وَالْخَبِيرُ: الْعَالِمُ بِالْأَخْبَارِ. وَالْبَصِيرُ: الْعَالِمُ بِالْمُبْصَرَاتِ. وَهَذَانَ الِاسْمَانِ الْجَلِيلَانِ يَرْجِعَانِ إِلَى مَعْنَى بَعْضِ تَعَلُّقِ الْعلم الإلهي.
Habîr (الْخَبِيرُ): Haberleri bilendir. Basîr (الْبَصِيرُ): Görülen şeyleri bilendir. Bu iki yüce isim, ilahî ilmin bazı taalluklarının manasına racidir.
[سُورَة الْإِسْرَاء (١٧) : آيَة ٣١]
[İsrâ Sûresi (17): Âyet 31]
وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَإِيَّاكُمْ إِنَّ قَتْلَهُمْ كانَ خِطْأً كَبِيراً (٣١)
{ وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَإِيَّاكُمْ إِنَّ قَتْلَهُمْ كانَ خِطْأً كَبِيراً } “Geçim endişesiyle çocuklarınızı öldürmeyin; onları da sizi de biz rızıklandırırız. Şüphesiz onları öldürmek büyük bir günahtır.” (31)
عَطَفَ جُمْلَةَ حُكْمٍ عَلَى جُمْلَةِ حُكْمٍ لِلنَّهْيِ عَنْ فِعْلٍ يَنْشَأُ عَنِ الْيَأْسِ مِنْ رِزْقِ اللَّهِ.
Allah'ın rızkından ümit kesmekten kaynaklanan bir fiilden men etmek için bir hüküm cümlesi diğer bir hüküm cümlesine atfedilmiştir.
وَهَذِهِ الْوَصِيَّةُ السَّابِعَةُ مِنَ الْأَحْكَامِ الْمَذْكُورَةِ فِي آيَةِ وَقَضى رَبُّكَ الْآيَة [الْإِسْرَاء: ٢٣] .
Bu, [el-İsrâ: 23] { وَقَضى رَبُّكَ } ayetinde zikredilen hükümlerden yedinci tavsiyedir.
وَغَيَّرَ أُسْلُوبَ الْإِضْمَارِ مِنَ الْإِفْرَادِ إِلَى الْجَمْعِ لِأَنَّ الْمَنْهِيَّ عَنْهُ هُنَا مِنْ أَحْوَال الْجَاهِلِيَّة زجرا لَهُمْ عَنْ هَذِهِ الْخَطِيئَةِ الذَّمِيمَةِ، وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى نَظِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ وَلَكِنَّ بَيْنَ الْآيَتَيْنِ فَرْقًا فِي النَّظْمِ مِنْ وَجْهَيْنِ:
Burada nehyedilen şey Cahiliye hallerinden olduğu için onları bu yerilmiş günahtan caydırmak maksadıyla zamir üslubu tekilden çoğula çevrilmiştir. Bu ayetin bir benzerine dair açıklama En'âm Sûresi'nde geçmişti; fakat iki ayetin nazmı arasında iki açıdan fark vardır:
الْأَوَّلُ: أَنَّهُ قِيلَ هُنَا خَشْيَةَ إِمْلاقٍ وَقِيلَ فِي آيَةِ الْأَنْعَامِ مِنْ إِمْلاقٍ [الْأَنْعَام:
Birincisi: Burada { خَشْيَةَ إِمْلاقٍ } “geçim endişesiyle” denilmiş, En'âm ayetinde ise [el-En'âm: 151]
١٥١] . وَيَقْتَضِي ذَلِكَ أَنَّ الَّذِينَ كَانُوا يَئِدُونَ بَنَاتِهِمْ يَئِدُونَهُنَّ لِغَرَضَيْنِ:
{ مِنْ إِمْلاقٍ } “yoksulluktan dolayı” denilmiştir. Bu da kız çocuklarını diri diri toprağa gömen kimselerin bunu iki maksatla yaptıklarını iktiza eder:
إِمَّا لِأَنَّهُمْ فُقَرَاءُ لَا يَسْتَطِيعُونَ إِنْفَاقَ الْبِنْتِ وَلَا يَرْجُونَ مِنْهَا إِنْ كَبِرَتْ إِعَانَةً عَلَى الْكَسْبِ فَهُمْ يَئِدُونَهَا لِذَلِكَ، فَذَلِكَ مَوْرِدُ قَوْلِهِ فِي الْأَنْعَامِ مِنْ إِمْلاقٍ، فَإِنَّ (مِنْ) التَّعْلِيلِيَّةَ تَقْتَضِي أَنَّ الْإِمْلَاقَ سَبَبُ قَتْلِهِنَّ فَيَقْتَضِي أَنَّ الْإِمْلَاقَ مَوْجُودٌ حِينَ الْقَتْلِ.
Ya kız çocuğuna harcama yapamayacak kadar fakirdirler ve büyüdüğünde kazanç konusunda bir yardımını da ummamaktadırlar; bu sebeple onu toprağa gömerler. İşte En'âm Sûresi'ndeki { مِنْ إِمْلاقٍ } buyruğunun yeri burasıdır. Zira gerekçe bildiren (min) harf-i ceri, yoksulluğun onların öldürülme sebebi olmasını iktiza eder; bu da yoksulluğun öldürme anında mevcut olduğunu gerektirir.
وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ الْحَامِلُ عَلَى ذَلِكَ لَيْسَ فَقْرَ الْأَبِ وَلَكِنْ خَشْيَةَ عُرُوضِ الْفَقْرِ لَهُ أَوْ عُرُوضِ الْفَقْرِ لِلْبِنْتِ بِمَوْتِ أَبِيهَا، إِذْ كَانُوا فِي جَاهِلِيَّتِهِمْ لَا يُوَرِّثُونَ الْبَنَاتِ، فَيَكُونُ الدَّافِعُ لِلْوَأْدِ هُوَ تَوَقُّعَ الْإِمْلَاقِ، كَمَا قَالَ إِسْحَاقُ بْنُ خَلَفٍ، شَاعِرٌ إِسْلَامِيٌّ قَدِيمٌ:
Ya da buna sevk eden âmil babanın fakirliği değil, kendisinin fakirleşmesi korkusu veya babasının ölümüyle kız çocuğunun yoksulluğa düşmesi korkusudur. Çünkü onlar Cahiliye döneminde kız çocuklarına miras vermezlerdi. Dolayısıyla diri diri gömmeye sevk eden etken, yoksulluk beklentisidir. Nitekim eski bir İslam şairi olan İshak b. Halef şöyle demiştir:
إِذَا تَذَكَّرْتُ بِنْتِي حِين تَنْدُبُنِي ... فَاضَتْ لِعَبْرَةِ بِنْتِي عَبْرَتِي بِدَمِ
“Bana ağladığı an kızımı hatırladığımda, / Kızımın gözyaşı için benim gözyaşım kan olup taşar.”
أُحَاذِرُ الْفَقْرَ يَوْمًا أَنْ يُلِمَّ بِهَا ... فَيُهْتَكُ السِّتْرُ عَنْ لَحْمٍ عَلَى وَضَمِ
“Bir gün fakirliğin ona dokunmasından sakınırım da, / Et tahtasındaki etten örtünün çekilivermesinden [korkarım].”
تَهْوَى حَيَاتِي وَأَهْوَى مَوْتَهَا شَفَقًا ... وَالْمَوْتُ أَكْرَمُ نَزَّالٍ عَلَى الْحُرَمِ
“O benim yaşamamı arzu eder, bense şefkatimden onun ölümünü arzu ederim, / Oysa ölüm kadınlara gelen misafirlerin en kerimidir.”
أَخْشَى فَظَاظَةَ عَمٍّ أَوْ جَفَاءَ أَخٍ ... وَكُنْتُ أَخْشَى عَلَيْهَا مِنْ أَذَى الْكَلِمِِِ
“Bir amcanın kabalığından yahut bir kardeşin cefasından korkarım, / [Zaten] ben ona incitici sözün dokunmasından bile korkardım.”
فَلِتَحْذِيرِ الْمُسْلِمِينَ مِنْ آثَارِ هَذِهِ الْخَوَاطِرِ ذُكِّرُوا بِتَحْرِيمِ الْوَأْدِ وَمَا فِي مَعْنَاهُ. وَقَدْ كَانَ ذَلِكَ فِي جُمْلَةِ مَا تُؤْخَذُ عَلَيْهِ بَيْعَةُ النِّسَاءِ الْمُؤْمِنَاتِ كَمَا فِي آيَةِ سُورَةِ الْمُمْتَحِنَةِ. وَمِنْ فِقْرَاتِ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ: دَفْنُ الْبَنَاتِ. مِنَ الْمَكْرُمَاتِ. وَكِلْتَا الْحَالَتَيْنِ مِنْ أَسْبَابِ قَتْلِ الْأَوْلَادِ تَسْتَلْزِمُ الْأُخْرَى وَإِنَّمَا التَّوْجِيهُ للمنظور إِلَيْهِ بادىء ذِي بَدْءٍ.
Müslümanları bu tür düşüncelerin tesirinden sakındırmak için kendilerine diri diri gömmenin ve bu manadaki fiillerin haram olduğu hatırlatılmıştır. Bu husus, Mümtehine Suresi ayetinde geçtiği üzere mümin kadınlardan biat alınan maddeler arasında da yer almaktaydı. Cahiliye ehlinin veciz sözlerinden biri şuydu: “Kızları toprağa gömmek, faziletlerdendir.” Çocukları öldürme sebeplerinden her iki hal de diğerini gerektirir; yönlendirme yalnızca ilk planda gözetilen duruma göredir.
الْوَجْهُ الثَّانِي: فَمِنْ أَجْلِ هَذَا الِاعْتِبَارِ فِي الْفَرْقِ لِلْوَجْهِ الْأَوَّلِ قِيلَ هُنَالِكَ نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَإِيَّاهُمْ بِتَقْدِيمِ ضَمِيرِ الْآبَاءِ عَلَى ضَمِيرِ الْأَوْلَادِ، لِأَنَّ الْإِمْلَاقَ الدَّافِعَ لِلْوَأْدِ الْمَحْكِيِّ بِهِ فِي آيَةِ الْأَنْعَامِ هُوَ إِمْلَاقُ الْآبَاءِ فَقَدَّمَ الْإِخْبَارَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ رَازِقُهُمْ وَكَمَّلَ بِأَنَّهُ رَازِقُ بَنَاتِهِمْ.
