قالَ ذلِكَ إِلَخْ.. جَوَابٌ عَنْ كَلَامِهِ، وَلِذَلِكَ فُصِلَتْ كَمَا بَيَّنَاهُ غَيْرَ مَرَّةٍ.
{ قالَ ذلِكَ } “[Mûsâ]: ‘İşte ... buydu!’ dedi” ibaresi onun sözüne bir cevaptır; bundan dolayı defalarca açıkladığımız üzere atıfsız olarak (fasıl ile) getirilmiştir.
وَالْإِشَارَةُ بِ ذلِكَ إِلَى مَا تَضَمَّنَهُ خَبَرُ الْفَتَى مِنْ فَقْدِ الْحُوتِ. وَمَعْنَى كَوْنِهِ الْمُبْتَغَى أَنَّهُ وَسِيلَةُ الْمُبْتَغَى. وَإِنَّمَا الْمُبْتَغَى هُوَ لِقَاءُ الْعَبْدِ الصَّالِحِ فِي الْمَكَانِ الَّذِي يُفْقَدُ فِيهِ الْحُوتُ.
{ ذلِكَ } “işte bu” lafzıyla yapılan işaret, gencin haberinin ihtiva ettiği balığın kaybolması hadisesinedir. Bunun 'aranan şey' (el-mubteğâ) olması, aranan şeyin bir vesilesi olması anlamındadır. Asıl aranan ise balığın kaybolduğu yerde o salih kul ile buluşmaktır.
وَكُتِبَ نَبْغِ فِي الْمُصْحَفِ بِدُونِ يَاءٍ فِي آخِرِهِ، فَقِيلَ: أَرَادَ الْكَاتِبُونَ مُرَاعَاةَ حَالَةِ الْوَقْفِ، لِأَنَّ الْأَحْسَنَ فِي الْوَقْفِ عَلَى يَاءِ الْمَنْقُوصِ أَنْ يُوقَفَ بِحَذْفِهَا. وَقِيلَ: أَرَادُوا التَّنْبِيهَ عَلَى أَنَّهَا رُوِيَتْ مَحْذُوفَةً فِي هَذِهِ الْآيَةِ. وَالْعَرَبُ يَمِيلُونَ إِلَى التَّخْفِيفِ. فَقَرَأَ نَافِعٌ، وَأَبُو عَمْرٍو، وَالْكِسَائِيُّ، وَأَبُو جَعْفَرٍ- بِحَذْفِ الْيَاءِ- فِي الْوَقْفِ وَإِثْبَاتِهَا فِي الْوَصْلِ، وَقَرَأَ عَاصِمٌ، وَحَمْزَةُ، وَابْنُ عَامِرٍ بِحَذْفِ الْيَاءِ فِي الْوَصْلِ وَالْوَقْفِ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ، وَيَعْقُوبُ بِإِثْبَاتِهَا فِي الْحَالَيْنِ، وَالنُّونُ نُونُ الْمُتَكَلِّمِ الْمُشَارِكِ، أَيْ مَا أَبْغِيهِ أَنَا وَأَنْتَ، وَكِلَاهُمَا يَبْغِي مُلَاقَاةَ الْعَبْدِ الصَّالِحِ.
Mushaf'ta { نَبْغِ } kelimesi sonunda yâ harfi olmaksızın yazılmıştır. Denildi ki: Kâtipler vakıf hâlini gözetmek istemişlerdir; çünkü nakıs kelimelerin yâ'sı üzerinde vakıf yaparken en güzel olanı onu hazfederek durmaktır. Yine denildi ki: Bu ayette kelimenin hazifli olarak rivayet edildiğine dikkat çekmek istemişlerdir; Araplar da hafifletmeye meylederler. Nâfi', Ebû Amr, Kisâî ve Ebû Ca'fer vakıf hâlinde yâ'yı hazfederek, vasıl hâlinde ise ispat ederek (yâ ile) okumuşlardır. Âsım, Hamza ve İbn Âmir vasıl ve vakıf hâllerinin her ikisinde de yâ'yı hazfederek okumuşlardır. İbn Kesîr ve Ya'kûb ise her iki hâlde de yâ'yı ispat ederek okumuşlardır. Buradaki nûn (ن) harfi mütekellim-i mea'l-gayr (müşterek konuşan) nûnudur; yani 'benim ve senin aradığımız şey' demektir; zira her ikisi de o salih kul ile karşılaşmayı aramaktaydı.
