمُلَازِمِ غَيْرِ الْمُفَارِقِ لِأَنَّ ذَلِكَ شَأْنُ الْأَخِ، كَقَوْلِهِمْ: أَخُو الْعِلْمِ، أَيْ مَلَازِمُهُ وَالْمُتَّصِفُ بِهِ، وَأَخُو السَّفَرِ لِمَنْ يُكْثِرُ الْأَسْفَارَ. وَقَوْلِ عَدِيِّ بْنِ زَيْدٍ:
{ الْإِخْوانَ } kelimesi “ah” (kardeş) kelimesinin çoğuludur; burada hiç ayrılmayan, sürekli beraber olan kimse için istiare yoluyla kullanılmıştır. Zira kardeşin hâli böyledir. Nitekim “ilmin kardeşi” (ahü'l-ilm) denir ki ondan ayrılmayan ve onunla nitelenen demektir; çok seyahat eden kimse için de “yolculuğun kardeşi” (ahü's-sefer) denir. Adiy b. Zeyd'in şu sözünde olduğu gibi:
وَأَخُو الْحَضَرِ إِذْ بَنَاهُ وَإِذْ دِجْ ... لَةُ تَجْبِي إِلَيْهِ وَالْخَابُورُ
“Ve Hadr'ın sahibi [onu] inşa ettiğinde ve Dicle ile Habur [vergileri] ona toplandığında...”
يُرِيدُ صَاحِبَ قَصْرِ الْحَضَرِ، وَهُوَ مَلِكُ بَلَدِ الْحَضَرِ الْمُسَمَّى الضَّيْزَنَ بْنَ مُعَاوِيَةَ الْقُضَاعِيَّ الْمُلَقَّبَ السيَّطْرُونَ.
[Şair burada] Hadr Sarayı'nın sahibini, yani Satrûn lakaplı Dayzen b. Muâviye el-Kudâî adlı Hadr beldesinin kralını kastetmektedir.
وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ مِنْ أَتْبَاعِ الشَّيَاطِينِ وَحُلَفَائِهِمْ كَمَا يُتَابِعُ الْأَخُ أَخَاهُ.
Manası şudur: Kardeşin kardeşine uyması gibi onlar da şeytanların tabileri ve müttefikleridirler.
وَقَدْ زِيدَ تَأْكِيدُ ذَلِكَ بِلَفْظِ كانُوا الْمُفِيدِ أَنَّ تِلْكَ الْأُخُوَّةَ صِفَةٌ رَاسِخَةٌ فِيهِمْ، وَكَفَى بِحَقِيقَةِ الشَّيْطَانِ كَرَاهَةً فِي النُّفُوسِ وَاسْتِقْبَاحًا.
Bu kardeşliğin onlarda kökleşmiş bir sıfat olduğunu ifade eden { كانُوا } lafzıyla bu vurgu daha da pekiştirilmiştir. Şeytanın hakikati, nefislerde tiksinti ve çirkinlik uyandırmak için yeterlidir.
وَمَعْنَى ذَلِكَ: أَنَّ التَّبْذِيرَ يَدْعُو إِلَيْهِ الشَّيْطَانُ لِأَنَّهُ إِمَّا إِنْفَاقٌ فِي الْفَسَادِ وَإِمَّا إِسْرَافٌ يَسْتَنْزِفُ الْمَالَ فِي السَّفَاسِفِ وَاللَّذَّاتِ فَيُعَطِّلُ الْإِنْفَاقَ فِي الْخَيْرِ وَكُلُّ ذَلِكَ يُرْضِي الشَّيْطَانَ،
Bunun manası şudur: Şeytan tebzîre çağırır; çünkü bu ya fesada harcamaktır ya da malı değersiz şeylere ve lezzetlere tüketip hayra harcamayı engelleyen bir israftır. Bütün bunlar ise şeytanı razı eder.
فَلَا جَرَمَ أَنْ كَانَ الْمُتَّصِفُونَ بِالتَّبْذِيرِ مِنْ جُنْدِ الشَّيْطَانِ وَإِخْوَانِهِ.
Şüphe yok ki tebzîr ile nitelenenler, şeytanın ordusundan ve onun kardeşlerindendir.
وَهَذَا تَحْذِيرٌ مِنَ التَّبْذِيرِ، فَإِنَّ التَّبْذِيرَ إِذَا فَعَلَهُ الْمَرْءُ اعْتَادَهُ فَأَدْمَنَ عَلَيْهِ فَصَارَ لَهُ خُلُقًا لَا يُفَارِقُهُ شَأْنَ الْأَخْلَاقِ الذَّمِيمَةِ أَنْ يَسْهُلَ تَعَلُّقُهَا بِالنُّفُوسِ كَمَا
Bu, tebzîrden bir sakındırmadır. Çünkü insan tebzîr yaptığı zaman buna alışır, onda bağımlılık oluşur ve kötü ahlakların nefislere kolayca yapışması gibi, bu da ondan ayrılmayan bir ahlak hâline gelir. Nitekim
وَرَدَ فِي الْحَدِيثِ «إِنَّ الْمَرْءَ لَا يَزَالُ يَكْذِبُ حَتَّى يُكْتَبَ عِنْدَ اللَّهِ كَذَّابًا»
hadiste şöyle varid olmuştur: “Kişi yalan söylemeye devam eder, nihayet Allah katında yalancı olarak yazılır.”