İkinci açı: Birinci açıdaki farkın bu mülahazasından ötürü, orada babaların zamiri çocukların zamirinin önüne geçirilerek: { نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَإِيَّاهُمْ } “Sizi de onları da biz rızıklandırırız” denilmiştir. Çünkü En'âm ayetinde aktarılan ve diri diri gömmeye sevk eden yoksulluk babaların yoksulluğudur; bu sebeple Allah'ın onları rızıklandırdığı haberi öne alınmış ve onların kızlarını da rızıklandırdığı belirtilerek tamamlanmıştır.
وَأَمَّا الْإِمْلَاقُ الْمَحْكِيُّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَهُوَ الْإِمْلَاقُ الْمَخْشِيُّ وُقُوعُهُ. وَالْأَكْثَرُ أَنَّهُ تَوَقَّعَ إِمْلَاقَ الْبَنَاتِ كَمَا رَأَيْتَ فِي الْأَبْيَاتِ، فَلِذَلِكَ قَدَّمَ الْإِعْلَامَ بِأَنَّ اللَّهَ رَازِقُ الْأَبْنَاءِ وَكَمَّلَ بِأَنَّهُ رَازِقُ آبَائِهِمْ. وَهَذَا مِنْ نُكَتِ الْقُرْآنِ.
Bu ayette aktarılan yoksulluk ise meydana gelmesinden korkulan yoksulluktur. Çoğunlukla da beyitlerde gördüğün üzere kızların yoksulluğa düşmesi beklentisidir. Bu sebeple Allah'ın çocukları rızıklandırdığı bildirilmesi öne alınmış ve babalarını da rızıklandırdığı belirtilerek tamamlanmıştır. İşte bu, Kur'an'ın nüktelerindendir.
وَالْإِمْلَاقُ: الِافْتِقَارُ. وَتَقَدَّمُ الْكَلَامُ عَلَى الْوَأْدِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَذلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلادِهِمْ شُرَكاؤُهُمْ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٣٧] .
el-İmlâk (الْإِمْلَاقُ): Yoksullaşmak demektir. Çocukları diri diri gömmeye dair açıklama En'âm Sûresi'nde [137] Yüce Allah'ın: { وَكَذلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلادِهِمْ شُرَكاؤُهُمْ } “Böylece ortakları, müşriklerden çoğuna çocuklarını öldürmeyi süslü gösterdi” buyruğunun tefsirinde geçmişti.
وَجُمْلَةُ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ الْمُتَعَاطِفَاتِ. وَجُمْلَةُ إِنَّ قَتْلَهُمْ كانَ خِطْأً كَبِيراً تَأْكِيدٌ لِلنَّهْيِ وَتَحْذِيرٌ مِنَ الْوُقُوعِ فِي الْمَنْهِيِّ، وَفِعْلُ كانَ تَأْكِيدٌ لِلْجُمْلَةِ.
{ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ } cümlesi, matuf ögeler arasında bir ara cümledir (itiraziyye). { إِنَّ قَتْلَهُمْ كانَ خِطْأً كَبِيراً } cümlesi ise nehyi teyit etmek ve nehyedilen fiile düşmekten sakındırmaktır; { كانَ } fiili ise cümlenin anlamını pekiştirmektedir.
وَالْمُرَادُ بِالْأَوْلَادِ خُصُوصُ الْبَنَاتِ لِأَنَّهُنَّ اللَّاتِي كَانُوا يَقْتُلُونَهُنَّ وَأْدًا، وَلَكِنْ عَبَّرَ عَنْهُنَّ بِلَفْظِ الْأَوْلَادِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَنَظَائِرِهَا لِأَنَّ الْبِنْتَ يُقَالُ لَهَا: وَلَدٌ. وَجَرَى الضَّمِيرُ عَلَى اعْتِبَارِ اللَّفْظِ فِي قَوْله نَرْزُقُهُمْ.
Çocuklar ile kastedilen özel olarak kız çocuklarıdır; çünkü onların diri diri gömülerek öldürdükleri kimseler onlardı. Ancak bu ayette ve benzerlerinde onlardan «evlat» lafzıyla söz edilmiştir; zira kıza da «veled» (çocuk) denilir. { نَرْزُقُهُمْ } ifadesindeki zamir de lafzın [müzekkerliği] dikkate alınarak gelmiştir.
و (الخطء) - بِكَسْرِ الْخَاءِ وَسُكُونِ الطَّاء- مصدر خطىء بِوَزْنِ فَرِحَ، إِذَا أَصَابَ إِثْمًا، وَلَا يَكُونُ الْإِثْمُ إِلَّا عَنْ عَمْدٍ، قَالَ تَعَالَى: إِنَّ فِرْعَوْنَ وَهامانَ وَجُنُودَهُما كانُوا خاطِئِينَ [الْقَصَص: ٨] وَقَالَ: ناصِيَةٍ كاذِبَةٍ خاطِئَةٍ [العلق: ١٦] .
(el-Hıt') (الخطء) —hâ harfinin kesresi ve tı harfinin sükûnu ile— bir günah işlediğinde kullanılan feriha veznindeki hatıe (خطىء) fiilinin masdarıdır. Günah ise ancak kasten olur. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: [el-Kasas: 8] { إِنَّ فِرْعَوْنَ وَهامانَ وَجُنُودَهُما كانُوا خاطِئِينَ } “Şüphesiz Firavun, Hâmân ve askerleri günahkârlardı.” ve şöyle buyurmuştur: [el-Alak: 16] { ناصِيَةٍ كاذِبَةٍ خاطِئَةٍ } “O yalancı, günahkâr alından!”
وَأَمَّا الْخَطَأ- بِفَتْحِ الْخَاءِ وَالطَّاءِ- فَهُوَ ضِدُّ الْعَمْدِ. وَفِعْلُهُ: أَخْطَأَ. وَاسْمُ الْفَاعِلِ مُخْطِئٌ، قَالَ تَعَالَى: وَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ فِيما أَخْطَأْتُمْ بِهِ وَلكِنْ مَا تَعَمَّدَتْ قُلُوبُكُمْ [الْأَحْزَاب: ٥] . وَهَذِهِ التَّفْرِقَةُ هِيَ سِرُّ الْعَرَبِيَّةِ وَعَلَيْهَا الْمُحَقِّقُونَ مِنْ أَئِمَّتِهَا.
el-Hata (الْخَطَأ) ise —hâ ve tı harflerinin fethası ile— kasıtlı olanın zıddıdır. Fiili ahtae (أَخْطَأَ) ve ism-i faili muhtî (مُخْطِئٌ) şeklinde gelir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: [el-Ahzâb: 5] { وَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ فِيما أَخْطَأْتُمْ بِهِ وَلكِنْ مَا تَعَمَّدَتْ قُلُوبُكُمْ } “Hata ederek yaptığınız şeylerde size bir günah yoktur; lâkin kalplerinizin bile bile yöneldiğinde [günah vardır].” İşte bu ayrım Arap dilinin sırrıdır ve muhakkik dil âlimleri de bu görüştedir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُور خِطْأً- بِكَسْرِ الْخَاءِ وَسُكُونِ الطَّاءِ بَعْدَهَا هَمْزَةٌ-، أَيْ إِثْمًا. وَقَرَأَهُ ابْنُ ذَكْوَانَ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ، وَأَبُو جَعْفَرٍ خِطْأً- بِفَتْحِ الْخَاءِ وَفَتْحِ الطَّاءِ-. وَالْخَطَأُ ضِدُّ الصَّوَابِ، أَيْ أَنَّ قَتْلَهُمْ مَحْضُ خَطَأٍ لَيْسَ فِيهِ مَا يُعْذَرُ عَلَيْهِ فَاعِلُهُ.
Cumhur, hâ harfinin kesresi, tı harfinin sükûnu ve sonrasında hemze ile { خِطْأً } yani günah şeklinde okumuştur. İbn Âmir'den rivayetle İbn Zekvân ve Ebû Ca'fer ise hâ ve tı harflerinin fethası ile { خَطَأً } şeklinde okumuştur. Hata (الْخَطَأُ), doğrunun (savabın) zıddıdır; yani onları öldürmek, failinin mazur görüleceği hiçbir yönü bulunmayan katıksız bir yanlıştır.
وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ خِطَاءً- بِكَسْرِ الْخَاءِ وَفَتْحِ الطَّاءِ وَأَلِفٍ بَعْدَ الطَّاءِ بَعْدَهُ هَمْزَةٌ مَمْدُودًا-. وَهُوَ فعال من خطىء إِذَا أَجْرَمَ، وَهُوَ لُغَة فِي خطء، وَكَأَنَّ الْفِعَالَ فِيهَا لِلْمُبَالَغَةِ.
İbn Kesîr ise hâ harfinin kesresi, tı harfinin fethası, tı'dan sonra bir elif ve ardından uzatılan hemze ile { خِطَاءً } şeklinde okumuştur. Bu, suç işlediği zaman söylenen hatıe (خطىء) fiilinden fiâl veznindedir; hıt' (خطء) lafzında bir lehçedir ve buradaki fiâl vezni sanki mübalağa içindir.
وَأُكِّدَ بِ (إِنَّ) لِتَحْقِيقِهِ رَدًّا عَلَى أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ إِذْ كَانُوا يَزْعُمُونَ أَنَّ وَأْدَ الْبَنَاتِ مِنَ السَّدَادِ، وَيَقُولُونَ: دَفْنُ الْبَنَاتِ مِنَ الْمَكْرُمَاتِ. وَأُكِّدَ أَيْضًا بِفِعْلِ (كَانَ) لِإِشْعَارِ (كَانَ) بِأَنَّ كَوْنَهُ إِثْمًا أمرا اسْتَقر.
Kız çocuklarını diri diri gömmeyi bir isabetlilik sayıp “Kızları toprağa gömmek faziletlerdendir” diyen Cahiliye ehline bir reddiye olarak hükmü pekiştirmek için { إِنَّ } ile tekit edilmiştir. Ayrıca bunun bir günah oluşunun yerleşik ve sabit bir durum olduğunu hissettirmesi için { كَانَ } fiiliyle de tekit edilmiştir.