وَالِارْتِدَادُ: مُطَاوِعُ الرَّدِّ كَأَنَّ رَادًّا رَدَّهُمَا. وَإِنَّمَا رَدَّتْهُمَا إِرَادَتُهُمَا، أَيْ رَجَعَا عَلَى آثَارِ سَيْرِهِمَا، أَيْ رَجَعَا عَلَى طَرِيقِهِمَا الَّذِي أَتَيَا مِنْهُ.
İrtidâd (الِارْتِدَادُ): 'Radd' fiilinin mutavaatıdır (dönüşlüsüdür); sanki bir döndüren onları geri döndürmüş gibidir. Gerçekte ise onları döndüren kendi iradeleridir; yani yürüyüş izleri üzerinden geri döndüler, diğer bir deyişle geldikleri yol üzerinden geri gittiler.
وَالْقَصَصُ: مَصْدَرُ قَصَّ الْأَثَرَ، إِذَا تَوَخَّى مُتَابَعَتَهُ كَيْلَا يُخْطِئَا الطَّرِيقَ الْأَوَّلَ.
Kasas (الْقَصَصُ): İlk yolu şaşırmamak için izi titizlikle takip etmek anlamındaki 'kassa'l-esere' (قَصَّ الْأَثَرَ) fiilinin masdarıdır.
وَالْمُرَادُ بِالْعَبْدِ: الْخَضِرُ، وَوُصِفَ بِأَنَّهُ مِنْ عِبَادِ اللَّهِ تَشْرِيفًا لَهُ، كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى بِعَبْدِهِ [الْإِسْرَاء: ١] .
Kul (الْعَبْدُ) ile kastedilen Hızır'dır. Yüce Allah'ın { سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى بِعَبْدِهِ } [İsrâ: 1] kavlinde daha önce geçtiği üzere, onu şereflendirmek amacıyla Allah'ın kullarından bir kul olarak vasıflandırılmıştır.
وَعَدَلَ عَنِ الْإِضَافَةِ إِلَى التَّنْكِيرِ وَالصِّفَةِ لِأَنَّهُ لَمْ يَسْبِقْ مَا يَقْتَضِي تَعْرِيفَهُ، وَلِلْإِشَارَةِ إِلَى
İzafetten vazgeçilip nekrelik ve sıfat formuna gidilmesi; daha önce onun bilinmesini gerektiren bir hususun geçmemiş olmasından ve şuna işaret etmek içindir:
أَنَّ هَذَا الْحَالَ الْغَرِيبَ الْعَظِيمَ الَّذِي ذُكِرَ مِنْ قِصَّتِهِ مَا هُوَ إِلَّا مِنْ أَحْوَالِ عِبَادٍ كَثِيرِينَ لِلَّهِ تَعَالَى. وَمَا مِنْهُمْ إِلَّا لَهُ مَقَامٌ مَعْلُومٌ.
Kıssasından zikredilen bu garip ve muazzam hâl, Yüce Allah'ın pek çok kulunun hâllerinden sadece biridir ve onlardan her birinin malum bir makamı vardır.
وَإِيتَاءُ الرَّحْمَةِ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَعْنَاهُ: أَنَّهُ جَعَلَ مَرْحُومًا، وَذَلِكَ بِأَنْ رَفَقَ اللَّهُ بِهِ فِي أَحْوَالِهِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ جَعَلْنَاهُ سَبَبَ رَحْمَةٍ بِأَنْ صَرَّفَهُ تَصَرُّفًا يَجْلِبُ الرَّحْمَةَ الْعَامَّةَ.