، فَإِذَا بَذَرَ الْمَرْءُ لَمْ يَلْبَثْ أَنْ يَصِيرَ مِنَ الْمُبَذِّرِينَ، أَيِ الْمَعْرُوفِينَ بِهَذَا الْوَصْفِ، وَالْمُبَذِّرُونَ إِخْوَانُ الشَّيَاطِينِ، فَلْيَحْذَرِ الْمَرْءُ مِنْ عَمَلٍ هُوَ مِنْ شَأْنِ إِخْوَانِ الشَّيَاطِينِ، وَلْيَحْذَرْ أَنْ يَنْقَلِبَ مِنْ إِخْوَانِ الشَّيَاطِينِ. وَبِهَذَا يَتَبَيَّنُ أَنَّ فِي الْكَلَامِ إِيجَازَ حَذْفٍ تَقْدِيرُهُ: وَلَا تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا فَتَصِيرُ مِنَ الْمُبَذِّرِينَ إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كَانُوا إِخْوَانَ الشَّيَاطِينِ. وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَى الْمَحْذُوفِ أَنَّ الْمَرْءَ يَصْدُقُ عَلَيْهِ أَنَّهُ من المبذرين عِنْد مَا يُبَذِّرُ تَبْذِيرَةً أَوْ تَبْذِيرَتَيْنِ.
İnsan bir kez saçıp savurduğunda çok geçmeden mübezzirlerden, yani bu sıfatla bilinenlerden biri hâline gelir; mübezzirler ise şeytanların kardeşleridir. O hâlde kişi, şeytanların kardeşlerine yaraşan bir amelden sakınmalı ve şeytanların kardeşlerine dönüşmekten kaçınmalıdır. Böylece kelamda bir hazif îcazı bulunduğu anlaşılır ki takdiri şöyledir: “Saçıp savurma ki mübezzirlerden olmayasın; şüphesiz mübezzirler şeytanların kardeşleridir.” Hazfedilene delalet eden husus şudur: Kişi bir ya da iki kez saçıp savurduğunda da onun hakkında mübezzirlerden olduğu ifadesi doğru olur.
ثُمَّ أَكَّدَ التَّحْذِيرَ بِجُمْلَةِ وَكانَ الشَّيْطانُ لِرَبِّهِ كَفُوراً. وَهَذَا تَحْذِيرٌ شَدِيدٌ مِنْ أَنْ يُفْضِيَ التَّبْذِيرُ بِصَاحِبِهِ إِلَى الْكُفْرِ تَدْرِيجًا بِسَبَبِ التَّخَلُّقِ بِالطَّبَائِعِ الشيطانية، فَيذْهب يتدهور فِي مَهَاوِي الضَّلَالَةِ حَتَّى يَبْلُغَ بِهِ إِلَى الْكُفْرِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَإِنَّ الشَّياطِينَ لَيُوحُونَ إِلى أَوْلِيائِهِمْ لِيُجادِلُوكُمْ وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ [الْأَنْعَام: ١٢١] . وَيَجُوزُ حَمْلُ الْكُفْرِ هُنَا عَلَى كُفْرِ النِّعْمَةِ فَيَكُونُ أَقْرَبَ دَرَجَاتٍ إِلَى حَالِ التَّخَلُّقِ بِالتَّبْذِيرِ، لِأَنَّ التَّبْذِيرَ صَرْفُ الْمَالِ فِي غَيْرِ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ فَهُوَ كُفْرٌ لِنِعْمَةِ اللَّهِ بِالْمَالِ. فَالتَّخَلُّقُ بِهِ يُفْضِي إِلَى التَّخَلُّقِ وَالِاعْتِيَادِ لِكُفْرَانِ النِّعَمِ.
Sonra { وَكانَ الشَّيْطانُ لِرَبِّهِ كَفُوراً } cümlesiyle sakındırmayı pekiştirmiştir. Bu, şeytani huylarla ahlaklanma sebebiyle tebzîrin, sahibini adım adım küfre götürmesine karşı şiddetli bir sakındırmadır. Böylece kişi, Yüce Allah'ın: [el-En‘âm: 121] { وَإِنَّ الشَّياطِينَ لَيُوحُونَ إِلى أَوْلِيائِهِمْ لِيُجادِلُوكُمْ وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ } “Şeytanlar sizinle tartışmaları için dostlarına fısıldarlar. Eğer onlara uyarsanız, şüphesiz siz de müşriklerden olursunuz” buyurduğu gibi, küfre varıncaya dek dalalet uçurumlarında yuvarlanıp gider. Buradaki küfrü “nimet küfranı” (nankörlük) olarak anlamak da mümkündür; bu takdirde tebzîr ile ahlaklanma hâline en yakın derecede olur. Çünkü tebzîr, malı Allah'ın emrettiği yerlerin dışına harcamaktır ki bu da mal nimetine karşı bir nankörlüktür. Bununla ahlaklanmak ise nimetlere nankörlük etmeyi huy ve alışkanlık edinmeye sevk eder.
وَعَلَى الْوَجْهَيْنِ فَالْكَلَامُ جَارٍ عَلَى مَا يُعْرَفُ فِي الْمَنْطِقِ بِقِيَاسِ الْمُسَاوَاةِ، إِذْ كَانَ الْمُبَذِّرُ مُؤَاخِيًا لِلشَّيْطَانِ وَكَانَ الشَّيْطَانُ كَفُورًا، فَكَانَ المبذّر كفورا بالمئال أَوْ بِالدَّرَجَةِ الْقَرِيبَةِ.
Her iki veche göre de söz, mantıkta “müsavat kıyası” (eşitlik kıyası) olarak bilinen kurala göre cereyan etmektedir. Zira mübezzir şeytanın kardeşi, şeytan da çok nankör olduğuna göre; mübezzir de netice itibarıyla veya yakın bir dereceyle çok nankör olur.
وَقَدْ كَانَ التَّبْذِيرُ مِنْ خُلُقِ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ، وَلِذَلِكَ يَتَمَدَّحُونَ بِصِفَةِ الْمِتْلَافِ وَالْمُهْلِكِ الْمَالَ، فَكَانَ عِنْدَهُمُ الْمَيْسِرُ مِنْ أَسْبَابِ الْإِتْلَافِ، فَحَذَّرَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ التَّلَبُّسِ بِصِفَاتِ أَهْلِ الْكُفْرِ، وَهِيَ مَنِ الْمَذَامِّ، وَأَدَّبَهُمْ بِآدَابِ الْحِكْمَة والكمال.
