Binûn

18- Kehf Suresi — 11. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَالضَّمِيرُ الْمُفْرَدُ فِي يَفْقَهُوهُ عَائِدٌ إِلَى الْقُرْآنِ الْمَفْهُومِ مِنَ الْمَقَامِ وَالْمُعَبَّرِ عَنْهُ بِالْآيَاتِ.

{ يَفْقَهُوهُ } lafzındaki tekil zamir, bağlamdan anlaşılan ve ayetler diye ifade edilen Kur'an'a râcidir.

وَجُمْلَةُ وَإِنْ تَدْعُهُمْ إِلَى الْهُدى عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ إِنَّا جَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ، وَهِيَ مُتَفَرِّعَةٌ عَلَيْهَا، وَلَكِنَّهَا لَمْ تُعْطَفْ بِالْفَاءِ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ جَعْلُ ذَلِكَ فِي الْإِخْبَارِ الْمُسْتَقِلِّ.

{ وَإِنْ تَدْعُهُمْ إِلَى الْهُدى } cümlesi, { إِنَّا جَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ } cümlesine matuftur ve ondan dallanmıştır; fakat "fâ" ile atfedilmemiştir, çünkü maksat bunu müstakil bir haber kılmaktır.

وَأَكَّدَ نَفْيَ اهْتِدَائِهِمْ بِحَرْفِ تَوْكِيدِ النَّفْيِ وَهُوَ (لَنْ) ، وَبِلَفْظِ (أَبَدًا) الْمُؤَكِّدِ لِمَعْنَى (لَنْ) ، وَبِحَرْفِ الْجَزَاءِ الْمُفِيدِ تَسَبُّبَ الْجَوَابِ عَلَى الشَّرْطِ.

Onların hidayete ermelerinin nefyini; nefyi tekit eden (لَنْ) harfiyle, (لَنْ) harfinin manasını tekit eden (أَبَدًا) lafzıyla ve cevabın şarta terettüp ettiğini bildiren ceza harfiyle [izen / إِذاً] pekiştirmiştir.

وَإِنَّمَا حَصَلَ مَعْنَى الْجَزَاءِ بِاعْتِبَارِ تَفَرُّعِ جُمْلَةِ الشَّرْطِ عَلَى جُمْلَةِ الِاسْتِئْنَافِ الْبَيَانِيِّ، أَيْ ذَلِكَ مُسَبَّبٌ عَلَى فَطْرِ قُلُوبِهِمْ عَلَى عَدَمِ قبُول الْحق.

Ceza (karşılık) manası ancak şart cümlesinin istînâf-ı beyânî cümlesine terettüp etmesi (ondan dallanması) itibariyle hâsıl olmuştur; yani bu, onların kalplerinin hakkı kabul etmeme üzerine yaratılmış olmasına bağlıdır.

[سُورَة الْكَهْف (١٨) : آيَة ٥٨]

[Kehf Suresi (18), Ayet 58]

وَرَبُّكَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ لَوْ يُؤاخِذُهُمْ بِما كَسَبُوا لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعَذابَ بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلاً (٥٨)

{ وَرَبُّكَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ لَوْ يُؤاخِذُهُمْ بِما كَسَبُوا لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعَذابَ بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلاً (٥٨) } “Senin Rabbin çok bağışlayıcıdır, merhamet sahibidir. Eğer onları kazandıkları yüzünden hemen cezalandıracak olsaydı, onlara azabı çarçabuk verirdi. Hayır, onlar için belirlenmiş bir zaman vardır ki, O'ndan başka asla sığınacak bir yer bulamazlar.”

جَرَى الْقُرْآنُ عَلَى عَادَتِهِ فِي تعقيب التَّرْهِيب بالترغيب وَالْعَكْسِ، فَلَمَّا رَمَاهُمْ بِقَوَارِعِ التَّهْدِيدِ وَالْوَعِيدِ عَطَفَ عَلَى ذَلِكَ التَّعْرِيضَ بِالتَّذْكِيرِ بِالْمَغْفِرَةِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ فِي مَرْضَاتِهِ، ثُمَّ التَّذْكِيرَ بِأَنَّهُ يَشْمَلُ الْخَلْقَ بِرَحْمَتِهِ فِي حِينِ الْوَعِيدِ فَيُؤَخِّرُ مَا تَوَعَّدَهُمْ بِهِ إِلَى حَدٍّ مَعْلُومٍ إِمْهَالًا لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ عَنْ ضَلَالِهِمْ وَيَتَدَبَّرُونَ فِيمَا هُمْ فِيهِ مِنْ نِعَمِ اللَّهِ تَعَالَى فَلَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ، مُوَجِّهًا الْخِطَابَ إِلَى النبيء ﵌ مُفْتَتَحًا بِاسْتِحْضَارِ الْجَلَالَةِ بِعُنْوَانِ الربوبية للنبيء ﵌ إِيمَاءً إِلَى أَنَّ مَضْمُونَ الْخَبَرِ تَكْرِيمٌ لَهُ، كَقَوْلِهِ: وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ [الْأَنْفَال: ٣٣] .

Kur'an, korkutmanın (terhîb) ardından müjdelemeyi (terğîb) ve bunun aksini getirme âdeti üzere cereyan etmiştir. Onları şiddetli tehdit ve vaîd darbelerine maruz bıraktığında, bunun peşine rızasını düşünürler ümidiyle bağışlamayı hatırlatmayı, ardından da tehdit anında bile mahlukatı rahmetiyle kuşatarak insanlara mühlet vermek, sapıklıklarından dönerler ve içinde bulundukları Allah Teâlâ'nın nimetlerini tefekkür edip şükrederler ümidiyle onları tehdit ettiği şeyi bilinen bir sınıra kadar tehir ettiğini hatırlatmayı eklemiştir. Bu hitabı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e yöneltmiş, haberin muhtevasının ona bir ikram olduğunu hissettirmek için de söze Cenâb-ı Hakk'ın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e rablik unvanını zikrederek başlamıştır; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ } “Sen onların aralarında bulunduğun sürece Allah onlara azap edecek değildir” [Enfâl: 33] kavlinde olduğu gibi.

وَالْوَجْهُ فِي نَظْمِ الْآيَةِ أَنْ يَكُونَ الْغَفُورُ نَعْتًا لِلْمُبْتَدَأِ وَيَكُونَ ذُو الرَّحْمَةِ هُوَ الْخَبَرُ لِأَنَّهُ الْمُنَاسِبُ لِلْمَقَامِ وَلِمَا بَعْدَهُ مِنْ جُمْلَةِ لَوْ يُؤاخِذُهُمْ، فَيَكُونُ ذِكْرُ الْغَفُورُ إِدْمَاجًا فِي خِلَالِ الْمَقْصُودِ. فَخَصَّ بِالذِّكْرِ مِنْ أَسْمَاءِ اللَّهِ تَعَالَى اسْمَ الْغَفُورُ تَعْرِيضًا بِالتَّرْغِيبِ فِي الِاسْتِغْفَارِ.

Ayetin nazmındaki uygun vecih, { الْغَفُورُ } kelimesinin mübtedanın sıfatı (na'tı), { ذُو الرَّحْمَةِ } terkibinin ise haber olmasıdır; zira makama ve sonrasındaki { لَوْ يُؤاخِذُهُمْ } cümlesine uygun olan budur. Böylece { الْغَفُورُ } lafzının zikredilmesi, asıl kastedilenin arasına yerleştirilmiş (idmâc) olur. Allah Teâlâ'nın isimleri arasından { الْغَفُورُ } ismini zikretmeyi, istiğfara teşvik etmek amacıyla tahsis etmiştir.

وَالْغَفُورُ: اسْمٌ يَتَضَمَّنُ مُبَالَغَةَ الغفران لِأَنَّهُ تَعَالَى وَاسِعُ الْمَغْفِرَةِ إِذْ يَغْفِرُ لِمَنْ لَا يُحْصَوْنَ وَيَغْفِرُ ذُنُوبًا لَا تُحْصَى إِنْ جَاءَهُ عَبده تَائِبًا مقلعا مُنْكَسِرًا، عَلَى أَنَّ إِمْهَالَهُ الْكُفَّارَ وَالْعُصَاةَ هُوَ أَيْضًا مِنْ أَثَرِ الْمَغْفِرَةِ إِذْ هُوَ مَغْفِرَةٌ مُؤَقَّتَةٌ.

el-Gafûr (الْغَفُورُ): Bağışlamada mübalağa içeren bir isimdir; çünkü O Teâlâ geniş bağışlama sahibidir; zira kulu O'na tövbe ederek, günahtan vazgeçerek ve boynu bükük olarak geldiğinde sayılamayacak kadar çok kimseyi bağışlar ve sayılamayacak kadar çok günahı örter. Kaldı ki O'nun kâfirlere ve asilere mühlet vermesi de bağışlamanın bir eseridir, zira bu geçici bir bağışlamadır.

وَأَمَّا قَوْلُهُ: ذُو الرَّحْمَةِ فَهُوَ الْمَقْصُودُ تَمْهِيدًا لِجُمْلَةِ لَوْ يُؤاخِذُهُمْ بِما كَسَبُوا، فَلِذَلِكَ كَانَتْ تِلْكَ الْجُمْلَةُ بَيَانًا لِجُمْلَةِ وَرَبُّكَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ بِاعْتِبَارِ الْغَفُورُ الْخَبَرُ وَهُوَ الْوَصْفُ الثَّانِي.

O'nun { ذُو الرَّحْمَةِ } kavline gelince; bu, { لَوْ يُؤاخِذُهُمْ بِما كَسَبُوا } cümlesine bir zemin hazırlamak üzere asıl kastedilendir. Bu yüzden o cümle, ikinci vasıf olan haberin [{ ذُو الرَّحْمَةِ }] kastedilmesi itibariyle { وَرَبُّكَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ } cümlesinin bir beyanı olmuştur.

وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ فِيمَا كَسَبُوهُ مِنَ الشِّرْكِ وَالْعِنَادِ أَحْرِيَاءُ بِتَعْجِيلِ الْعُقُوبَةِ لَكِن اللَّهَ يُمْهِلُهُمْ إِلَى أَمَدٍ مَعْلُومٍ مُقَدَّرٍ. وَفِي ذَلِكَ التَّأْجِيلِ رَحْمَةٌ بِالنَّاسِ بِتَمْكِينِ بَعْضِهِمْ مِنْ مُهْلَةِ التَّدَارُكِ وَإِعَادَةِ النَّظَرِ، وَفِيهِ اسْتِبْقَاؤُهُمْ عَلَى حَالِهِمْ زَمَنًا.

Mana şudur: Onlar işledikleri şirk ve inat sebebiyle cezanın çarçabuk verilmesine layıktırlar; fakat Allah onları takdir edilmiş belirli bir süreye kadar erteler. Bu ertelemede, bazılarının durumu telafi etmesine ve yeniden düşünmesine imkân tanınması bakımından insanlara bir rahmet vardır ve bunda bir müddet kendi halleri üzere bırakılmaları söz konusudur.

فَوَصْفُ ذُو الرَّحْمَةِ يُسَاوِي وَصْفَ (الرَّحِيمِ) لِأَن (ذُو) تَقْتَضِي رُسُوخُ النِّسْبَةِ بَيْنَ مَوْصُوفِهَا وَمَا تُضَافُ إِلَيْهِ.

{ ذُو الرَّحْمَةِ } vasfı, er-Rahîm (الرَّحِيمِ) vasfına denktir; çünkü "zû" (ذُو) kelimesi, mevsufluğu ile kendisine izafe edilen şey arasındaki nispetin kökleşmiş olmasını iktiza eder.