Rahmet verilmesinin (إِيتَاءُ الرَّحْمَةِ) manası; Allah'ın onun hâllerinde kendisine lütufta bulunmasıyla merhamete eriştirilmiş kılınması olabileceği gibi, genel rahmeti celbedecek şekilde onu tasarrufta bulundurarak rahmet sebebi kılmış olmamız da caizdir.
وَالْعِلْمُ مِنْ لَدُنِ اللَّهِ: هُوَ الْإِعْلَامُ بِطَرِيقِ الْوَحْيِ.
Allah katından olan ilim ise vahiy yoluyla bildirmektir.
وَ (عِنْدَ) وَ (لَدُنْ) كِلَاهُمَا حَقِيقَتُهُ اسْمُ مَكَانٍ قَرِيبٍ. وَيُسْتَعْمَلَانِ مَجَازًا فِي اخْتِصَاصِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ بِمَوْصُوفِهِمَا.
{ عِنْدَ } ve { لَدُنْ } kelimelerinin her ikisinin de hakiki manası yakın mekân ismidir. Mecazi olarak ise muzafun ileyhin mevsufuna olan hususiyeti için kullanılırlar.
وَ (مِنِ) ابْتِدَائِيَّةٌ، أَيْ آتَيْنَاهُ رَحْمَةً صَدَرَتْ مِنْ مَكَانِ الْقُرْبِ، أَيِ الشَّرَفِ وَهُوَ قُرْبُ تَشْرِيفٍ بِالِانْتِسَابِ إِلَى اللَّهِ، وَعِلْمًا صَدَرَ مِنْهُ أَيْضًا. وَذَلِكَ أَنَّ مَا أُوتِيهِ مِنَ الْوَلَايَةِ أَوِ النُّبُوءَةِ رَحْمَةٌ عَزِيزَةٌ، أَوْ مَا أُوتِيهِ مِنَ الْعِلْمِ عَزِيزٌ، فَكَأَنَّهُمَا مِمَّا يُدَّخَرُ عِنْدَ اللَّهِ فِي مَكَانِ الْقُرْبِ التَّشْرِيفِيِّ مِنَ اللَّهِ فَلَا يُعْطَى إِلَّا لِلْمُصْطَفَيْنَ.
{ مِنْ } harf-i ceri ibtidâiyyedir; yani 'Ona yakınlık makamından -ki bu şeref makamı olup Allah'a nispet edilmekle kazanılan teşrifi bir yakınlıktır- sadır olan bir rahmet ve yine O'ndan sadır olan bir ilim verdik' demektir. Zira kendisine verilen velayet yahut nübüvvet yüce bir rahmettir veya kendisine verilen ilim pek kıymetlidir; adeta bunlar Allah katında O'na teşrifi yakınlık makamında saklanan ve ancak seçkin kullara verilen şeyler gibidir.
وَالْمُخَالَفَةُ بَيْنَ مِنْ عِنْدِنا وَبَيْنَ مِنْ لَدُنَّا لِلتَّفَنُّنِ تَفَادِيًا مِنْ إِعَادَةِ الْكَلِمَةِ. وَجُمْلَة قالَ لَهُ مُوسى ابْتِدَاءُ مُحَاوَرَةٍ، فَهُوَ اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ، وَلِذَلِكَ لَمْ يَقَعِ التَّعْبِيرُ بِ (قَالَ) مُجَرَّدَةً عَنِ الْعَاطِفِ.
{ مِنْ عِنْدِنا } ile { مِنْ لَدُنَّا } arasındaki lafız farklılığı, kelime tekrarından kaçınmak amacıyla bir üslup zenginliği (tefennün) içindir. { قالَ لَهُ مُوسى } cümlesi bir karşılıklı konuşmanın başlangıcıdır; dolayısıyla istînâf-ı ibtidâîdir (yeni bir söze başlangıçtır), bu sebeple { قالَ } ifadesi atıf harfi olmaksızın yalın olarak gelmiştir.
