Binûn

17- İsrâ Suresi — 9. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

جَمِيعِ أَزْمِنَةِ حُصُولِ مَضْمُونِ شَرْطِ (إِذَا) الظَّرْفِيَّةِ الشَّرْطِيَّةِ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى عَدَمِ التَّسَامُحِ فِي شَيْءٍ مِنْ نَقْصِ الْكَيْلِ عِنْدَ كُلِّ مُبَاشَرَةٍ لَهُ. ذَلِكَ أَنَّ هَذَا خِطَابٌ لِلْمُسْلِمِينَ بِخِلَافِ آيَةِ الْأَنْعَامِ فَإِنَّ مَضْمُونَهَا تَعْرِيضٌ بِالْمُشْرِكِينَ فِي سُوءِ شَرَائِعِهِمْ وَكَانَتْ هُنَا أَجْدَرَ بِالْمُبَالَغَةِ فِي التَّشْرِيعِ.

zarfiyye-şartiyye olan izâ (إِذَا) şartının içeriğinin gerçekleştiği bütün zamanlarda yenilenmesini gerektirir ki, ölçme işlemine her girişildiğinde ölçünün eksiltilmesinden hiçbir şeye müsamaha gösterilmeyeceğine dikkat çekilsin. Çünkü bu, Müslümanlara yönelik bir hitaptır; En'âm ayeti ise böyle değildir, zira onun muhtevası müşriklerin kötü şeriatlarına üstü kapalı bir eleştiridir (ta'riz) ve burada hüküm koymada mübalağa yapılmaya daha layıktı.

وَفِعْلُ (كَالَ) يَدُلُّ عَلَى أَنَّ فَاعِلَهُ مُبَاشِرُ الْكَيْلِ، فَهُوَ الَّذِي يَدْفَعُ الشَّيْءَ الْمَكِيلَ، وَهُوَ بِمَنْزِلَةِ الْبَائِعِ، وَيُقَالُ لِلَّذِي يَقْبِضُ الشَّيْءَ الْمَكِيلَ: مُكْتَالٌ. وَهُوَ مِنْ أَخَوَاتِ بَاعَ وَابْتَاعَ، وَشَرَى وَاشْتَرَى، وَرَهَنَ وَارْتَهَنَ، قَالَ تَعَالَى: الَّذِينَ إِذَا اكْتالُوا عَلَى النَّاسِ يَسْتَوْفُونَ وَإِذا كالُوهُمْ أَوْ وَزَنُوهُمْ يُخْسِرُونَ [المطففين: ٢- ٣] .

Kâle (كَالَ) fiili, failinin bizzat ölçen kişi olduğunu gösterir; o da ölçülen şeyi veren kişidir ve satıcı konumundadır. Ölçülen şeyi kabzeden kimseye ise müktâl (مُكْتَال) denir. Bu, bâ'a (بَاعَ) ve ibtâ'a (ابْتَاعَ), şerâ (شَرَى) ve işterâ (اشْتَرَى), rehene (رَهَنَ) ve irtehene (ارْتَهَنَ) çiftleri türündendir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { الَّذِينَ إِذَا اكْتالُوا عَلَى النَّاسِ يَسْتَوْفُونَ وَإِذا كالُوهُمْ أَوْ وَزَنُوهُمْ يُخْسِرُونَ } [Mutaffifîn: 2-3] “Onlar, insanlardan ölçüp aldıklarında tam ölçerler; onlara ölçtükleri veya tarttıkları vakit ise eksiltirler.”

وَ «الْقُسْطَاسِ» - بِضَمِّ الْقَافِ- فِي قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ. وَقَرَأَهُ- بِالْكَسْرِ- حَفْصٌ، وَحَمْزَةُ، وَالْكسَائِيّ، وَخلف. وَهَا لُغَتَانِ فِيهِ، وَهُوَ اسْمٌ لِلْمِيزَانِ أَيْ آلَةِ الْوَزْنِ، وَاسْمٌ لِلْعَدْلِ، قِيلَ: هُوَ مُعَرَّبٌ مِنَ الرُّومِيَّةِ مُرَكَّبٌ مِنْ كَلِمَتَيْنِ قَسَطَ، أَيْ عَدَلَ، وَطَاسَ وَهُوَ كِفَّةُ الْمِيزَانِ. وَفِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» «وَقَالَ مُجَاهِدٌ: الْقِسْطَاسُ: الْعَدْلُ بِالرُّومِيَّةِ» . وَلَعَلَّ كَلِمَةَ قَسَطَ اخْتِصَارٌ لِقِسْطَاسٍ لِأَنَّ غَالِبَ الْكَلِمَاتِ الرُّومِيَّةِ تَنْتَهِي بِحَرْفِ السِّينِ. وَأَصْلُهُ فِي الرُّومِيَّةِ مَضْمُومُ الْحَرْفِ الْأَوَّلِ وَإِنَّمَا غَيَّرَهُ الْعَرَبُ بِالْكَسْرِ عَلَى وَجْهِ الْجَوَازِ لِأَنَّهُمْ لَا يَتَحَرَّوْنَ فِي ضَبْطِ الْكَلِمَاتِ الْأَعْجَمِيَّةِ. وَمِنْ أَمْثَالِهِمْ «أَعْجَمِيٌّ فَالْعَبْ بِهِ مَا شِئْتَ» .

Cumhurun kıraatinde el-Kustâs (الْقُسْطَاسِ) kaf harfinin zammesiyledir. Hafs, Hamza, Kisâî ve Halef ise kaf'ın kesresiyle (el-Kıstâs) okumuşlardır. Bunlar bu kelimede iki ayrı lehçedir; terazi yani tartı aletinin adı olduğu gibi adaletin de adıdır. Rumcadan (Grekçe/Latince) Arapçalaştırıldığı ve iki kelimeden mürekkep olduğu söylenmiştir: Adaletli oldu anlamında kasata (قَسَطَ) ve terazinin kefesi anlamında tâs (طَاسَ). Sahîh-i Buhârî'de: “Mücâhid şöyle dedi: el-Kıstâs, Rumcada adalet demektir.” geçer. Belki de kasata kelimesi kıstâs'ın bir kısaltmasıdır; zira Rumca kelimelerin çoğu sin harfi ile biter. Rumcadaki aslı ilk harfi ötreli olandır; Araplar ise yabancı dildeki kelimeleri zapt etmede titizlik göstermediklerinden cevaz kabilinden onu kesreye çevirmişlerdir. Nitekim onların darbımesellerinden biri şudur: “Yabancı [kelimedir], onunla dilediğin gibi oyna.”

وَمَعْنَى الْعَدْلِ وَالْمِيزَانِ صَالِحَانِ هُنَا، لَكِنَّ الَّتِي فِي الْأَنْعَامِ جَاءَ فِيهَا بِالْقِسْطِ فَهُوَ الْعَدْلُ لِأَنَّهَا سِيقَتْ مَسَاقَ التَّذْكِيرِ لِلْمُشْرِكِينَ بِمَا هُمْ عَلَيْهِ مِنَ الْمَفَاسِدِ فَنَاسَبَ أَنْ يُذَكَّرُوا بِالْعَدْلِ لِيَعْلَمُوا أَنَّ مَا يَفْعَلُونَهُ ظُلْمٌ. وَالْبَاءُ هُنَالِكَ لِلْمُلَابَسَةِ. وَهَذِهِ الْآيَةُ جَاءَتْ خِطَابًا لِلْمُسْلِمِينَ فَكَانَتْ أَجْدَرَ بِاللَّفْظِ الصَّالِحِ لِمَعْنَى آلَةِ الْوَزْنِ، لِأَنَّ شَأْنَ التَّشْرِيعِ بَيَانُ تَحْدِيدِ الْعَمَلِ مَعَ كَونه يومىء إِلَى مَعْنَى الْعَدْلِ عَلَى اسْتِعْمَالِ الْمُشْتَرَكِ فِي مَعْنَيَيْهِ. فَالْبَاءُ هُنَا ظَاهِرَةٌ فِي مَعْنَى الِاسْتِعَانَةِ وَالْآلَةِ، وَمُفِيدَةٌ لِلْمُلَابَسَةِ أَيْضًا.

Adalet ve terazi manalarının her ikisi de burada geçerlidir. Ancak En'âm Suresi'ndeki ayette { بِالْقِسْطِ } şeklinde gelmiştir ki o adalettir; çünkü o ayet müşriklere içinde bulundukları fesatları hatırlatma amacıyla sevk edilmiştir, dolayısıyla yaptıklarının zulüm olduğunu bilsinler diye onlara adaletin hatırlatılması uygun düşmüştür. Oradaki bâ (الْبَاءُ) harfi mülâbese (birliktelik) içindir. Bu ayet ise Müslümanlara bir hitap olarak gelmiştir; dolayısıyla tartı aleti anlamına uygun olan lafza daha layıktı; zira teşriin şanı, müşterek lafzın her iki manasında da kullanılması suretiyle adalet manasına ima etmekle birlikte amelin sınırını belirleyip açıklamaktır. Buradaki bâ harfi ise istiane (vasıta kılma) ve alet manasında zahir olup aynı zamanda mülâbese de ifade etmektedir.

وَالْمُسْتَقِيمُ: السَّوِيُّ، مُشْتَقٌّ مِنِ الْقَوَامِ- بِفَتْحِ الْقَافِ- وَهُوَ اعْتِدَالُ الذَّاتِ. يُقَالُ:

Müstakîm (الْمُسْتَقِيمُ), düzgün ve dengeli (es-seviyy) demektir; kaf harfinin fethasıyla kavâm (الْقَوَامِ) kelimesinden türetilmiştir ki o da zatın dengeli ve düzgün olmasıdır. Şöyle denir:

قَوَّمْتُهُ فَاسْتَقَامَ. وَوَصْفُ الْمِيزَانِ بِهِ ظَاهِرٌ. وَأَمَّا الْعَدْلُ فَهُوَ وَصْفٌ لَهُ كَاشِفٌ لِأَنَّ الْعَدْلَ كُلَّهُ اسْتِقَامَةٌ.

“Kavvemtuhû festekâme” (Onu doğrulttum, o da doğruldu). Terazinin bununla nitelenmesi açıktır. Adalete gelince, bu onun için açıklayıcı (kâşif) bir sıfattır; zira adaletin tamamı istikamettir (doğruluktur).

وَجُمْلَةُ ذلِكَ خَيْرٌ مُسْتَأْنَفَةٌ. وَالْإِشَارَةُ إِلَى الْمَذْكُورِ وَهُوَ الْكَيْلُ وَالْوَزْنُ الْمُسْتَفَادُ مِنْ فِعْلَيْ كِلْتُمْ وزِنُوا.

{ ذلِكَ خَيْرٌ } cümlesi müste'nefedir (yeni bir başlangıç cümlesidir). İşaret, zikredilen hususa yani { كِلْتُمْ } ve { زِنُوا } fiillerinden anlaşılan ölçme ve tartma işlemine yöneliktir.