وَإِنَّمَا عَدَلَ عَنْ وَصْفِ (الرَّحِيمِ) إِلَى ذُو الرَّحْمَةِ لِلتَّنْبِيهِ على أَنه خبر لَا نَعْتَ تَنْبِيهًا بِطَرِيقَةِ تَغْيِيرِ الْأُسْلُوبِ، فَإِنَّ اسْمَ (الرَّحِيمِ) صَارَ شَبِيهًا بِالْأَسْمَاءِ الْجَامِدَةِ، لِأَنَّهُ صِيغَ بِصِيغَةِ الصِّفَةِ الْمُشَبَّهَةِ فَبَعُدَ عَنْ مُلَاحَظَةِ الِاشْتِقَاقِ فِيهِ وَاقْتَرَبَ مِنْ صِنْفِ الصِّفَةِ الذَّاتِيَّةِ.

er-Rahîm (الرَّحِيمِ) vasfından { ذُو الرَّحْمَةِ } ifadesine dönülmesi, üslup değişikliği yoluyla bunun sıfat (na't) değil haber olduğuna dikkat çekmek içindir; çünkü er-Rahîm (الرَّحِيمِ) ismi, sıfat-ı müşebbehe kalıbında türetildiği için câmid isimlere benzer hale gelmiş, bu yüzden onda iştikakın gözetilmesinden uzaklaşılmış ve zâtî sıfat sınıfına yaklaşmıştır.

وَ (بَلْ) لِلْإِضْرَابِ الْإِبْطَالِيِّ. عَنْ مَضْمُونِ جَوَابِ (لَوْ) ، أَيْ لَمْ يُعَجِّلْ لَهُمُ الْعَذَابَ إِذْ لَهُمْ مَوْعِدٌ لِلْعَذَابِ مُتَأَخِّرٌ، وَهَذَا تَهْدِيدٌ بِمَا يَحْصُلُ لَهُمْ يَوْمَ بَدْرٍ.

{ بَلْ } kelimesi, "lev" (لَوْ) edatının cevabının muhtevasından vazgeçip onu iptal etmek (ıdrâb-ı ibtâlî) içindir; yani onlara azabı çarçabuk vermemiştir, zira onların ertelenmiş bir azap vakitleri vardır. Bu ise Bedir günü başlarına geleceklerle bir tehdittir.

وَالْمَوْئِلُ: مَفْعِلٌ مِنْ وَأَلَ بِمَعْنَى لَجَأَ، فَهُوَ اسْمُ مَكَانٍ بِمَعْنَى الْمَلْجَأِ.

Mev'il (الْمَوْئِلُ): "Sığındı" manasındaki veele (وَأَلَ) fiilinden "mef'il" vezninde olup sığınak manasında bir mekân ismidir (ism-i mekân).

وَأَكَّدَ النَّفْيَ بِ (لَنْ) رَدًّا عَلَى إِنْكَارِهِمْ، إِذْ هُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُفْلِتُونَ مِنَ الْعَذَابِ حِينَ يَرَوْنَ أَنَّهُ تَأَخَّرَ مُدَّةً طَوِيلَةً، أَيْ لِأَنْ لَا مَلْجَأَ لَهُمْ مِنَ الْعَذَابِ دُونَ وَقْتِ وَعْدِهِ أَوْ مَكَانِ وَعْدِهِ، فَهُوَ مَلْجَؤُهُمْ. وَهَذَا مِنْ تَأْكِيدِ الشَّيْءِ بِمَا يُشْبِهُ ضِدَّهُ، أَيْ هُمْ غَيْرُ مفلتين مِنْهُ.

Onların inkârına bir cevap olarak nefyi { لَنْ } edatıyla tekit etmiştir; zira onlar azabın uzun süre geciktiğini gördüklerinde ondan kurtulacaklarını zannederler; yani onlar için vaat edilen vakitten veya vaat edilen yerden başka azaptan kaçacak hiçbir sığınak yoktur; onların sığınağı ancak orasıdır. Bu, bir şeyi zıddına benzeyen bir ifadeyle tekit etme kabîlindendir; yani onlar azaptan asla kurtulamazlar.

[سُورَة الْكَهْف (١٨) : آيَة ٥٩]

[Kehf Suresi (18), Ayet 59]

وَتِلْكَ الْقُرى أَهْلَكْناهُمْ لَمَّا ظَلَمُوا وَجَعَلْنا لِمَهْلِكِهِمْ مَوْعِداً (٥٩)

{ وَتِلْكَ الْقُرى أَهْلَكْناهُمْ لَمَّا ظَلَمُوا وَجَعَلْنا لِمَهْلِكِهِمْ مَوْعِداً (٥٩) } “İşte zulmettikleri vakit helâk ettiğimiz memleketler! Biz onların helâki için de belirlenmiş bir vakit tayin etmiştik.”

بَعْدَ أَنْ أُزِيلَ غُرُورُهُمْ بِتَأَخُّرِ الْعَذَاب، وأبطل ظنهم الْإِفْلَاتُ مِنْهُ بِبَيَانِ أَنَّ ذَلِكَ إِمْهَالٌ مِنْ أَثَرِ رَحْمَةِ اللَّهِ بِخَلْقِهِ، ضَرَبَ لَهُمُ الْمَثَلَ فِي ذَلِكَ بِحَالِ أَهْلِ الْقُرَى السَّالِفِينَ الَّذِينَ أَخَّرَ عَنْهُمُ الْعَذَابَ مُدَّةً ثُمَّ لَمْ يَنْجُوا مِنْهُ بِأَخَرَةٍ، فَالْجُمْلَةُ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ [الْكَهْف: ٥٨] .

Azabın gecikmesiyle kapıldıkları aldanış giderilip bunun Allah'ın yarattıklarına olan rahmetinin bir eseri olarak tanınmış bir mühlet olduğu açıklanarak azaptan kurtulacaklarına dair zanları boşa çıkarıldıktan sonra; kendilerinden azabın bir müddet geciktirildiği, sonra da nihayetinde ondan kurtulamayan geçmiş belde halklarının haliyle kendilerine bir misal verilmiştir. Dolayısıyla bu cümle, { بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ } [Kehf: 58] cümlesine matuftur.

وَالْإِشَارَةُ بِ «تِلْكَ» إِلَى مُقَدَّرٌ فِي الذِّهْنِ، وَكَافُ الْخِطَابِ الْمُتَّصِلَةُ بِاسْمِ الْإِشَارَةِ لَا يُرَاد بِهِ مُخَاطَبٌ وَلَكِنَّهَا مِنْ تَمَامِ اسْمِ الْإِشَارَةِ، وَتَجْرِي عَلَى مَا يُنَاسِبُ حَالَ الْمُخَاطَبِ بِالْإِشَارَةِ مِنْ وَاحِدٍ أَوْ أَكْثَرَ، وَالْعَرَبُ يَعْرِفُونَ دِيَارَ عَادٍ وَثَمُودَ وَمَدْيَنَ وَيَسْمَعُونَ بِقَوْمِ لُوطٍ وَقَوْمِ فِرْعَوْنَ فَكَانَتْ كَالْحَاضِرَةِ حِينَ الْإِشَارَةِ.

{ تِلْكَ } ile yapılan işaret, zihinde takdir edilen bir şeyedir. İşaret ismine bitişen hitap kâf'ı ile muhatap kastedilmemektedir; bilakis o, işaret isminin tamamlayıcısıdır ve işaretle muhatap olanın tek veya çok oluşuna uygun şekilde cereyan eder. Araplar Âd, Semûd ve Medyen diyarlarını bilmekte, Lût ve Firavun kavmini de işitmekteydiler; bu yüzden işaret anında [o beldeler] adeta hazır bulunmaktaydı.

وَالظُّلْمُ: الشِّرْكُ وَتَكْذِيبُ الرُّسُلِ. وَالْمُهْلَكُ- بِضَمِّ الْمِيمِ وَفَتْحِ اللَّامِ- مَصْدَرٌ مِيمِيٌّ مِنْ «أَهْلَكَ» ، أَيْ جَعَلْنَا لِإِهْلَاكِنَا إِيَّاهُمْ وَقْتًا مُعَيَّنًا فِي عِلْمِنَا إِذَا جَاءَ حَلَّ بِهِمُ الْهَلَاكُ. هَذِه قِرَاءَةُ الْجُمْهُورِ. وَقَرَأَهُ حَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ- بِفَتْحِ الْمِيمِ وَكَسْرِ اللَّامِ- عَلَى أَنَّهُ اسْمُ زَمَانٍ عَلَى وَزْنِ مَفْعِلٍ. وَقَرَأَهُ أَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ- بِفَتْحِ الْمِيمِ وَفَتْحِ اللَّامِ- عَلَى أَنَّهُ مَصْدَرٌ ميمي لهلك.

Zulüm: Şirk ve peygamberleri yalanlamaktır. Mim harfinin ötresi ve lâm harfinin fethasıyla { الْمُهْلَكُ }, "ehleke" (أَهْلَكَ) fiilinden mîmî masdardır; yani 'Bizim onları helâk etmemiz için ilmimizde belirli bir vakit tayin ettik ki o vakit geldiğinde helâk başlarına iner'. Bu, cumhurun kıraatidir. Âsım'dan rivayetle Hafs, mim harfinin fethası ve lâm harfinin kesresiyle [mehlik / مَهْلِك] "mef'il" vezninde bir zaman ismi (ism-i zamân) olarak okumuştur. Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir ise mim harfinin fethası ve lâm harfinin fethasıyla [mehleke / مَهْلَك] "heleke" fiilinin mîmî masdarı olarak okumuştur.

[سُورَة الْكَهْف (١٨) : آيَة ٦٠]

[Kehf Suresi (18), Ayet 60]

وَإِذْ قالَ مُوسى لِفَتاهُ لَا أَبْرَحُ حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ أَوْ أَمْضِيَ حُقُباً (٦٠)

{ وَإِذْ قالَ مُوسى لِفَتاهُ لَا أَبْرَحُ حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ أَوْ أَمْضِيَ حُقُباً (٦٠) } “Hani Mûsâ genç yardımcısına şöyle demişti: 'İki denizin birleştiği yere varıncaya kadar durup dinlenmeyeceğim yahut senelerce yürüyeceğim.'”

لَمَّا جَرَى ذِكْرُ قِصَّةِ خَلْقِ آدَمَ وَأَمْرِ اللَّهِ الْمَلَائِكَةَ بِالسُّجُودِ لَهُ، وَمَا عَرَضَ لِلشَّيْطَانِ مِنَ الْكِبْرِ وَالِاعْتِزَازِ بِعُنْصُرِهِ جَهْلًا بِأَسْبَابِ الْفَضَائِلِ وَمُكَابَرَةً فِي الِاعْتِرَافِ بِهَا وَحَسَدًا فِي الشَّرَفِ وَالْفَضْلِ، فَضَرَبَ بِذَلِكَ مَثَلًا لِأَهْلِ الضَّلَالِ عَبِيدِ الْهَوَى

Âdem'in yaratılış kıssası, Allah'ın meleklere ona secde etmelerini emretmesi ve şeytanda ortaya çıkan kibir, fazilet sebeplerini bilmemezlikten ve bunları kabullenmeye yanaşmayarak üstünlük ve fazileti kıskanmaktan ötürü kendi kökeniyle böbürlenmesi zikredilip; bununla hevanın,

وَالْكِبْرِ وَالْحَسَدِ، أَعْقَبَ

kibrin ve hasedin [kulu olan kimselere misal getirilince], peşine eklemiştir:

تِلْكَ الْقِصَّةَ بِقِصَّةٍ هِيَ مَثَلٌ فِي ضِدِّهَا لِأَنَّ تَطَلُّبَ ذِي الْفَضْلِ وَالْكَمَالِ لِلِازْدِيَادِ مِنْهُمَا وَسَعْيَهُ لِلظَّفَرِ بِمَنْ يُبْلِغُهُ الزِّيَادَةَ مِنَ الْكَمَالِ، اعْتِرَافًا لِلْفَاضِلِ بِفَضِيلَتِهِ. وَفِي ذَلِكَ إِبْدَاءُ الْمُقَابَلَةِ بَين الخلقين وَإِقَامَة الْحُجَّةِ عَلَى الْمُمَاثَلَةِ وَالْمُخَالَفَةِ بَيْنَ الْفَرِيقَيْنِ الْمُؤْمِنِينَ وَالْكَافِرِينَ، وَفِي خِلَالِ ذَلِكَ تَعْلِيمٌ وَتَنْوِيهٌ بِشَأْنِ الْعِلْمِ وَالْهُدَى، وَتَرْبِيَةٌ لِلْمُتَّقِينَ.

o kıssanın peşine, onun zıddına misal olan bir kıssa eklemiştir. Zira fazilet ve kemal sahibinin bunlarda artış araması ve fazilet sahibine faziletini teslim ederek kendisine kemal artışı sağlayacak kimseye ulaşmak için çaba sarf etmesi [bunun göstergesidir]. Bunda iki ahlak arasındaki karşıtlığı ortaya koyma ve müminler ile kâfirlerden oluşan iki zümre arasındaki benzerlik ve ayrılık üzerine delil getirme söz konusudur. Bunun arasında ilmin ve hidayetin şanına dair bir öğretim ve övgü ile takva sahipleri için bir terbiye yer almaktadır.