وَالِاسْتِفْهَامُ فِي قَوْلِهِ: هَلْ أَتَّبِعُكَ مُسْتَعْمَلٌ فِي الْعَرْضِ بِقَرِينَةِ أَنَّهُ اسْتِفْهَامٌ عَنْ عَمَلِ نَفْسِ الْمُسْتَفْهِمِ. وَالِاتِّبَاعُ: مَجَازٌ فِي الْمُصَاحَبَةِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ [النّجم: ٢٨] .
{ هَلْ أَتَّبِعُكَ } “Sana uyayım mı?” kavlindeki soru, soruyu soranın bizzat kendi fiiline dair bir soru olması karinesiyle teklif ve rica anlamında kullanılmıştır. İttibâ (tâbi olmak), Yüce Allah'ın { إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ } [Necm: 28] “Onlar sadece zanna uyuyorlar” kavlinde olduğu gibi arkadaşlık ve beraberlikten mecazdır.
وَ (عَلَى) مُسْتَعْمَلَةٌ فِي مَعْنَى الِاشْتِرَاطِ لِأَنَّهُ اسْتِعْلَاءٌ مَجَازِيٌّ. جُعِلَ الِاتِّبَاعُ كَأَنَّهُ مُسْتَعْمَلٌ فَوْقَ التَّعْلِيمِ لِشِدَّةِ الْمُقَارَنَةِ بَيْنَهُمَا. فَصِيغَةُ: أَفْعَلُ كَذَا عَلَى كَذَا، مِنْ صِيَغِ الِالْتِزَامِ وَالتَّعَاقُدِ.
{ عَلى } harfi şart koşma manasında kullanılmıştır; çünkü bu mecazi bir üstünlük/isti'lâdır. Aralarındaki kuvvetli irtibattan ötürü ittibâ (tâbi olma), öğretmenin üzerine bina edilmiş gibi kılınmıştır. Dolayısıyla 'şunun karşılığında şunu yaparım' (أَفْعَلُ كَذَا عَلَى كَذَا) kalıbı, taahhüt ve sözleşme kalıplarındandır.
وَيُؤْخَذُ مِنَ الْآيَةِ جَوَازُ التَّعَاقُدِ عَلَى تَعْلِيمِ الْقُرْآنِ وَالْعِلْمِ، كَمَا فِي حَدِيثِ تَزْوِيجِ الْمَرْأَةِ الَّتِي عَرَضَتْ نَفْسَهَا على النبيء ﵌ فَلَمْ يَقْبَلْهَا، فَزَوَّجَهَا مَنْ رَغِبَ فِيهَا عَلَى أَنْ يُعَلِّمَهَا مَا مَعَهُ مِنَ الْقُرْآنِ.
Ayetten Kur'an ve ilim öğretimi üzerine sözleşme yapmanın caiz olduğu hükmü çıkarılır; nitekim Peygamber'e -sallallâhu aleyhi ve sellem- kendisini hibe eden kadının evlendirilmesi hadisinde olduğu gibi; Peygamber onu kabul etmemiş, ardından ona talip olan kişiyi bildiği Kur'an'ı kadına öğretmesi şartıyla onunla evlendirmiştir.
وَفِيهِ أَنَّهُ الْتِزَامٌ يَجِبُ الْوَفَاءُ بِهِ. وَقَدْ تَفَرَّعَ عَنْ حُكْمِ لُزُومِ الِالْتِزَامِ أَنَّ الْعُرْفَ فِيهِ يَقُومُ مَقَامَ الِاشْتِرَاطِ فَيَجِبُ عَلَى الْمُنْتَصِبِ لِلتَّعْلِيمِ أَنْ يُعَامِلَ الْمُتَعَلِّمِينَ بِمَا جَرَى عَلَيْهِ عُرْفُ أَقَالِيمِهِمْ.
Bu ayette ayrıca, yerine getirilmesi vacip olan bir taahhüt bulunduğu da anlaşılmaktadır. Taahhüde bağlı kalmanın lüzumu hükmünden şu kural doğmuştur: Bu husustaki örf, şart koşma makamına geçer; bu yüzden kendisini öğretime adayan kimsenin, talebelere bulundukları beldelerin cari örfüne göre muamele etmesi gerekir.