وخَيْرٌ تَفْضِيلٌ، أَيْ خَيْرٌ مِنَ التَّطْفِيفِ، أَيْ خَيْرٌ لَكُمْ. فُضِّلَ عَلَى التَّطْفِيفِ تَفْضِيلًا لِخَيْرِ الْآخِرَةِ الْحَاصِلِ مِنْ ثَوَابِ الِامْتِثَالِ عَلَى خَيْرِ الدُّنْيَا الْحَاصِلِ مِنَ الِاسْتِفْضَالِ الَّذِي يُطَفِّفُهُ الْمُطَفِّفُ، وَهُوَ أَيْضًا أَفْضَلُ مِنْهُ فِي الدُّنْيَا لِأَنَّ انْشِرَاحَ النَّفْسِ الْحَاصِلَ لِلْمَرْءِ مِنَ الْإِنْصَافِ فِي الْحَقِّ أفضل من الارتباح الْحَاصِلِ لَهُ بِاسْتِفْضَالِ شَيْءٍ مِنَ الْمَالِ.

{ خَيْرٌ } kelimesi tafdîl (üstünlük) bildirir; yani eksik ölçüp tartmaktan daha hayırlı, yani sizin için daha hayırlıdır. [Emre] uymanın sevabından hasıl olan ahiret hayrının, ölçüde hile yapanın hileyle elde ettiği fazlalıktan hasıl olan dünya hayrına üstün tutulması şeklinde eksik ölçüp tartmaya üstün kılınmıştır. Bu durum dünyada da ondan daha üstündür; çünkü hakta insaflı davranmaktan insana hasıl olan gönül ferahlığı, maldan bir parça fazlalık elde etmekle ona hasıl olan kazançtan daha üstündür.

وَالتَّأْوِيلُ: تَفْعِيلٌ مِنَ الْأَوَلِ، وَهُوَ الرُّجُوعُ. يُقَالُ: أَوَّلَهُ إِذَا أَرْجَعَهُ، أَيْ أَحْسَنَ إِرْجَاعًا، إِذَا أَرْجَعَهُ الْمُتَأَمِّلُ إِلَى مَرَاجِعِهِ وَعَوَاقِبِهِ، لِأَنَّ الْإِنْسَانَ عِنْدَ التَّأَمُّلِ يَكُونُ كَالْمُنْتَقِلِ بِمَاهِيَّةِ الشَّيْءِ فِي مَوَاقِعِ الْأَحْوَالِ مِنَ الصَّلَاحِ وَالْفَسَادِ فَإِذَا كَانَتِ الْمَاهِيَّةُ صَلَاحًا اسْتَقَرَّ رَأْيُ الْمُتَأَمِّلِ عَلَى مَا فِيهَا مِنَ الصَّلَاحِ، فَكَأَنَّهُ أَرْجَعَهَا بَعْدَ التَّطْوَافِ إِلَى مَكَانِهَا الصَّالِحِ بِهَا وَهُوَ مَقَرُّهَا، فَأَطْلَقَ عَلَى اسْتِقْرَارِ الرَّأْي بعد التَّأَمُّل اسْمَ التَّأْوِيلِ عَلَى طَرِيقَةِ التَّمْثِيلِ، وَشَاعَ ذَلِكَ حَتَّى سَاوَى الْحَقِيقَةَ.

Te'vîl (التَّأْوِيلُ), dönmek anlamına gelen evl (الْأَوَلِ) kökünden tef'îl kalıbındadır. Onu geri döndürdüğü zaman “evvelehû” denir; yani düşünen kimse onu mercilerine ve akıbetlerine döndürdüğü vakit “dönüş yeri/netice bakımından daha güzel” demektir. Zira insan düşündüğü sırada bir şeyin mahiyetini salah ve fesat hallerinin cereyan ettiği yerlerde dolaştıran kimse gibidir; eğer mahiyet salah (iyilik) ise düşünenin kanaati onda bulunan salaha yerleşir. Sanki o, dolaştırmadan sonra o mahiyeti kendisine uygun olan yerine, yani karargâhına döndürmüş gibi olur. Böylece derin düşünceden sonra görüşün istikrara kavuşmasına temsil yoluyla te'vil adı verilmiş ve bu kullanım hakikat derecesine varıncaya kadar yaygınlaşmıştır.

وَمَعْنَى كَوْنِ ذَلِكَ أَحْسَنَ تَأْوِيلًا: أَنَّ النَّظَرَ إِذَا جَالَ فِي مَنَافِعِ التَّطْفِيفِ فِي الْكَيْلِ وَالْوَزْنِ وَفِي مَضَارِّ الْإِيفَاءِ فِيهِمَا ثُمَّ عَادَ فَجَالَ فِي مَضَارِّ التَّطْفِيفِ وَمَنَافِعِ الْإِيفَاءِ اسْتَقَرَّ وَآلَ إِلَى أَنَّ الْإِيفَاءَ بِهِمَا خَيْرٌ مِنَ التَّطْفِيفِ، لِأَنَّ التَّطْفِيفَ يَعُودُ عَلَى الْمُطَفِّفِ بِاقْتِنَاءِ جُزْءٍ قَلِيلٍ مِنَ الْمَالِ وَيُكْسِبُهُ الْكَرَاهِيَةَ وَالذَّمَّ عِنْدَ النَّاسِ وَغَضَبَ اللَّهِ وَالسُّحْتَ فِي مَالِهِ مَعَ احْتِقَارِ نَفْسِهِ فِي نَفْسِهِ، وَالْإِيفَاءُ بِعَكْسِ ذَلِكَ يُكْسِبُهُ مَيْلَ النَّاسِ إِلَيْهِ وَرِضَى اللَّهِ عَنْهُ وَرِضَاهُ عَنْ نَفْسِهِ وَالْبَرَكَةَ فِي مَالِهِ

Bunun “netice bakımından daha güzel” olmasının manası şudur: Zihin ölçü ve tartıda hile yapmanın yararlarında ve her ikisini tam yapmanın [görünürdeki] zararlarında dolaşıp, ardından dönüp hile yapmanın zararlarında ve tam yapmanın faydalarında dolaştığında; her ikisini tam yapmanın hile yapmaktan daha hayırlı olduğu sonucuna varıp onda karar kılar. Çünkü hile yapmak, hilekâra maldan az bir parçayı elde etmeyi sağlarken insanların nezdinde nefret ve kınanma, Allah'ın gazabı, kendi içinde kendini hakir görmesiyle birlikte malında haram kazanç getirir. Tam yapmak ise bunun aksine insanların kendisine meyletmesini, Allah'ın kendisinden razı olmasını, kendisinin kendisinden hoşnut olmasını ve malında bereketi kazandırır;

فَهُوَ أَحْسَنُ تَأْوِيلًا. وَتَقَدَّمَ ذِكْرُ التَّأْوِيلِ بِمَعَانِيهِ فِي الْمُقَدِّمَةِ الْأُولَى مِنْ مُقَدِّمَاتِ هَذَا التَّفْسِير.

dolayısıyla o, netice bakımından daha güzeldir. Te'vîl kavramı bütün anlamlarıyla bu tefsirin mukaddimelerinden birinci mukaddimede geçmişti.

[سُورَة الْإِسْرَاء (١٧) : آيَة ٣٦]

[el-İsrâ Suresi (17), Ayet 36]

وَلا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلاً (٣٦)

{ وَلا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلاً (٣٦) } “Hakkında bilgin olmayan şeyin ardına düşme; çünkü kulak, göz ve gönül, bunların hepsi ondan sorumludur.” (36)

الْقَفْوُ: الِاتِّبَاعُ، يُقَالُ: قَفَاهُ يَقْفُوهُ إِذَا اتَّبَعَهُ، وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنَ اسْمِ الْقَفَا، وَهُوَ مَا وَرَاءَ الْعُنُقِ. وَاسْتُعِيرَ هَذَا الْفِعْلُ هُنَا لِلْعَمَلِ. وَالْمُرَادُ بِ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ الْخَاطِرُ النَّفْسَانِيُّ الَّذِي لَا دَلِيلَ عَلَيْهِ وَلَا غَلَبَةَ ظَنٍّ بِهِ.

Kafv (الْقَفْوُ), tabi olmak/ardına düşmek demektir. Bir kimsenin ardına düştüğü zaman “kafâhu yakfûhu” denir; bu da ensenin arkası demek olan kafâ (الْقَفَا) isminden türetilmiştir. Bu fiil burada amel için istiare yoluyla kullanılmıştır. { مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ } “hakkında bilgin olmayan şey” ifadesiyle kastedilen ise üzerinde hiçbir delil ve zann-ı galip bulunmayan nefsi kuruntudur.

وَيَنْدَرِجُ تَحْتَ هَذَا أَنْوَاعٌ كَثِيرَةٌ. مِنْهَا خَلَّةٌ مِنْ خِلَالِ الْجَاهِلِيَّةِ، وَهِيَ الطَّعْنُ فِي أَنْسَابِ النَّاسِ، فَكَانُوا يَرْمُونَ النِّسَاءَ بِرِجَالٍ لَيْسُوا بِأَزْوَاجِهِنَّ، وَيَلِيطُونَ بَعْضَ الْأَوْلَادِ بِغَيْرِ آبَائِهِمْ بُهْتَانًا، أَوْ سُوءَ ظَنٍّ إِذَا رَأَوْا بُعْدًا فِي الشَّبَهِ بَيْنَ الِابْنِ وَأَبِيهِ أَوْ رَأَوْا شَبَهَهُ بِرَجُلٍ آخَرَ مِنَ الْحَيِّ أَوْ رَأَوْا لَوْنًا مُخَالِفًا لِلَوْنِ الْأَبِ أَوِ الْأُمِّ، تَخَرُّصًا وَجَهْلًا بِأَسْبَابِ التَّشَكُّلِ، فَإِنَّ النَّسْلَ يَنْزِعُ فِي الشَّبَهِ وَفِي اللَّوْنِ إِلَى أُصُولٍ مِنْ سِلْسِلَةِ الْآبَاءِ أَوِ الْأُمَّهَاتِ الْأَدْنَيْنَ أَوِ الْأَبْعَدِينَ، وَجَهْلًا بِالشَّبَهِ النَّاشِئ عَن الوحم.

Bunun altına pek çok tür girer. Bunlardan biri, Cahiliye hasletlerinden olan insanların neseplerine dil uzatmaktır. Nitekim kadınlara kocaları olmayan erkeklerle iftira atarlar; oğulla babası arasında benzerlikten uzaklık gördüklerinde yahut kabileden başka bir adama benzediğini gördüklerinde ya da baba ve annenin ten rengine aykırı bir renk gördüklerinde tahmin yürüterek ve şekillenme sebeplerini bilmeyerek bühtan veya suizanla bazı çocukları babalarından başkasına nispet ederlerdi. Oysa nesil, benzerlik ve renk hususunda yakın veya uzak anne ya da baba silsilesinden köklere çekebilir; keza [bu durum] aşermeden kaynaklanan benzerliği de bilmemekten ileri gelirdi.

وَقَدْ جَاءَ أَعْرَابِيٌّ إِلَى النبيء ﷺ فَقَالَ: إِنَّ امْرَأَتِي وَلَدَتْ وَلَدًا أَسْوَدَ (يُرِيدُ أَنْ يَنْتَفِيَ مِنْهُ) فَقَالَ لَهُ النَّبِيءُ: «هَلْ لَكَ مِنْ إِبِلٍ؟ قَالَ:

Bir bedevi Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem gelip: “Karımdan siyah bir çocuk doğdu (çocuğu reddetmek istiyordu)” dedi. Peygamber ona: “Develerin var mı?” diye sordu. O da:

نَعَمْ. قَالَ: مَا أَلْوَانُهُنَّ؟ قَالَ: وُرْقٌ. قَالَ: وَهَلْ فِيهَا مِنْ جَمَلٍ أَسْوَدَ؟ قَالَ: نَعَمْ. قَالَ:

“Evet” dedi. “Renkleri nasıldır?” buyurdu. “Kül rengidir” dedi. “İçlerinde siyah deve var mı?” buyurdu. “Evet” dedi.