وَلِأَنَّ هَذِهِ السُّورَةَ نَزَلَتْ بِسَبَبِ مَا سَأَلَ الْمُشْرِكُونَ وَالَّذِينَ أَمْلَوْا عَلَيْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ عَنْ قِصَّتَيْنِ قِصَّةِ أَصْحَابِ الْكَهْفِ وَقِصَّةِ ذِي الْقَرْنَيْنِ. وَقَدْ تَقَضَّى الْجَوَابُ عَنِ الْقِصَّةِ الْأَوْلَى وَمَا ذُيِّلَتْ بِهِ، وَآنَ أَنْ يَنْتَقِلَ إِلَى الْجَوَابِ عَنِ الْقِصَّةِ الثَّانِيَةِ فَتُخْتَمَ بِذَلِكَ هَذِهِ السُّورَةُ الَّتِي أُنْزِلَتْ لِبَيَانِ الْقِصَّتَيْنِ. قُدِّمَتْ لِهَذِهِ الْقِصَّةِ الثَّانِيَةِ قِصَّةٌ لَهَا شَبَهٌ بِهَا فِي أَنَّهَا تَطْوَافٌ فِي الْأَرْضِ لِطَلَبِ نَفْعٍ صَالِحٍ، وَهِيَ قِصَّةُ سَفَرِ مُوسَى- ﵇ لِطَلَبِ لِقَاءِ مَنْ هُوَ عَلَى عِلْمٍ لَا يَعْلَمُهُ مُوسَى. وَفِي سَوْقِ هَذِهِ الْقِصَّةِ تَعْرِيضٌ بِأَهْلِ الْكِتَابِ بِأَنَّ الْأَوْلَى لَهُمْ أَنْ يَدُلُّوا النَّاسَ عَلَى أَخْبَارِ أَنْبِيَاءِ إِسْرَائِيلَ وَعَلَى سَفَرٍ لِأَجْلِ تَحْصِيلِ الْعِلْمِ وَالْحِكْمَةِ لَا سَفَرٍ لِأَجْلِ بَسْطِ الْمُلْكِ وَالسُّلْطَانِ.

Ayrıca bu sure, müşriklerin ve Ehl-i Kitap'tan onlara dikte edenlerin iki kıssa, yani Ashâb-ı Kehf kıssası ile Zülkarneyn kıssası hakkında sordukları sorular sebebiyle inmiştir. İlk kıssanın ve peşine eklenenlerin cevabı tamamlanmış ve iki kıssayı açıklamak üzere indirilen bu surenin kendisiyle sona ereceği ikinci kıssanın cevabına geçme vakti gelmiştir. İşte bu ikinci kıssadan önce, faydalı ve salih bir amaç için yeryüzünde dolaşma noktasında ona benzerlik taşıyan bir kıssa öne alınmıştır; o da Mûsâ'nın -aleyhisselâm- kendisinde olmayan bir ilme sahip olan kimseyle buluşmak üzere yaptığı yolculuğun kıssasıdır. Bu kıssanın zikredilmesinde Ehl-i Kitab'a, mülk ve saltanatı genişletmek için yapılan yolculuklara değil, ilim ve hikmet tahsil etmek için yapılan bir yolculuğa ve İsrâiloğulları peygamberlerinin haberlerine insanları yönlendirmelerinin daha evla olduğuna dair tariz (üstü kapalı tenkit) vardır.

فَجُمْلَةُ وَإِذْ قالَ مُوسى مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ [الْكَهْف: ٥٠] عَطْفَ الْقِصَّةِ عَلَى الْقِصَّةِ. وَالتَّقْدِيرُ: وَاذْكُرْ إِذْ قَالَ مُوسَى لِفَتَاهُ، أَيِ اذْكُرْ ذَلِكَ الزَّمَنَ وَمَا جَرَى فِيهِ. وَنَاسَبَهَا تَقْدِيرُ فِعْلِ «اذْكُرْ» لِأَنَّ فِي هَذِهِ الْقِصَّةِ مَوْعِظَةً وَذِكْرَى كَمَا فِي قِصَّةِ خَلْقِ آدَمَ.

{ وَإِذْ قالَ مُوسى } cümlesi, kıssanın kıssaya atfedilmesi kabilinden { وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ } [Kehf: 50] cümlesine matuftur. Takdiri: 'Mûsâ'nın genç yardımcısına dediği vakti hatırla'dır; yani o zamanı ve onda cereyan edenleri hatırla. 'Hatırla' (uzkür) fiilinin takdir edilmesi uygundur; zira Âdem'in yaratılış kıssasında olduğu gibi bu kıssada da bir öğüt ve ibret (zikrâ) vardır.

فَانْتُصِبَ (إِذْ) عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ بِهِ.

Böylece { إِذْ } mef'ûlün bih olarak nasb edilmiştir.

وَالْفَتَى: الذَّكَرُ الشَّابُّ، وَالْأُنْثَى فَتَاةٌ، وَهُوَ مُسْتَعْمَلٌ مَجَازًا فِي التَّابِعِ وَالْخَادِمِ. وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: تُراوِدُ فَتاها فِي سُورَةِ يُوسُفَ [٣٠] .

Fetâ (الْفَتَى): Genç erkek demektir; dişisi ise 'fetât'tır (kadın / genç kız). Bu kelime mecazen tâbi ve hizmetçi anlamında da kullanılır. Bu husus daha önce Yûsuf suresinde geçen { تُراوِدُ فَتاها } [Yûsuf: 30] ayetinde geçmişti.

وَفَتَى مُوسَى: خَادِمُهُ وَتَابِعُهُ، فَإِضَافَةُ الْفَتَى إِلَى ضَمِيرِ مُوسَى عَلَى مَعْنَى الِاخْتِصَاصِ، كَمَا يُقَالُ: غُلَامُهُ. وَفَتَى مُوسَى هُوَ يُوشَعُ بْنُ نُونٍ مِنْ سِبْطِ

Mûsâ'nın fetâsı (yardımcısı): Onun hizmetkârı ve tâbisidir. 'Fetâ' kelimesinin Mûsâ'nın zamirine izafe edilmesi, 'onun kölesi/uşağı' (gulâmuhu) denilmesi gibi tahsis anlamı taşır. Mûsâ'nın fetâsı, Efrâyim sıbtından (kabilesinden) olan

أَفْرَايمَ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّهُ ابْنُ أُخْتِ مُوسَى، كَانَ اسْمُهُ الْأَصْلِيُّ هُوشَعُ فَدَعَاهُ مُوسَى حِينَ بَعَثَهُ لِلتَّجَسُّسِ فِي أَرْضِ كَنْعَانَ يُوشَعَ.

Yûşa b. Nûn'dur. Onun Mûsâ'nın kız kardeşinin oğlu olduğu da söylenmiştir. Asıl adı Hûşa' idi; Mûsâ onu Kenan topraklarına keşif yapmak üzere gönderdiğinde ona Yûşa adını verdi.

وَلَعَلَّ ذَلِكَ التَّغَيُّرَ فِي الِاسْمِ تَلَطُّفٌ بِهِ، كَمَا

İsimdeki bu değişiklik, belki de tıpkı

قَالَ رَسُول الله ﵌ لِأَبِي هُرَيْرَةَ يَا أَبَا هِرٍّ

Resûlullah'ın -sallallâhu aleyhi ve sellem- Ebû Hureyre'ye 'Yâ Ebâ Hirr' demesi gibi bir iltifat/sevgi ifadesidir.

. وَفِي التَّوْرَاةِ: أَنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ اسْمُهُ أَبْرَامَ فَلَمَّا أَمَرَهُ اللَّهُ بِخِصَالِ الْفِطْرَةِ دَعَاهُ إِبْرَاهَامَ.

Tevrat'ta İbrâhim'in adının 'Avram' olduğu, Allah ona fıtrat hasletlerini emrettiğinde adını 'Avraham' olarak değiştirdiği geçmektedir.

وَلَعَلَّ هَذِهِ التَّغْيِيرَاتِ فِي الْعِبْرَانِيَّةِ تُفِيدُ مَعَانِيَ غَيْرَ مَعَانِي الْأَسْمَاءِ الْأُولَى فَتَكُونُ كَمَا دَعَا النبيء ﵌ زيدَ الْخَيْلِ زَيْدَ الْخَيْرِ.

İbranicedeki bu değişikliklerin, önceki isimlerin manalarından farklı manalar ifade etmesi muhtemeldir; böylece Peygamber'in -sallallâhu aleyhi ve sellem- Zeydü'l-Hayl'e 'Zeydü'l-Hayr' adını vermesi gibi olmaktadır.

وَيُوشَعُ أَحَدُ الرِّجَالِ الِاثْنَيْ عَشَرَ الَّذِينَ بَعَثَهُمْ مُوسَى- ﵇ لِيَتَجَسَّسُوا فِي أَرْضِ كَنْعَانَ فِي جِهَاتِ حَلَبَ وَحَبْرُونَ وَيَخْتَبِرُوا بَأْسَ أَهْلِهَا وَخَيْرَاتِ أَرْضِهَا وَمَكَثُوا أَرْبَعِينَ يَوْمًا فِي التَّجَسُّسِ. وَهُوَ أَحَدُ الرَّجُلَيْنِ اللَّذَيْنِ شَجَّعَا بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى دُخُولِ أَرْضِ كَنْعَانَ اللَّذَيْنِ ذَكَرَهُمَا الْقُرْآنُ فِي آيَةِ قالَ رَجُلانِ مِنَ الَّذِينَ يَخافُونَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبابَ فَإِذا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّكُمْ غالِبُونَ [الْمَائِدَة: ٢٣] .

Yûşa, Mûsâ'nın -aleyhisselâm- Halep ve Hebron taraflarındaki Kenan topraklarında keşif yapmaları, oranın halkının gücünü ve topraklarının hayır ve bereketini araştırmaları için gönderdiği on iki adamdan biridir; keşif amacıyla kırk gün kalmışlardır. O, Kur'an'ın { قالَ رَجُلانِ مِنَ الَّذِينَ يَخافُونَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبابَ فَإِذا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّكُمْ غالِبُونَ } [Mâide: 23] “Korkanlar arasından Allah'ın kendilerine lütufta bulunduğu iki adam şöyle dedi: 'Onların üzerlerine kapıdan girin; oraya girdiğinizde şüphesiz galip gelirsiniz.'” ayetinde zikrettiği, İsrâiloğullarını Kenan topraklarına girmeye teşvik eden iki adamdan biridir.

كَانَ مِيلَادُ يُوشَعَ فِي حُدُودِ سَنَةِ ١٤٦٣ قَبْلَ الْمَسِيحِ وَوَفَاتُهُ فِي حُدُودِ سَنَةِ ١٣٥٣ وَعَمَّرَ مِائَةً وَعَشْرَ سِنِينَ، وَكَانَ مُوسَى- ﵇ قَدْ قَرَّبَهُ إِلَى نَفْسِهِ وَاتَّخَذَهُ تِلْمِيذًا وَخَادِمًا، وَمِثْلُ ذَلِكَ الِاتِّخَاذِ يُوصَفُ صَاحِبُهُ بِمِثْلِ فَتًى أَوْ غُلَامٍ. وَمِنْهُ وَصْفُهُمُ الْإِمَامَ مُحَمَّدَ بْنَ عَبْدِ الْوَاحِدِ الْمُطَرِّزَ النَّحْوِيَّ اللُّغَوِيَّ غُلَامَ ثَعْلَبٍ، لِشِدَّةِ اتِّصَالِهِ بِالْإِمَامِ أَحْمَدَ بْنِ يحيى الشَّيْبَانِيّ المقلب بِثَعْلَبٍ.