وَذَكَرَ عِيَاضٌ فِي بَابِ صِفَةِ مَجْلِسِ مَالِكٍ لِلْعِلْمِ مِنْ كِتَابِ الْمَدَارِكِ: أَنَّ رَجُلًا خُرَاسَانِيًّا جَاءَ مِنْ خُرَاسَانَ إِلَى الْمَدِينَةِ لِلسَّمَاعِ مِنْ مَالِكٍ فَوَجَدَ النَّاسَ يَعْرِضُونَ عَلَيْهِ وَهُوَ يَسْمَعُ وَلَا يَسْمَعُونَ قِرَاءَةً مِنْهُ عَلَيْهِمْ، فَسَأَلَهُ أَنْ يَقْرَأَ عَلَيْهِمْ فَأبى مَالك، فاستعدى الْخُرَاسَانِيُّ قَاضِيَ الْمَدِينَةِ. وَقَالَ: جِئْتُ مِنْ خُرَاسَانَ وَنَحْنُ لَا نَرَى الْعَرْضَ وَأَبَى مَالِكٌ أَنْ يَقْرَأَ عَلَيْنَا. فَحَكَمَ الْقَاضِي عَلَى مَالِكٍ: أَنْ يَقْرَأَ لَهُ، فَقِيلَ لِمَالِكٍ: أَأَصَابَ الْقَاضِي الْحَقَّ؟
İyâz, el-Medârik adlı kitabında İmam Mâlik'in ilim meclisinin niteliği babında şunu zikretmiştir: Horasanlı bir adam İmam Mâlik'ten hadis dinlemek için Horasan'dan Medine'ye geldi. İnsanların Mâlik'e hadis arz ettiklerini (okuduklarını), onun ise dinlediğini, fakat insanların bizzat onun ağzından bir kıraat dinlemediklerini gördü. Bunun üzerine Mâlik'ten kendilerine okumasını istedi; Mâlik ise bundan imtina etti. Horasanlı adam Medine kadısına başvurup davacı oldu ve: 'Ben Horasan'dan geldim; biz arz metodunu [yeterli] görmüyoruz, Mâlik ise bize okumaktan kaçındı' dedi. Kadı, İmam Mâlik'in o adama bizzat okumasına hükmetti. Bunun üzerine Mâlik'e: 'Kadı isabet etti mi?' diye sorulduğunda,
قَالَ: نَعَمْ.
'Evet' dedi.
وَفِيهِ أَيْضًا إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ حَقَّ الْمُعَلِّمِ عَلَى الْمُتَعَلِّمِ اتِّبَاعُهُ وَالِاقْتِدَاءُ بِهِ.
Ayet-i kerimede ayrıca, talebenin hoca üzerindeki hakkının ona tâbi olmak ve ona uymak olduğuna da bir işaret vardır.
وَانْتَصَبَ رُشْداً عَلَى المفعولية ل تُعَلِّمَنِ أَيْ مَا بِهِ الرُّشْدُ، أَيِ الْخَيْرُ.
{ رُشْداً } kelimesi { تُعَلِّمَنِ } fiilinin mefulü olarak mansub kılınmıştır; yani 'içinde rüşd (doğruluk ve olgunluk) bulunan, yani hayır olan bir ilim' demektir.