Tebzîr Câhiliye ehlinin ahlakındandı; bu yüzden malı helak eden ve yok eden olma sıfatıyla övünürlerdi. Kumar da onlara göre malı tüketme yollarından biriydi. Bu sebeple Allah, müminleri küfür ehlinin yerilen bu sıfatlarına bürünmekten sakındırmış ve onları hikmet ve kemal edepleriyle terbiye etmiştir.
[سُورَة الْإِسْرَاء (١٧) : آيَة ٢٨]
[İsrâ Suresi (17), Ayet 28]
وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ تَرْجُوها فَقُلْ لَهُمْ قَوْلاً مَيْسُوراً (٢٨)
{ وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ تَرْجُوها فَقُلْ لَهُمْ قَوْلاً مَيْسُوراً (٢٨) } “Eğer Rabbinden umduğun bir rahmeti istemek için onlardan yüz çevirmek zorunda kalırsan, o zaman onlara gönül alıcı tatlı bir söz söyle. (28)”
عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ: وَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ [الْإِسْرَاء: ٢٦] لِأَنَّهُ مِنْ تَمَامِهِ.
[el-İsrâ: 26] { وَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ } “Akrabaya hakkını ver, yoksula da...” buyruğuna atıftır; çünkü onun tamamlayıcısıdır.
وَالْخِطَابُ لِغَيْرِ مُعَيَّنٍ لِيَعُمَّ كُلَّ مُخَاطَبٍ. وَالْمَقْصُودُ بِالْخِطَابِ النبيء ﷺ لِأَنَّهُ عَلَى وِزَانِ نَظْمِ قَوْلِهِ: وَقَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ [الْإِسْرَاء: ٢٣] فَإِنَّ الْمُوَاجَهَةَ
Hitap, her muhatabı kapsasın diye belirli bir şahsa yönelik değildir. Bununla birlikte hitabın asıl kastedileni Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’dir; zira bu hitap, [el-İsrâ: 23] { وَقَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ } “Rabbin buyurdu ki: Yalnız O'na kulluk edin” buyruğunun nazım kalıbı üzeredir. Çünkü Kur'an'da
بِ رَبُّكَ فِي الْقُرْآنِ جَاءَتْ غَالِبًا لخطاب النبيء ﷺ. وَيَعْدِلُهُ مَا رُوِيَ أَنَّ النَّبِيءَ كَانَ إِذَا سَأَلَهُ أَحَدٌ مَالًا وَلَمْ يَكُنْ عِنْدَهُ مَا يُعْطِيهِ يُعْرِضُ عَنْهُ حَيَاءً فَنَبَّهَهُ اللَّهُ إِلَى أَدَبٍ أَكْمَلَ مِنَ الَّذِي تَعَهَّدَهُ مِنْ قَبْلُ وَيَحْصُلُ مِنْ ذَلِكَ تَعْلِيمٌ لِسَائِرِ الْأُمَّةِ.
“Rabbin” ifadesiyle hitap çoğunlukla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’e yönelik gelmiştir. Bunu, Peygamber'den bir kimse mal istediğinde verecek bir şeyi yoksa utancından ondan yüz çevirdiği, Allah'ın da onu daha önce alışık olduğundan daha mükemmel bir edebe yönelttiği ve bundan bütün ümmet için bir talim hâsıl olduğu rivayeti de teyit etmektedir.
وَضَمِيرُ عَنْهُمُ عَائِدٌ إِلَى ذِي الْقُرْبَى وَالْمِسْكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ.
{ عَنْهُمُ } zamiri akrabaya, yoksula ve yolda kalmışa dönmektedir.
وَالْإِعْرَاضُ: أَصْلُهُ ضِدُّ الْإِقْبَالِ مُشْتَقٌّ مِنَ الْعُرْضِ- بِضَمِّ الْعَيْنِ- أَيِ الْجَانِبِ، فَأَعَرَضَ بِمَعْنَى أَعْطَى جَانِبَهُ وَإِذا أَنْعَمْنا عَلَى الْإِنْسانِ أَعْرَضَ وَنَأى بِجانِبِهِ [الْإِسْرَاء:
İ‘râz (yüz çevirme) kelimesinin aslı yönelmenin zıddıdır; yan/taraf manasına gelen ayn harfinin ötresiyle "el-urd" (عُرْض) kelimesinden türemiştir. Buna göre "a‘rada" (أَعْرَضَ), yanını/tarafını döndü demektir; [el-İsrâ: 83]
٨٣] ، وَهُوَ هُنَا مَجَازٌ فِي عَدَمِ الْإِيتَاءِ أَوْ كِنَايَةٌ عَنْهُ لِأَنَّ الْإِمْسَاكَ يُلَازِمُهُ الْإِعْرَاضُ، أَيْ إِنْ سَأَلَكَ أَحَدُهُمْ عَطَاءً فَلَمْ تُجِبْهُ إِلَيْهِ أَوْ إِنْ لَمْ تَفْتَقِدْهُمْ بالعطاء الْمَعْرُوف فتباعدت عَنْ لِقَائِهِمْ حَيَاءً مِنْهُمْ أَنْ تُلَاقِيَهُمْ بِيَدٍ فَارِغَةٍ فَقُلْ لَهُمْ قَوْلًا مَيْسُورًا.
{ وَإِذا أَنْعَمْنا عَلَى الْإِنْسانِ أَعْرَضَ وَنَأى بِجانِبِهِ } “İnsana nimet verdiğimiz zaman yüz çevirir ve yan çizer” ayetinde olduğu gibi. Bu kelime burada vermemenin mecazı yahut kinayesidir; çünkü el çekmeye yüz çevirme eşlik eder. Yani: Şayet onlardan biri senden bir bağış ister de ona olumlu cevap veremezsen ya da bilinen yardımla onları gözetemeyip ellerin boş olarak karşılarına çıkmaktan utandığın için onlarla karşılaşmaktan kaçınırsan, onlara gönül alıcı tatlı bir söz söyle.