Yûşa'nın doğumu milattan önce 1463 civarında, vefatı ise 1353 civarındadır ve yüz on yıl yaşamıştır. Mûsâ -aleyhisselâm- onu kendisine yaklaştırmış, talebe ve yardımcı edinmişti. Böyle bir yakınlığa sahip olan kimse 'fetâ' veya 'gulâm' gibi kelimelerle nitelenir. Nitekim nahiv ve lügat âlimi İmam Muhammed b. Abdülvâhid el-Mutarriz'in, Sa'leb lakaplı İmam Ahmed b. Yahyâ eş-Şeybânî ile olan kuvvetli bağı ve yakınlığından ötürü 'Gulâm-ı Sa'leb' diye nitelendirilmesi de bu kabildendir.

وَكَانَ يُوشَعُ أحد الرجلَيْن اللَّذين عَهِدَ إِلَيْهِمَا مُوسَى- ﵇ بِأَنْ يُقَسِّمَا الْأَرْضَ بَيْنَ أَسْبَاطِ بَنِي إِسْرَائِيلَ بَعْدَ مُوسَى- ﵇. وَأَمَرَ اللَّهُ مُوسَى بِأَنْ يَعْهَدَ إِلَى يُوشَعَ بِتَدْبِيرِ أَمْرِ الْأُمَّةِ الْإِسْرَائِيلِيَّةِ بَعْدَ وَفَاةِ مُوسَى- ﵇ فَعَهِدَ إِلَيْهِ مُوسَى بِذَلِكَ فَصَارَ نَبِيئًا مِنْ يَوْمِئِذٍ. وَدَبَّرَ أَمْرَ الْأُمَّةِ بَعْدَ مُوسَى سَبْعًا وَعِشْرِينَ سَنَةً. وَكِتَابُ يُوشَعَ هُوَ أَوَّلُ كُتُبِ الْأَنْبِيَاءِ بَعْدَ مُوسَى- ﵇.

Yûşa, Mûsâ'dan -aleyhisselâm- sonra toprakları İsrâiloğullarının kabileleri arasında paylaştırmaları için Mûsâ'nın -aleyhisselâm- görevlendirdiği iki adamdan biriydi. Allah, Mûsâ'ya, vefatından sonra İsrâil kavminin idaresini üstlenmesi hususunda Yûşa'yı görevlendirmesini emretti; Mûsâ da bu görevi ona tevdi etti ve o günden itibaren peygamber oldu. Mûsâ'dan sonra kavmin işlerini yirmi yedi yıl boyunca idare etti. Yeşu Kitabı, Mûsâ'dan -aleyhisselâm- sonraki ilk peygamber kitabıdır.

وَابْتُدِئَتِ الْقِصَّةُ بِحِكَايَةِ كَلَامِ مُوسَى- ﵇ الْمُقْتَضِي تَصْمِيمًا عَلَى أَنْ لَا يَزُولَ عَمَّا هُوَ فِيهِ، أَيْ لَا يَشْتَغِلَ بِشَيْءٍ آخَرَ حَتَّى يَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ،

Kıssaya, Mûsâ'nın -aleyhisselâm- içinde bulunduğu durumdan vazgeçmemeye, yani iki denizin birleştiği yere varıncaya kadar başka hiçbir işle meşgul olmamaya yönelik kesin kararlılığını ifade eden sözünün hikâye edilmesiyle başlanmıştır;

ابْتِدَاءً عَجِيبًا فِي بَابِ الْإِيجَازِ، فَإِنَّ قَوْلَهُ ذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ كَانَ فِي عَمَلٍ نِهَايَتُهُ الْبُلُوغُ إِلَى مَكَانٍ، فَعُلِمَ أَن ذَلِك الْعلم هُوَ سَيْرُ سَفَرٍ.

[bu,] îcâz (vecizlik) babında hayranlık verici bir başlangıçtır. Zira onun bu sözü, nihayeti bir mekâna ulaşmak olan bir iş üzere bulunduğuna delalet etmektedir; böylece bu işin yolculuk yürüyüşü olduğu anlaşılmıştır.

وَيَدُلُّ عَلَى أَنَّ فَتَاهُ اسْتَعْظَمَ هَذِهِ الرِّحْلَةَ وَخَشِيَ أَنْ تَنَالَهُمَا فِيهَا مَشَقَّةٌ تَعُوقُهُمَا عَنْ إِتْمَامِهَا، أَوْ هُوَ بِحَيْثُ يَسْتَعْظِمُهَا لِلْعِلْمِ بِأَنَّهَا رِحْلَةٌ بَعِيدَةٌ، وَذَلِكَ شَأْنُ أَسْبَابِ الْأُمُورِ الْمُهِمَّةِ، وَيَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمَكَانَ الَّذِي يَسِيرُ إِلَيْهِ مَكَانٌ يَجِدُ عِنْدَهُ مَطْلَبَهُ.

Ayrıca yardımcısının bu yolculuğu gözünde büyüttüğüne ve yolculuğu tamamlamalarına engel olacak bir meşakkatin kendilerine isabet etmesinden korktuğuna yahut uzak bir yolculuk olduğunu bildiği için onu gözünde büyütecek durumda olduğuna delalet eder -ki mühim işlerin gereklerinin hâli böyledir-. Yine yöneldiği yerin, aradığı şeyi yanında bulacağı bir yer olduğuna da delalet etmektedir.

وأَبْرَحَ مُضَارِعُ بَرِحَ بِكَسْرِ الرَّاءِ، بِمَعْنَى زَالَ يَزُولُ. وَتَقَدَّمَ فِي سُورَةِ يُوسُفَ- ﵇. وَاسْتُعِيرَ لَا أَبْرَحُ لِمَعْنَى: لَا أَتْرُكُ، أَوْ لَا أَكُفُّ عَنِ السَّيْرِ حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُضَارِعُ بَرِحَ الَّذِي هُوَ فِعْلٌ نَاقِصٌ لَا يُسْتَعْمَلُ نَاقِصًا إِلَّا مَعَ النَّفْيِ وَيَكُونُ الْخَبَرُ مَحْذُوفًا بِقَرِينَةِ الْكَلَامِ، أَيْ لَا أَبْرَحُ سَائِرًا. وَعَنِ الرَّضِيِّ أَنَّ حَذْفَ خَبَرِهَا قَلِيلٌ.

{ أَبْرَحُ }, râ harfinin kesresiyle zâle/yezûlü (ayrılmak, zail olmak) manasındaki 'beriha' (بَرِحَ) fiilinin muzârisidir. Yûsuf -aleyhisselâm- suresinde geçmişti. { لَا أَبْرَحُ }, iki denizin birleştiği yere varıncaya kadar 'bırakmayacağım' yahut 'yürümekten geri durmayacağım' manasında istiare yoluyla kullanılmıştır. Bunun, yalnızca olumsuzlukla birlikte nâkıs olarak kullanılan nâkıs 'beriha' fiilinin muzârisi olması ve kelâmın karinesiyle haberinin hazfedilmiş olması da caizdir; yani 'yürümeye devam edeceğim' (lâ ebrehu sâiran) demektir. er-Radî'den, bu fiilin haberinin hazfedilmesinin az olduğu nakledilmiştir.

وَحَذْفُ ذِكْرِ الْغَرَضِ الَّذِي سَارَ لِأَجْلِهِ مُوسَى- ﵇ لِأَنَّهُ سَيُذْكَرُ بَعْدُ، وَهُوَ حَذْفُ إِيجَازٍ وَتَشْوِيقٍ، لَهُ مَوْقِعٌ عَظِيمٌ فِي حِكَايَةِ الْقِصَّةِ، لِإِخْرَاجِهَا عَنْ مَطْرُوقِ الْقِصَصِ إِلَى أُسْلُوبِ بَدِيعِ الْحِكَمِ وَالْأَمْثَالِ قَضَاءً لِحَقِّ بَلَاغَةِ الْإِعْجَازِ.

Mûsâ'nın -aleyhisselâm- uğruna yola çıktığı gayenin zikrinin hazfedilmesi, daha sonra zikredileceği içindir; bu, îcâz ve teşvik (merak uyandırma) amaçlı bir haziftir. İ'câz belagatinin hakkını vermek adına kıssayı alışılagelmiş anlatım tarzından çıkarıp eşsiz hikmetler ve misaller üslubuna taşımak hususunda kıssanın anlatımında büyük bir mevkiye sahiptir.

وَتَفْصِيلُ هَذِهِ الْقِصَّةِ وَارِدٌ

Bu kıssanın tafsilatı

فِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» مِنْ حَدِيثِ: «عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ وَيَعْلَى بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ عَن النبيء ﵌: أَنَّ مُوسَى- ﵇ قَامَ خَطِيبًا فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ فَسُئِلَ: أَيُّ النَّاسِ أَعْلَمُ؟ فَقَالَ: أَنَا.

Sahîh-i Buhârî'de Amr b. Dînâr ve Ya'lâ b. Müslim kanalıyla Saîd b. Cübeyr'den, onun İbn Abbâs'tan, onun Übey b. Ka'b'dan, onun da Peygamber'den -sallallâhu aleyhi ve sellem- rivayet ettiği hadiste şöyle vârit olmuştur: 'Mûsâ -aleyhisselâm- İsrâiloğulları arasında bir hatip olarak ayağa kalktı. Kendisine: İnsanların en bilgilisi kimdir? diye soruldu. O da: Benim! dedi.

فَعَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِ إِذْ لَمْ يَرُدَّ الْعِلْمَ إِلَيْهِ. فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ: بَلَى عَبْدُنَا خَضِرٌ هُوَ أَعْلَمُ مِنْكَ.

İlmi kendisine havale etmediği için Allah onu uyardı. Allah ona şöyle vahyetti: Hayır, kulumuz Hızır senden daha bilgilidir.

قَالَ: فَأَيْنَ هُوَ؟ قَالَ: بِمَجْمَعِ الْبَحْرَيْنِ. قَالَ مُوسَى- ﵇: يَا رَبِّ اجْعَلْ لِي عَلَمًا أُعَلِّمُ ذَلِكَ بِهِ. قَالَ: تَأْخُذُ مَعَكَ حُوتًا فِي مِكْتَلٍ فَحَيْثُ مَا فَقَدْتَ الْحُوتَ فَهُوَ ثَمَّ، فَأَخَذَ حُوتًا فَجَعَلَهُ فِي مِكْتَلٍ وَقَالَ لِفَتَاهُ يُوشَعَ بْنِ نُونٍ: لَا أُكَلِّفُكَ إِلَّا أَنْ تُخْبِرَنِي بِحَيْثُ يُفَارِقُكَ الْحُوتُ، قَالَ (أَيْ فَتَاهُ) : مَا كَلَّفْتَ كَثِيرًا. ثُمَّ انْطَلَقَ وَانْطَلَقَ بِفَتَاهُ حَتَّى إِذَا أَتَيَا الصَّخْرَة وضعا رؤوسهما فَنَامَا وَاضْطَرَبَ الْحُوتُ فِي الْمِكْتَلِ

Mûsâ: 'O nerededir?' dedi. [Allah:] 'İki denizin birleştiği yerdedir' buyurdu. Mûsâ -aleyhisselâm-: 'Ey Rabbim! Bana bunu bileceğim bir alamet ver' dedi. [Allah:] 'Yanına bir zembil içinde bir balık alırsın; balığı nerede kaybedersen o oradadır' buyurdu. Bunun üzerine bir balık alıp bir zembile koydu ve yardımcısı Yûşa b. Nûn'a: 'Sana balığın senden ayrıldığı yeri bana haber vermekten başka bir şey yüklemiyorum' dedi. Yardımcısı: 'Bana çok ağır bir şey yüklemedin' dedi. Sonra Mûsâ yardımcısıyla birlikte yola çıktı; nihayet kayaya vardıklarında başlarını koyup uyudular. Balık zembil içinde kıpırdandı,

فَخَرَجَ مِنْهُ فَسَقَطَ فِي الْبَحْرِ فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَبًا وَمُوسَى نَائِمٌ، فَقَالَ فَتَاهُ (وَكَانَ لَمْ يَنَمْ) : لَا أُوقِظُهُ وَأَمْسَكَ اللَّهُ عَنِ الْحُوتِ جَرْيَةَ الْمَاءِ فَصَارَ الْمَاءُ عَلَيْهِ مِثْلَ الطَّاقِ، فَلَمَّا اسْتَيْقَظَ (مُوسَى) نَسِيَ صَاحِبُهُ أَنْ يُخْبِرَهُ بِالْحُوتِ، فَانْطَلَقَا بَقِيَّةَ يَوْمِهِمَا وَلَيْلَتِهِمَا حَتَّى إِذَا كَانَ مِنَ الْغَدِ قَالَ مُوسَى- ﵇ لِفَتَاهُ: آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا. قَالَ: وَلَمْ يَجِدْ مُوسَى النَّصَبَ حَتَّى جَاوَزَ الْمَكَانَ الَّذِي أَمَرَهُ اللَّهُ بِهِ (أَيْ لِأَنَّ اللَّهَ مُيَسِّرٌ أَسْبَابَ الِامْتِثَالِ لِأَوْلِيَائِهِ:

zembilden çıkıp denize düştü ve Mûsâ uyurken denizde bir tünel gibi yolunu tuttu. Yardımcısı (ki uyumamıştı): 'Onu uyandırmayayım' dedi. Allah balığın ardından suyun akıntısını tuttu da su onun üzerinde bir kemer gibi oldu. [Mûsâ] uyandığında arkadaşı balığı ona haber vermeyi unuttu. Günlerinin ve gecelerinin geri kalan kısmında yollarına devam ettiler. Ertesi gün olduğunda Mûsâ -aleyhisselâm- yardımcısına: 'Kuşluk yemeğimizi getir; gerçekten bu yolculuğumuzdan ötürü yorgun düştük' dedi. [Ravi] dedi ki: Mûsâ, Allah'ın kendisine emrettiği yeri geçinceye kadar yorgunluk hissetmemişti (yani zira Allah dostları için emre itaatin sebeplerini kolaylaştırır).