وَهَذَا الْعِلْمُ الَّذِي سَأَلَ مُوسَى تَعَلُّمَهُ هُوَ مِنَ الْعِلْمِ النَّافِعِ الَّذِي لَا يَتَعَلَّقُ بِالتَّشْرِيعِ لِلْأُمَّةِ الْإِسْرَائِيلِيَّةِ، فَإِنَّ مُوسَى مُسْتَغْنٍ فِي عِلْمِ التَّشْرِيعِ عَنِ الِازْدِيَادِ إِلَّا مِنْ وَحْيِ اللَّهِ إِلَيْهِ مُبَاشَرَةً، لِأَنَّهُ لِذَلِكَ أَرْسَلَهُ وَمَا عَدَا ذَلِكَ لَا تَقْتَضِي الرِّسَالَةُ عِلْمَهُ. وَقَدْ
Mûsâ'nın öğrenmek istediği bu ilim, İsrâiloğullarının teşriatı (şeriat hükümleri) ile alakası olmayan faydalı ilimlerdendir; zira Mûsâ şeriat ilmini artırma hususunda, doğrudan doğruya Allah'ın kendisine vahyettiği dışındakilere muhtaç değildir; çünkü Allah onu bunun için elçi göndermiştir, bunun dışındakilerin bilinmesini ise elçilik görevi zorunlu kılmaz. Nitekim
قَالَ النبيء ﵌ فِي قِصَّةِ الَّذين وجدهم يؤبّرون النَّخْلَ «أَنْتُمْ أَعْلَمُ بِأُمُورِ دُنْيَاكُمْ»
Peygamber -sallallâhu aleyhi ve sellem- hurmaları aşılayan kimselerin kıssasında: «Siz dünya işlerinizi daha iyi bilirsiniz»
. وَرَجَعَ يَوْمَ بَدْرٍ إِلَى قَوْلِ الْمُنْذِرِ بْنِ الْحَارِثِ فِي أَنَّ الْمَنْزِلَ الَّذِي نَزَلَهُ جَيْشُ الْمُسْلِمِينَ بِبَدْرٍ أَوَّلَ مَرَّةٍ لَيْسَ الْأَلْيَقَ بِالْحَرْبِ.
buyurmuştur. Bedir günü de Müslüman ordusunun Bedir'de ilk konakladığı yerin savaşa en uygun yer olmadığı hususunda Münzir b. Hâris'in sözüne dönmüştür.
وَإِنَّمَا رَامَ مُوسَى أَنْ يَعْلَمَ شَيْئًا مِنَ الْعِلْمِ الَّذِي خَصَّ اللَّهُ بِهِ الْخَضِرَ لِأَنَّ الِازْدِيَادَ مِنَ الْعُلُومِ النَّافِعَةِ هُوَ مِنَ الْخَيْرِ. وَقَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى تَعْلِيمًا لِنَبِيِّهِ وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْماً [طه:
Mûsâ'nın Allah'ın Hızır'a has kıldığı ilimden bir şeyler öğrenmeyi istemesi, faydalı ilimleri artırmanın bizzat hayır olmasından ötürüdür. Nitekim Yüce Allah Peygamberine talim buyurarak: { وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْماً } [Tâhâ: 114] “Ve ‘Rabbim, benim ilmimi artır’ de” buyurmuştur.
١١٤] . وَهَذَا الْعِلْمُ الَّذِي أُوتِيهِ الْخَضِرُ هُوَ عِلْمُ سِيَاسَةٍ خَاصَّةٍ غَيْرِ عَامَّةٍ تَتَعَلَّقُ بِمُعَيَّنِينَ لِجَلْبِ مَصْلَحَةٍ أَوْ دَفْعِ مَفْسَدَةٍ بِحَسَبِ مَا تُهَيِّئُهُ الْحَوَادِثُ وَالْأَكْوَانُ لَا بِحَسَبِ مَا يُنَاسِبُ الْمَصْلَحَةَ الْعَامَّةَ. فَلَعَلَّ اللَّهَ يَسَّرَهُ لِنَفْعِ مُعَيَّنِينَ مِنْ عِنْدِهِ كَمَا جعل مُحَمَّدًا ﵌ رَحْمَةً عَامَّةً لِكَافَّةِ النَّاسِ، وَمِنْ هُنَا فَارَقَ سِيَاسَةَ التَّشْرِيعِ الْعَامَّةِ. وَنَظِيرُهُ معرفَة النبيء ﵌ أَحْوَالَ بَعْضِ الْمُشْرِكِينَ وَالْمُنَافِقِينَ، وَتَحَقُّقُهُ أَنَّ أُولَئِكَ الْمُشْرِكِينَ لَا يُؤْمِنُونَ وَهُوَ مَعَ ذَلِكَ يَدْعُوهُمْ دَوْمًا إِلَى الْإِيمَانِ، وَتَحَقُّقُهُ أَنَّ أُولَئِكَ الْمُنَافِقِينَ غَيْرُ مُؤْمِنِينَ وَهُوَ يُعَامِلُهُمْ مُعَامَلَةَ الْمُؤْمِنِينَ، وَكَانَ حُذَيْفَةُ بْنُ الْيَمَانِ يَعْرِفُهُمْ بِأَعْيَانِهِمْ بِإِخْبَار النبيء ﵌ إِيَّاهُ بِهِمْ.