وَالْمَيْسُورُ: مَفْعُولٌ مِنَ الْيُسْرِ، وَهُوَ السُّهُولَةُ، وَفِعْلُهُ مَبْنِيٌّ لِلْمَجْهُولِ. يُقَالُ: يُسِرَ الْأَمْرُ- بِضَمِّ الْيَاءِ وَكَسْرِ السِّينِ- كَمَا يُقَالُ: سُعِدَ الرَّجُلُ
Meysûr (مَيْسُور), kolaylık demek olan yüsrden (يُسْر) türemiş bir mef‘ûldür ve fiili meçhuldür. Tıpkı “adam mutlu kılındı” ve “uğursuzluğa uğratıldı” manasında "su‘ide" (سُعِدَ) ve
وَنُحِسَ، وَالْمَعْنَى: جُعِلَ يَسِيرًا غَيْرَ عَسِيرٍ، وَكَذَلِكَ يُقَال: عسر. وَالْقَوْلُ الْمَيْسُورُ: اللِّينُ الْحَسَنُ الْمَقْبُولُ عِنْدَهُمْ شِبْهُ الْمَقْبُولِ بِالْمَيْسُورِ فِي قَبُولِ النَّفْسِ إِيَّاهُ لِأَنَّ غَيْرَ الْمَقْبُولِ عَسِيرٌ. أَمَرَ اللَّهُ بِإِرْفَاقِ عَدَمِ الْإِعْطَاءِ لِعَدَمِ الْمَوْجِدَةِ بِقَوْلٍ لَيِّنٍ حَسَنٍ بِالِاعْتِذَارِ وَالْوَعْدِ عِنْدَ الْمَوْجِدَةِ، لِئَلَّا يُحْمَلَ الْإِعْرَاضُ عَلَى قِلَّةِ الِاكْتِرَاثِ وَالشُّحِّ.
"nühise" (نُحِسَ) denildiği gibi, yâ harfinin ötresi ve sîn harfinin kesresiyle "yüsire'l-emr" (يُسِرَ الْأَمْرُ) denir. Manası: İş kolaylaştırıldı, zor olmaktan çıkarıldı demektir; aynı şekilde "usire" (عُسِرَ) de denir. "el-Kavlü'l-meysûr" (kolay söz) ise onların katında yumuşak, güzel ve makbul olan sözdür; nefsin onu kabullenmesi yönünden makbul olan söz, kolay olana benzetilmiştir; çünkü makbul olmayan söz zordur/ağırdır. Allah, imkânsızlık sebebiyle verememe durumuna, özür dileyerek ve imkân olduğunda vereceğini vaat ederek yumuşak ve güzel bir sözün eşlik etmesini emretmiştir; ta ki bu yüz çevirme, umursamazlığa ve cimriliğe yorulmasın.
وَقَدْ شَرَطَ الْإِعْرَاضَ بِشَرْطَيْنِ: أَنْ يَكُونَ إِعْرَاضًا لِابْتِغَاءِ رِزْقٍ مِنَ اللَّهِ، أَيْ إِعْرَاضًا لِعَدَمِ الْجِدَةِ لَا اعْتِرَاضًا لِبُخْلٍ عَنْهُمْ، وَأَنْ يَكُونَ مَعَهُ قَوْلٌ لَيِّنٌ فِي الِاعْتِذَارِ. وَعُلِمَ مِنْ قَوْلِهِ: ابْتِغاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ أَنَّهُ اعْتِذَارٌ صَادِقٌ وَلَيْسَ تَعَلُّلًا كَمَا قَالَ بَشَّارٌ:
Bu yüz çevirmeyi iki şarta bağlamıştır: Birincisi, Allah'tan bir rızık aramak için yüz çevirme olmasıdır; yani cimrilikten dolayı yüz çevirme değil, imkânsızlık sebebiyle yüz çevirme olmasıdır. İkincisi de özür dilerken yanında yumuşak bir sözün bulunmasıdır. { ابْتِغاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ } “Rabbinden bir rahmet aramak için” buyruğundan, bunun sahte bir bahane değil, samimi bir özür olduğu anlaşılmaktadır; nitekim Beşşâr şöyle demiştir:
وَلِلْبَخِيلِ عَلَى أَمْوَاله علل ... رزق الْعُيُونِ عَلَيْهَا أَوْجُهٌ سُودٌ
“Cimrinin malları için bahaneleri vardır... / Gözlerin rızkı ise o bahanelerin ardında kapkara yüzlerdir.”
فَقَوْلُهُ: ابْتِغاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ تُعْرِضَنَّ مُصَدَّرٌ بِالْوَصْفِ، أَيْ مُبْتَغِيًا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ. وتَرْجُوها صِفَةٌ لِ رَحْمَةٍ. وَالرَّحْمَةُ هُنَا هِيَ الرِّزْقُ الَّذِي يَتَأَتَّى مِنْهُ الْعَطَاءُ بِقَرِينَةِ السِّيَاقِ. وَفِيهِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ الرِّزْقَ سَبَبٌ لِلرَّحْمَةِ لِأَنَّهُ إِذَا أَعْطَاهُ مُسْتَحِقَّهُ أُثِيبَ عَلَيْهِ، وَهَذَا إِدْمَاجٌ.
{ ابْتِغاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ } buyruğu, { تُعْرِضَنَّ } fiilindeki zamirden hâldir ve vasıf anlamıyla başa geçmiştir; yani “Rabbinden bir rahmet umarak” demektir. { تَرْجُوها } ise { رَحْمَةٍ } kelimesinin sıfatıdır. Buradaki rahmet, bağlamın karinesiyle, kendisinden bağışta bulunulacak olan rızıktır. Bunda, rızkın rahmete bir sebep olduğuna işaret vardır; zira rızık hak sahibine verildiğinde bundan dolayı sevap kazanılır ki bu bir idmâcdır (iç içe mana sanatıdır).
وَفِي ضِمْنِ هَذَا الشَّرْطِ تَأْدِيبٌ لِلْمُؤْمِنِ إِنْ كَانَ فَاقِدًا مَا يَبْلُغُ بِهِ إِلَى فِعْلِ الْخَيْرِ أَنْ يَرْجُوَ مِنَ اللَّهِ تَيْسِيرَ أَسْبَابِهِ، وَأَنْ لَا يَحْمِلَهُ الشُّحُّ عَلَى السُّرُورِ بِفَقْدِ الرِّزْقِ لِلرَّاحَةِ مِنَ الْبَذْلِ بِحَيْثُ لَا يعْدم الْبَذْل الْآن إِلَّا وَهُوَ رَاجٍ أَنْ يَسْهُلَ لَهُ فِي الْمُسْتَقْبَلِ حِرْصًا عَلَى فَضِيلَتِهِ،
Bu şartın zımnında mümine bir edep vardır: Hayır işlemeye vesile olacak imkândan yoksun ise, Allah'tan bunun sebeplerini kolaylaştırmasını ummalı; cimrilik onu harcamadan kurtulup rahata ermek için rızıksızlıktan memnun olmaya sevk etmemelidir. Öyle ki, faziletine olan düşkünlüğü sebebiyle, gelecekte kendisine kolaylaşmasını ummaksızın şu anda harcamaktan asla geri durmamalıdır.
وَأَنَّهُ لَا يَنْبَغِي أَنْ يُعْرِضَ عَنْ ذِي الْقُرْبَى وَالْمِسْكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ إِلَّا فِي حَالِ رَجَاءِ حُصُولِ نِعْمَةٍ فَإِنْ حصلت أَعْطَاهُم.
Ayrıca akrabadan, yoksuldan ve yolda kalmıştan, ancak bir nimetin elde edilmesini umma hâlinde yüz çevirmeli; o nimet gerçekleştiğinde ise onlara vermelidir.
[سُورَة الْإِسْرَاء (١٧) : آيَة ٢٩]
[İsrâ Suresi (17), Ayet 29]
وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ وَلا تَبْسُطْها كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً (٢٩)
{ وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ وَلا تَبْسُطْها كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً (٢٩) } “Elini boynuna asıp bağlama, büsbütün de açıp saçma; sonra kınanmış ve eli boş (pişman) bir hâlde oturup kalırsın. (29)”
عَوْدٌ إِلَى بَيَانِ التَّبْذِيرِ وَالشُّحِّ، فَالْجُمْلَةُ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَلا تُبَذِّرْ تَبْذِيراً [الْإِسْرَاء: ٢٦] . وَلَوْلَا تَخَلُّلُ الْفَصْلِ بَيْنَهُمَا بِقَوْلِهِ وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ [الْإِسْرَاء: ٢٨] الْآيَةَ لَكَانَتْ جُمْلَةُ وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ غَيْرَ مُقْتَرِنَةٍ بِوَاوِ الْعَطْفِ لِأَنَّ شَأْنَ الْبَيَانِ أَنْ لَا يُعْطَفَ عَلَى الْمُبِيَّنِ، وَأَيْضًا عَلَى أَنَّ فِي عَطْفِهَا اهْتِمَامًا بِهَا يَجْعَلُهَا مُسْتَقِلَّةً بِالْقَصْدِ لِأَنَّهَا مُشْتَمِلَةٌ عَلَى زِيَادَةٍ عَلَى الْبَيَانِ بِمَا فِيهَا مِنَ النَّهْيِ عَنْ الْبُخْلِ الْمُقَابِلِ لِلتَّبْذِيرِ.
Bu, tebzîr ve cimriliğin açıklamasına bir dönüştür; dolayısıyla bu cümle, [el-İsrâ: 26] { وَلا تُبَذِّrْ تَبْذِيراً } “Saçıp savurma” cümlesine matuftur. Eğer ikisinin arasına [el-İsrâ: 28] { وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ } “Eğer Rabbinden umduğun bir rahmeti istemek için onlardan yüz çevirmek zorunda kalırsan...” ayeti girmemiş olsaydı, { وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ } cümlesi atıf vavı olmadan gelirdi; çünkü açıklayan cümlenin açıklanan cümleye atfedilmemesi esastır. Ayrıca bu cümlenin atfedilmesinde ona verilen bir önem vardır ki bu da onu başlı başına kastedilen bir konuma getirir; zira bu cümle, tebzîrin zıddı olan cimrilikten nehyetmeyi içermesiyle beyana yapılan bir ziyadeliği kapsamaktadır.
وَقَدْ أَتَتْ هَذِهِ الْآيَةُ تَعْلِيمًا بِمَعْرِفَةِ حَقِيقَةٍ مِنَ الْحَقَائِقِ الدَّقِيقَةِ فَكَانَتْ مِنَ الْحِكْمَةِ.
Bu ayet, dakik hakikatlerden bir hakikati öğretmek üzere gelmiştir; dolayısıyla hikmettendir.
وَجَاءَ نَظْمُهَا عَلَى سَبِيلِ التَّمْثِيلِ فَصِيغَتِ الْحِكْمَةُ فِي قَالَبِ الْبَلَاغَةِ.
Nazmı temsil yoluyla gelmiş, böylece hikmet belagat kalıbına dökülmüştür.