فَقَالَ لَهُ فَتَاهُ: أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَا أَنْسَانِيهِ إِلَّا الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا. قَالَ: فَكَانَ لِلْحُوتِ سَرَبًا وَلِمُوسَى وَلِفَتَاهُ عَجَبًا. فَقَالَ مُوسَى: ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِي، فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا، قَالَ: رَجَعَا يَقُصَّانِ آثارهما حَتَّى انتهيا إِلَى الصَّخْرَةِ، فَإِذَا رَجُلٌ مُسَجًّى ثَوْبًا فَسَلَّمَ عَلَيْهِ مُوسَى. فَقَالَ الْخَضِرُ: وَأَنَّى بِأَرْضِكَ السَّلَامُ

Yardımcısı ona: 'Gördün mü, kayaya sığındığımızda ben balığı unutmuştum. Onu hatırlamamı bana ancak şeytan unutturdu. O balık şaşılacak şekilde denizde yolunu tuttu' dedi. [Ravi] dedi ki: Balık için bir tünel, Mûsâ ve yardımcısı için ise şaşılacak bir durum olmuştu. Mûsâ: 'İşte aradığımız buydu!' dedi. Bunun üzerine kendi izlerini takip ederek gerisin geriye döndüler. [Ravi] dedi ki: İzlerini sürerek geri döndüler, nihayet kayaya vardılar; bir de baktılar ki bir elbiseye bürünmüş bir adam var. Mûsâ ona selam verdi. Hızır: 'Senin memleketinde selam ne gezer?' dedi

... الْحَدِيثَ.

...hadisin devamı.

قَوْلُهُ: «وَأَنَّى بِأَرْضِكَ السَّلَامُ» اسْتِفْهَامُ تَعَجُّبٍ، وَالْكَافُ خِطَابٌ لِلَّذِي سَلَّمَ عَلَيْهِ فَكَانَ الْخَضِرُ يَظُنُّ ذَلِكَ الْمَكَانَ لَا يُوجَدُ بِهِ قَوْمٌ تَحِيَّتُهُمُ السَّلَامُ، إِمَّا لِكَوْنِ ذَلِكَ الْمَكَانِ كَانَ خَلَاءً وَإِمَّا لِكَوْنِهِ مَأْهُولًا بِأُمَّةٍ لَيْسَتْ تَحِيَّتُهُمُ السَّلَامَ.

Onun 'Senin memleketinde selam ne gezer?' sözü, bir taaccüp (şaşkınlık) istifhamıdır. Hitap kâf'ı kendisine selam veren kimseyedir. Hızır, oranın ya ıssız bir yer olması yahut selamlaşmaları 'selâm' olmayan bir kavim tarafından iskân edilmiş olması sebebiyle o mekânda selamlaşması selâm olan bir topluluğun bulunmayacağını sanıyordu.

وَإِنَّمَا أَمْسَكَ اللَّهُ عَنِ الْحُوتِ جَرْيَةَ الْمَاءِ لِيَكُونَ آيَةً مَشْهُودَةً لِمُوسَى- ﵇ وَفَتَاهُ زِيَادَةً فِي أَسْبَابِ قُوَّةِ يَقِينِهِمَا، وَلِأَنَّ الْمَكَانَ لَمَّا كَانَ ظَرْفًا لِظُهُورِ مُعْجِزَاتِ عِلْمِ

Allah'ın balıktan suyun akıntısını tutması, Mûsâ -aleyhisselâm- ve yardımcısı için yakînlerinin kuvvetlenme sebeplerini artırmak üzere apaçık bir mucize olması içindir. Ayrıca bu mekân, peygamberlik ilminin mucizelerinin zuhur edeceği bir mahal olduğundan,

النُّبُوءَةِ نَاسَبَ أَنْ يُحَفَّ بِهِ مَا هُوَ خَارِقٌ لِلْعَادَةِ إِكْرَامًا لِنُزَلَاءِ ذَلِكَ الْمَكَانِ.

o mekânın sakinlerine/konuklarına ikram olarak harikulade durumlarla kuşatılması uygun düşmüştür.

وَمَجْمَعُ الْبَحْرَيْنِ لَا يَنْبَغِي أَنْ يُخْتَلَفَ فِي أَنَّهُ مَكَانٌ مِنْ أَرْضِ فِلَسْطِينَ. وَالْأَظْهَرُ أَنَّهُ مَصَبُّ نَهْرِ الْأُرْدُنِّ فِي بُحَيْرَةِ طَبَرِيَّةَ فَإِنَّهُ النَّهْرُ الْعَظِيمُ الَّذِي يَمُرُّ بِجَانِبِ الْأَرْضِ الَّتِي نَزَلَ بِهَا مُوسَى- ﵇ وَقَوْمُهُ. وَكَانَتْ تُسَمَّى عِنْدَ الْإِسْرَائِيلِيِّينَ بَحْرَ الْجَلِيلِ، فَإِنَّ مُوسَى- ﵇ بَلَغَ إِلَيْهِ بَعْدَ مَسِيرِ يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ رَاجِلًا فَعَلِمْنَا أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ مَكَانًا بَعِيدًا جِدًّا.

İki denizin birleştiği yerin (mecma'u'l-bahreyn), Filistin topraklarından bir yer olduğunda ihtilaf edilmemesi gerekir. En zahir olan görüşe göre orası, Şeria Nehri'nin Taberiye Gölü'ne döküldüğü yerdir. Zira o, Mûsâ'nın -aleyhisselâm- ve kavminin konakladığı toprakların yanından geçen büyük nehirdir ve İsrâiloğulları nezdinde 'Celîle Denizi' olarak adlandırılmaktaydı. Mûsâ -aleyhisselâm- bir gün ve bir gecelik yaya yürüyüşünden sonra oraya ulaştığına göre, oranın çok uzak bir yer olmadığını anlamış bulunuyoruz.

وَأَرَادَ مُوسَى أَنْ يَبْلُغَ ذَلِكَ الْمَكَانَ لِأَنَّ اللَّهَ أَوْحَى إِلَيْهِ أَنْ يَجِدَ فِيهِ الْعَبْدَ الَّذِي هُوَ أَعْلَمُ مِنْهُ فَجَعَلَهُ مِيقَاتًا لَهُ.

Mûsâ'nın o yere ulaşmak istemesi, Allah'ın kendisine kendisinden daha bilgili olan kulu orada bulacağını vahyetmesi ve orayı onun için bir buluşma vakti/yeri (mîkât) kılması sebebiyledir.

وَمَعْنَى كَوْنِ هَذَا الْعَبْدِ أَعْلَمَ مِنْ مُوسَى- ﵇ أَنَّهُ يَعْلَمُ عُلُومًا مِنْ مُعَامَلَةِ النَّاسِ لَمْ يُعَلِّمْهَا اللَّهُ لِمُوسَى. فَالتَّفَاوُتُ فِي الْعِلْمِ فِي هَذَا الْمَقَامِ تَفَاوُتٌ بِفُنُونِ الْعُلُومِ، وَهُوَ تَفَاوُتٌ نِسْبِيٌّ.

Bu kulun Mûsâ'dan -aleyhisselâm- daha bilgili olmasının manası; Allah'ın Mûsâ'ya öğretmediği, insan ilişkilerine ve muamelelerine dair birtakım ilimleri bilmesidir. Dolayısıyla bu makamdaki ilim üstünlüğü, ilim dalları bakımındandır ve izafî bir üstünlüktür.

وَالْخَضِرُ: اسْمُ رَجُلٍ صَالِحٍ. قِيلَ: هُوَ نَبِيءٌ مِنْ أَحْفَادِ عَابِرَ بْنِ شَالِخَ بْنِ أَرْفَخْشَدَ بْنِ سَامَ. فَهُوَ الْخَضِرُ بْنُ مَلْكَانَ بْنِ فَالِغَ بْنِ عَابِرَ، فَيَكُونُ ابْنَ عَمِّ الْجَدِّ الثَّانِي لِإِبْرَاهِيمَ- ﵇. وَقِيلَ: الْخَضِرُ لَقَبُهُ. وَأَمَّا اسْمُهُ فَهُوَ (بَلْيَا) بِمُوَحَّدَةٍ أَوْ إِيلْيَا بِهَمْزَةٍ وَتَحْتِيَّةٍ.

Hızır (el-Hadır): Salih bir adamın adıdır. Sâm b. Erfahşed b. Şâlih b. Âbir'in torunlarından bir peygamber olduğu söylenmiştir; o, Hadır b. Melkân b. Fâlig b. Âbir'dir ve İbrâhim'in -aleyhisselâm- ikinci dedesinin amcaoğlu olmaktadır. Hızır'ın onun lakabı olduğu da söylenmiştir. Asıl ismi ise bir 'bâ' harfiyle Belyâ veya hemze ve yâ ile İlyâ'dır.

وَاتَّفَقَ النَّاسُ عَلَى أَنَّهُ كَانَ مِنَ الْمُعَمِّرِينَ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا فِي أَنَّهُ لَمْ يَزَلْ حَيًّا اخْتِلَافًا لَمْ يُبْنَ عَلَى أَدِلَّةٍ مَقْبُولَةٍ مُتَعَارَفَةٍ وَلَكِنَّهُ مُسْتَنِدٌ إِلَى أَقْوَالِ بَعْضِ الصُّوفِيَّةِ، وَهِيَ لَا يَنْبَغِي اعْتِمَادُهَا لِكَثْرَةِ مَا يَقَعُ فِي كَلَامِهِمْ مِنَ الرُّمُوزِ وَالْخَلْطِ بَيْنَ الْحَيَاتَيْنِ الرُّوحِيَّةِ وَالْمَادِّيَّةِ، وَالْمُشَاهَدَاتِ الْحِسِّيَّةِ وَالْكَشْفِيَّةِ، وَقَدْ جَعَلُوهُ رَمْزَ الْعُلُومِ الْبَاطِنِيَّةِ كَمَا سَيَأْتِي.

İnsanlar onun uzun ömürlü kimselerden olduğu hususunda ittifak etmiş, ardından hâlâ hayatta olup olmadığı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bu ihtilaf kabul gören, bilinen delillere dayanmamakta; bilakis bazı mutasavvıfların sözlerine dayanmaktadır. Onların sözlerinde sembollerin çokça yer alması ve ruhanî hayat ile maddî hayatın, hissî müşahedeler ile keşfî müşahedelerin birbirine karıştırılması sebebiyle bu sözlere itimat edilmemelidir. Nitekim ileride geleceği üzere onu bâtınî ilimlerin bir sembolü kılmışlardır.

وَزَعَمَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ أَنَّ الْخَضِرَ هُوَ جِرْجِسْ: وَقِيلَ: هُوَ مِنْ ذُرِّيَّةِ عِيسُو بْنِ إِسْحَاقَ.