فَمِنْ أَيْنَ ذَلِكَ؟ قَالَ: لَعَلَّهُ عِرْقٌ نَزَعَهُ. فَقَالَ النبيء ﷺ فَلَعَلَّ ابْنَكَ نَزَعَهُ عِرْقٌ»

“Peki bu nereden geldi?” buyurdu. [Adam]: “Belki bir damara çekmiştir” dedi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Belki senin oğlun da bir damara çekmiştir” buyurdu

، وَنَهَاهُ عَنِ الِانْتِفَاءِ مِنْهُ. فَهَذَا كَانَ شَائِعًا فِي مُجْتَمَعَاتِ الْجَاهِلِيَّةِ فَنَهَى اللَّهُ الْمُسْلِمِينَ عَنْ ذَلِكَ.

ve çocuğu nesebinden reddetmesini ona yasakladı. İşte bu durum Cahiliye toplumlarında yaygındı; Allah Müslümanları bundan nehyetti.

وَمِنْهَا الْقَذْفُ بِالزِّنَى وَغَيْرُهُ مِنَ الْمُسَاوِي بِدُونِ مُشَاهَدَةٍ، وَرُبَّمَا رَمَوُا الْجِيرَةَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ بِذَلِكَ. وَكَذَلِكَ كَانَ عَمَلُهُمْ إِذَا غَابَ زَوْجُ الْمَرْأَةِ

Bunlardan biri de bizzat görmeksizin zina ve benzeri kötülüklerle iftira atmaktır (kazif); bazen erkek ve kadın komşulara bunu isnat ederlerdi. Keza kadının kocası ortalıkta olmadığında da böyle yaparlar,

لَمْ يَلْبَثُوا أَنْ يُلْصِقُوا بِهَا تُهْمَةً بِبَعْضِ جِيرَتِهَا، وَكَذَلِكَ يَصْنَعُونَ إِذَا تَزَوَّجَ مِنْهُمْ شَيْخٌ مُسِنٌّ امْرَأَةً شَابَّةً أَوْ نِصْفًا فَوَلَدَتْ لَهُ أَلْصَقُوا الْوَلَدَ بِبَعْضِ الْجِيرَةِ. وَلِذَلِكَ لَمَّا

gecikmeden komşularından biriyle ona bir töhmet yapıştırırlardı. Aralarından yaşlı bir adam genç veya orta yaşlı bir kadınla evlenip de kadın ona bir çocuk doğurduğunda da çocuğu komşulardan birine yapıştırırlardı. Bundan dolayıdır ki

قَالَ النبيء ﷺ يَوْمًا «سَلُونِي» أَكْثَرَ الْحَاضِرُونَ أَنْ يَسْأَلَ الرَّجُلُ فَيَقُولُ: مَنْ أَبِي؟ فَيَقُولُ: أَبُوكَ فُلَانٌ

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün “Bana sorun” buyurduğunda, hazır bulunanlar çoğunlukla kişinin “Benim babam kimdir?” diye sorması ve [Resûlullah'ın] da “Baban falandır” demesi şeklinde sorular sormuşlardı.

. وَكَانَ الْعَرَبُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ يَطْعَنُونَ فِي نَسَبِ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ مِنْ أَبِيهِ زَيْدِ بْنِ حَارِثَةَ لِأَنَّ أُسَامَةَ كَانَ أَسْوَدَ اللَّوْنِ وَكَانَ زَيْدٌ أَبُوهُ أَبْيَضَ أَزْهَرَ، وَقَدْ أثبت النبيء ﷺ أَنَّ أُسَامَةَ بن زَيْدِ بْنِ حَارِثَةَ. فَهَذَا خُلُقٌ بَاطِلٌ كَانَ مُتَفَشِّيًا فِي الْجَاهِلِيَّةِ نَهَى اللَّهُ الْمُسْلِمِينَ عَنْ سُوءِ أَثَرِهِ.

Cahiliye döneminde Araplar, Üsâme siyah tenli olup babası Zeyd ise ak tenli olduğu için Üsâme b. Zeyd'in babası Zeyd b. Hârise'ye olan nesebine dil uzatırlardı; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ise Üsâme'nin Zeyd b. Hârise'nin oğlu olduğunu tescil etmiştir. İşte bu, Cahiliye devrinde yaygın olan bâtıl bir ahlaktı; Allah Müslümanları bunun kötü etkisinden nehyetti.

وَمِنْهَا تَجَنُّبُ الْكَذِبِ. قَالَ قَتَادَةُ: لَا تَقْفُ: لَا تَقُلْ: رَأَيْتُ وَأَنْتَ لَمْ تَرَ، وَلَا سَمِعْتُ وَأَنْتَ لَمْ تَسْمَعْ، وَعَلِمْتُ وَأَنْتَ لَمْ تَعْلَمْ.

Bunlardan biri de yalandan sakınmaktır. Katâde şöyle demiştir: “{ لَا تَقْفُ }: Görmediğin halde ‘Gördüm’, duymadığın halde ‘Duydum’, bilmediğin halde ‘Biliyorum’ deme demektir.”

وَمِنْهَا شَهَادَةُ الزُّورِ وَشَمِلَهَا هَذَا النَّهْيُ، وَبِذَلِكَ فَسَّرَ مُحَمَّدُ بن الْحَنَفِيَّةَ وَجَمَاعَةٌ.

Bunlardan biri de yalancı şahitliktir; bu yasak onu da kapsamıştır. Muhammed b. el-Hanefiyye ve bir topluluk ayeti böyle tefsir etmiştir.

وَمَا يَشْهَدُ لِإِرَادَةِ جَمِيعِ هَذِهِ الْمَعَانِي تَعْلِيلُ النَّهْيِ بِجُمْلَةِ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا. فَمَوْقِعُ الْجُمْلَةِ مَوْقِعُ تَعْلِيلٍ، أَيْ أَنَّكَ أَيُّهَا الْإِنْسَانُ تَسْأَلُ عَمَّا تُسْنِدُهُ إِلَى سَمْعِكَ وَبَصَرِكَ وَعَقْلِكَ بِأَنَّ مَرَاجِعَ الْقَفْوِ الْمَنْهِيِّ عَنْهُ إِلَى نِسْبَةٍ لِسَمْعٍ أَوْ بَصَرٍ أَوْ عَقْلٍ فِي الْمَسْمُوعَاتِ وَالْمُبْصَرَاتِ وَالْمُعْتَقَدَاتِ.

Bütün bu manaların kastedildiğine tanıklık eden husus, yasağın { إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا } cümlesiyle gerekçelendirilmesidir (ta'lîl). Cümlenin konumu bir gerekçelendirme konumudur; yani ey insan, duyulanlarda, görülenlerde ve inanılan şeylerde yasaklanan ardına düşmenin mercileri işitmeye, görmeye veya akla nispet etmeye dayandığından, sen kulağına, gözüne ve aklına dayandırdığın şeylerden sorguya çekileceksin.

وَهَذَا أَدَبٌ خُلُقِيٌّ عَظِيمٌ، وَهُوَ أَيْضًا إِصْلَاحٌ عَقْلِيٌّ جَلِيلٌ يُعَلِّمُ الْأُمَّةَ التَّفْرِقَةَ بَيْنَ مَرَاتِبِ الْخَوَاطِرِ الْعَقْلِيَّةِ بِحَيْثُ لَا يَخْتَلِطُ عِنْدَهَا الْمَعْلُومُ وَالْمَظْنُونُ وَالْمَوْهُومُ. ثُمَّ هُوَ أَيْضًا إِصْلَاحٌ

Bu, yüce bir ahlakî edeptir; aynı zamanda ümmete zihinsel düşüncelerin mertebelerini ayırt etmeyi öğreten, böylece nezdinde bilinen (malum), zannedilen (maznun) ve vehmedilen şeylerin birbirine karışmamasını sağlayan ulu bir zihinsel ıslahatır. Sonra o, aynı zamanda

اجْتِمَاعِيٌّ جَلِيلٌ يُجَنِّبُ الْأُمَّةَ مِنَ الْوُقُوعِ وَالْإِيقَاعِ فِي الْأَضْرَارِ وَالْمَهَالِكِ مِنْ جَرَّاءِ الِاسْتِنَادِ إِلَى أَدِلَّةٍ مَوْهُومَةٍ.

asılsız delillere dayanmaktan ötürü ümmetin zararlara ve helak edici durumlara düşmesini ve başkalarını düşürmesini engelleyen ulu bir toplumsal ıslahtır.

وَقَدْ صِيغَتْ جُمْلَةُ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا عَلَى هَذَا النَّظْمِ بِتَقْدِيم (كل) الدَّالَّة عَلَى الْإِحَاطَةِ مِنْ أَوَّلِ الْأَمْرِ. وَأَتَى بِاسْمِ الْإِشَارَةِ دُونَ الضَّمِيرِ بِأَنْ يُقَالَ: كُلُّهَا كَانَ عَنهُ مسؤولا، لِمَا فِي الْإِشَارَةِ مِنْ زِيَادَةِ التَّمْيِيزِ. وَأُقْحِمَ فِعْلُ (كَانَ) لِدَلَالَتِهِ عَلَى رُسُوخِ الْخَبَرِ كَمَا تَقَدَّمَ غَيْرَ مَرَّةٍ.

{ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا } cümlesi, işin başından itibaren kuşatıcılık bildiren küll (كُلّ) lafzının öne alınmasıyla bu nazım üzere kurulmuştur. Zamir getirilip “kulluhâ kâne anhu mes'ûlâ” denilmeyerek işaret zamirinin getirilmesi, işaretteki ilave belirginlikten ötürüdür. Haberin kökleşmiş olduğuna delaleti sebebiyle kâne (كَانَ) fiili araya getirilmiştir (ukhimet), nitekim bu defalarca geçmişti.

وَ (عَنْهُ) جَارٌّ وَمَجْرُورٌ فِي مَوْضِعِ النَّائِبِ عَنِ الْفَاعِلِ لِاسْمِ الْمَفْعُولِ، كَقَوْلِهِ: غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ [الْفَاتِحَة: ٧] . وَقُدِّمَ عَلَيْهِ لِلِاهْتِمَامِ، وَلِلرَّعْيِ عَلَى الْفَاصِلَةِ. وَالتَّقْدِير:

{ عَنْهُ }, { غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ } [Fâtiha: 7] kavlinde olduğu gibi ism-i mef'ûlün nâib-i fâili (sözde öznesi) konumunda bir câr-mecrûrdur. Önem vermek ve fasılaya riayet etmek için onun önüne geçirilmiştir. Takdiri şöyledir:

كَانَ مسؤولا عَنْهُ، كَمَا تَقول: كَانَ مسؤولا زَيْدٌ. وَلَا ضَيْرَ فِي تَقْدِيمِ الْمَجْرُورِ الَّذِي هُوَ فِي رُتْبَةِ نَائِبِ الْفَاعِلِ وَإِنْ كَانَ تَقْدِيمُ نَائِبِ الْفَاعِلِ مَمْنُوعًا لِتَوَسُّعِ الْعَرَبِ فِي الظُّرُوفِ وَالْمَجْرُورَاتِ، وَلِأَنَّ تَقْدِيمَ نَائِبِ الْفَاعِلِ الصَّرِيحِ يُصَيِّرُهُ مُبْتَدَأً وَلَا يَصْلُحُ أَنْ يَكُونَ الْمَجْرُورُ مُبْتَدَأً فَانْدَفَعَ مَانِعُ التَّقْدِيمِ.