فَأَما الْحِكْمَة فَإذْ بَيَّنَتْ أَنَّ الْمَحْمُودَ فِي الْعَطَاءِ هُوَ الْوَسَطُ الْوَاقِعُ بَيْنَ طَرَفَيِ الْإِفْرَاطِ وَالتَّفْرِيطِ، وَهَذِه الأوساط هِيَ حُدُود المحامد بَيْنَ الْمَذَامِّ مِنْ كُلِّ حَقِيقَةٍ لَهَا طَرَفَانِ. وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي حِكْمَةِ الْأَخْلَاقِ أَنَّ لِكُلِّ خُلُقٍ طَرَفَيْنِ وَوَسَطًا، فَالطَّرَفَانِ إِفْرَاطٌ وَتَفْرِيطٌ وَكِلَاهُمَا مُقِرٌّ مَفَاسِدَ لِلْمَصْدَرِ وَلِلْمَوْرِدِ، وَأَنَّ الْوَسَطَ هُوَ الْعَدْلُ، فَالْإِنْفَاقُ وَالْبَذْلُ حَقِيقَةٌ أَحَدُ طَرَفَيْهَا الشُّحُّ وَهُوَ مَفْسَدَةٌ لِلْمَحَاوِيجِ وَلِصَاحِبِ الْمَالِ إِذْ يَجُرُّ إِلَيْهِ كَرَاهِيَةَ النَّاس إِيَّاه وكراهتيه إِيَّاهُمْ. وَالطَّرَفُ الْآخَرُ التَّبْذِيرُ وَالْإِسْرَافُ، وَفِيهِ مَفَاسِدُ لِذِي الْمَالِ وَعَشِيرَتِهِ لِأَنَّهُ يَصْرِفُ مَالَهُ عَنْ مُسْتَحِقِّهِ إِلَى مَصَارِفَ غَيْرِ جَدِيرَةٍ بِالصَّرْفِ، وَالْوَسَطُ هُوَ وَضْعُ الْمَالِ فِي مَوَاضِعِهِ وَهُوَ الْحَدُّ الَّذِي عَبَّرَ عَنْهُ فِي الْآيَةِ بِنَفْيِ حَالَيْنِ بَيْنَ (لَا وَلَا) .
Hikmete gelince; zira ayet, vermede övgüye layık olan tutumun ifrat ve tefrit uçları arasındaki orta yol olduğunu açıklamıştır. Bu orta yollar, iki ucu olan her hakikatte yerilenler arasındaki övgü sınırlarıdır. Ahlak felsefesinde her ahlakın iki ucu ve bir orta yolu bulunduğu; iki ucun ifrat ve tefrit olup her ikisinin de kaynağa ve muhataba fesat getirdiği, orta yolun ise adalet olduğu yerleşmiş bir kuraldır. Harcama ve bağış öyle bir hakikattir ki bir ucu cimriliktir ve bu, ihtiyaç sahipleri ile mal sahibi için bir fesattır; zira insanların ona buğzetmesini, onun da insanlara buğzetmesini beraberinde getirir. Diğer ucu ise tebzîr ve israftır; bunda da mal sahibi ve akrabası için fesatlar vardır, zira malını hak edenden çıkarıp harcanmaya layık olmayan yerlere sarf eder. Orta yol ise malı yerli yerine koymaktır ki bu da ayette iki nefyin arasında (ne öyle ne böyle) şeklinde iki durumun nefyedilmesiyle ifade edilen sınırdır.
وَأَمَّا الْبَلَاغَةُ فَبِتَمْثِيلِ الشُّحِّ وَالْإِمْسَاكِ بِغَلِّ الْيَدِ إِلَى الْعُنُقِ، وَهُوَ تَمْثِيلٌ مَبْنِيٌّ عَلَى تَخَيُّلِ الْيَدِ مَصْدَرًا لِلْبَذْلِ وَالْعَطَاءِ، وتخيّل بسطها كَذَلِك وَغَلِّهَا شُحًّا،
Belagate gelince; bu, cimriliğin ve eli sıkılığın, elin boyna bağlanmasıyla temsil edilmesidir. Bu temsil, elin verme ve bağış kaynağı olarak tasavvur edilmesine, elin açılmasının aynı şekilde [cömertlik], bağlanmasının ise cimrilik olarak düşünülmesine dayanır.
وَهُوَ تَخَيُّلٌ مَعْرُوفٌ لَدَى الْبُلَغَاءِ وَالشُّعَرَاءِ، قَالَ الله تَعَالَى: وَقالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ ثُمَّ قَالَ: بَلْ يَداهُ مَبْسُوطَتانِ [الْمَائِدَة: ٦٤] وَقَالَ الْأَعْشَى:
Bu, edipler ve şairler nezdinde bilinen bir tasavvurdur. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: [el-Mâide: 64] { وَقالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ } sonra da: { بَلْ يَداهُ مَبْسُوطَتانِ } “Yahudiler: 'Allah'ın eli bağlıdır' dediler... Bilakis O'nun iki eli de açıktır.” el-A‘şâ da şöyle demiştir:
يَدَاكَ يَدَا صِدْقٍ فَكَفٌّ مُفِيدَةٌ ... وَكَفٌّ إِذَا مَا ضُنَّ بِالْمَالِ تُنْفِقُ
“Senin iki elin dosdoğru iki eldir; biri kazandırır, / Diğeri ise mal esirgendiğinde harcar.”