Bazı âlimler Hızır'ın Circis olduğunu iddia etmişlerdir. İshak oğlu Îsû'nun soyundan olduğu da söylenmiştir.

وَقِيلَ: هُوَ نَبِيءٌ بُعِثَ بَعْدَ شُعَيْبٍ.

Şuayb'dan sonra gönderilmiş bir peygamber olduğu da söylenmiştir.

وجرجس الْمَعْنَى هُوَ الْمَعْرُوف باسم مار جرجس. وَالْعرب يسمونه: مار سرجس كَمَا فِي «كِتَابِ سِيبَوَيْهِ» . وَهُوَ مِنْ أَهْلِ فِلَسْطِينَ وُلِدَ فِي الرَّمْلَةِ فِي النِّصْفِ الْآخِرِ مِنَ الْقَرْنِ الثَّالِثِ بَعْدَ مَوْلِدِ عِيسَى- ﵇ وَتُوُفِّيَ سَنَةَ ٣٠٣ وَهُوَ مِنَ الشُّهَدَاءِ. وَهَذَا يُنَافِي كَوْنَهُ فِي زَمَنِ مُوسَى- ﵇.

Kastedilen Circis, 'Mar Circis' adıyla bilinen kimsedir. Sîbeveyh'in kitabında geçtiği üzere Araplar ona 'Mar Sircis' derler. O, Filistin ehlindendir; Îsâ'nın -aleyhisselâm- doğumundan sonraki üçüncü yüzyılın ikinci yarısında Remle'de doğmuş ve 303 yılında vefat etmiştir; şehitlerdendir. Bu durum, onun Mûsâ -aleyhisselâm- zamanında yaşamış olmasıyla bağdaşmaz.

وَالْخَضِرُ لَقَبٌ لَهُ، أَيِ الْمَوْصُوفُ بِالْخُضْرَةِ، وَهِيَ رَمْزُ الْبَرَكَةِ، قِيلَ: لُقِّبَ خَضِرًا لِأَنَّهُ كَانَ إِذَا جَلَسَ عَلَى الْأَرْضِ اخْضَرَّ مَا حَوْلَهُ، أَيِ اخْضَرَّ بِالنَّبَاتِ مِنْ أَثَرِ بَرَكَتِهِ. وَفِي «دَائِرَةِ الْمَعَارِفِ الْإِسْلَامِيَّةِ» ذُكِرَتْ تَخَرُّصَاتٌ تُلْصِقُ قِصَّةَ الْخَضِرِ بِقِصَصٍ بَعْضُهَا فَارِسِيَّةٌ وَبَعْضُهَا

Hızır onun lakabıdır; yani yeşillikle nitelenen demektir ki yeşillik bereket sembolüdür. Yere oturduğunda etrafının yeşerdiği, yani bereketinin eseriyle bitkilerle yemyeşil olduğu için kendisine 'Hadır' (yeşil) lakabı verildiği söylenmiştir. İslâm Ansiklopedisi'nde, Hızır kıssasını bir kısmı Fars, bir kısmı

رُومَانِيَّةٌ وَمَا رَائِدُهُ فِي ذَلِكَ إِلَّا مُجَرَّدُ التَّشَابُهِ فِي بَعْضِ أَحْوَالِ الْقِصَصِ، وَذَلِكَ التَّشَابُهُ لَا تَخْلُو عَنْهُ الْأَسَاطِيرُ وَالْقِصَصُ فَلَا يَنْبَغِي إِطْلَاقُ الْأَوْهَامِ وَرَاءَ أَمْثَالِهَا.

Roma menşeli olan birtakım hikâyelere bağlayan asılsız iddialar zikredilmiştir. Bu iddiaların dayanağı ise kıssaların bazı durumlarındaki kuru benzerlikten ibarettir. Böyle bir benzerlikten ise efsaneler ve hikâyeler hali kalmaz; dolayısıyla bu tür iddiaların peşine takılıp vehimlere kapılmamak gerekir.

وَالْمُحَقَّقُ أَنَّ قِصَّةَ الْخَضِرِ وَمُوسَى يَهُودِيَّةُ الْأَصْلِ وَلَكِنَّهَا غَيْرُ مَسْطُورَةٍ فِي كُتُبِ الْيَهُودِ الْمُعَبَّرِ عَنْهَا بِالتَّوْرَاةِ أَوِ الْعَهْدِ الْقَدِيمِ. وَلَعَلَّ عَدَمَ ذِكْرِهَا فِي تِلْكَ الْكُتُبِ هُوَ الَّذِي أَقْدَمَ نَوْفًا الْبِكَالِيَّ عَلَى أَنْ قَالَ: إِنَّ مُوسَى الْمَذْكُورَ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ هُوَ غَيْرُ مُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ كَمَا ذُكِرَ ذَلِكَ فِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» وَأَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ كَذَّبَ نَوْفًا، وَسَاقَ الْحَدِيثَ الْمُتَقَدِّمَ.

Muhakkak olan şudur ki Hızır ve Mûsâ kıssası Yahudi kökenlidir, fakat Tevrat veya Ahd-i Atîk olarak ifade edilen Yahudilerin kitaplarında yazılı değildir. Sahîh-i Buhârî'de zikredildiği üzere Nevf el-Bikâlî'yi 'Bu ayetlerde zikredilen Mûsâ, İsrâiloğullarının Mûsâ'sı değildir' demeye sevk eden şey, muhtemelen bu kıssanın o kitaplarda zikredilmemiş olmasıdır. Nitekim İbn Abbâs, Nevf'i yalanlamış ve yukarıda geçen hadisi nakletmiştir.

وَقَدْ كَانَ سَبَبُ ذِكْرِهَا فِي الْقُرْآنِ سُؤَالَ نَفَرٍ مِنَ الْيَهُودِ أَوْ مَنْ لَقَّنَهُمُ الْيَهُودُ إِلْقَاءَ السُّؤَالِ فِيهَا على الرَّسُول ﵌. وَقَدْ أَشَارَ إِلَى ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا [الْإِسْرَاء: ٨٥] .

Bu kıssanın Kur'an'da zikredilmesinin sebebi, Yahudilerden veya Yahudilerin soru sormasını telkin ettiği kimselerden bir grubun Resûlullah'a -sallallâhu aleyhi ve sellem- bu hususta soru sormasıdır. Nitekim Yüce Allah'ın { وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا } [İsrâ: 85] “Size ilimden ancak pek az bir şey verilmiştir” buyruğu da buna işaret etmektedir.

وَاخْتَلَفَ الْيَهُودُ فِي أَنَّ صَاحِبَ الْخَضِرِ هُوَ مُوسَى بْنُ عِمْرَانَ الرَّسُولُ وَأَنَّ فَتَاهُ هُوَ يُوشَعُ بْنُ نُونٍ، فَقِيلَ: نَعَمْ، وَقَدْ تَأَيَّدَ ذَلِكَ بِمَا رَوَاهُ أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ عَن النبيء ﵌ وَقِيلَ: هُوَ رَجُلٌ آخَرُ اسْمُهُ مُوسَى بْنُ مِيشَا (أَوْ مِنْسَهْ) ابْن يُوسُفَ بْنِ يَعْقُوبَ. وَقَدْ زَعَمَ بَعْضُ عُلَمَاءِ الْإِسْلَامِ أَنَّ الْخَضِرَ لَقِي النبيء ﵌ وَعُدَّ مِنْ صَحَابَتِهِ. وَذَلِكَ تَوَهُّمٌ وَتَتَبُّعٌ لِخَيَالِ الْقَصَّاصِينَ.

Yahudiler Hızır'ın arkadaşının peygamber olan Mûsâ b. İmrân ve yardımcısının da Yûşa b. Nûn olup olmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir. 'Evet, öyledir' denilmiştir ki Übey b. Ka'b'ın Peygamber'den -sallallâhu aleyhi ve sellem- rivayet ettiği hadis bunu teyit etmektedir. Onun, Ya'kûb oğlu Yûsuf'un oğlu Mûsâ b. Mîşâ (veya Menesse) adında başka bir adam olduğu da söylenmiştir. Bazı İslâm âlimleri de Hızır'ın Peygamber ile -sallallâhu aleyhi ve sellem- karşılaştığını ve onun sahâbîlerinden sayıldığını iddia etmişlerdir. Bu ise bir kuruntu olup kıssacıların hayal ürünlerine tâbi olmaktan ibarettir.

وَسُمِّيَ الْخَضِرُ بَلْيَا بْنَ مِلْكَانْ- أَوْ إِيلْيَا- أَوْ إِلْيَاسَ، فَقِيلَ: إِنَّ الْخَضِرَ هُوَ إِلْيَاسُ الْمَذْكُورُ فِي سُورَةِ يس.

Hızır'a Belyâ b. Melkân veya İlyâ yahut İlyâs adı verilmiştir. Nitekim Hızır'ın Yâsîn suresinde zikredilen İlyâs olduğu da söylenmiştir.

وَلَا يَصِحُّ أَنْ يَكُونَ الْخَضِرُ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ إِذْ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُكَلَّفًا بِشَرِيعَةِ مُوسَى وَيُقِرُّهُ مُوسَى عَلَى أَفْعَالٍ لَا تُبِيحُهَا شَرِيعَتُهُ. بَلْ يَتَعَيَّنُ أَنْ يَكُونَ نَبِيئًا مُوحًى إِلَيْهِ بِوَحْيٍ خَاصٍّ، وَعَلِمَ مُوسَى أَنَّهُ مِنْ أُمَّةٍ غَيْرُ مَبْعُوثٍ مُوسَى إِلَيْهَا. وَلَمَّا عَلِمَ مُوسَى ذَلِكَ مِمَّا أَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ مِنْ قَوْلِهِ: بَلَى عَبْدُنَا خَضِرٌ هُوَ أَعْلَمُ مِنْكَ. كَمَا فِي حَدِيثِ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ، لَمْ يَصْرِفْهُ عَنْهُ مَا رَأَى مِنْ أَعْمَالِهِ الَّتِي تُخَالِفُ شَرِيعَةَ التَّوْرَاةِ لِأَنَّهُ كَانَ عَلَى شَرِيعَةٍ أُخْرَى أُمَّةً وَحْدَهُ.

Hızır'ın İsrâiloğullarından olması sahih değildir; zira Mûsâ'nın şeriatıyla mükellef olması ve Mûsâ'nın da onun kendi şeriatının caiz görmediği fiilleri işlemesini onaylaması caiz olamaz. Bilakis onun kendisine özel bir vahiyle vahyedilen bir peygamber olması ve Mûsâ'nın da onun kendisine peygamber olarak gönderilmediği başka bir ümmetten olduğunu bilmesi kesin bir zorunluluktur. Übey b. Ka'b hadisinde geçtiği üzere, Allah'ın 'Hayır, kulumuz Hızır senden daha bilgilidir' şeklindeki vahyinden Mûsâ bunu anladığı için, onun Tevrat şeriatına muhalif olan fiillerinden gördükleri kendisini ondan vazgeçirmemiştir; çünkü o, başlı başına müstakil bir ümmet olarak başka bir şeriat üzere bulunmaktaydı.

وَأَمَّا وُجُودُهُ فِي أَرْضِ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَهُوَ مِنَ السِّيَاحَةِ فِي الْعِبَادَةِ، أَوْ أَمَرَهُ اللَّهُ بِأَنْ يَحْضُرَ فِي الْمَكَانِ الَّذِي قَدَّرَهُ لِلِقَاءِ مُوسَى رِفْقًا بِمُوسَى- ﵇.

İsrâiloğullarının topraklarında bulunması ise ya ibadet maksatlı seyahatinden ötürüdür yahut Mûsâ'ya -aleyhisselâm- bir lütuf ve kolaylık olsun diye Allah ona Mûsâ ile buluşmak için takdir ettiği yerde bulunmasını emretmiştir.

وَمَعْنَى أَوْ أَمْضِيَ أَوْ أَسِيرَ. وَالْمُضِيُّ: الذَّهَابُ وَالسَّيْرُ.

{ أَوْ أَمْضِيَ } ifadesinin manası 'yahut yürüyeceğim' demektir. Mudiyy (مُضِيّ): Gitmek ve yürümek anlamına gelir.