[سُورَة الْإِسْرَاء (١٧) : آيَة ٣٢]
[İsrâ Sûresi (17): Âyet 32]
وَلا تَقْرَبُوا الزِّنى إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً وَساءَ سَبِيلاً (٣٢)
{ وَلا تَقْرَبُوا الزِّنى إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً وَساءَ سَبِيلاً } “Zinaya da yaklaşmayın; çünkü o, bir hayasızlıktır ve çok kötü bir yoldur.” (32)
عَطْفُ هَذَا النَّهْيِ عَلَى النَّهْيِ عَنْ وَأْدِ الْبَنَاتِ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّهُمْ كَانُوا يَعُدُّونَ مِنْ أَعْذَارِهِمْ فِي وَأْدِ الْبَنَاتِ الْخَشْيَةَ مِنَ الْعَارِ الَّذِي قَدْ يَلْحَقُ مِنْ جَرَّاءِ إِهْمَالِ الْبَنَاتِ النَّاشِئِ عَنِ الْفَقْرِ الرَّامِي بِهِنَّ فِي مَهَاوِي الْعُهْرِ، وَلِأَنَّ فِي الزِّنَى إِضَاعَةَ نَسَبِ النَّسْلِ بِحَيْثُ لَا يُعْرَفُ لِلنَّسْلِ مَرْجِعٌ يَأْوِي إِلَيْهِ وَهُوَ يُشْبِهُ الْوَأْدَ فِي الْإِضَاعَةِ.
Bu yasağın kız çocuklarını diri diri gömme yasağına atfedilmesi; onların, kız çocuklarını diri diri gömme gerekçeleri arasında, fakirlikten kaynaklanıp onları fuhşiyat çukurlarına sürükleyen sahipsizlikleri neticesinde bulaşabilecek ar korkusunu saydıklarına bir işarettir. Ayrıca zinada soy nesebinin zayi olması vardır; öyle ki neslin sığınacağı bir merci bilinmez hale gelir ki bu da zayi etme bakımından diri diri gömmeye benzer.
وَجَرَى الْإِضْمَارُ فِيهِ بِصِيغَةِ الْجَمْعِ كَمَا جَرَى فِي قَوْلِهِ: وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلاقٍ [الْإِسْرَاء: ٣١] لِمِثْلِ مَا وَجَّهَ بِهِ تَغْيِيرَ الْأُسْلُوبِ هُنَالِكَ فَإِنَّ الْمَنْهِيَّ عَنْهُ هُنَا كَانَ مِنْ غَالِبِ أَحْوَالِ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ.
Buradaki zamir de tıpkı [el-İsrâ: 31] { وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلاقٍ } “Geçim endişesiyle çocuklarınızı öldürmeyin” buyruğunda olduğu gibi çoğul sığasıyla gelmiştir; zira orada üslup değişikliğinin gerekçelendirildiği illetin benzeri burada da geçerlidir; çünkü burada nehyedilen şey Cahiliye ehlinin hallerinin çoğunluğunu oluşturmaktaydı.
وَهَذِهِ الْوَصِيَّةُ الثَّامِنَةُ مِنَ الْوَصَايَا الْإِلَهِيَّةِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَقَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ [الْإِسْرَاء: ٢٣] .
Bu, Yüce Allah'ın: [el-İsrâ: 23] { وَقَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ } “Rabbin, sadece kendisine kulluk etmenizi emretti” buyruğuyla başlayan ilahî tavsiyelerin sekizincisidir.
وَالْقُرْبُ الْمَنْهِيُّ عَنْهُ هُوَ أَقَلُّ الْمُلَابَسَةِ، وَهُوَ كِنَايَةٌ عَنْ شِدَّةِ النَّهْيِ عَنْ مُلَابَسَةِ الزِّنَا، وَقَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُمْ: مَا كَادَ يَفْعَلُ.
Yasaklanan yaklaşma (kurb), ilişki ve temasın en asgarisidir; bu da zinaya bulaşmaktan men etmedeki şiddetten kinayedir. Onların «مَا كَادَ يَفْعَلُ» (neredeyse yapmayacaktı / hiç yapmadı) sözü de bu manaya yakındır.
وَالزِّنَى فِي اصْطِلَاحِ الْإِسْلَامِ مُجَامَعَةُ الرَّجُلِ امْرَأَةً غَيْرَ زَوْجَةٍ لَهُ وَلَا مَمْلُوكَةٍ غَيْرِ ذَاتِ الزَّوْجِ. وَفِي الْجَاهِلِيَّةِ الزِّنَى: مُجَامَعَةُ الرَّجُلِ امْرَأَةً حُرَّةً غَيْرَ زَوْجٍ لَهُ وَأَمَّا مُجَامَعَةُ الْأَمَةِ غَيْرِ الْمَمْلُوكَةِ لِلرَّجُلِ فَهُوَ الْبِغَاءُ.
İslam ıstılahında zina: Erkeğin, nikâhlı eşi olmayan veya evli bulunmayan kendi cariyesi dışındaki bir kadınla cinsel ilişkide bulunmasıdır. Cahiliyede ise zina: Erkeğin, nikâhlı eşi olmayan hür bir kadınla cinsel ilişkide bulunmasıydı; erkeğin mülkü olmayan cariye ile ilişkisine gelince, bu ise «bığâ» (fuhuş) idi.
وَجُمْلَةُ إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً تَعْلِيلٌ لِلنَّهْيِ عَنْ مُلَابَسَتِهِ تَعْلِيلًا مُبَالَغًا فِيهِ مِنْ جِهَاتٍ بِوَصْفِهِ بِالْفَاحِشَةِ الدَّالِّ عَلَى فِعْلَةٍ بَالِغَةٍ الْحَدَّ الْأَقْصَى فِي الْقُبْحِ، وَبِتَأْكِيدِ ذَلِكَ بِحَرْفِ
{ إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً } cümlesi, ona bulaşma yasağının gerekçesidir (tâlîl); bu gerekçelendirme, çirkinlikte son noktaya ulaşmış bir fiili bildiren fahişe vasfıyla nitelenmesiyle,
التَّوْكِيدِ، وَبِإِقْحَامِ فِعْلِ (كَانَ) الْمُؤْذِنِ بِأَنَّ خَبَرَهُ وَصْفٌ رَاسِخٌ مُسْتَقِرٌّ، كَمَا تقدم فِي قَوْله:
bunun tekit harfiyle pekiştirilmesiyle ve haberinin kökleşmiş ve yerleşik bir vasıf olduğunu bildiren { كَانَ } fiilinin araya getirilmesiyle birçok yönden mübalağalı kılınmıştır; nitekim daha önce
إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كانُوا إِخْوانَ الشَّياطِينِ [الْإِسْرَاء: ٢٧] .
[el-İsrâ: 27] { إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كانُوا إِخْوانَ الشَّياطِينِ } “Şüphesiz saçıp savuranlar şeytanların kardeşleridir” buyruğunda da geçmişti.
وَالْمُرَادُ: أَنَّ ذَلِكَ وَصْفٌ ثَابِتٌ لَهُ فِي نَفْسِهِ سَوَاءٌ عَلِمَهُ النَّاسُ مِنْ قَبْلُ أَمْ لَمْ يَعْلَمُوهُ إِلَّا بَعْدَ نُزُولِ الْآيَةِ.
Maksat: İster insanlar bunu önceden bilsinler isterse ancak ayetin inişinden sonra öğrenmiş olsunlar, bunun bizatihi kendi zatında sabit bir nitelik oluşudur.
وَأَتْبَعَ ذَلِكَ بِفِعْلِ الذَّمِّ وَهُوَ ساءَ سَبِيلًا، وَالسَّبِيلُ: الطَّرِيقُ. وَهُوَ مُسْتَعَارٌ هُنَا لِلْفِعْلِ الَّذِي يُلَازِمُهُ الْمَرْءُ وَيَكُونُ لَهُ دَأْبًا اسْتِعَارَةٌ مَبْنِيَّةٌ عَلَى اسْتِعَارَةِ السَّيْرِ لِلْعَمَلِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى:
Bunun ardından yergi fiili getirilerek: { ساءَ سَبِيلاً } “kötü bir yoldur” buyrulmuştur. Sebîl (السَّبِيلُ): Yol demektir. Burada kişinin ayrılmadığı ve kendisine âdet edindiği fiil için istiare edilmiştir; bu istiare, yürüyüşün amele istiare edilmesine dayanır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
سَنُعِيدُها سِيرَتَهَا الْأُولى [طه: ٢١] ، فَبُنِيَ عَلَى اسْتِعَارَةِ السَّيْرِ لِلْعَمَلِ اسْتِعَارَةُ السَّبِيلِ لَهُ بِعَلَاقَةِ الْمُلَازَمَةِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ نَظِيرُهَا فِي قَوْلِهِ: إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً وَمَقْتاً وَساءَ سَبِيلًا فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٢٢] .
[Tâhâ: 21] { سَنُعِيدُها سِيرَتَهَا الْأُولى } “Biz onu ilk haline döndüreceğiz.” Böylece yürüyüşün amele istiare edilmesine dayanılarak, ayrılmazlık (mülâzemet) alakasıyla sebîl (yol) lafzı da ona istiare edilmiştir. Bunun benzeri Nisâ Sûresi'ndeki [22] { إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً وَمَقْتاً وَساءَ سَبِيلاً } “Şüphesiz o, bir hayasızlık, iğrenç bir şey ve kötü bir yoldur” buyruğunda geçmişti.