وَمِنْ ثَمَّ قَالُوا: لَهُ يَدٌ عَلَى فُلَانٍ، أَيْ نِعْمَةٌ وَفَضْلٌ، فَجَاءَ التَّمْثِيلُ فِي الْآيَةِ مَبْنِيًّا عَلَى
Bu sebeple: “Falancanın filanca üzerinde eli vardır” yani nimeti ve ihsanı vardır derler. Dolayısıyla ayetteki temsil,
التَّصَرُّفِ فِي ذَلِكَ الْمَعْنَى بِتَمْثِيلِ الَّذِي يَشِحُّ بِالْمَالِ بِالَّذِي غُلَّتْ يَدُهُ إِلَى عُنُقِهِ، أَيْ شُدَّتْ بِالْغُلِّ، وَهُوَ الْقَيْدُ مِنَ السَّيْرِ يشد بِهِ يَد الْأَسِيرُ، فَإِذَا غُلَّتِ الْيَدُ إِلَى الْعُنُقِ تَعَذَّرَ التَّصَرُّفُ بِهَا فَتَعَطَّلَ الِانْتِفَاعُ بِهَا فَصَارَ مَصْدَرُ الْبَذْلِ مُعَطَّلًا فِيهِ، وَبِضِدِّهِ مِثْلَ الْمُسْرِفِ بِبَاسِطِ يَدِهِ غَايَةَ الْبَسْطِ وَنِهَايَتَهُ وَهُوَ المفاد بقوله: كُلَّ الْبَسْطِ أَيِ الْبَسْطَ كُلَّهُ الَّذِي لَا بَسْطَ بَعْدَهُ، وَهُوَ مَعْنَى النِّهَايَةِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ مِنْ هَذَا الْمَعْنى عِنْد قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ إِلَى قَوْلِهِ: بَلْ يَداهُ مَبْسُوطَتانِ يُنْفِقُ كَيْفَ يَشاءُ فِي سُورَة الْعُقُود [الْمَائِدَة: ٦٤] . هَذَا قَالَبُ الْبَلَاغَةِ الْمَصُوغَةِ فِي تِلْكَ الْحِكْمَةِ.
bu mananın kullanılması esasına dayanarak mala karşı cimri davranan kimseyi, eli boynuna bağlanmış kimseye benzetmiştir; yani bukağı ile bağlanmıştır ki bu, esirin elinin bağlandığı deri bağdır. El boyna bağlandığı zaman onunla tasarrufta bulunmak imkânsızlaşır ve ondan yararlanma işlevsiz kalır; böylece onda bağış kaynağı işlemez hâle gelir. Bunun zıddı olarak israf eden kimse de elini sonuna kadar, alabildiğine açan kimseye benzetilmiştir. { كُلَّ الْبَسْطِ } buyruğunun ifade ettiği mana da budur; yani kendisinden sonra hiçbir açma imkânı kalmayan tam bir açmadır ki bu da son nokta manasındadır. Bu mananın bir benzeri daha önce Mâide Suresi'nde Yüce Allah'ın: [el-Mâide: 64] { وَقالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ } ayetinden { بَلْ يَداهُ مَبْسُوطَتانِ يُنْفِقُ كَيْفَ يَشاءُ } “Bilakis O'nun iki eli de açıktır, dilediği gibi harcar” buyruğuna kadar olan yerde geçmişti. İşte bu hikmete dökülen belagatin kalıbı budur.
وَقَوْلُهُ: فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً جَوَابٌ لِكِلَا النَّهْيَيْنِ عَلَى التَّوْزِيعِ بِطَرِيقَةِ النَّشْرِ الْمُرَتَّبِ، فَالْمَلُومُ يَرْجِعُ إِلَى النَّهْيِ عَنِ الشُّحِّ، وَالْمَحْسُورُ يَرْجِعُ إِلَى النَّهْيِ عَنِ التَّبْذِيرِ، فَإِنَّ الشَّحِيحَ مَلُومٌ مَذْمُومٌ. وَقَدْ قِيلَ:
Âyetteki: { فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً } “Kınanmış ve eli boş kalırsın” buyruğu, tertipli neşr yoluyla her iki yasağın dağıtımlı cevabıdır. Zira kınanmış olma (melûm), cimrilik yasağına; eli boş/çaresiz kalma (mahsûr) ise israf yasağına racidir. Nitekim cimri kişi kınanmış ve yerilmiştir. Şöyle denilmiştir:
إِنَّ الْبَخِيلَ مَلُومٌ حَيْثُمَا كَانَا وَقَالَ زُهَيْرٌ:
“Şüphesiz cimri, nerede olursa olsun kınanmıştır.” Züheyr de şöyle demiştir:
وَمَنْ يَكُ ذَا فَضْلٍ فَيَبْخَلْ بِفَضْلِهِ ... على قَوْمِهِ يُسْتَغْنَ عَنْهُ وَيُذْمَمِ
“Kim varlık sahibi olur da lütfundan / Kendi kavmine cimrilik ederse, ondan yüz çevrilir ve o yerilir.”
وَالْمَحْسُورُ: الْمَنْهُوكُ الْقُوَى. يُقَالُ: بَعِيرٌ حَسِيرٌ، إِذَا أَتْعَبَهُ السَّيْرُ فَلَمْ تَبْقَ لَهُ قُوَّةٌ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَنْقَلِبْ إِلَيْكَ الْبَصَرُ خاسِئاً وَهُوَ حَسِيرٌ [الْملك: ٤] ، وَالْمَعْنَى: غَيْرَ قَادِرٍ على إِقَامَة شؤونك. وَالْخِطَابُ لِغَيْرِ مُعَيَّنٍ. وَقَدْ مَضَى الْكَلَامُ عَلَى «تقعد» آنِفا.
Mahsûr (الْمَحْسُورُ): Gücü tükenmiş kimsedir. Yolculuk kendisini yorup da takati kalmadığında deve için «بَعِيرٌ حَسِيرٌ» (yorulup kalmış deve) denilir. Yüce Allah'ın şu buyruğu da bu kabildendir: [el-Mülk: 4] { يَنْقَلِبْ إِلَيْكَ الْبَصَرُ خاسِئاً وَهُوَ حَسِيرٌ } “Göz, bitkin ve yorgun bir halde sana döner.” Anlamı ise: İşlerini idare etmeye gücü yetmeyen demektir. Hitap ise belirli olmayan bir kimseyedir. «تقعد» lafzına dair açıklama az önce geçmişti.