وَالْحُقُبُ- بِضَمَّتَيْنِ- اسْمُ لِلزَّمَانِ الطَّوِيلِ غَيْرُ مُنْحَصِرِ الْمِقْدَارِ، وَجَمْعُهُ أَحْقَابٌ.

İki ötre ile hukub (الْحُقُبُ): Miktarı sınırlanmamış uzun bir zamanın adıdır; çoğulu 'ahkâb'dır (أَحْقَاب).

وَعُطِفَ أَمْضِيَ عَلَى أَبْلُغَ بِ (أَوْ) فَصَارَ الْمَعْطُوفُ إِحْدَى غَايَتَيْنِ لِلْإِقْلَاعِ عَنِ السَّيْرِ، أَيْ إِمَّا أَنْ أَبْلُغَ الْمَكَانَ أَوْ أَمْضِيَ زَمَنًا طَوِيلًا. وَلَمَّا كَانَ مُوسَى لَا يُخَامِرُهُ الشَّكُّ

{ أَمْضِيَ }, { أَوْ } edatıyla { أَبْلُغَ } üzerine matuf kılınmıştır; böylece matuf, yürümeyi bırakmanın iki nihayetinden biri olmuştur. Yani 'ya o mekâna varacağım yahut uzun bir zaman yürüyeceğim' demektir. Mûsâ'nın içinde

فِي وُجُودِ مَكَانٍ هُوَ مجمع للبحرين وَالْفَاء طِلْبَتِهِ عِنْدَهُ، لِأَنَّهُ عَلِمَ ذَلِكَ بِوَحْيٍ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، تَعَيَّنَ أَنْ يَكُونَ الْمَقْصُودُ بِحَرْفِ التَّرْدِيدِ تَأْكِيدَ مُضِيِّهِ زَمَنًا يَتَحَقَّقُ فِيهِ الْوُصُولُ إِلَى مَجْمَعِ الْبَحْرَيْنِ. فَالْمَعْنَى: لَا أَبْرَحُ حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ بِسَيْرٍ قَرِيبٍ أَوْ أَسِيرُ أَزْمَانًا طَوِيلَةً فَإِنِّي بَالِغٌ مجمع الْبَحْرين لَا محَالة، وَكَأَنَّهُ أَرَادَ بِهَذَا تَأْيِيسَ فَتَاهُ مِنْ مُحَاوَلَةِ رُجُوعِهِمَا، كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ بَعْدُ لَقَدْ لَقِينا مِنْ سَفَرِنا هَذَا نَصَباً [الْكَهْف: ٦٢] .

iki denizin birleştiği bir yerin varlığına ve aradığının orada bulunacağına dair hiçbir şüphe bulunmadığı için -çünkü bunu Yüce Allah'tan gelen bir vahiy ile bilmişti- terdit (seçenek) harfiyle kastedilenin, iki denizin birleştiği yere ulaşmanın kesinleşeceği bir süre boyunca yürüyeceğini teyit etmek olması kaçınılmazdır. Buna göre anlam şöyledir: 'Kısa bir yürüyüşle iki denizin birleştiği yere varıncaya kadar yahut uzun süreler yürüsem de durup dinlenmeyeceğim; zira ne olursa olsun iki denizin birleştiği yere mutlaka ulaşacağım.' Mûsâ sanki bununla, daha sonra söyleyeceği { لَقَدْ لَقِينا مِنْ سَفَرِنا هَذَا نَصَباً } [Kehf: 62] “Gerçekten bu yolculuğumuzdan ötürü yorgun düştük” sözünün de gösterdiği gibi, yardımcısını geri dönme teşebbüsünden ümitsiz kılmak istemiştir.

أَوْ أَرَادَ شَحْذَ عَزِيمَةِ فَتَاهُ لِيُسَاوِيَهُ فِي صِحَّةِ الْعَزْمِ حَتَّى يَكُونَا عَلَى عزم مُتحد.

Yahut azimlerinin bir ve beraber olması için kararlılığın sıhhatinde kendisine denk olsun diye yardımcısının azmini bilemek istemiştir.

[٦١- ٦٣]

[61- 63]

[سُورَة الْكَهْف (١٨) : الْآيَات ٦١ إِلَى ٦٣]

[Kehf Suresi (18): 61'den 63'e Kadar Olan Ayetler]

فَلَمَّا بَلَغا مَجْمَعَ بَيْنِهِما نَسِيا حُوتَهُما فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَباً (٦١) فَلَمَّا جاوَزا قالَ لِفَتاهُ آتِنا غَداءَنا لَقَدْ لَقِينا مِنْ سَفَرِنا هَذَا نَصَباً (٦٢) قالَ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَما أَنْسانِيهُ إِلاَّ الشَّيْطانُ أَنْ أَذْكُرَهُ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَباً (٦٣)

{ فَلَمَّا بَلَغا مَجْمَعَ بَيْنِهِما نَسِيا حُوتَهُما فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَباً (٦١) فَلَمَّا جاوَزا قالَ لِفَتاهُ آتِنا غَداءَنا لَقَدْ لَقِينا مِنْ سَفَرِنا هَذَا نَصَباً (٦٢) قالَ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَما أَنْسانِيهُ إِلاَّ الشَّيْطانُ أَنْ أَذْكُرَهُ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَباً (٦٣) } “Her ikisi iki denizin birleştiği yere varınca balıklarını unuttular. Balık da denizde bir dehlize dalar gibi yolunu tutup gitmişti. (61) Orayı geçip gittiklerinde [Mûsâ] yardımcısına: ‘Kuşluk yemeğimizi getir; gerçekten bu yolculuğumuzdan ötürü yorgun düştük’ dedi. (62) [Yardımcısı] dedi ki: ‘Gördün mü, kayaya sığındığımız vakit ben balığı unuttum. Onu hatırlamamı bana unutturan ancak şeytandır. O, şaşılacak bir şekilde denizde yolunu tuttu.’ (63)”

الْفَاءُ لِلتَّفْرِيعِ وَالْفَصِيحَةُ لِأَنَّهَا تُفْصِحُ عَنْ كَلَامٍ مُقَدَّرٍ، أَيْ فَسَارَا حَتَّى بَلَغَا مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ. وَضَمِيرُ بَيْنِهِما عَائِدٌ إِلَى الْبَحْرِينِ، أَيْ مَحَلًّا يَجْمَعُ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ. وَأُضِيفَ (مَجْمَعُ) إِلَى (بَيْنَ) عَلَى سَبِيلِ التَّوَسُّعِ، فَإِنَّ (بَيْنَ) اسْمٌ لِمَكَانٍ

Baştaki fâ (الْفَاءُ) tefrî' içindir ve fâ-i fasîhadır; çünkü takdirî bir söze açıklık getirmektedir. Yani 'Böylece iki denizin kavuştuğu yere varıncaya kadar yürüdüler' demektir. { بَيْنِهِما } ifadesindeki zamir iki denize racidir; yani 'iki denizin arasını birleştiren bir yer' manasındadır. { مَجْمَعَ } kelimesi genişletme (tevessü) yoluyla { بَيْنَ } zarfına muzaf kılınmıştır; zira 'beyn' (بَيْنَ), iki şeyin ortasında kalan mekânın

مُتَوَسِّطِ شَيْئَيْنِ، وَشَأْنُهُ فِي اللُّغَةِ أَنْ يَكُونَ ظَرْفًا لِلْفِعْلِ، وَلَكِنَّهُ قَدْ يُسْتَعْمَلُ لِمُجَرَّدِ مَكَانٍ مُتَوَسِّطٍ إِمَّا بِالْإِضَافَةِ كَمَا هُنَا، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهادَةُ بَيْنِكُمْ [الْمَائِدَة: ١٠٦] ، وَهُوَ بِمَنْزِلَةِ إِضَافَةِ الْمَصْدَرِ أَوِ اسْمِ الْفَاعِلِ إِلَى مَعْمُولِهِ أَوْ بِدُونِ إِضَافَةٍ تَوَسُّعًا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ [الْأَنْعَام: ٩٤] فِي قِرَاءَةِ مَنْ قَرَأَ بِرَفْعِ بَيْنُكُمْ.

ismidir. Dil kuralları gereği onun fiile zarf olması esastır; ancak bazen sadece ortadaki mekân anlamında da kullanılır: Ya buradaki gibi muzaf olarak gelir -ki Yüce Allah'ın { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهادَةُ بَيْنِكُمْ } [Mâide: 106] “Ey iman edenler! Aranızdaki şahitlik...” kavli de bu kabildendir ve bu, masdarın veya ism-i failin mefulüne izafe edilmesi mesabesindedir- yahut genişletme yoluyla izafetsiz olarak kullanılır; nitekim { بَيْنُكُمْ } kelimesini merfu okuyanların kıraatine göre Yüce Allah'ın { لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ } [En'âm: 94] “Andolsun aranızdaki bağlar kopmuştur” kavlinde olduğu gibidir.

وَالْحُوتُ هُوَ الَّذِي أَمَرَ اللَّهُ مُوسَى بِاسْتِصْحَابِهِ مَعَهُ لِيَكُونَ لَهُ عَلَامَةً عَلَى الْمَكَانِ الَّذِي فِيهِ الْخَضِرُ كَمَا تَقَدَّمَ فِي سِيَاقِ الحَدِيث. وَالنِّسْيَان تقدم فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَوْ نُنْسِها فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٠٦] .

Balık (الْحُوتُ) ise, daha önce hadis rivayetinde geçtiği üzere, Hızır'ın bulunduğu yere bir işaret olsun diye Allah'ın Mûsâ'ya yanına almasını emrettiği balıktır. Unutmak (النِّسْيَان) kelimesi, Bakara Suresi'ndeki { أَوْ نُنْسِها } [106] kavlinde geçmişti.

وَمَعْنَى نِسْيَانِهِمَا أَنَّهُمَا نَسِيَا أَنْ يُرَاقِبَا حَالَهُ أَبَاقٍ هُوَ فِي مِكْتَلِهِ حِينَئِذٍ حَتَّى إِذَا فَقَدَاهُ فِي مَقَامِهِمَا ذَلِكَ تَحَقَّقَا أَنَّ ذَلِكَ الْمَوْضِعَ الَّذِي فقداه فِيهِ هُوَ الْموضع الْمُؤَقت لَهُمَا بِتِلْكَ الْعَلَامَةِ فَلَا يَزِيدَا تَعَبًا فِي الْمَشْيِ، فَإِسْنَادُ النِّسْيَانِ إِلَيْهِمَا حَقِيقَةٌ، لِأَنَّ يُوشَعَ وَإِنْ كَانَ هُوَ الْمُوكَلُ بِحِفْظِ الْحُوتِ فَكَانَ عَلَيْهِ مُرَاقَبَتُهُ إِلَّا أَنَّ مُوسَى هُوَ الْقَاصِدُ لِهَذَا الْعَمَلِ فَكَانَ يَهُمُّهُ تَعَهُّدُهُ وَمُرَاقَبَتُهُ. وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ صَاحِبَ الْعَمَلِ أَوِ الْحَاجَةِ إِذَا وَكَلَهُ إِلَى غَيْرِهِ لَا يَنْبَغِي لَهُ تَرْكُ تَعَهُّدِهِ. ثُمَّ إِنَّ مُوسَى- ﵇ نَامَ وَبَقِيَ فَتَاهُ يَقْظَانَ فَاضْطَرَبَ الْحُوتُ وَجَعَلَ

İkisinin unutmasının manası şudur: Balığın o esnada zembilinde durup durmadığını kontrol etmeyi unuttular; ta ki o konakladıkları yerde balığı kaybettiklerinde, onu kaybettikleri yerin bu işaretle kendilerine belirlenen yer olduğunu kesin olarak anlasınlar ve yürümekte daha fazla yorulmasınlar. Dolayısıyla unutmanın ikisine birden isnat edilmesi hakikattir; zira balığı korumakla görevlendirilen Yûşa olup onu gözetlemek onun vazifesi idiyse de bu işin asıl talibi Mûsâ idi; dolayısıyla onu kontrol edip gözetmek kendisini de ilgilendiriyordu. Bu da göstermektedir ki bir işin veya ihtiyacın sahibi, o işi başkasına havale etse bile onu bizzat takip etmeyi bırakmamalıdır. Sonra Mûsâ -aleyhisselâm- uyudu, yardımcısı ise uyanık kaldı. Derken balık kımıldadı ve

لِنَفْسِهِ طَرِيقًا فِي الْبَحْرِ.

denizde kendine bir yol tuttu.