وَعِنَايَةُ الْإِسْلَامِ بِتَحْرِيمِ الزِّنَى لِأَنَّ فِيهِ إِضَاعَةَ النَّسَبِ وَتَعْرِيضَ النَّسْلِ لِلْإِهْمَالِ إِنْ كَانَ الزِّنَى بِغَيْرِ مُتَزَوِّجَةٍ وَهُوَ خَلَلٌ عَظِيمٌ فِي الْمُجْتَمَعِ، وَلِأَنَّ فِيهِ إِفْسَادَ النِّسَاءِ عَلَى أَزْوَاجِهِنَّ وَالْأَبْكَارِ عَلَى أَوْلِيَائِهِنَّ، وَلِأَنَّ فِيهِ تَعْرِيضَ الْمَرْأَةِ إِلَى الْإِهْمَالِ بِإِعْرَاضِ النَّاسِ عَنْ تَزَوُّجِهَا، وَطَلَاقِ زَوْجِهَا إِيَّاهَا، وَلِمَا يَنْشَأُ عَنِ الْغَيْرَةِ مِنَ الْهَرْجِ وَالتَّقَاتُلِ، قَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:
İslam'ın zinayı haram kılmaya gösterdiği ihtimam; zinanın soyun zayi olmasına, eğer zina evli olmayan bir kadınla yapılmışsa neslin sahipsiz kalmasına yol açmasındandır ki bu toplumda büyük bir bozulmadır. Ayrıca bunda kadınların kocalarına, bakirelerin de velilerine karşı ifsat edilmesi vardır; yine bunda insanların onunla evlenmekten yüz çevirmesi ve kocasının onu boşaması sebebiyle kadının sahipsiz kalması riski vardır. Kıskançlıktan doğacak kargaşa ve birbirini öldürmeler de cabasıdır. İmrü'l-Kays şöyle demiştir:
عَلَيَّ حِرَاصًا لَوْ يُسِرُّونَ مَقْتَلِي
“Öldürülmemi gizlice yapabilselerdi buna çok düşkün [olan nöbetçiler] aşıp...”
فَالزِّنَى مِئِنَّةٌ لِإِضَاعَةِ الْأَنْسَابِ وَمَظِنَّةٌ لِلتَّقَاتُلِ وَالتَّهَارُجِ فَكَانَ جَدِيرًا بِتَغْلِيظِ التَّحْرِيمِ قَصْدًا وَتَوَسُّلًا. وَمَنْ تَأَمَّلَ وَنَظَرَ جَزَمَ بِمَا يَشْتَمِلُ عَلَيْهِ الزِّنَى مِنَ الْمَفَاسِدِ وَلَوْ كَانَ الْمُتَأَمِّلُ مِمَّنْ يَفْعَلُهُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَقُبْحُهُ ثَابِتٌ لِذَاتِهِ، وَلَكِنَّ الْعُقَلَاءَ مُتَفَاوِتُونَ فِي إِدْرَاكِهِ وَفِي مِقْدَارِ إِدْرَاكِهِ، فَلَمَّا أَيْقَظَهُمُ التَّحْرِيمُ لَمْ يَبْقَ لِلنَّاسِ عُذْرٌ. وَقَدْ زَعَمَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَدَنِيَّةٌ كَمَا تَقَدَّمَ فِي صَدْرِ السُّورَةِ وَلَا وَجْهَ لِذَلِكَ الزَّعْمِ. وَقَدْ أَشَرْنَا إِلَى إِبْطَالِ ذَلِكَ فِي أول السُّورَة.
Dolayısıyla zina, neseplerin zayi olmasına açık bir zemin ve birbirini öldürüp kargaşa çıkarmaya kuvvetli bir sebeptir; bu bakımdan gerek doğrudan hedef olarak gerekse ona götüren yollar bakımından haramlığının şiddetlendirilmesine layık olmuştur. Tefekkür edip bakan kimse, zinayı Cahiliye döneminde yapanlardan bile olsa, onun ne büyük fesatlar içerdiğini kesinlikle anlar; zira onun çirkinliği bizatihi sabittir. Ancak akıl sahipleri bunu kavramakta ve kavrama derecelerinde farklılık gösterirler. Haram kılma hükmü onları uyandırınca artık insanlar için bir mazeret kalmamıştır. Bazı müfessirler, surenin başında geçtiği üzere, bu ayetin Medenî olduğunu ileri sürmüşlerdir; fakat bu iddianın hiçbir tutar yanı yoktur. Bunun geçersizliğine surenin başında işaret etmiştik.
[سُورَة الْإِسْرَاء (١٧) : آيَة ٣٣]
[el-İsrâ Suresi (17), Ayet 33]
وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً فَلا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ إِنَّهُ كانَ مَنْصُوراً (٣٣)
{ وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً فَلا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ إِنَّهُ كانَ مَنْصُوراً (٣٣) } “Hak bir sebep olmadıkça, Allah'ın haram kıldığı cana kıymayın. Bir kimse haksız yere öldürülürse, onun velisine bir yetki vermişizdir; o da öldürmede aşırı gitmesin. Çünkü kendisine zaten yardım edilmiştir.” (33)
مَعْلُومَةٌ حَالَةُ الْعَرَبِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ مِنَ التَّسَرُّعِ إِلَى قَتْلِ النُّفُوسِ فَكَانَ حِفْظُ النُّفُوسِ مِنْ أَعْظَمِ الْقَوَاعِدِ الْكُلِّيَّةِ لِلشَّرِيعَةِ الْإِسْلَامِيَّةِ. وَلِذَلِكَ كَانَ النَّهْيُ عَنْ قَتْلِ النَّفْسِ مِنْ أَهَمِّ الْوَصَايَا الَّتِي أَوْصَى بِهَا الْإِسْلَامُ أَتْبَاعَهُ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ الْجَامِعَةِ. وَهَذِهِ هِيَ الْوَصِيَّةُ التَّاسِعَةُ.
Arapların Cahiliye dönemindeki cana kıymada acelecilik halleri bilinmektedir; bu sebeple canın korunması, İslam şeriatının en büyük küllî kaidelerinden biri olmuştur. İşte bundan dolayı cana kıymanın yasaklanması, İslam'ın bu kapsamlı ayetlerde bağlılarına tavsiye ettiği en önemli vasiyetlerden biri olmuştur. Bu da dokuzuncu vasiyettir.
وَالنَّفْسُ هُنَا الذَّاتُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ [النِّسَاء: ٢٩] وَقَوْلِهِ: أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعاً [الْمَائِدَة: ٣٢] وَقَوْلِهِ: وَما تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ [لُقْمَان: ٣٤] . وَتُطْلَقُ النَّفْسُ عَلَى الرُّوحِ الْإِنْسَانِيِّ وَهِيَ النَّفْسُ النَّاطِقَةُ.
Buradaki Nefs (النَّفْسُ), zat (can/insan) anlamındadır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: [en-Nisâ: 29] { وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } “Kendinizi öldürmeyin.” ve şöyle buyurmuştur: [el-Mâide: 32] { أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعاً } “Kim, bir cana kıymamış veya yeryüzünde bozgunculuk çıkarmamış bir nefsi öldürürse, bütün insanları öldürmüş gibi olur.” ve şöyle buyurmuştur: [Lokmân: 34] { وَما تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ } “Hiçbir kimse nerede öleceğini bilemez.” Nefs kelimesi insan ruhu için de kullanılır ki o, nefs-i nâtıkadır (düşünen ruhtur).
وَالْقَتْلُ: الْإِمَاتَةُ بِفِعْلِ فَاعِلٍ، أَيْ إِزَالَةُ الْحَيَاةِ عَنِ الذَّاتِ.
Katl (الْقَتْلُ): Bir failin fiiliyle öldürmek, yani zattan hayatı gidermektir.
وَقَوْلُهُ: حَرَّمَ اللَّهُ حُذِفَ الْعَائِدُ مِنَ الصِّلَةِ إِلَى الْمَوْصُولِ لِأَنَّهُ ضَمِيرٌ مَنْصُوبٌ بِفِعْلِ الصِّلَةِ وَحَذْفُهُ كَثِيرٌ. وَالتَّقْدِيرُ: حَرَّمَهَا اللَّهُ. وَعَلَّقَ التَّحْرِيمَ بِعَيْنِ النَّفْسِ، وَالْمَقْصُودُ تَحْرِيمُ قَتْلِهَا.
Âyetteki { حَرَّمَ اللَّهُ } ifadesinde, sıla cümlesinden mevsule dönen aid zamiri hazfedilmiştir; çünkü o, sıla fiiliyle mensub bir zamirdir ve bunun hazfi çokça görülür. Takdiri şöyledir: { حَرَّمَهَا اللَّهُ } (Allah'ın onu haram kıldığı). Haram kılma bizzat nefsin/canın kendisine bağlanmıştır, ancak kastedilen onun öldürülmesinin haram kılınmasıdır.
وَوُصِفَتِ النَّفْسُ بِالْمَوْصُولِ وَالصِّلَةِ بِمُقْتَضَى كَوْنِ تَحْرِيمِ قَتْلِهَا مَشْهُورًا مِنْ قَبْلِ هَذَا النَّهْيِ، إِمَّا لِأَنَّهُ تَقَرَّرَ مِنْ قَبْلُ بِآيَاتٍ أُخْرَى نَزَلَتْ قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ وَقَبْلَ آيَةِ الْأَنْعَامُ حُكْمًا مُفَرِّقًا وَجَمَعَتِ الْأَحْكَامَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَآيَةِ الْأَنْعَامِ، وَإِمَّا لِتَنْزِيلِ الصِّلَةِ مَنْزِلَةَ الْمَعْلُومِ لِأَنَّهَا مِمَّا لَا يَنْبَغِي جَهْلُهُ فَيَكُونُ تَعْرِيضًا بِأَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ الَّذِينَ كَانُوا يَسْتَخِفُّونَ بِقَتْلِ النَّفْسِ بِأَنَّهُمْ جَهِلُوا مَا كَانَ عَلَيْهِمْ أَنْ يَعْلَمُوهُ، تَنْوِيهًا بِهَذَا الْحُكْمِ. وَذَلِكَ أَنَّ النَّظَرَ فِي خَلْقِ هَذَا الْعَالَمِ يَهْدِي الْعُقُولَ إِلَى أَنَّ اللَّهَ أَوْجَدَ الْإِنْسَانَ لِيُعَمِّرَ بِهِ الْأَرْضَ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيها [هود: ٦١] ، فَالْإِقْدَامُ عَلَى إِتْلَافِ نَفْسِ هَدْمٌ لِمَا أَرَادَ اللَّهُ بِنَاءَهُ، عَلَى أَنَّهُ قَدْ تَوَاتَرَ وَشَاعَ بَيْنَ الْأُمَمِ فِي سَائِرِ الْعُصُورِ وَالشَّرَائِعِ مِنْ عَهْدِ آدَمَ صَوْنُ النُّفُوسِ مِنَ الِاعْتِدَاءِ عَلَيْهَا بِالْإِعْدَامِ، فَبِذَلِكَ وُصِفَتْ بِأَنَّهَا الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ، أَيْ عُرِفَتْ بِمَضْمُونِ هَذِهِ الصِّلَةِ.