114]. Hızır'a verilen bu ilim; genel maslahata uygun olana göre değil, olayların ve kâinatın hazırladığı duruma göre bir maslahatı celbetmek veya bir mefsedeti defetmek amacıyla belirli şahıslarla ilgili olan özel, genel olmayan bir tedbir ve yönetim (siyaset) ilmidir. Belki de Allah, Muhammed -sallallâhu aleyhi ve sellem-'i bütün insanlara umumi bir rahmet kıldığı gibi, onu da Kendi katından belirli kimselere fayda sağlaması için müyesser kılmıştır. İşte bu noktada genel teşriat siyasetinden ayrılmıştır. Bunun bir benzeri, Peygamber -sallallâhu aleyhi ve sellem-'in bazı müşriklerin ve münafıkların durumlarını bilmesi; o müşriklerin iman etmeyeceğini kesin olarak bildiği halde onları daima imana davet etmesi; o münafıkların mümin olmadıklarını kesin olarak bildiği halde onlara mümin muamelesi yapmasıdır. Huzeyfe b. Yemân da Peygamber -sallallâhu aleyhi ve sellem-'in kendisine bildirmesiyle onları bizzat şahıs şahıs tanıyordu.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ رُشْداً- بِضَمِّ الرَّاءِ وَسُكُون الشين-. وقرأه أَبُو عَمْرٍو، وَيَعْقُوبُ- بِفَتْحِ الرَّاءِ وَفَتْحِ الشِّينِ- مِثْلَ اللَّفْظَيْنِ السَّابِقَيْنِ، وَهُمَا لُغَتَانِ كَمَا تَقَدَّمَ.
Cumhur { رُشْداً } kelimesini -râ'nın zammesi ve şîn'in sükûnu ile (Rüşden)- okumuştur. Ebû Amr ve Ya'kûb ise -daha önce geçen iki lafız gibi râ'nın fethası ve şîn'in fethası ile (Raşeden)- okumuşlardır; daha önce geçtiği üzere bunlar iki ayrı lehçedir.
وَأَكَّدَ جُمْلَةَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً بِحَرْفِ (إِنَّ) وَبِحَرْفِ (لَنْ) تَحْقِيقًا
{ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً } cümlesini, { إِنَّ } harfi ve { لَنْ } harfi ile pekiştirmiştir;
لِمَضْمُونِهَا مِنْ تَوَقُّعِ ضِيقِ ذَرْعِ مُوسَى عَنْ قَبُولِ مَا يُبْدِيهِ إِلَيْهِ، لِأَنَّهُ عَلِمَ أَنَّهُ تَصْدُرُ مِنْهُ أَفْعَالٌ ظَاهِرُهَا الْمُنْكَرُ وَبَاطِنُهَا الْمَعْرُوفُ. وَلَمَّا كَانَ مُوسَى- ﵇ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ الَّذِينَ أقامهم الله لإجرء الْأَحْكَامِ عَلَى الظَّاهِرِ عَلِمَ أَنَّهُ سَيُنْكِرُ مَا يُشَاهِدُهُ مِنْ تَصَرُّفَاتِهِ لِاخْتِلَافِ الْمَشْرَبَيْنِ لِأَنَّ الْأَنْبِيَاءَ لَا يُقِرُّونَ الْمُنْكَرَ.