وَالسَّرَبُ: النَّفَقُ. وَالِاتِّخَاذُ: الْجَعْلُ. وَقَدِ انْتَصَبَ سَرَباً عَلَى الْحَالِ مِنْ سَبِيلَهُ مُرَادًا بِالْحَالِ التَّشْبِيهُ، كَقَوْلِ امْرِئِ الْقَيْسِ:

Sereb (السَّرَبُ): Tünel, dehliz demektir. İttihâz (الِاتِّخَاذُ) ise edinmek, yapmak manasındadır. { سَرَباً } kelimesi, teşbih kastıyla { سَبِيلَهُ } lafzından hal olarak mansub kılınmıştır; İmruü'l-Kays'ın şu beytinde olduğu gibi:

إِذَا قَامَتَا تَضَوَّعَ الْمِسْكُ مِنْهُمَا ... نَسِيمَ الصِّبَا جَاءَتْ بِرِيَّا الْقَرَنْفُلِ

Ayağa kalktıklarında üzerlerinden öyle bir misk kokusu yayılır ki, / Sanki karanfil kokuları getiren seher yelidir.

وَقَدْ مَرَّ تَفْسِيرُ كَيْفَ اتَّخَذَ الْبَحْرَ سَرَبًا فِي الْحَدِيثِ السَّابِقِ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ.

Balığın denizde nasıl bir dehliz tuttuğunun tefsiri, Übey b. Kâ'b'dan nakledilen önceki hadiste geçmişti.

وَحَذْفُ مَفْعُولِ جاوَزا لِلْعِلْمِ، أَيْ جَاوَزَا مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ.

{ جاوَزا } fiilinin mefulü, bilindiği için hazfedilmiştir; yani 'iki denizin birleştiği yeri aşıp geçtiklerinde' demektir.

وَالْغَدَاءُ: طَعَامُ النَّهَارِ مُشْتَقٌّ مِنْ كَلِمَةِ الْغُدْوَةِ لِأَنَّهُ يُؤْكَلُ فِي وَقْتِ الْغُدْوَةِ، وَضِدُّهُ الْعَشَاءُ، وَهُوَ طَعَامُ الْعَشِيِّ. وَالنَّصَبُ: التَّعَبُ.

Gadâ' (الْغَدَاءُ): Gündüz yemeğidir; 'gudve' (الْغُدْوَةِ) kelimesinden türetilmiştir, çünkü sabah/kuşluk vaktinde yenir; zıddı ise akşam vakti yenen akşam yemeği yani 'aşâ'dır (الْعَشَاءُ). Nasab (النَّصَبُ) ise yorgunluk demektir.

وَالصَّخْرَةُ: صَخْرَةٌ مَعْهُودَةٌ لَهُمَا، إِذْ كَانَا قَدْ أَوَيَا إِلَيْهَا فِي سَيْرِهِمَا فَجَلَسَا عَلَيْهَا، وَكَانَتْ فِي مَجْمَعِ الْبَحْرَيْنِ. قِيلَ: إِنَّ مَوْضِعَهَا دُونَ نَهْرٍ يُقَالُ لَهُ: نَهْرُ الزَّيْتِ، لِكَثْرَةِ مَا عِنْدَهُ مِنْ شَجَرِ الزَّيْتُونِ.

Kaya (الصَّخْرَةُ): Yolculukları esnasında sığınıp üzerine oturdukları, ikisince bilinen mezkûr bir kayadır ve iki denizin kavuştuğu yerde bulunmaktaydı. Denildi ki: Bu kayanın yeri, etrafında bol miktarda zeytin ağacı bulunması sebebiyle 'Zeytin Nehri' olarak anılan bir nehrin berisindedir.

وَقَوْلُهُ: نَسِيتُ الْحُوتَ أَيْ نَسِيتُ حِفْظَهُ وافتقاده، أَي فانفلت فِي الْبَحْرِ.

{ نَسِيتُ الْحُوتَ } “Balığı unuttum” kavli, 'onu korumayı ve aramayı unuttum da denize fırlayıp gitti' demektir.

وَقَوْلُهُ: وَما أَنْسانِيهُ إِلَّا الشَّيْطانُ أَنْ أَذْكُرَهُ. هَذَا نِسْيَانٌ آخَرُ غَيْرُ النِّسْيَانِ الْأَوَّلِ، فَهَذَا نِسْيَانُ ذِكْرِ الْإِخْبَارِ عَنْهُ.

{ وَما أَنْسانِيهُ إِلَّا الشَّيْطانُ أَنْ أَذْكُرَهُ } “Onu hatırlamamı bana unutturan ancak şeytandır” kavlindeki unutma ise birinci unutmadan başka bir unutmadır; zira bu, o olayı haber vermeyi anmayı unutmaktır.

وَقَرَأَ حَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ وَما أَنْسانِيهُ- بِضَمِّ هَاءِ- الضَّمِيرِ عَلَى أَصْلِ الضَّمِيرِ وَهِيَ لُغَةٌ. وَالْكَسْرُ أَشْهَرُ لِأَنَّ حَرَكَةَ الْكَسْرَةِ بَعْدَ الْيَاءِ أَخَفُّ.

Âsım'dan rivayetle Hafs, zamirin aslı üzere zamir zamir hâ'sını ötre ile { وَما أَنْسانِيهُ } şeklinde okumuştur ki bu bir lehçedir. Kesre ile okumak ise daha yaygındır; zira yâ harfinden sonraki kesre harekesi dile daha hafiftir.

وأَنْ أَذْكُرَهُ بَدَلُ اشْتِمَالٍ مِنْ ضَمِيرِ أَنْسانِيهُ لَا مِنَ الْحُوتِ، وَالْمَعْنَى: مَا أَنْسَانِي أَنْ أَذْكُرَهُ لَكَ إِلَّا الشَّيْطَانُ. فَالذِّكْرُ هُنَا ذِكْرُ اللِّسَانِ.

{ أَنْ أَذْكُرَهُ } ifadesi, 'el-hût' (balık) kelimesinden değil, { أَنْسانِيهُ } kelimesindeki zamirden bedel-i iştimaldir. Manası: 'Onu sana hatırlatıp söylememi bana şeytandan başkası unutturmadı' demektir. Buradaki 'zikir' dil ile söyleyip hatırlatmaktır.

وَوَجْهُ حَصْرِهِ إِسْنَادَ هَذَا الْإِنْسَاءِ إِلَى الشَّيْطَانِ أَنَّ مَا حَصَلَ لَهُ مِنْ نِسْيَانِ أَنْ يُخْبِرَ مُوسَى بِتِلْكَ الْحَادِثَةِ نِسْيَانٌ لَيْسَ مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يَقَعَ فِي زَمَنٍ قَرِيبٍ مَعَ شِدَّةِ الِاهْتِمَامِ بِالْأَمْرِ الْمَنْسِيِّ وَشِدَّةِ عنايته بِإِخْبَار نبيئه بِهِ. وَمَعَ كَوْنِ الْمَنْسِيِّ أُعْجُوبَةً شَأْنُهَا أَنْ لَا تُنْسَى يَتَعَيَّنُ أَن الشَّيْطَان ألهاه بأَشْيَاء عَن أَن يتَذَكَّر ذَلِك الْحَادِث العجيب وَعلم يُوشَع أَنَّ الشَّيْطَانَ يَسُوءُهُ الْتِقَاءُ هَذَيْنِ الْعَبْدَيْنِ الصَّالِحَيْنِ، وَمَا لَهُ مِنَ الْأَثَرِ فِي بَثِّ الْعُلُومِ الصَّالِحَةِ فَهُوَ يَصْرِفُ عَنْهَا وَلَوْ بِتَأْخِيرِ وُقُوعِهَا طَمَعًا فِي حُدُوثِ الْعَوَائِقِ.

Bu unutturmayı sadece şeytana isnat etmesinin gerekçesi şudur: Mûsâ'ya bu hadiseyi haber vermeyi unutması, unutulan konunun fevkalade ehemmiyetine ve peygamberine bunu haber verme konusundaki aşırı titizliğine rağmen bu kadar kısa bir süre içinde meydana gelmesi olağan olan bir unutma değildir. Unutulan şeyin unutulmayacak kadar harikulade bir olay olması sebebiyle, şeytanın bu acayip hadiseyi hatırlamasından onu başka şeylerle oyalamış olduğu açıktır. Yûşa biliyordu ki şeytan, bu iki salih kulun buluşmasından ve bunun yararlı ilimlerin yayılmasındaki tesirinden rahatsız olur; bu yüzden engellerin çıkması ümidiyle, vukuunu geciktirerek de olsa onları bundan alıkoymaya çalışır.

وَجُمْلَةُ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَهِيَ بَقِيَّةُ

{ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ } “O, denizde yolunu tuttu” cümlesi, { فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ } cümlesine matuftur ve bu,

كَلَامِ فَتَى مُوسَى، أَيْ وَأَنَّهُ اتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ، أَيْ سَبَحَ فِي الْبَحْرِ بَعْدَ أَنْ كَانَ مَيِّتًا زَمَنًا طَوِيلًا.

Mûsâ'nın yardımcısının sözünün devamıdır; yani 'Balık denizde kendine bir yol tuttu; uzun bir süre ölü kaldıktan sonra denizde yüzüp gitti' demektir.

وَقَوْلُهُ: عَجَباً جُمْلَةٌ مُسْتَأْنَفَةٌ، وَهِيَ مِنْ حِكَايَةِ قَوْلِ الْفَتَى، أَيْ أَعْجَبُ لَهُ عَجَبًا، فَانْتَصَبَ عَلَى الْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ الْآتِي بَدَلًا من فعله.

{ عَجَباً } “şaşılacak bir şekilde” kavli müstakil bir cümle olup gencin sözünün hikâyesindendir; yani 'onun durumuna pek şaştım' demektir. Bu sebeple kendi fiilinin yerine geçen meful-i mutlak olarak mansub kılınmıştır.

[سُورَة الْكَهْف (١٨) : الْآيَات ٦٤ إِلَى ٧٠]

[Kehf Suresi (18): 64'ten 70'e Kadar Olan Ayetler]

قالَ ذلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِ فَارْتَدَّا عَلى آثارِهِما قَصَصاً (٦٤) فَوَجَدا عَبْداً مِنْ عِبادِنا آتَيْناهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا وَعَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْماً (٦٥) قالَ لَهُ مُوسى هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلى أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْداً (٦٦) قالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً (٦٧) وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً (٦٨)

{ قالَ ذلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِ فَارْتَدَّا عَلى آثارِهِما قَصَصاً (٦٤) فَوَجَدا عَبْداً مِنْ عِبادِنا آتَيْناهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا وَعَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْماً (٦٥) قالَ لَهُ مُوسى هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلى أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْداً (٦٦) قالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً (٦٧) وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً (٦٨) } “[Mûsâ]: ‘İşte aradığımız tam da buydu!’ dedi. Bunun üzerine kendi izlerini takip ederek geri döndüler. (64) Derken kullarımızdan bir kul buldular ki, biz ona katımızdan bir rahmet vermiş ve tarafımızdan bir ilim öğretmiştik. (65) Mûsâ ona: ‘Sana öğretilen doğru bilgiden/hidayetten bana da öğretmen şartıyla sana uyayım mı?’ dedi. (66) [O kul] dedi ki: ‘Doğrusu sen benimle beraberliğe asla sabredemezsin. (67) İçyüzünü kavrayamadığın bir şeye nasıl sabredeceksin ki?’ (68)”

قالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ صابِراً وَلا أَعْصِي لَكَ أَمْراً (٦٩) قالَ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلا تَسْئَلْنِي عَنْ شَيْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْراً (٧٠)

{ قالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ صابِراً وَلا أَعْصِي لَكَ أَمْراً (٦٩) قالَ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلا تَسْئَلْنِي عَنْ شَيْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْراً (٧٠) } “[Mûsâ]: ‘İnşallah beni sabırlı bulacaksın ve senin hiçbir emrine karşı gelmeyeceğim’ dedi. (69) [O zat] dedi ki: ‘Eğer bana uyacaksan, ben sana kendisinden söz açmadıkça hiçbir şey hakkında bana soru sorma!’ (70)”