Nefsin mevsul ve sıla ile nitelenmesi, onun öldürülmesinin haram kılınmış olmasının bu nehiyden önce de meşhur olması sebebiyledir. Bu ya bu ayetten ve En'âm ayetinden önce inen diğer ayetlerle hükmün ayrı ayrı tespit edilmiş olup bu ayette ve En'âm ayetinde hükümlerin toplanmasından dolayıdır, ya da sılanın bilinmesi gereken bir husus olması hasebiyle malum kılınması gayesiyledir; böylece bu hükmü yüceltmek adına, cana kıymayı hafife alan ve bilmeleri gereken şeyi bilmeyen Cahiliye ehline bir tariz (üstü kapalı kınama) yapılmış olur. Zira bu âlemin yaratılışına bakmak, akıllara Allah'ın insanı yeryüzünü imar etmesi için yarattığını gösterir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: [Hûd: 61] { هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيها } “O sizi topraktan yarattı ve orayı imar etmenizi istedi.” Dolayısıyla bir canı yok etmeye kalkışmak, Allah'ın inşa etmeyi murat ettiği şeyi yıkmaktır. Kaldı ki Âdem döneminden beri bütün çağlarda ve şeriatlarda ümmetler arasında canların yok edilmek suretiyle tecavüze uğramaktan korunması mütevatir ve yaygın bir husustur. İşte bu yüzden [can], Allah'ın haram kıldığı şeklinde nitelenmiştir; yani bu sılanın içeriğiyle tanınmıştır.
وَاسْتُثْنِيَ مِنْ عُمُومِ النَّهْيِ الْقَتْلُ الْمُصَاحِبُ لِلْحَقِّ، أَيِ الَّذِي يَشْهَدُ الْحَقُّ أَنَّ نَفْسًا مُعَيَّنَةً اسْتَحَقَّتِ الْإِعْدَامَ مِنَ الْمُجْتَمَعِ، وَهَذَا مُجْمَلٌ يُفَسِّرُهُ فِي وَقْتِ النُّزُولِ مَا هُوَ مَعْرُوفٌ مِنْ أَحْكَامِ الْقَوَدِ عَلَى وَجْهِ الْإِجْمَالِ.
Genel yasaktan, hakka dayalı olan öldürme istisna edilmiştir; yani hakkın, belirli bir canın toplumdan yok edilmeyi hak ettiğine şahitlik ettiği durumdur. Bu mücmel bir ifade olup nüzul vaktinde kısas hükümlerinden icmali olarak bilinen şeyler onu tefsir etmektedir.
وَلَمَّا كَانَتْ هَذِهِ الْآيَاتُ سِيقَتْ مَسَاقَ التَّشْرِيعِ لِلْأُمَّةِ وَإِشْعَارًا بِأَنْ سَيَكُونُ فِي الْأُمَّةِ قَضَاءٌ وَحُكْمٌ فِيمَا يُسْتَقْبَلُ أُبْقِيَ مُجْمَلًا حَتَّى تُفَسِّرَهُ الْأَحْكَامُ الْمُسْتَأْنَفَةُ مِنْ بَعْدُ، مِثْلَ آيَةِ وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلَّا خَطَأً إِلَى قَوْلِهِ: وَأَعَدَّ لَهُ عَذاباً عَظِيماً [النِّسَاء:
Bu ayetler ümmet için bir teşri (hüküm koyma) üslubuyla ve gelecekte ümmet içinde bir kaza ve hüküm mekanizmasının bulunacağını bildirmek üzere sevk edildiğinden, daha sonra gelecek yeni hükümler -örneğin Nisâ [Suresi:
٩٢- ٩٣] .
92-93] { وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلَّا خَطَأً } ayetinden { وَأَعَدَّ لَهُ عَذاباً عَظِيماً } kavline kadar olan ayetler- onu açıklayana dek mücmel bırakılmıştır.
فَالْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: بِالْحَقِّ لِلْمُصَاحَبَةِ، وَهِيَ مُتَعَلِّقَةٌ بِمَعْنَى الِاسْتِثْنَاءِ، أَيْ إِلَّا قَتْلًا
{ بِالْحَقِّ } kavlindeki bâ (بِ) harfi musahabe (birliktelik) içindir ve istisna manasına taalluk etmektedir; yani ancak bir hakka
مُلَابِسًا لِلْحَقِّ.
bulaşmış olan (haklı) öldürme müstesnadır.
وَالْحَقُّ بِمَعْنَى الْعَدْلِ، أَوْ بِمَعْنَى الِاسْتِحْقَاقِ، أَيْ حَقُّ الْقَتْلِ، كَمَا
Hak, adalet manasında veya hak ediş, yani öldürülme hakkı manasındadır; nitekim
فِي الْحَدِيثِ: فَإِذَا قَالُوهَا (أَيْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ) عَصَمُوا مِنِّي دِمَاءَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ إِلَّا بِحَقِّهَا»
hadiste şöyle buyrulmuştur: “Bunu (yani Lâ ilâhe illallâh) dedikleri zaman, hakkı hariç olmak üzere benden kanlarını ve mallarını korumuş olurlar.”
. وَلَمَّا كَانَ الْخِطَابُ بِالنَّهْيِ لِجَمِيعِ الْأُمَّةِ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ الْفِعْلُ فِي سِيَاقِ النَّهْيِ كَانَ تعْيين الْحَقِّ الْمُبِيحِ لِقَتْلِ النَّفْسِ مَوْكُولًا إِلَى مَنْ لَهُمْ تَعْيِينُ الْحُقُوقِ.
Nehiy hitabı, nehiy siyakındaki fiilin delalet ettiği üzere bütün ümmete yönelik olunca, cana kıymayı mubah kılan hakkın tayini de hakları tayin etme yetkisine sahip olanlara bırakılmıştır.
وَلَمَّا كَانَتْ هَذِهِ الْآيَةُ نَازِلَةً قَبْلَ الْهِجْرَةِ فَتَعْيِينُ الْحَقِّ يَجْرِي عَلَى مَا هُوَ مُتَعَارَفٌ بَيْنَ الْقَبَائِلِ، وَهُوَ مَا سَيُذْكَرُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى عَقِبَ هَذَا: وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً الْآيَةَ.
Bu ayet hicretten önce inmiş olduğundan, hakkın tayini kabileler arasında bilinen örfe göre cereyan ediyordu; bu da Yüce Allah'ın bundan hemen sonra zikredeceği: { وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً } ayetinde geçen husustur.
وَحِين كَانَ الْمُسْلِمُونَ وَقْتَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ مُخْتَلِطِينَ فِي مَكَّةَ بِالْمُشْرِكِينَ وَلَمْ يَكُنِ الْمُشْرِكُونَ أَهْلًا لِلثِّقَةِ بِهِمْ فِي الطَّاعَةِ لِلشَّرَائِعِ الْعَادِلَةِ، وَكَانَ قَدْ يَعْرِضُ أَنْ يَعْتَدِيَ أَحَدُ الْمُشْرِكِينَ عَلَى أَحَدِ الْمُسْلِمِينَ بِالْقَتْلِ ظُلْمًا أَمَرَ اللَّهُ الْمُسْلِمِينَ بِأَنَّ الْمَظْلُومَ لَا يَظْلِمُ، فَقَالَ:
Bu ayetin indiği sırada Müslümanlar Mekke'de müşriklerle karışık halde idiler ve müşrikler adil şeriatlara itaat hususunda güvenilir kimseler değillerdi. Müşriklerden birinin bir Müslümana haksız yere canına kıyarak saldırması ihtimal dahilinde bulunduğundan Allah Müslümanlara mazlumun zulmetmemesini emrederek şöyle buyurmuştur:
وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً أَيْ قَدْ جَعَلَ لِوَلِيِّ الْمَقْتُولِ تَصَرُّفًا فِي الْقَاتِلِ بِالْقَوَدِ أَوِ الدِّيَةِ.
{ وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً } “Bir kimse haksız yere öldürülürse, onun velisine bir yetki vermişizdir”; yani maktulün velisine kısas veya diyet ile katil üzerinde bir tasarruf yetkisi kılmıştır.
وَالسُّلْطَانُ: مَصْدَرٌ مِنَ السُّلْطَةِ كَالْغُفْرَانِ، وَالْمُرَادُ بِهِ مَا اسْتَقَرَّ فِي عَوَائِدِهِمْ مِنْ حُكْمِ الْقَوَدِ.
Sultan (السُّلْطَانُ): Gufran gibi, galebe/yetki (سُلْطَة) kökünden bir mastardır. Bununla kastedilen, kısas hükmü olarak onların örflerinde yerleşmiş olan şeydir.
وَكَوْنُهُ حَقًّا لِوَلِيِّ الْقَتِيلِ يَأْخُذُ بِهِ أَوْ يَعْفُو أَوْ يَأْخُذُ الدِّيَةَ أَلْهَمَهُمُ اللَّهُ إِلَيْهِ لِئَلَّا يَنْزُوا أَوْلِيَاءَ الْقَتِيلِ عَلَى الْقَاتِلِ أَوْ ذَوِيهِ لِيَقْتُلُوا مِنْهُمْ مَنْ لَمْ تَجْنِ يَدَاهُ قَتْلًا. وَهَكَذَا تَسْتَمِرُّ التِّرَاتُ بَيْنَ أَخْذٍ وَرَدٍّ، فَقَدْ كَانَ ذَلِكَ مِنْ عَوَائِدِهِمْ أَيْضًا.