Tıpkı “kâne mes'ûlen Zeydun” demen gibi [aslı]: “kâne mes'ûlen anhu” şeklindedir. Nâib-i fâilin öne geçirilmesi yasak olsa bile nâib-i fâil rütbesinde olan mecrûrun öne geçirilmesinde bir sakınca yoktur; çünkü Araplar zarflar ve mecrûrlar konusunda geniş davranırlar ve sarîh nâib-i fâilin öne geçirilmesi onu mübteda yapar, mecrûr ise mübteda olmaya elverişli değildir; böylece öne geçirme engeli ortadan kalkmış olur.

وَالْمَعْنَى: كُلُّ السَّمْعِ وَالْبَصَرِ والفؤاد كَانَ مسؤولا عَنْ نَفْسِهِ، وَمَحْقُوقًا بِأَنْ يُبَيِّنَ مُسْتَنَدَ صَاحِبِهِ مِنْ حِسِّهِ.

Manası şudur: Kulağın, gözün ve kalbin her biri kendisinden sorulacak ve sahibinin kendi duyusundan dayandığı şeyi açıklamakla yükümlü tutulacaktır.

وَالسُّؤَالُ: كِنَايَةٌ عَنِ الْمُؤَاخَذَةِ بِالتَّقْصِيرِ وَتَجَاوُزِ الْحَقِّ، كَقَوْلِ كَعْبٍ:

Soru sorma (es-suâl), Ka'b'ın şu sözünde olduğu gibi, kusurdan ve hakkı aşmaktan dolayı hesaba çekilmekten kinayedir:

وَقِيلَ إِنَّك مَنْسُوب ومسؤول

“Ve denildi ki: Muhakkak sen [suçlandın], itham edildin ve sorumlusun.”

أَيْ مُؤَاخَذٌ بِمَا اقْتَرَفْتَ مِنْ هجو النبيء ﷺ وَالْمُسْلِمِينَ. وَهُوَ فِي الْآيَةِ كِنَايَةٌ بِمَرْتَبَةٍ أُخْرَى عَنْ مُؤَاخَذَةِ صَاحِبِ السَّمْعِ وَالْبَصَرِ وَالْفُؤَادِ بِكَذِبِهِ عَلَى حَوَاسِّهِ. وَلَيْسَ هُوَ بِمَجَازٍ عَقْلِيٍّ لِمُنَافَاةِ اعْتِبَارِهِ هُنَا تَأْكِيدَ الْإِسْنَادِ بِ (إِنَّ) وب (كُلُّ) وَمُلَاحَظَةِ اسْمِ الْإِشَارَةِ وَ (كَانَ) .

Yani Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem ve Müslümanları hicvederek işlediğin şeyden ötürü hesaba çekileceksin. Ayette ise o, kulak, göz ve gönül sahibinin duyularına yalan isnat etmesinden ötürü hesaba çekilmesinden başka bir mertebede kinayedir. Burada isnadın inne (إِنَّ) ve küll (كُلّ) ile tekit edilmesine, işaret ismi ile kâne (كَانَ) lafzının gözetilmesine aykırı düşeceği için aklî mecaz değildir.

وَهَذَا الْمَعْنَى كَقَوْلِهِ: يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَأَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ [النّور: ٢٤] أَيْ يُسْأَلُ السَّمْعُ: هَلْ سَمِعْتَ؟ فَيَقُولُ: لَمْ أَسْمَعْ، فَيُؤَاخَذُ صَاحِبُهُ بِأَنْ أُسْنِدَ إِلَيْهِ مَا لَمْ يَبْلُغْهُ إِيَّاهُ وَهَكَذَا.

Bu mana O'nun şu buyruğu gibidir: { يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَأَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ } “O gün dilleri, elleri ve ayakları yapmış oldukları şeylere karşı aleyhlerinde şahitlik edecektir.” [Nûr: 24]. Yani kulağa: “İşittin mi?” diye sorulur, o da: “İşitmedim” der; böylece sahibi, kulağın kendisine ulaştırmadığı şeyi ona isnat ettiği için hesaba çekilir; diğerleri de böyledir.

وَالِاسْمُ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: أُولئِكَ يَعُودُ إِلَى السَّمْعِ وَالْبَصَرِ وَالْفُؤَادِ وَهُوَ مِنِ اسْتِعْمَالِ اسْمِ الْإِشَارَةِ الْغَالِبِ اسْتِعْمَالُهُ لِلْعَامِلِ فِي غَيْرِ الْعَاقِلِ تَنْزِيلًا لِتِلْكَ الْحَوَاسِّ مَنْزِلَةَ الْعُقَلَاءِ لِأَنَّهَا جَدِيرَةٌ بِذَلِكَ إِذْ هِيَ طَرِيقُ الْعَقْلِ وَالْعَقْلُ نَفْسُهُ. عَلَى أَنَّ اسْتِعْمَالَ (أُولَئِكَ) لِغَيْرِ الْعُقَلَاءِ اسْتِعْمَالٌ مَشْهُورٌ قِيلَ هُوَ اسْتِعْمَالٌ

{ أُولئِكَ } kavlindeki işaret ismi işitme, görme ve kalbe döner. Bu, akıl sahipleri için kullanımı galip olan işaret isminin, bu duyuları akıl sahipleri derecesine indirmek amacıyla gayr-ı âkıl (akıl sahibi olmayanlar) için kullanılması kabilindendir. Zira onlar buna layıktır; çünkü onlar aklın yoludur ve bizzat aklın kendisidir. Bununla birlikte { أُولَئِكَ } lafzının akıl sahibi olmayanlar için kullanımı meşhur bir kullanımdır; bunun

حَقِيقِيٌّ أَوْ لِأَنَّ هَذَا الْمَجَازَ غَلَبَ حَتَّى سَاوَى

hakiki bir kullanım olduğu yahut bu mecazın galip gelerek hakikat derecesine

الْحَقِيقَةَ، قَالَ تَعَالَى: مَا أَنْزَلَ هؤُلاءِ إِلَّا رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [الْإِسْرَاء: ١٠٢] وَقَالَ:

ulaştığı söylenmiştir. Nitekim Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: { مَا أَنْزَلَ هؤُلاءِ إِلَّا رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Bunları ancak göklerin ve yerin Rabbi indirmiştir” [İsrâ: 102] ve [şair] şöyle demiştir:

ذَمُّ الْمَنَازِلِ بَعْدَ مَنْزِلَةِ اللِّوَى ... وَالْعَيْشُ بَعْدَ أُولَئِكَ الْأَيَّامِ

“Liwâ'daki konaktan sonra konakları yermek... Ve o günlerden sonraki yaşantıyı [yermek].”

وَفِيه تَجْرِيد الْإِسْنَاد مَسْؤُلًا إِلَى تِلْكَ الْأَشْيَاءِ بِأَنَّ الْمَقْصُودَ سُؤَالُ أَصْحَابِهَا، وَهُوَ مِنْ نُكَتِ بلاغة الْقُرْآن.

Bunda, asıl maksat sahiplerinin sorulması olduğu halde { مَسْؤُلًا } isnadının bu şeylere mücerret kılınması (tecrid) vardır ki bu, Kur'an belagatinin inceliklerindendir.

[سُورَة الْإِسْرَاء (١٧) : آيَة ٣٧]

[İsrâ Suresi (17), Ayet 37]

وَلا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولاً (٣٧)

{ وَلا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولاً } “Yeryüzünde böbürlenerek yürüme! Çünkü sen ne yeri yarabilirsin ne de boyca dağlara ulaşabilirsin.” (37)

نُهِيَ عَنْ خَصْلَةٍ مِنْ خِصَالِ الْجَاهِلِيَّةِ، وَهِيَ خَصْلَةُ الْكِبْرِيَاءِ، وَكَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ يَتَعَمَّدُونَهَا. وَهَذِهِ الْوَصِيَّةُ الْخَامِسَةَ عَشْرَةَ.

Cahiliye hasletlerinden biri olan kibir hasletinden nehyedilmiştir; cahiliye ehli bunu bilerek ve isteyerek yapardı. Bu, on beşinci vasiyettir.

وَالْخِطَابُ لِغَيْرِ مُعَيَّنٍ لِيَعُمَّ كُلَّ مُخَاطَبٍ، وَلَيْسَ خطابا للنبيء ﷺ إِذْ لَا يُنَاسِبُ مَا بَعْدَهُ.

Hitap, her bir muhatabı kapsaması için muayyen olmayan bir kimseyedir; Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem yönelik bir hitap değildir, zira sonrasındaki ifade buna uygun düşmez.

وَالْمَرَحُ- بِفَتْحِ الْمِيمِ وَفَتْحِ الرَّاءِ-: شِدَّةُ ازْدِهَاءِ الْمَرْءِ وَفَرَحِهِ بِحَالِهِ فِي عَظَمَةِ الرِّزْقِ.

Mîm ve râ'nın fethasıyla el-Merah (الْمَرَح); rızkın büyüklüğü karşısında kişinin durumundan ötürü aşırı derecede gururlanıp böbürlenmesi ve sevinmesidir.

ومَرَحاً مَصْدَرٌ وَقَعَ حَالًا مِنْ ضَمِيرِ تَمْشِ. وَمَجِيءُ الْمَصْدَرِ حَالًا كمجيئه صفة يرد مِنْهُ الْمُبَالَغَةُ فِي الِاتِّصَافِ. وَتَأْوِيلُهُ بِاسْمِ الْفَاعِلِ، أَيْ لَا تَمْشِ مَارِحًا، أَيْ مِشْيَةَ الْمَارِحِ، وَهِيَ الْمِشْيَةُ الدَّالَّةُ عَلَى كِبْرِيَاءِ الْمَاشِي بِتَمَايُلٍ وَتَبَخْتُرٍ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَرَحاً مَفْعُولًا مُطْلَقًا مُبَيِّنًا لِفِعْلِ تَمْشِ لِأَنَّ لِلْمَشْيِ أَنْوَاعًا، مِنْهَا: مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ صَاحِبَهُ ذُو مَرَحٍ.

{ مَرَحاً } mastardır ve { تَمْشِ } fiilinin zamirinden hâl olarak vaki olmuştur. Mastarın hâl olarak gelmesi, sıfat olarak gelmesi gibi olup bununla nitelenmede mübalağa kastedilir. Tevili ism-i fâil iledir; yani “mârih (böbürlenen) olarak yürüme”, yani böbürlenen kimsenin yürüyüşüyle [yürüme] demektir ki bu, yürüyenin çalımla ve salınarak yürümesiyle kibrine delalet eden yürüyüştür. { مَرَحاً } kelimesinin, { تَمْشِ } fiilini açıklayan mef'ûl-i mutlak olması da caizdir; çünkü yürüyüşün türleri vardır, bunlardan biri de sahibinin böbürlenen biri olduğuna delalet edendir.