[سُورَة الْإِسْرَاء (١٧) : آيَة ٣٠]
[İsrâ Sûresi (17): Âyet 30]
إِنَّ رَبَّكَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّهُ كانَ بِعِبادِهِ خَبِيراً بَصِيراً (٣٠)
{ إِنَّ رَبَّكَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّهُ كانَ بِعِبادِهِ خَبِيراً بَصِيراً } “Şüphesiz Rabbin, dilediğine rızkı bol bol verir ve [dilediğine de] daraltır. Şüphesiz O, kullarından hakkıyla haberdardır, onları hakkıyla görendir.” (30)
مَوْقِعُ هَذِهِ الْجُمْلَةِ مَوْقِعُ اعْتِرَاضٍ بِالتَّعْلِيلِ لِمَا تَقَدَّمَ مِنَ الْأَمْرِ بِإِيتَاءِ ذِي الْقُرْبَى وَالْمَسَاكِينِ، وَالنَّهْيِ عَنِ التَّبْذِيرِ، وَعَنِ الْإِمْسَاكِ الْمُفِيدِ الْأَمْرَ بِالْقَصْدِ، بِأَنَّ هَذَا وَاجِبُ النَّاسِ فِي أَمْوَالِهِمْ وَوَاجِبُهُمْ نَحْوَ قَرَابَتِهِمْ وَضُعَفَاءِ عَشَائِرِهِمْ، فَعَلَيْهِمْ أَنْ يَمْتَثِلُوا مَا أَمَرَهُمُ اللَّهُ مِنْ ذَلِكَ. وَلَيْسَ الشُّحُّ بِمُبْقٍ مَالَ الشَّحِيحِ لِنَفْسِهِ، وَلَا التَّبْذِيرُ بِمُغْنٍ مَنْ يُبَذِّرُ فِيهِمُ الْمَالَ فَإِنَّ اللَّهَ قَدَّرَ لِكُلِّ نَفْسٍ رِزْقَهَا.
Bu cümlenin konumu; daha önce geçen akrabaya ve yoksullara hakkını verme emri, saçıp savurma yasağı ve itidali emretmeyi ifade eden eli sıkı tutma yasağı için gerekçelendirme (tâlîl) içeren bir itiraz (ara cümle) konumudur. Yani bu, insanların mallarındaki ve akrabaları ile aşiretlerinin zayıflarına karşı bir vazifesidir; dolayısıyla Allah'ın kendilerine emrettiği bu hususlara uymaları gerekir. Cimrilik, cimrinin malını kendisinde baki kılacak değildir; saçıp savurmak da kendilerine mal saçılan kimseleri zengin kılacak değildir. Zira Allah, her bir canın rızkını takdir etmiştir.
فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْكَلَامُ جَارِيًا عَلَى سَنَنِ الْخِطَابِ السَّابِقِ لِغَيْرِ مُعَيَّنٍ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَدْ حَوَّلَ الْكَلَامَ إِلَى خطاب النبيء ﷺ فَوَجَّهَ بِالْخِطَابِ إِلَى النبيء ﷺ لِأَنَّهُ الْأَوْلَى بِعِلْمِ هَذِهِ الْحَقَائِقِ الْعَالِيَةِ، وَإِنْ كَانَتْ أُمَّتُهُ مَقْصُودَةً بِالْخِطَابِ تَبَعًا لَهُ، فَتَكُونُ هَذِهِ الْوَصَايَا مُخَلَّلَةً بِالْإِقْبَالِ عَلَى خطاب النبيء ﷺ.
Sözün, önceki belirli olmayan kimseye yönelik hitap üslubu üzere devam etmesi caizdir. Sözün Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitaba dönüştürülmüş olması da caizdir; zira hitap Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e yöneltilmiştir, çünkü bu yüce hakikatleri bilmeye en layık olan odur. Ümmeti de ona tâbi olarak hitapta kastedilmiş olsa bile bu tavsiyeler, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitaba yönelmekle aralanmış olur.
وَيَقْدِرُ ضِدُّ يَبْسُطُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ فِي سُورَةِ الرَّعْدِ [٢٦] .
{ وَيَقْدِرُ } lafzı, { يَبْسُطُ } lafzının zıddıdır. Ra'd Sûresi'nde [26] Yüce Allah'ın: { اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ } “Allah, dilediğine rızkı bollaştırır ve daraltır” buyruğunun tefsirinde daha önce geçmişti.
وَجُمْلَةُ إِنَّهُ كانَ بِعِبادِهِ خَبِيراً بَصِيراً تَعْلِيلٌ لِجُمْلَةِ إِنَّ رَبَّكَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ إِلَى آخِرِهَا، أَيْ هُوَ يَفْعَلُ ذَلِكَ لِأَنَّهُ عَلِيمٌ بِأَحْوَالِ عِبَادِهِ وَمَا يَلِيقُ بِكُلٍّ مِنْهُمْ بِحَسَبِ مَا جُبِلَتْ عَلَيْهِ نُفُوسُهُمْ، وَمَا يَحِفُّ بِهِمْ مِنْ أَحْوَالِ النُّظُمِ الْعَالَمِيَّةِ الَّتِي اقْتَضَتْهَا الْحِكْمَةُ الْإِلَهِيَّةُ الْمُودَعَةُ فِي هَذَا الْعَالَمِ.
{ إِنَّهُ كانَ بِعِبادِهِ خَبِيراً بَصِيراً } cümlesi, sonuna kadar devam eden { إِنَّ رَبَّكَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ } cümlesinin gerekçesidir (tâlîl). Yani O bunu yapmaktadır; çünkü kullarının hallerini, nefislerinin yaratılış özelliklerine göre her birine neyin layık olduğunu ve bu âleme emanet edilmiş ilahî hikmetin gerektirdiği evrensel nizam hallerinden kendilerini nelerin kuşattığını çok iyi bilendir.