Bunun maktulün velisine ait bir hak kılınması, dilerse bunu alması, dilerse affetmesi veya diyet alması şeklindeki durum; maktulün velilerinin katilin veya yakınlarının üzerine çullanıp onlardan suça eli bulaşmamış birini öldürmemeleri için Allah'ın onlara ilham ettiği bir husustur. Aksi takdirde kan davaları alma ve misilleme şeklinde sürüp giderdi ki bu da onların âdetlerindendi.
فَالْمُرَادُ بِالْجَعْلِ مَا أَرْشَدَ اللَّهُ إِلَيْهِ أَهْلَ الْجَاهِلِيَّةِ مِنْ عَادَةِ الْقَوَدِ.
Kılmaktan (câ'l) maksat, Allah'ın Cahiliye ehline kısas âdeti olarak yol gösterdiği şeydir.
وَالْقَوَدُ مِنْ جُمْلَةِ الْمُسْتَثْنَى بِقَوْلِهِ: إِلَّا بِالْحَقِّ، لِأَنَّ الْقَوَدَ مِنَ الْقَاتِلِ الظَّالِمِ هُوَ قَتْلٌ لِلنَّفْسِ بِالْحَقِّ. وَهَذِهِ حَالَةٌ خَصَّهَا اللَّهُ بِالذِّكْرِ لِكَثْرَةِ وُقُوعِ الْعُدْوَانِ فِي بَقِيَّةِ أَيَّامِ الْجَاهِلِيَّةِ، فَأَمَرَ اللَّهُ الْمُسْلِمِينَ بِقَبُولِ الْقَوَدِ. وَهَذَا مَبْدَأُ صَلَاحٍ عَظِيمٍ فِي الْمُجْتَمَعِ الْإِسْلَامِيِّ، وَهُوَ حَمْلُ أَهْلِهِ عَلَى اتِّبَاعِ الْحَقِّ وَالْعَدْلِ حَتَّى لَا يَكُونَ الْفَسَادُ مِنْ طَرَفَيْنِ فَيَتَفَاقَمُ أَمْرُهُ، وَتِلْكَ عَادَةٌ جَاهِلِيَّةٌ. قَالَ الشَّمَيْذَرُ الْحَارِثِيُّ:
Kısas, { إِلَّا بِالْحَقِّ } kavliyle yapılan istisnanın kapsamına girer; zira zalim katilden kısas almak haklı bir cana kıymadır. Bu durum, Cahiliye günlerinin geri kalanında tecavüzün çokça vuku bulması sebebiyle Allah'ın özellikle zikrettiği bir durumdur; böylece Allah Müslümanlara kısası kabul etmelerini emretmiştir. Bu, İslam toplumunda büyük bir ıslahat ilkesidir; o da toplum mensuplarını hak ve adalete uymaya sevk etmektir ki fesat iki taraftan kaynaklanıp büyümesin. Zira bu bir Cahiliye âdetiydi. Şümeyzer el-Hârisî şöyle demiştir:
فَلَسْنَا كَمَنْ كُنْتُمْ تُصِيبُونَ سَلَّةً ... فَنَقْبَلُ ضَيْمًا أَوْ نُحَكِّمُ قَاضِيَا
“Bizler sizin ansızın vurup da haksızlığa boyun eğdiğimiz veya kadıyı hakem tayin ettiğimiz kimseler gibi değiliz...”
وَلَكِنَّ حُكْمَ السَّيْفِ فِينَا مُسَلَّطٌ ... فَنَرْضَى إِذَا مَا أَصْبَحَ السَّيْفُ رَاضِيَاِ
“Fakat kılıcın hükmü aramızda hâkimdir; kılıç razı olduğu vakit biz de razı oluruz.”
فَنَهَى اللَّهُ الْمُسْلِمِينَ عَنْ أَنْ يَكُونُوا مِثَالًا سَيِّئًا يُقَابِلُوا الظُّلْمَ بِالظُّلْمِ كَعَادَةِ الْجَاهِلِيَّةِ بَلْ عَلَيْهِمْ أَنْ يَتَّبِعُوا سَبِيلَ الْإِنْصَافِ فَيَقْبَلُوا الْقَوَدَ، وَلِذَلِكَ قَالَ: فَلا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ.
Allah Müslümanların kötü bir örnek olup Cahiliye âdetinde olduğu gibi zulme zulümle karşılık vermelerini yasaklamış; aksine insaf yolunu tutup kısasa razı olmalarını emretmiştir. İşte bu yüzden: { فَلا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ } “o da öldürmede aşırı gitmesin” buyurmuştur.
وَالسَّرَفُ: الزِّيَادَةُ عَلَى مَا يَقْتَضِيهِ الْحَقُّ، وَلَيْسَ خَاصًّا بِالْمَالِ كَمَا يُفْهَمُ مِنْ كَلَامِ أَهْلِ اللُّغَةِ. فَالسَّرَفُ فِي الْقَتْلِ هُوَ أَنْ يُقْتَلَ غَيْرُ الْقَاتِلِ، أَمَّا مَعَ الْقَاتِلِ وَهُوَ وَاضِحٌ كَمَا قَالَ الْمُهَلْهَلُ فِي الْأَخْذِ بِثَأْرِ أَخِيهِ كُلَيْبٍ:
Seref (السَّرَفُ): Hakkın gerektirdiğinden fazlasını yapmaktır; dilcilerin sözlerinden anlaşılacağı üzere sadece mala has değildir. Öldürmede israf ise katilden başkasının öldürülmesidir; katille beraber başkasının öldürülmesi de böyledir ki bu açıktır; nitekim Mühelhil, kardeşi Kuleyb'in intikamını alırken şöyle demiştir:
كُلُّ قَتِيلٍ فِي كُلَيْبٍ غُرَّةٌ ... حَتَّى يَعُمُّ الْقَتْلُ آلَ مُرَّةَ
“Kuleyb'e karşılık her öldürülen bir başlangıçtır; ta ki öldürme Mürre ailesinin tamamını kuşatıncaya dek.”
وَأَمَّا قَتْلُ غَيْرِ الْقَاتِلِ عِنْدَ الْعَجْزِ عَنْ قَتْلِ الْقَاتِلِ فَقَدْ كَانُوا يَقْتَنِعُونَ عَنِ الْعَجْزِ عَنِ الْقَاتِلِ بِقَتْلِ رَجُلٍ مِنْ قَبِيلَةِ الْقَاتِلِ. وَكَانُوا يَتَكَايَلُونَ الدِّمَاءَ، أَي يجْعَلُونَ كليها مُتَفَاوِتًا بِحَسَبِ شَرَفِ الْقَتِيلِ، كَمَا قَالَتْ كَبْشَة بنت معديكرب:
Katili öldürmekten aciz kalındığında katilden başkasının öldürülmesine gelince; onlar katili öldürmekten aciz kaldıklarında katilin kabilesinden bir adamı öldürmekle iktifa ederlerdi. Kanları birbirine denk saymaz, yani maktulün şerefine göre karşılığını farklı kılarlardı; nitekim Kebşe binti Ma'dîkerib şöyle demiştir:
فَيقْتل جبرا بامرىء لَمْ يَكُنْ لَهُ ... بَوَاءً وَلَكِنْ لَا تَكَايُلَ بِالدَّمِ
“Kendisine denk olmayan bir adam karşılığında Cebr öldürülür; lâkin kanda denksizlik/tartı güdülmez.”
الْبَوَاءُ: الْكُفْءُ فِي الدَّمِ. تُرِيدُ فَيَقْتُلُ الْقَاتِلَ وَهُوَ الْمُسَمَّى جَبْرًا، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ كُفُؤًا لِعَبْدِ اللَّهِ أَخِيهَا، وَلَكِنَّ الْإِسْلَامَ أَبْطَلَ التَّكَايُلَ بِالدَّمِ.
Bevâ' (الْبَوَاءُ): Kanda denk demektir. Şair, kardeşi Abdullah'a denk olmasa bile katil olan ve Cebr adı verilen kişinin öldürüleceğini kastediyor; lâkin İslam kanda üstünlük/fark gözetmeyi iptal etmiştir.
وَضَمِيرُ يُسْرِفْ بِيَاءِ الْغَيْبَةِ، فِي قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ، يَعُودُ إِلَى الْوَلِيِّ مَظِنَّةِ السَّرَفِ فِي الْقَتْلِ بِحَسَبِ مَا تَعَوَّدُوهُ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَخَلَفٌ- بِتَاءِ الْخِطَابِ- أَيْ خِطَابٍ لِلْوَلِيِّ.
Cumhurun kıraatinde { يُسْرِفْ } fiilindeki zamir gayb yâ'sı ile gelmiş olup, alıştıkları üzere öldürmede aşırı gitmesi muhtemel olan veliye dönmektedir. Hamza, Kisâî ve Halef ise muhatap tâ'sı ile [tesrif şeklinde] okumuşlardır; yani veliye hitaptır.
وَجُمْلَةُ إِنَّهُ كانَ مَنْصُوراً اسْتِئْنَافٌ، أَيْ أَنَّ وَلِيَّ الْمَقْتُولِ كَانَ مَنْصُورًا بِحكم الْقود فَلَمَّا ذَا يَتَجَاوَزُ الْحَدَّ مِنَ النَّصْرِ إِلَى الِاعْتِدَاءِ وَالظُّلْمِ بِالسَّرَفِ فِي الْقَتْلِ. حَذَّرَهُمُ اللَّهُ مِنَ السَّرَفِ فِي الْقَتْلِ وَذَكَّرَهُمْ بِأَنَّهُ جَعَلَ لِلْوَلِيِّ سُلْطَانًا عَلَى الْقَاتِلِ.
{ إِنَّهُ كانَ مَنْصُوراً } cümlesi istînâfiyedir (yeni bir başlangıçtır); yani maktulün velisi kısas hükmüyle zaten yardım görmüştür, öyleyse niçin yardım görme sınırını aşıp öldürmede israfa kaçarak tecavüz ve zulme sapsın? Allah onları öldürmede aşırı gitmekten sakındırmış ve veliye katil üzerinde bir yetki tanıdığını onlara hatırlatmıştır.
وَقَدْ أَكَّدَ ذَلِكَ بِحَرْفِ التَّوْكِيدِ وَبِإِقْحَامِ (كَانَ) الدَّالِّ عَلَى أَنَّ الْخَبَرَ مُسْتَقِرُّ الثُّبُوتِ.