فَإِسْنَادُ الْمَرَحِ إِلَى الْمَشْيِ مَجَازٌ عَقْلِيٌّ. وَالْمَشْيُ مَرَحًا أَنْ يَكُونَ فِي الْمَشْيِ شِدَّةُ وَطْءٍ عَلَى الْأَرْضِ وَتَطَاوُلٌ فِي بَدَنِ الْمَاشِي.

Dolayısıyla merahın (böbürlenmenin) yürüyüşe isnat edilmesi aklî mecazdır. Böbürlenerek yürümek ise yürüyüşte yere sert basılması ve yürüyenin bedeninde diklenip boy göstermesi olmasıdır.

وَجُمْلَةُ إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ اسْتِئْنَاف ناشىء عَنِ النَّهْيِ بِتَوْجِيهِ خِطَابٍ ثَانٍ فِي هَذَا الْمَعْنَى عَلَى سَبِيلِ التَّهَكُّمِ، أَيْ أَنَّكَ أَيُّهَا الْمَاشِي مَرَحًا

{ إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ } cümlesi, bu manada alay yollu (tehekküm) ikinci bir hitabın yöneltilmesiyle nehiyden kaynaklanan bir istînâftır; yani “Ey böbürlenerek yürüyen kimse! Sen

لَا تَخْرِقُ بِمَشْيِكَ أَدِيمَ الْأَرْضِ، وَلَا تَبْلُغُ بِتَطَاوُلِكَ فِي مَشْيِكَ طُولَ الْجِبَالِ، فَمَاذَا يُغْرِيكَ بِهَذِهِ الْمِشْيَةِ.

yürüyüşünle yeryüzünün sathını yaramazsın ve yürüyüşündeki diklenmenle dağların boyuna ulaşamazsın; o halde seni bu yürüyüşe sevk eden nedir?” [demektir].

وَالْخَرْقُ: قَطْعُ الشَّيْءِ وَالْفَصْلُ بَيْنَ الْأَدِيمِ، فَخَرْقُ الْأَرْضِ تَمْزِيقُ قشر التُّرَاب.

el-Hark (الْخَرْق); bir şeyi kesmek ve yüzeyi ayırmaktır. Dolayısıyla yerin yarılması, toprak kabuğunun yırtılmasıdır.

وَالْكَلَام مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّغْلِيظِ بِتَنْزِيلِ الْمَاشِي الْوَاطِئِ الْأَرْضَ بِشِدَّةِ مَنْزِلَةِ مَنْ يَبْتَغِي خَرْقَ وَجْهِ الْأَرْضِ وَتَنْزِيلِهِ فِي تَطَاوُلِهِ فِي مَشْيِهِ إِلَى أَعْلَى مَنْزِلَةِ مَنْ يُرِيدُ أَنْ يَبْلُغَ طُولَ الْجِبَالِ.

Bu söz, yere sertçe basarak yürüyenin yeryüzünü yarmak isteyen kimse derecesine indirilmesi ve yürüyüşünde yukarıya doğru diklenmesinin de dağların boyuna ulaşmak isteyen kimse derecesine indirilmesi suretiyle şiddetli bir azarlamada kullanılmıştır.

وَالْمَقْصُودُ مِنَ التَّهَكُّمِ التَّشْنِيعُ بِهَذَا الْفِعْلِ. فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ الْمَنْهِيَّ عَنْهُ حَرَامٌ لِأَنَّهُ فَسَادٌ فِي خُلُقِ صَاحِبِهِ وَسُوءٌ فِي نِيَّتِهِ وإهانة للنَّاس بِإِظْهَار الشفوف عَلَيْهِمْ وَإِرْهَابِهِمْ بِقُوَّتِهِ.

Alaydan (tehekküm) maksat, bu fiilin çirkinliğini ortaya koymaktır. Bu da nehyedilen şeyin haram olduğuna delalet etmiştir; çünkü bu, sahibinin ahlakında bir bozukluk, niyetinde bir kötülük ve onlara üstünlük taslayıp gücüyle onları korkutarak insanları aşağılamaktır.

وَعَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ: أَنَّهُ رَأَى غُلَامًا يَتَبَخْتَرُ فِي مِشْيَتِهِ فَقَالَ لَهُ: «إِنَّ الْبَخْتَرَةَ مِشْيَةٌ تُكْرَهُ إِلَّا فِي سَبِيلِ اللَّهِ» يَعْنِي لِأَنَّهَا يُرْهِبُ بِهَا الْعَدُوَّ إِظْهَارًا لِلْقُوَّةِ عَلَى أَعْدَاءِ الدِّينِ فِي الْجِهَادِ.

Ömer b. el-Hattâb'dan [radıyallâhu anh] rivayet edildiğine göre o, yürüyüşünde çalım satan bir delikanlı görmüş ve ona şöyle demiştir: “Şüphesiz çalım satmak, Allah yolunda olanı müstesna, sevilmeyen bir yürüyüştür.” Yani çünkü bununla, cihatta din düşmanlarına karşı güç gösterisinde bulunularak düşman korkutulur.

وَإِظْهَارُ اسْمِ (الْأَرْضِ) فِي قَوْلِهِ: لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ دُونَ إِضْمَارٍ لِيَكُونَ هَذَا الْكَلَامُ مُسْتَقِلًّا عَنْ غَيْرِهِ جَارِيًا مجْرى الْمثل.

{ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ } kavlinde zamir getirmeyip { الْأَرْضِ } isminin açıkça zikredilmesi (izhâr), bu sözün başkasından bağımsız olup darbımesel gibi cereyan etmesi içindir.

[سُورَة الْإِسْرَاء (١٧) : آيَة ٣٨]

[İsrâ Suresi (17), Ayet 38]

كُلُّ ذلِكَ كانَ سَيِّئُهُ عِنْدَ رَبِّكَ مَكْرُوهاً (٣٨)

{ كُلُّ ذلِكَ كانَ سَيِّئُهُ عِنْدَ رَبِّكَ مَكْرُوهاً } “Bütün bunların kötülüğü, Rabbinin katında sevimsiz kılınmıştır.” (38)

تَذْيِيلٌ لِلْجُمَلِ الْمُتَقَدِّمَةِ ابْتِدَاءً مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ [الْإِسْرَاء: ٢٣] بِاعْتِبَارِ مَا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ مِنَ التَّحْذِيرَاتِ وَالنَّوَاهِي. فَكُلُّ جُمْلَةٍ فِيهَا أَمْرٌّ هِيَ مُقْتَضِيَةٌ نَهْيًا عَنْ ضِدِّهِ، وَكُلُّ جُمْلَةٍ فِيهَا نَهْيٌ هِيَ مُقْتَضِيَةٌ شَيْئًا مَنْهِيًّا عَنْهُ، فَقَوْلُهُ: أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ يَقْتَضِي عِبَادَةً مَذْمُومَةً مَنْهِيًّا عَنْهَا، وَقَوْلُهُ: وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً [الْإِسْرَاء:

Yüce [Allah]'ın { وَقَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ } “Rabbin, yalnız kendisine kulluk etmenizi kesin olarak emretti” [İsrâ: 23] buyruğundan itibaren geçen cümlelerin, ihtiva ettiği uyarılar ve yasaklar bakımından bir fezlekesidir (tezyîl). Nitekim içinde emir bulunan her cümle zıddından bir nehyi iktiza eder; içinde nehiy bulunan her cümle de nehyedilen bir şeyi iktiza eder. Dolayısıyla O'nun { أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ } buyruğu yerilmiş ve nehyedilmiş bir ibadeti iktiza eder; O'nun { وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً } [İsrâ:

٢٣] يَقْتَضِي إِسَاءَةً مَنْهِيًّا عَنْهَا، وَعَلَى هَذَا الْقِيَاسِ.

23] “...ana-babaya iyilik etmeyi de [emretti]” buyruğu ise nehyedilmiş bir kötülük yapmayı iktiza eder. Diğerleri de buna kıyas edilir.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ سَيِّئَةً- بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ بَعْدَ الْمُثَنَّاةِ التَّحْتِيَّةِ وَبَهَاءِ تَأْنِيثٍ فِي آخِرِهِ، وَهِيَ ضِدُّ الْحَسَنَةِ.

Cumhur, iki noktalı yâ harfinden sonra hemzenin fethası ve sonunda müenneslik te'si (hâ'sı) ile { سَيِّئَةً } şeklinde okumuştur; bu da “hasene”nin (iyiliğin) zıddıdır.

فَالَّذِي وُصِفَ بِالسَّيِّئَةِ وَبِأَنَّهُ مَكْرُوهٌ لَا يَكُونُ إِلَّا مَنْهِيًّا عَنْهُ أَوْ مَأْمُورًا بِضِدِّهِ إِذْ لَا يَكُونُ الْمَأْمُورُ بِهِ مَكْرُوهًا لِلْآمِرِ بِهِ، وَبِهَذَا يظْهر للسامع معَان اسْمِ الْإِشَارَةِ فِي قَوْلِهِ: كُلُّ ذلِكَ.

Seyyie (kötülük) olarak ve mekruh (sevimsiz) olmakla nitelenen şey, ancak ya nehyedilen veya zıddı emredilen bir şey olur; çünkü emredilen şey onu emreden katında mekruh olmaz. Böylece { كُلُّ ذلِكَ } kavlindeki işaret isminin manaları dinleyen için belirginleşir.

وَإِنَّمَا اعْتُبِرَ مَا فِي الْمَذْكُورَاتِ مِنْ مَعَانِي النَّهْيِ لِأَنَّ الْأَهَمَّ هُوَ الْإِقْلَاعُ عَمَّا يَقْتَضِيهِ جَمِيعُهَا مِنَ الْمَفَاسِدِ بِالصَّرَاحَةِ أَوْ بِالِالْتِزَامِ، لِأَنَّ دَرْءَ الْمَفَاسِدِ أَهَمُّ مِنْ جَلْبِ الْمَصَالِحِ فِي الِاعْتِبَارِ وَإِنْ كَانَا مُتَلَازِمَيْنِ فِي مِثْلِ هَذَا.

Zikredilenlerdeki nehiy manalarının dikkate alınması, hepsinin sarahaten veya dolaylı olarak iktiza ettiği mefsedetlerden (kötülüklerden) vazgeçmenin daha önemli olmasındandır. Zira mefsedetlerin giderilmesi (def'i), itibarda maslahatların elde edilmesinden (celbinden) daha önemlidir; her ne kadar bunun gibisinde ikisi birbirini gerektirse de.

وَقَوْلُهُ: عِنْدَ رَبِّكَ مُتَعَلِّقٌ بِ مَكْرُوهاً أَيْ هُوَ مَذْمُومٌ عِنْدَ اللَّهِ. وَتَقْدِيمُ هَذَا الظَّرْفِ عَلَى مُتَعَلِّقِهِ لِلِاهْتِمَامِ بِالظَّرْفِ إِذْ هُوَ مُضَافٌ لِاسْمِ الْجَلَالَةِ، فَزِيَادَةُ عِنْدَ رَبِّكَ مَكْرُوهاً لِتَشْنِيعِ الْحَالَةِ، أَيْ مَكْرُوهًا فِعْلُهُ مِنْ فَاعِلِهِ. وَفِيهِ تَعْرِيضٌ بِأَنَّ فَاعِلَهُ مَكْرُوهٌ عِنْدَ اللَّهِ.

{ عِنْدَ رَبِّكَ } kavli { مَكْرُوهاً } kelimesine mütealliktir; yani o, Allah katında yerilmiştir. Bu zarfın müteallikine takdim edilmesi, lafza-i celâle (Rabb ismine) muzaf olması sebebiyle zarfa önem verilmesindendir. { عِنْدَ رَبِّكَ مَكْرُوهاً } ifadesinin ziyadeliği durumun çirkinliğini ortaya koymak içindir; yani yapan kimseden onun işlenmesi mekruhtur (sevimsizdir). Bunda, onu yapanın da Allah katında mekruh (sevilmeyen biri) olduğuna bir tariz vardır.

وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ، وَعَاصِمٌ، وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَخَلَفٌ كانَ سَيِّئُهُ- بِضَمِّ الْهَمْزَةِ وَبَهَاءِ ضَمِيرٍ فِي آخِرِهِ-. وَالضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى كُلُّ ذلِكَ، وكُلُّ ذلِكَ هُوَ نفس السيء فإضافة (سيىء) إِلَى ضَمِيرِهِ إِضَافَةٌ بَيَانِيَّةٌ تُفِيدُ قُوَّة صفة السيء حَتَّى كَأَنَّهُ شَيْئَانِ يُضَافُ

İbn Âmir, Âsım, Hamza, Kisâî ve Halef; hemzenin dammesi ve sonunda zamir hâ'sı ile { كانَ سَيِّئُهُ } şeklinde okumuşlardır. Zamir { كُلُّ ذلِكَ } ifadesine dönmektedir. { كُلُّ ذلِكَ } ise kötülüğün (es-seyyi') bizzat kendisidir. Dolayısıyla seyyi' (سَيِّئ) kelimesinin zamirine izafeti beyânî bir izafet olup kötülük sıfatının kuvvetini bildirir; öyle ki sanki

أَحَدُهُمَا إِلَى الْآخَرِ. وَهَذِهِ نُكْتَةُ الْإِضَافَةِ الْبَيَانِيَّةِ كُلَّمَا وَقَعَتْ، أَيْ كَانَ مَا نَهَى عَنْهُ مِنْ ذَلِكَ مَكْرُوهًا عِنْدَ اللَّهِ.

biri diğerine muzaf olan iki ayrı şey gibidir. Nerede vaki olursa olsun beyânî izafetin inceliği budur; yani bunlardan nehyettiği şeyler Allah katında mekruh (sevimsiz) idi.

وَيَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ مَكْرُوهاً خَبَرًا ثَانِيًا لِ (كَانَ) لِأَنَّهُ الْمُنَاسِبُ لِلْقِرَاءَتَيْنِ.

İki kıraate de uygun düşen bu olduğu için { مَكْرُوهاً } lafzının kâne (كَانَ) fiilinin ikinci haberi olması gerekir.

[سُورَة الْإِسْرَاء (١٧) : آيَة ٣٩]

[İsrâ Suresi (17), Ayet 39]

ذلِكَ مِمَّا أَوْحى إِلَيْكَ رَبُّكَ مِنَ الْحِكْمَةِ وَلا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَتُلْقى فِي جَهَنَّمَ مَلُوماً مَدْحُوراً (٣٩)

{ ذلِكَ مِمَّا أَوْحى إِلَيْكَ رَبُّكَ مِنَ الْحِكْمَةِ وَلا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَتُلْقى فِي جَهَنَّمَ مَلُوماً مَدْحُوراً } “İşte bunlar, Rabbinin sana vahyettiği hikmetlerdendir. Allah ile beraber başka bir ilah edinme, yoksa kınanmış ve kovulmuş olarak cehenneme atılırsın!” (39)

ذلِكَ مِمَّا أَوْحى إِلَيْكَ رَبُّكَ مِنَ الْحِكْمَةِ عَدَلَ عَنْ مُخَاطَبَةِ الْأُمَّةِ بِضَمَائِرِ جَمْعِ الْمُخَاطَبِينَ وَضَمَائِرِ الْمُخَاطَبِ غَيْرِ الْمُعَيَّنِ إِلَى خطاب النبيء ﷺ رَدًّا إِلَى مَا سَبَقَ فِي أَوَّلِ هَذِهِ الْآيَاتِ مِنْ قَوْلِهِ: وَقَضى رَبُّكَ إِلَخ [الْإِسْرَاء: ٢٣] . وَهُوَ تَذْيِيلٌ مُعْتَرِضٌ بَيْنَ جُمَلِ النَّهْيِ. وَالْإِشَارَةُ إِلَى جَمِيعِ مَا ذُكِرَ مِنَ الْأَوَامِرِ وَالنَّوَاهِي صَرَاحَةٌ مِنْ قَوْلِهِ: وَقَضى رَبُّكَ [الْإِسْرَاء: ٢٣] .

{ ذلِكَ مِمَّا أَوْحى إِلَيْكَ رَبُّكَ مِنَ الْحِكْمَةِ } ifadesinde, bu ayetlerin başında geçen { وَقَضى رَبُّكَ } “Rabbin kesin olarak emretti...” [İsrâ: 23] ila ahirine döndürmek üzere, ümmete muhatap çoğul zamirleriyle ve gayrimuayyen muhatap zamirleriyle hitap etmekten Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem hitap etmeye dönülmüştür. Bu, nehiy cümleleri arasında yer alan itirâzî bir fezlekedir (tezyîl). İşaret ise { وَقَضى رَبُّكَ } [İsrâ: 23] buyruğundan itibaren sarahaten zikredilen bütün emir ve nehiyleredir.

وَفِي هَذَا التَّذْيِيلِ تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ مَا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ الْآيَاتُ السَبْعَ عَشْرَةَ هُوَ مِنَ الْحِكْمَةِ، تَحْرِيضًا عَلَى اتِّبَاعِ مَا فِيهَا وَأَنَّهُ خَيْرٌ كَثِيرٌ. وَفِيهِ امْتِنَانٌ على النبيء ﷺ بِأَنَّ اللَّهَ أَوْحَى إِلَيْهِ، فَذَلِكَ وَجْهُ قَوْلِهِ: مِمَّا أَوْحى إِلَيْكَ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ مِثْلَ ذَلِكَ لَا يَصِلُ إِلَيْهِ الْأُمِّيُّونَ لَوْلَا الْوَحْيُ مِنَ اللَّهِ، وَأَنَّهُ عَلَّمَهُ مَا لَمْ يَكُنْ يَعْلَمُ وَأَمَرَهُ أَنْ يُعَلِّمَهُ النَّاسَ.

Bu fezlekede (tezyîl), içindekilere uymaya teşvik etmek ve bunun çok büyük bir hayır olduğunu bildirmek amacıyla, bu on yedi ayetin ihtiva ettiği şeylerin hikmetten olduğuna bir dikkat çekme vardır. Onda, Allah'ın kendisine vahyetmiş olması sebebiyle Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem bir minnet (ihsan) hatırlatması vardır. İşte Allah'tan gelen vahiy olmasaydı ümmîlerin böylesi bir şeye ulaşamayacaklarına, [Allah'ın] ona bilmediklerini öğrettiğine ve bunu insanlara öğretmesini emrettiğine dikkat çekmek üzere { مِمَّا أَوْحى إِلَيْكَ } buyrulmasının gerekçesi budur.

وَالْحِكْمَةُ: مَعْرِفَةُ الْحَقَائِقِ عَلَى مَا هِيَ عَلَيْهِ دُونَ غَلَطٍ وَلَا اشْتِبَاهٍ، وَتُطْلَقُ عَلَى الْكَلَامِ الدَّالِّ عَلَيْهَا. وَتَقَدَّمَ فِي قَوْله تَعَالَى: يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشاءُ [الْبَقَرَة: ٢٦٩] .

Hikmet (el-Hikme); hakikatleri yanlış ve şüphe olmaksızın olduğu gibi bilmektir; ona delalet eden söze de ıtlak olunur. Bu, Yüce [Allah]'ın: { يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشاءُ } “Hikmeti dilediğine verir” [Bakara: 269] kavlinde geçmişti.

وَلا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَتُلْقى فِي جَهَنَّمَ مَلُوماً مَدْحُوراً عَطْفٌ عَلَى جُمَلِ النَّهْيِ الْمُتَقَدِّمَةِ، وَهَذَا تَأْكِيدٌ لِمَضْمُونِ جُمْلَةِ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ [الْإِسْرَاء: ٢٣] ، أُعِيدَ لِقَصْدِ الِاهْتِمَامِ بِأَمْرِ التَّوْحِيدِ بِتَكْرِيرِ مَضْمُونِهِ وَبِمَا رُتِّبَ عَلَيْهِ مِنَ الْوَعِيدِ بِأَنْ يُجَازَى بِالْخُلُودِ فِي النَّارِ مُهَانًا.

{ وَلا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَتُلْقى فِي جَهَنَّمَ مَلُوماً مَدْحُوراً } ifadesi, önceki nehiy cümlelerine atıftır. Bu, { أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ } “yalnız O'na kulluk etmenizi...” [İsrâ: 23] cümlesinin içeriğini tekit etmektedir; tevhid meselesine önem verme kastıyla, muhtevası ve buna bağlı olarak aşağılanmış vaziyette ateşte ebedî kalmakla cezalandırılacağı şeklindeki tehdit tekrarlanarak yeniden zikredilmiştir.

وَالْخِطَابُ لِغَيْرِ مُعَيَّنٍ عَلَى طَرِيقَةِ الْمَنْهِيَّاتِ قَبْلَهُ، وَبِقَرِينَةِ قَوْلِهِ عَقِبَهُ: أَفَأَصْفاكُمْ رَبُّكُمْ بِالْبَنِينَ الْآيَة [الْإِسْرَاء: ٤٠] .

Hitap, kendisinden önceki nehiylerin üslubu üzere ve hemen peşinden gelen: { أَفَأَصْفاكُمْ رَبُّكُمْ بِالْبَنِينَ } “Rabbiniz oğulları size seçip ayırdı da...” [İsrâ: 40] ayeti karinesiyle gayrimuayyen bir kimseyedir.

وَالْإِلْقَاءُ: رَمْيُ الْجِسْمِ مِنْ أَعْلَى إِلَى أَسْفَلَ، وَهُوَ يُؤْذِنُ بِالْإِهَانَةِ.

el-İlkâ' (الْإِلْقَاء); cismi yukarıdan aşağıya fırlatıp atmaktır ve bu, aşağılamayı bildirir.

وَالْمَلُومُ: الَّذِي يُنْكَرُ عَلَيْهِ مَا فَعَلَهُ.

el-Melûm (الْمَلُوم); yaptığı şey ayıplanıp kınanan kimsedir.

وَالْمَدْحُورُ: الْمَطْرُودُ، أَيِ الْمَطْرُودُ مِنْ جَانِبِ اللَّهِ، أَيْ مَغْضُوبٌ عَلَيْهِ وَمُبْعَدٌ مَنْ رَحْمَتِهِ فِي الْآخِرَةِ.

el-Medhûr (الْمَدْحُور); kovulmuş demektir, yani Allah tarafından kovulmuş; ahirette gazaba uğramış ve O'nun rahmetinden uzaklaştırılmış kimsedir.