Bunu tekit harfiyle ve haberin yerleşik bir sübutiyet taşıdığını gösteren { كَانَ } fiilini araya getirerek pekiştirmiştir.
وَفِيهِ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ مَنْ تَجَاوَزَ حَدَّ الْعَدْلِ إِلَى السَّرَفِ فِي الْقَتْلِ لَا يُنْصَرُ.
Bunda, adalet sınırını aşıp öldürmede israfa sapan kimseye yardım edilmeyeceğine dair bir ima vardır.
وَمِنْ نُكَتِ الْقُرْآنِ وَبَلَاغَتِهِ وَإِعْجَازِهِ الْخَفِيِّ الْإِتْيَانُ بِلَفْظِ (سُلْطَانٍ) هُنَا الظَّاهِرِ فِي مَعْنَى الْمَصْدَرِ، أَيِ السُّلْطَةِ وَالْحَقِّ وَالصَّالِحِ لِإِرَادَةِ إِقَامَةِ السُّلْطَانِ، وَهُوَ الْإِمَامُ الَّذِي يَأْخُذُ الْحُقُوقَ مِنْ الْمُعْتَدِينَ إِلَى الْمُعْتَدَى عَلَيْهِمْ حِينَ تَنْتَظِمُ جَامِعَةُ الْمُسْلِمِينَ بَعْدَ الْهِجْرَةِ. فَفِيهِ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ اللَّهَ سَيَجْعَلُ لِلْمُسْلِمِينَ دَوْلَةً دَائِمَةً، وَلَمْ يَكُنْ لِلْمُسْلِمِينَ يَوْمَ نُزُولِ الْآيَةِ سُلْطَانٌ.
Kur'an'ın nüktelerinden, belağatından ve gizli mucizelerinden biri de burada { سُلْطَانٍ } lafzının getirilmesidir. Bu lafız zahiren mastar manasında olup yetki ve hak demektir; aynı zamanda hicretten sonra Müslümanların birliği intizam kazandığında hakları saldırganlardan alıp mazlumlara veren sultanı, yani devlet başkanını/otoriteyi kurma iradesine de uygundur. Dolayısıyla bunda, ayetin indiği gün Müslümanların bir otoritesi bulunmadığı halde, Allah'ın Müslümanlara kalıcı bir devlet tesis edeceğine dair bir ima vardır.
وَهَذَا الْحُكْمُ مَنُوطٌ بِالْقَتْلِ الْحَادِثِ بَيْنَ الْأَشْخَاصِ وَهُوَ قَتْلُ الْعُدْوَانِ، فَأَمَّا الْقَتْلُ الَّذِي هُوَ لِحِمَايَةِ الْبَيْضَةِ وَالذَّبِّ عَنِ الْحَوْزَةِ، وَهُوَ الْجِهَادُ، فَلَهُ أَحْكَامٌ أُخْرَى. وَبِهَذَا تَعْلَمُ التَّوْجِيهَ لِلْإِتْيَانِ بِضَمِيرِ جَمَاعَةِ الْمُخَاطَبِينَ عَلَى مَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلاقٍ [الْإِسْرَاء: ٣١] وَمَا عُطِفَ عَلَيْهِ مِنَ الضَّمَائِرِ.
Bu hüküm, şahıslar arasında meydana gelen öldürmeye, yani haksız yere cana kıymaya bağlıdır. Topluluğu/vatanı korumak ve sınırları savunmak için olan öldürmeye, yani cihada gelince; onun başka hükümleri vardır. Böylece Yüce Allah'ın daha önce geçen: [el-İsrâ: 31] { وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلاقٍ } “Yoksulluk korkusuyla çocuklarınızı öldürmeyin” kavlinde ve ona atfedilen zamirlerde muhatap cemaat zamirinin getirilmesinin gerekçesini anlamış olursun.
وَاعْلَمْ أَنَّ جُمْلَةَ وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ عَطْفَ قِصَّةٍ عَلَى قِصَّةٍ اهْتِمَامًا بِهَذَا الْحُكْمِ بِحَيْثُ جُعِلَ مُسْتَقِلًّا، فَعُطِفَ عَلَى حُكْمٍ آخَرَ، وَإِلَّا فَمُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَنْ تَكُونَ مَفْصُولَةً، إِمَّا اسْتِئْنَافًا لِبَيَانِ حُكْمِ حَالَةٍ تَكْثُرُ، وَإِمَّا بَدَلَ بَعْضٍ مِنْ جُمْلَةِ إِلَّا بِالْحَقِّ.
Bilesin ki { وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً } cümlesi, { وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ } cümlesine kıssanın kıssaya atfı yoluyla atfedilmiştir; zira bu hükme verilen önem sebebiyle bağımsız kılınmış ve başka bir hükme atfedilmiştir. Aksi takdirde zahirin gereği, ya çokça vuku bulan bir halin hükmünü beyan eden bir istînâf (yeni başlangıç) olarak ya da { إِلَّا بِالْحَقِّ } cümlesinden bir bedel-i ba'z olarak fasl ile (bağlaçsız) gelmesiydi.
وَ (مَنْ) مَوْصُولَةٌ مُبْتَدَأٌ مُرَادٌ بِهَا الْعُمُومُ، أَيْ وَكُلُّ الَّذِي يُقْتَلُ مَظْلُومًا. وَأُدْخِلَتِ الْفَاءُ فِي جُمْلَةِ خَبَرِ الْمُبْتَدَأِ لِأَنَّ الْمَوْصُولَ يُعَامَلُ مُعَامَلَةَ الشَّرْطِ إِذَا قُصِدَ بِهِ الْعُمُومُ وَالرَّبْطُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ خَبَرِهِ.
{ مَنْ } mevsuldür, mübtedadır ve kendisiyle umum kastedilmiştir; yani “haksız yere öldürülen herkes” demektir. Mübtedanın haber cümlesine fâ (فَ) harfi dahil edilmiştir; çünkü mevsul, umum kastedildiğinde ve kendisi ile haberi arasında bir bağ kurulmak istendiğinde şart muamelesi görür.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً هُوَ فِي الْمَعْنَى مُقَدِّمَةٌ لِلْخَبَرِ بِتَعْجِيلِ مَا يُطَمْئِنُ نَفْسَ وَلِيِّ الْمَقْتُولِ. وَالْمَقْصُودُ مِنَ إِلَخْبَرِ التَّفْرِيعُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَلا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ، فَكَانَ تَقْدِيمُ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً تَمْهِيدًا لِقَبُولِ النَّهْيِ عَنِ السَّرَفِ فِي الْقَتْلِ، لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ قَدْ جعل لَهُ سُلْطَان فَقَدْ صَارَ الْحُكْمُ بِيَدِهِ وَكَفَاهُ ذَلِكَ شِفَاءً لِغَلِيلِهِ.
Yüce Allah'ın { فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً } buyruğu, mana bakımından maktulün velisinin içini rahatlatacak olanı peşinen bildiren bir mukaddimedir (giriştir). Haberin asıl maksadı ise Yüce Allah'ın: { فَلا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ } kavliyle yapılan tefridir (çıkarımdır). Dolayısıyla Yüce Allah'ın { فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً } kavlinin öne alınması, öldürmede aşırı gitme yasağının kabul edilmesine bir zemin hazırlamaktır; zira kendisine bir yetki verildiğinde hüküm artık onun eline geçmiş ve bu da onun içindeki intikam ateşini söndürmeye kâfi gelmiştir.
وَمِنْ دَلَالَةِ الْإِشَارَةِ أَنَّ قَوْلَهُ: فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً إِشَارَةٌ إِلَى إِبْطَالِ تَوَلِّي وَلِيِّ الْمَقْتُولِ قَتْلَ الْقَاتِلِ دُونَ حُكْمٍ مِنَ السُّلْطَانِ، لِأَنَّ ذَلِكَ مَظِنَّةٌ لِلْخَطَأِ فِي تَحْقِيقِ الْقَاتِلِ، وَذَرِيعَةٌ لِحُدُوثِ قَتْلٍ آخَرَ بِالتَّدَافُعِ بَيْنَ أَوْلِيَاءِ الْمَقْتُولِ وَأَهْلِ الْقَاتِلِ، وَيَجُرُّ إِلَى الْإِسْرَافِ فِي الْقَتْلِ الَّذِي مَا حَدَثَ فِي زَمَانِ الْجَاهِلِيَّةِ إِلَّا بِمِثْلِ هَذِهِ الذَّرِيعَةِ، فَضَمِيرُ فَلا يُسْرِفْ عَائِدٌ إِلَى «وَلِيُّهُ» .
İşaretin delaletindendir ki: { فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً } kavli, yetkili otoritenin hükmü olmaksızın maktulün velisinin katili bizzat öldürmeye kalkışmasının iptaline bir işarettir. Çünkü bu durum katilin kim olduğunu tespitte hataya düşme ihtimali taşır; maktulün velileri ile katilin ailesi arasındaki sürtüşmeyle başka bir cinayetin doğmasına yol açar ve Cahiliye devrinde ancak bu tür bahanelerle ortaya çıkan öldürmede aşırılığa sürükler. Dolayısıyla { فَلا يُسْرِفْ } kavlindeki zamir “velisi”ne dönmektedir.
وَجُمْلَةُ إِنَّهُ كانَ مَنْصُوراً تَعْلِيلٌ لِلْكَفِّ عَنِ الْإِسْرَافِ فِي الْقَتْلِ، وَالضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى «وَلِيُّهُ» .
{ إِنَّهُ كانَ مَنْصُوراً } cümlesi, öldürmede aşırı gitmekten el çekmenin gerekçesidir (ta'lîl) ve zamir “velisi”ne dönmektedir.
وَ (فِي) مِنْ قَوْلِهِ: فِي الْقَتْلِ لِلظَّرْفِيَّةِ الْمَجَازِيَّةِ، لِأَنَّ الْإِسْرَافَ يَجُولُ فِي كَسْبٍ وَمَالٍ وَنَحْوِهِ، فَكَأَنَّهُ مَظْرُوفٌ فِي جُمْلَةِ مَا جَالَ فِيهِ.
{ فِي الْقَتْلِ } ifadesindeki fî (فِي) mecazi zarfiyet içindir; çünkü israf kazançta, malda ve benzeri şeylerde cereyan eder, adeta cereyan ettiği hususların bütünü içinde zarflanmış gibidir.
وَلَمَّا رَأَى بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ أَنَّ الْحُكْمَ الَّذِي تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ لَا يُنَاسِبُ إِلَّا أَحْوَالَ الْمُسْلِمِينَ الْخَالِصِينَ اسْتَبْعَدَ أَنْ تَكُونَ الْآيَةُ نَازِلَةً بِمَكَّةَ فَزَعَمَ أَنَّهَا مَدَنِيَّةٌ، وَقَدْ بَيَّنَّا وَجْهَ
Bazı müfessirler bu ayetin içerdiği hükmün yalnızca sırf Müslümanların hallerine uygun olduğunu görünce, ayetin Mekke'de inmiş olmasını uzak görerek onun Medenî olduğunu ileri sürmüşlerdir. Biz onun
مُنَاسَبَتِهَا وَأَبْطَلْنَا أَنْ تَكُونَ مَكِّيَّةً فِي صَدْرِ هَذِهِ السُّورَةِ.
[Mekkî oluşunun] uygunluk yönünü açıklamış ve bu surenin başında Mekkî oluşunun aksini savunan görüşü çürütmüştük.
[سُورَة الْإِسْرَاء (١٧) : آيَة ٣٤]
[el-İsrâ Suresi (17), Ayet 34]
وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ إِلاَّ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ كانَ مَسْؤُلاً (٣٤)
{ وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ إِلاَّ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ كانَ مَسْؤُلاً (٣٤) } “Rüşd çağına erişinceye kadar, yetimin malına sadece en güzel şekilde yaklaşın. Ahdi de yerine getirin; çünkü ahid sorumluluk gerektirir.” (34)
وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ هَذَا مِنْ أَهَمِّ الْوَصَايَا الَّتِي أَوْصَى اللَّهُ بِهَا فِي هَذِهِ الْآيَاتِ، لِأَنَّ الْعَرَبَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ كَانُوا يَسْتَحِلُّونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى لِضَعْفِهِمْ عَنِ التَّفَطُّنِ لِمَنْ يَأْكُلُ أَمْوَالَهُمْ وَقِلَّةِ نَصِيرِهِمْ لِإِيصَالِ حُقُوقِهِمْ، فَحَذَّرَ اللَّهُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ ذَلِكَ لِإِزَالَةِ مَا عَسَى أَنْ يَبْقَى فِي نُفُوسِهِمْ مِنْ أَثَرٍ مِنْ تِلْكَ الْجَاهِلِيَّةِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي نَظِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ. وَهَذِهِ الْوَصِيَّةُ الْعَاشِرَةُ.
{ وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ } “Rüşd çağına erişinceye kadar, yetimin malına sadece en güzel şekilde yaklaşın” ifadesi, Allah'ın bu ayetlerde tavsiye ettiği en önemli vasiyetlerdendir. Zira Araplar Cahiliye döneminde, mallarını yiyenleri fark edemeyecek kadar zayıf olmaları ve haklarını kendilerine ulaştıracak yardımcılarının azlığı sebebiyle yetimlerin mallarını helal sayarlardı. Allah, o Cahiliye döneminden nefislerinde kalması muhtemel izleri silmek için Müslümanları bundan sakındırdı. Bu ayetin benzeri hakkındaki açıklama En'âm Suresi'nde geçmişti. Bu da onuncu vasiyettir.
وَالْقَوْلُ فِي الْإِتْيَانِ بِضَمِيرِ الْجَمَاعَةِ الْمُخَاطَبِينَ كَالْقَوْلِ فِي سَابِقِيهِ لِأَنَّ الْمَنْهِيَّ عَنْهُ مِنْ أَحْوَالِ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ.
Muhatap çoğul zamiriyle hitap edilmesine dair açıklama, önceki benzerlerinde olduğu gibidir; zira yasaklanan şey, Cahiliye ehlinin hallerindendir.
وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ كانَ مَسْؤُلًا أُمِرُوا بِالْوَفَاءِ بِالْعَهْدِ. وَالتَّعْرِيفُ فِي الْعَهْدَ لِلْجِنْسِ الْمُفِيدِ لِلِاسْتِغْرَاقٍ يَشْمَلُ الْعَهْدَ الَّذِي عَاهَدُوا عَلَيْهِ النَّبِيءَ، وَهُوَ الْبَيْعَةُ عَلَى الْإِيمَانِ وَالنَّصْرِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
{ وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ كانَ مَسْؤُلًا } “Ahdi de yerine getirin; çünkü ahid sorumluluk gerektirir.” Ahdi yerine getirmekle emrolundular. { الْعَهْدَ } kelimesindeki belirlilik takısı (harf-i tarif), istiğrak (kapsayıcılık) bildiren cins içindir; Peygamber'e verdikleri, iman ve yardım üzerine yapılan biat olan ahdi de kapsar. Yüce Allah'ın şu buyruğunda [bu konu] daha önce geçmişti:
وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذا عاهَدْتُمْ فِي سُورَةِ النَّحْلِ [٩١] وَقَوْلِهِ: وَبِعَهْدِ اللَّهِ أَوْفُوا
Nahl Suresi'ndeki { وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذا عاهَدْتُمْ } [Nahl: 91] “Antlaşma yaptığınızda Allah'ın ahdini yerine getirin” ve şu buyruğu: { وَبِعَهْدِ اللَّهِ أَوْفُوا }
فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٥٢] .
En'âm Suresi'nde [En'âm: 152] “Allah'ın ahdini yerine getirin.”
وَهَذَا التَّشْرِيعُ مِنْ أُصُولِ حُرْمَةِ الْأُمَّةِ فِي نَظَرِ الْأُمَمِ وَالثِّقَةِ بِهَا لِلِانْزِوَاءِ تَحْتَ سُلْطَانِهَا. وَقَدْ مَضَى الْقَوْلُ فِيهِ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ. وَالْجُمْلَةُ مَعْطُوفَةٌ عَلَى الَّتِي قَبْلَهَا. وَهِيَ مِنْ عِدَادِ مَا وَقَعَ بَعْدَ (أَنِ) التَّفْسِيرِيَّةِ مِنْ قَوْلِهِ: أَلَّا تَعْبُدُوا الْآيَات [الْإِسْرَاء: ٢٣] .
Bu teşri, milletlerin nazarında ümmetin saygınlığının ve onun hâkimiyeti altına girmek için ona duyulan güvenin temellerindendir. Bu konudaki açıklama En'âm Suresi'nde geçmişti. Cümle, kendisinden öncekine matuftur. { أَلَّا تَعْبُدُوا } ayetlerindeki [İsrâ: 23] tefsir edici en (أَنْ) edatından sonra gelen hususlardandır.
وَهِيَ الْوَصِيَّةُ الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ.
Bu da on birinci vasiyettir.
وَجُمْلَةُ إِنَّ الْعَهْدَ كانَ مَسْؤُلًا تَعْلِيلٌ لِلْأَمْرِ، أَيْ لِلْإِيجَابِ الَّذِي اقْتَضَاهُ، وَإِعَادَةُ لَفْظِ الْعَهْدَ فِي مَقَامِ إِضْمَارِهِ لِلِاهْتِمَامِ بِهِ، وَلِتَكُونَ هَذِهِ الْجُمْلَةُ مُسْتَقِلَّةً فَتَسْرِي مَسْرَى الْمَثَلِ.
{ إِنَّ الْعَهْدَ كانَ مَسْؤُلًا } cümlesi, emrin yani onun gerektirdiği vücubun gerekçesidir (ta'lîl). Zamir getirilmesi gereken yerde { الْعَهْدَ } lafzının tekrarlanması, ona önem vermek ve bu cümlenin müstakil olup darbımesel gibi yaygınlaşmasını sağlamak içindir.
وَحذف مُتَعَلق مَسْؤُلًا لظُهُوره، أَي مسؤولا عَنْهُ، أَيْ يَسْأَلُكُمُ اللَّهُ عَنْهُ يَوْم الْقِيَامَة.
{ مَسْؤُلًا } kelimesinin müteallakı (bağlantılı olduğu öge) açık olduğu için hazfedilmiştir; yani [kendisi hakkında] “soru sorulan” (mes'ûlun anh) demektir; yani kıyamet günü Allah size ondan soracaktır.
[سُورَة الْإِسْرَاء (١٧) : آيَة ٣٥]
[el-İsrâ Suresi (17), Ayet 35]
وَأَوْفُوا الْكَيْلَ إِذا كِلْتُمْ وَزِنُوا بِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقِيمِ ذلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلاً (٣٥)
{ وَأَوْفُوا الْكَيْلَ إِذا كِلْتُمْ وَزِنُوا بِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقِيمِ ذلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلاً (٣٥) } “Ölçtüğünüz zaman ölçüyü tam tutun ve dosdoğru teraziyle tartın; bu hem daha hayırlı hem de netice bakımından daha güzeldir.” (35)
هَذَانِ حُكْمَانِ هُمَا الثَّانِيَ عَشَرَ وَالثَّالِثَ عَشَرَ مِنَ الْوَصَايَا الَّتِي قَضَى اللَّهُ بِهَا. وَتَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي نَظِيرِهِ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ.
Bu iki hüküm, Allah'ın hükmettiği vasiyetlerin on ikincisi ve on üçüncüsüdür. Benzeri hakkındaki açıklama En'âm Suresi'nde geçmişti.
وَزِيَادَةُ الظَّرْفِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَهُوَ إِذا كِلْتُمْ دُونَ ذِكْرِ نَظِيرِهِ فِي آيَةِ الْأَنْعَامِ لِمَا فِي (إِذَا) مِنْ مَعْنَى الشَّرْطِيَّةِ فَتَقْتَضِي تَجَدُّدَ مَا تَضَمَّنَهُ الْأَمْرُ فِي
En'âm ayetindeki benzerinde zikredilmeyip bu ayette { إِذا كِلْتُمْ } zarfının ziyade edilmesi, izâ (إِذَا) edatındaki şart anlamından ötürüdür; bu da emrin içerdiği şeyin,