وَ «تُلْقَى» مَنْصُوبٌ فِي جَوَابِ النَّهْيِ بِفَاءِ السَّبَبِيَّةِ وَالتَّسَبُّبِ عَلَى الْمَنْهِيِّ عَنْهُ، أَيْ فَيَتَسَبَّبُ عَلَى جَعْلِكَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ إِلْقَاؤُكُ فِي جَهَنَّم.

{ تُلْقَى } nehyin cevabında sebebiyet fâ'sı (fâ-i sebebiyye) ile ve nehyedilen şeyin sebebi olarak mansuptur; yani senin Allah ile beraber başka bir ilah edinmenin neticesinde cehenneme atılman meydana gelir.

[سُورَة الْإِسْرَاء (١٧) : آيَة ٤٠]

[İsrâ Suresi (17), Ayet 40]

أَفَأَصْفاكُمْ رَبُّكُمْ بِالْبَنِينَ وَاتَّخَذَ مِنَ الْمَلائِكَةِ إِناثاً إِنَّكُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلاً عَظِيماً (٤٠)

{ أَفَأَصْفاكُمْ رَبُّكُمْ بِالْبَنِينَ وَاتَّخَذَ مِنَ الْمَلائِكَةِ إِناثاً إِنَّكُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلاً عَظِيماً } “Rabbiniz oğulları size seçip ayırdı da meleklerden dişiler mi edindi? Gerçekten siz çok büyük bir söz söylüyorsunuz!” (40)

تَفْرِيعٌ عَلَى مُقَدَّرٍ يَدُلُّ عَلَى تَقْدِيرِهِ الْمُفَرَّعِ عَلَيْهِ. وَالتَّقْدِيرُ: أَفَضَّلَكُمُ اللَّهُ فَأَعْطَاكُمُ الْبَنِينَ وَجَعَلَ لِنَفْسِهِ الْبَنَاتِ. وَمُنَاسَبَتُهُ لِمَا قَبْلَهُ أَنَّ نِسْبَةَ الْبَنَاتِ إِلَى اللَّهِ ادِّعَاءُ آلِهَةٍ تَنْتَسِبُ إِلَى الله بِالنُّبُوَّةِ، إِذْ عَبَدَ فَرِيقٌ مِنَ الْعَرَبِ الْمَلَائِكَةَ كَمَا عَبَدُوا الْأَصْنَامَ، وَاعْتَلُّوا لِعِبَادَتِهِمْ بِأَنَّ الْمَلَائِكَةَ بَنَاتُ اللَّهِ تَعَالَى كَمَا حَكَى عَنْهُمْ فِي قَوْلِهِ: وَجَعَلُوا الْمَلائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبادُ الرَّحْمنِ إِناثاً إِلَى قَوْلِهِ: وَقالُوا لَوْ شاءَ الرَّحْمنُ مَا عَبَدْناهُمْ [الزخرف: ١٩- ٢٠] .

Üzerine tafri' yapılan şeyin takdirine delalet ettiği mukadder bir söze tafri'dir. Takdiri şöyledir: “Allah sizi üstün kılıp size oğulları verdi de kendisine kızları mı edindi?” Kendisinden öncekiyle münasebeti ise şudur: Kız çocuklarını Allah'a nispet etmek, nesep yoluyla Allah'a nispet edilen ilahlar iddia etmektir; nitekim Araplardan bir grup, putlara taptıkları gibi meleklere de tapmışlar ve onların ibadetine, Yüce [Allah]'ın: { وَجَعَلُوا الْمَلائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبادُ الرَّحْمنِ إِناثاً } “Onlar, Rahmân'ın kulları olan melekleri dişi saydılar...” kavlinden { وَقالُوا لَوْ شاءَ الرَّحْمنُ مَا عَبَدْناهُمْ } “...Ve 'Eğer Rahmân dileseydi biz onlara tapmazdık' dediler” [Zuhruf: 19-20] kavline kadar onlardan naklettiği gibi, meleklerin Allah Teâlâ'nın kızları olduğunu gerekçe göstermişlerdir.

فَلَمَّا نُهُوا عَنْ أَنْ يَجْعَلُوا مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ خَصَّصَ بِالتَّحْذِيرِ عِبَادَةَ الْمَلَائِكَةِ لِئَلَّا يَتَوَهَّمُوا أَنَّ عِبَادَةَ الْمَلَائِكَةِ لَيْسَتْ كَعِبَادَةِ الْأَصْنَامِ لِأَنَّ الْمَلَائِكَةَ بَنَاتُ اللَّهِ لِيَتَوَهَّمُوا أَنَّ اللَّهَ يَرْضَى بِأَنْ يَعْبُدُوا أَبْنَاءَهُ.

Allah ile beraber başka bir ilah edinmekten nehyedildiklerinde; melekler Allah'ın kızları olduğu için meleklere ibadetin putlara ibadet gibi olmadığını ve Allah'ın kendi çocuklarına ibadet edilmesinden hoşnut olacağını vehmetmesinler diye meleklere tapmayı özellikle uyararak tahsis etti.

وَقَدْ جَاءَ إِبْطَالُ عِبَادَةِ الْمَلَائِكَةِ بِإِبْطَالِ أَصْلِهَا فِي مُعْتَقَدِهِمْ، وَهُوَ أَنَّهُمْ بَنَاتُ اللَّهِ، فَإِذَا تَبَيَّنَّ بُطْلَانُ ذَلِكَ عَلِمُوا أَنَّ جَعْلَهُمُ الْمَلَائِكَةَ آلِهَةً يُسَاوِي جَعْلَهُمُ الْأَصْنَامَ آلِهَةً.

Meleklere ibadetin iptali, onların inancındaki aslı olan onların Allah'ın kızları olduğu iddiasının iptaliyle gelmiştir. Bunun batıllığı açığa çıktığında melekleri ilah edinmelerinin putları ilah edinmelerine denk olduğunu anlamış oldular.

فَجُمْلَةُ أَفَأَصْفاكُمْ رَبُّكُمْ بِالْبَنِينَ إِلَى آخِرِهَا مُتَفَرِّعَةٌ عَلَى جُمْلَةِ وَلا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ [الْإِسْرَاء: ٣٩] تَفْرِيعًا عَلَى النَّهْيِ كَمَا بَيَّنَّاهُ بِاعْتِبَارِ أَنَّ الْمَنْهِيَّ عَنْهُ مُشْتَمِلٌ عُمُومُهُ عَلَى هَذَا النَّوْعِ الْخَاصِّ الْجَدِيرِ بِتَخْصِيصِهِ بِالْإِنْكَارِ وَهُوَ شَبِيهٌ بِبَدَلِ الْبَعْضِ. فَالْفَاءُ لِلتَّفْرِيعِ وَحَقُّهَا أَنْ تَقَعَ فِي أَوَّلِ جُمْلَتِهَا وَلَكِنْ أَخَّرَهَا أَنَّ لِلِاسْتِفْهَامِ الصَّدْرَ فِي أُسْلُوبِ الْكَلَامِ الْعَرَبِيِّ. وَهَذَا هُوَ الْوَجْهُ الْحَسَنُ فِي مَوْقِعِ حُرُوفِ الْعَطْفِ مَعَ هَمْزَةِ الِاسْتِفْهَام.

Dolayısıyla { أَفَأَصْفاكُمْ رَبُّكُمْ بِالْبَنِينَ } “Rabbiniz oğulları size seçip ayırdı da...” cümlesi ve devamı; nehyedilen şeyin genelinin, inkâr ile tahsis edilmeye layık olan bu özel türü de kapsadığı kabul edilerek açıkladığımız üzere { وَلا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ } “Allah ile beraber başka bir ilah edinme” [İsrâ: 39] cümlesine yapılan bir tafri'dir (bağlantı kurmadır) ve bu durum bedel-i ba'za benzemektedir. Buradaki fâ harfi tafri' içindir ve asıl hakkı kendi cümlesinin başında yer almaktır; fakat Arap kelam üslubunda istifhamın (soru edatının) cümlenin başında yer alma hakkı (sadaret hakkı) olduğu için fâ sonraya bırakılmıştır. İstifham hemzesi ile beraber atıf harflerinin konumu hususunda güzel olan yaklaşım budur.

وَبَعض الْأَئِمَّة يَجْعَلُ الِاسْتِفْهَامَ فِي مِثْلِ هَذَا اسْتِفْهَامًا عَلَى الْمَعْطُوفِ وَالْعَاطِفِ.

Bazı imamlar ise bu gibi yerlerdeki istifhamı hem matuf (bağlanan) hem de atıf edatı üzerine yapılmış bir istifham kabul ederler.

وَالِاسْتِفْهَامُ إِنْكَارٌ وَتَهَكُّمٌ.

Buradaki istifham (soru), inkâr ve tehekküm (alay/kınama) içindir.

وَالْإِصْفَاءُ: جَعْلُ الشَّيْءِ صَفْوًا، أَيْ خَالِصًا، وَتَعْدِيَةُ أَصْفَى إِلَى ضَمِيرِ الْمُخَاطَبِينَ عَلَى طَرِيقَةِ الْحَذْفِ وَالْإِيصَالِ، وَأَصْلُهُ: أَفَأَصْفَى لَكُمْ. وَقَوْلُهُ: بِالْبَنِينَ الْبَاءُ فِيهِ إِمَّا

el-İsfâ (الْإِصْفَاء); bir şeyi safi, yani halis (seçkin) kılmaktır. *Esfâ* (أَصْفَى) fiilinin muhatap zamirine geçişli kılınması (ta'diyesi) hazif ve isâl (harf-i ceri düşürüp mefulü doğrudan fiile bağlama) yoluyladır; aslı ise: *e-fe-esfe leküm* (أَفَأَصْفَى لَكُمْ - Rabbiniz size seçip ayırdı da) şeklindedir. { بِالْبَنِينَ } kavlindeki bâ (ب) harfi ise ya

مَزِيدَةٌ لِتَوْكِيدِ لُصُوقِ فِعْلِ (أَصْفَى) بِمَفْعُولِهِ. وَأَصْلُهُ: أَفَأَصْفَى لَكُمْ رَبُّكُمُ الْبَنِينَ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ [الْمَائِدَة: ٦] أَوْ ضَمَّنَ أَصْفَى مَعْنَى آثَرَ فَتَكُونُ الْبَاءُ لِلتَّعْدِيَةِ دَالَّةً عَلَى مَعْنَى الِاخْتِصَاصِ بِمَجْرُورِهَا، فَصَارَ (أَصْفَى) مَعَ مُتَعَلِّقِهِ بِمَنْزِلَةِ فِعْلَيْنِ، أَيْ قَصَرَ الْبَنِينَ عَلَيْكُمْ دُونَهُ، أَي جعل لم الْبَنِينَ خَالِصَةً لَا يُسَاوِيكُمْ هُوَ بِأَمْثَالِهِمْ، وَجَعَلَ لِنَفْسِهِ الْإِنَاثَ الَّتِي تَكْرَهُونَهَا. وَفَسَادُ ذَلِكَ ظَاهِرٌ بِأَدْنَى نَظَرٍ فَإِذَا تَبَيَّنَ فَسَادُهُ عَلَى هَذَا الْوَضْعِ فَقَدْ تَبَيَّنَ انْتِفَاءُ وُقُوعِهِ إِذْ هُوَ غَيْرُ لَائِقٍ بِجَلَالِ اللَّهِ تَعَالَى. وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:

*esfâ* (أَصْفَى) fiilinin mefulüne yapışmasını pekiştirmek için zâiddir. Aslı Yüce [Allah]'ın: { وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ } “Başlarınıza meshedin” [Mâide: 6] kavlinde olduğu gibi: *e-fe-esfâ leküm rabbükümü'l-benîn* (أَفَأَصْفَى لَكُمْ رَبُّكُمُ الْبَنِينَ) şeklindedir; ya da *esfâ* fiiline *âsere* (tercih etti/üstün tuttu) anlamı tazmin edilmiştir; bu durumda bâ (ب) harfi ta'diye (geçişlilik) için olup mecruruna tahsis anlamı katar. Böylece müteallakı (bağlı olduğu kelime) ile birlikte *esfâ* (أَصْفَى) fiili iki fiil hükmünde olur; yani erkek çocukları O'na değil sadece size has kıldı, yani erkek çocukları Kendisi onların benzerleriyle size ortak olmayacak şekilde sırf size tahsis etti, Kendisine ise hoşlanmadığınız kızları bıraktı. Bunun tutarsızlığı en küçük bir düşünmeyle bile açıktır. Bu duruma göre tutarsızlığı ortaya çıkınca, meydana gelmesinin imkânsızlığı da belirginleşmiş olur; zira bu durum Allah Teâlâ'nın celaline yakışmaz. Bu husus daha önce Yüce [Allah]'ın şu kavlinde geçmişti:

وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَناتِ سُبْحانَهُ وَلَهُمْ مَا يَشْتَهُونَ فِي سُورَةِ النَّحْلِ [٥٧] . وَقَوْلِهِ: إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا إِناثاً فِي [النِّسَاءِ: ١١٧] .

Nahl Suresi'ndeki { وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَناتِ سُبْحانَهُ وَلَهُمْ مَا يَشْتَهُونَ } “Kızları Allah'a isnat ediyorlar -hâşâ, O bundan münezzehtir- kendilerine ise arzu ettiklerini [tahsis ediyorlar]” [57] ve Nisâ [117]'deki { إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا إِناثاً } “Onlar O'nu bırakıp yalnızca dişilere tapıyorlar” kavlinde [geçmişti].

وَجُمْلَةُ إِنَّكُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلًا عَظِيماً تَقْرِيرٌ لِمَعْنَى الْإِنْكَارِ وَبَيَانٌ لَهُ، أَيْ تَقُولُونَ:

{ إِنَّكُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلاً عَظِيماً } “Gerçekten siz çok büyük bir söz söylüyorsunuz!” cümlesi, inkâr anlamını pekiştirmek ve açıklamak içindir; yani:

اتَّخَذَ اللَّهُ الْمَلَائِكَةَ بَنَاتٍ. وَأَكَّدَ فِعْلَ «تَقُولُونَ» بِمَصْدَرِهِ تَأْكِيدًا لِمَعْنَى الْإِنْكَارِ. وَجَعَلَهُ مُجَرَّدَ قَوْلٍ لِأَنَّهُ لَا يَعْدُو أَنْ يَكُونَ كَلَامًا صَدَرَ عَنْ غَيْرِ رَوِيَّةٍ، لِأَنَّهُ لَوْ تَأَمَّلَهُ قَائِلُهُ أَدْنَى تَأَمُّلٍ لَوَجَدَهُ غَيْرَ دَاخِلٍ تَحْتَ قَضَايَا الْمَقْبُولِ عَقْلًا.

“Allah melekleri kız evlatlar edindi” diyorsunuz. İnkâr anlamını pekiştirmek için { تَقُولُونَ } fiilini kendi mastarıyla tekit etmiştir. Bunu sadece kuru bir söz olarak nitelemiştir; çünkü bu, düşünmeksizin sarf edilmiş bir kelam olmaktan öteye geçmez. Zira bunu söyleyen kimse en ufak bir şekilde düşünseydi, aklen makbul olan esaslar altına girmediğini görürdü.

وَالْعَظِيمُ: الْقَوِيُّ. وَالْمُرَادُ هُنَا أَنَّهُ عَظِيمٌ فِي الْفَسَادِ وَالْبُطْلَانِ بِقَرِينَةِ سِيَاقِ الْإِنْكَارِ.

el-Azîm (الْعَظِيم); güçlü, büyük demektir. Burada ise inkâr bağlamının karinesiyle, fesat ve batıllıkta pek büyük olduğu kastedilmektedir.

وَلَا أَبْلَغُ فِي تَقْبِيحِ قَوْلِهِمْ مِنْ وَصْفِهِ بِالْعَظِيمِ، لِأَنَّهُ قَوْلٌ مَدْخُولٌ مِنْ جَوَانِبِهِ لِاقْتِضَائِهِ إِيثَارَ اللَّهِ بِأَدْوَنِ صِنْفَيِ الْبُنُوَّةِ مَعَ تَخْوِيلِهِمُ الصِّنْفَ الْأَشْرَفَ. ثُمَّ مَا يَقْتَضِيهِ ذَلِكَ مِنْ نِسْبَتِهِ خَصَائِصَ الْأَجْسَامِ لِلَّهِ تَعَالَى مِنْ تَرْكِيبٍ وَتَوَلُّدٍ وَاحْتِيَاجٍ إِلَى الْأَبْنَاءِ لِلْإِعَانَةِ وَلِيُخَلِّفُوا الْأَصْلَ بَعْدَ زَوَالِهِ، فَأَيُّ فَسَادٍ أَعْظَمُ مِنْ هَذَا.

Onların sözünü çirkin göstermede, onu "azîm" (çok büyük) diye nitelemekten daha beliğ bir yol yoktur; zira bu, her yönüyle sakat ve çürük bir sözdür. Çünkü kendilerine daha şerefli olan cinsi seçerken Allah'a evlat cinsinin daha aşağısını layık görmeyi gerektirmektedir. Ayrıca bunun, terkip, üreme ve yardım için evlatlara ihtiyaç duyulması ile asıl yok olduktan sonra onun yerine geçmeleri gibi cisimlere ait özellikleri Allah Teâlâ'ya nispet etmeyi gerektirmesi de cabasıdır. Bundan daha büyük hangi fesat olabilir!

وَفِي قَوْلِهِ: اتَّخَذَ إِيمَاءٌ إِلَى فَسَادٍ آخَرَ، وَهُوَ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ: اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً [الْبَقَرَة: ١١٦] . وَالِاتِّخَاذُ يَقْتَضِي أَنَّهُ خَلَقَهُ لِيَتَّخِذَهُ، وَذَلِكَ يُنَافِي التَّوَلُّدَ فَكَيْفَ يَلْتَئِمُ

{ اتَّخَذَ } “edindi” ifadesinde başka bir tutarsızlığa da işaret vardır; o da onların: { اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً } “Allah çocuk edindi” [Bakara: 116] demeleridir. Edinmek (ittihâz), onu edinmek maksadıyla yarattığını gerektirir; bu ise doğurma/türeme (tevellüd) ile bağdaşmaz. Öyleyse bu,

ذَلِكَ مَعَ قَوْلِهِمُ: الْمَلَائِكَةُ بَنَاتُ اللَّهِ مِنْ سَرَوَاتِ الْجِنِّ، وَكَيْفَ يَخْلُقُ الشَّيْءَ ثُمَّ يَكُونُ ابْنًا لَهُ فَذَلِكَ فِي الْبُطْلَانِ ضِغْثٌ على إبّالة.

onların: “Melekler, cinlerin ileri gelenlerinden Allah'ın kızlarıdır” sözüyle nasıl bağdaşabilir? Bir şeyi yaratıp da sonra onun Kendi çocuğu olması nasıl düşünülebilir? Dolayısıyla bu, batıllıkta “yük üstüne yük” (katmerli saçmalık) mesabesindedir.

[سُورَة الْإِسْرَاء (١٧) : آيَة ٤١]

[İsrâ Suresi (17), Ayet 41]

وَلَقَدْ صَرَّفْنا فِي هذَا الْقُرْآنِ لِيَذَّكَّرُوا وَما يَزِيدُهُمْ إِلاَّ نُفُوراً (٤١)

{ وَلَقَدْ صَرَّفْنا فِي هذَا الْقُرْآنِ لِيَذَّكَّرُوا وَما يَزِيدُهُمْ إِلاَّ نُفُوراً } “Andolsun biz, düşünüp öğüt alsınlar diye bu Kur'an'da [gerçekleri] türlü türlü şekillerde açıkladık; fakat bu, onların sadece kaçışlarını artırıyor.” (41)

لَمَّا ذَكَرَ فَظَاعَةَ قَوْلِهِمْ بِأَنَّ الْمَلَائِكَةَ بَنَاتُ اللَّهِ أَعْقَبَ ذَلِكَ بِأَنَّ فِي الْقُرْآنِ هَدْيًا كَافِيًا، وَلَكِنَّهُمْ يَزْدَادُونَ نُفُورًا مِنْ تَدَبُّرِهِ.

Meleklerin Allah'ın kızları olduğuna dair sözlerinin çirkinliğini zikredince, hemen ardından Kur'an'da yeterli hidayetin bulunduğunu, ancak onların onu tefekkür etmekten büsbütün kaçtıklarını belirtti.

فَجُمْلَةُ وَلَقَدْ صَرَّفْنا فِي هذَا الْقُرْآنِ مُعْتَرِضَةٌ مُقْتَرِنَةٌ بِوَاوِ الِاعْتِرَاضِ.

{ وَلَقَدْ صَرَّفْنا فِي هذَا الْقُرْآنِ } cümlesi, itiraz (ara cümle) vâv'ı ile birleşmiş bir itiraziyye cümlesidir.

وَالضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى الَّذِينَ عَبَدُوا الْمَلَائِكَةَ وَزَعَمُوهُمْ بَنَاتِ اللَّهِ.

Zamir, meleklere tapan ve onların Allah'ın kızları olduğunu iddia edenlere dönmektedir.

وَالتَّصْرِيفُ: أَصْلُهُ تَعَدُّدُ الصَّرْفِ، وَهُوَ النَّقْلُ مِنْ جِهَةٍ إِلَى أُخْرَى. وَمِنْهُ تَصْرِيفُ الرِّيَاحِ، وَهُوَ هُنَا كِنَايَةٌ عَنِ التَّبْيِينِ بِمُخْتَلِفِ الْبَيَانِ وَمُتَنَوِّعِهِ. وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآياتِ ثُمَّ هُمْ يَصْدِفُونَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٤٦] .

et-Tasrîf (التَّصْرِيف); aslen bir şeyi bir cihetten diğerine nakletmek olan "sarf"ın çokça ve türlü türlü yapılmasıdır. Rüzgârların yönlendirilmesi (tasrîfü'r-riyâh) tabiri de bundandır. Burada ise çeşitli ve farklı üsluplarla açıklamaktan kinayedir. Bu husus daha önce En'âm Suresi'ndeki { انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآياتِ ثُمَّ هُمْ يَصْدِفُونَ } “Bak, ayetleri nasıl türlü türlü açıklıyoruz da sonra onlar yüz çeviriyorlar!” [46] kavlinde geçmişti.