bu pekiştirme, cümlenin içerdiği 'Mûsâ'nın kendisine sergileyeceği şeyleri kabullenmeye tahammül edemeyeceği beklentisi'ni kesinleştirmek içindir. Çünkü Hızır, kendisinden dışı münker (kötülük), içi ise mâruf (iyilik) olan fiillerin sâdır olacağını biliyordu. Mûsâ -aleyhisselâm- da Allah'ın hükümleri zahire göre tatbik etmek üzere görevlendirdiği peygamberlerden olduğu için, meşreplerin farklılığından ötürü onun davranışlarından göreceği şeylere karşı çıkacağını biliyordu; zira peygamberler münkere asla onay vermezler.
وَهَذَا تَحْذِيرٌ مِنْهُ لِمُوسَى وَتَنْبِيهٌ عَلَى مَا يَسْتَقْبِلُهُ مِنْهُ حَتَّى يُقْدِمَ عَلَى مُتَابَعَتِهِ إِنْ شَاءَ عَلَى بَصِيرَةٍ وَعَلَى غَيْرِ اغْتِرَارٍ، وَلَيْسَ الْمَقْصُودُ مِنْهُ الْإِخْبَارَ. فَمَنَاطُ التَّأْكِيدَاتِ فِي جُمْلَةِ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً إِنَّمَا هُوَ تَحْقِيقُ خُطُورَةِ أَعْمَالِهِ وَغَرَابَتِهَا فِي الْمُتَعَارَفِ بِحَيْثُ لَا تُتَحَمَّلُ، وَلَوْ كَانَ خَبَرًا عَلَى أَصْلِهِ لَمْ يَقْبَلْ فِيهِ الْمُرَاجَعَةَ وَلَمْ يُجِبْهُ مُوسَى بِقَوْلِهِ:
Bu, Hızır'ın Mûsâ'ya bir uyarısı ve dilerse körü körüne aldanarak değil basiretle kendisine tâbi olması için ileride kendisinden göreceği şeylere dikkat çekmesidir; maksat salt bir haber vermek değildir. Dolayısıyla { إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً } cümlesindeki tekitlerin asıl dayanağı, onun yapacağı işlerin teamüllere göre ne kadar tehlikeli ve tahammül edilemeyecek derecede garip olduğunu kesinleştirmektir. Şayet bu ifade aslı üzere düz bir haber olsaydı, [Hızır] bu konuda herhangi bir itirazı kabul etmez ve Mûsâ da ona:
سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ صابِراً.
{ سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ صابِراً } “Allah dilerse beni sabırlı bulacaksın” sözüyle cevap vermezdi.
وَفِي هَذَا أَصْلٌ مِنْ أُصُولِ التَّعْلِيمِ أَنْ يُنَبِّهَ الْمُعَلِّمُ الْمُتَعَلِّمَ بِعَوَارِضِ مَوْضُوعَاتِ الْعُلُوم الملقنة لَا سِيمَا إِذَا كَانَتْ فِي مُعَالَجَتِهَا مَشَقَّةٌ.
Bunda eğitim usullerinden temel bir kural vardır: Muallim, bilhassa üstesinden gelinmesi meşakkatli olduğunda, talebeyi öğretilen ilim konularının güçlüklerine karşı önceden uyarmalıdır.
وَزَادَهَا تَأْكِيدًا عُمُومُ الصَّبْرِ الْمَنْفِيِّ لِوُقُوعِهِ نَكِرَةً فِي سِيَاقِ النَّفْيِ، وَأَنَّ الْمَنْفِيَّ اسْتِطَاعَتُهُ الصَّبْرُ الْمُفِيدُ أَنَّهُ لَوْ تَجَشَّمَ أَنْ يَصْبِرَ لَمْ يَسْتَطِعْ ذَلِكَ، فَأَفَادَ هَذَا التَّرْكِيبُ نَفْيَ حُصُولِ الصَّبْرِ مِنْهُ فِي الْمُسْتَقْبَلِ عَلَى آكَدِ وَجْهٍ.
Olumsuzlanan sabrın, nefy bağlamında belirsiz (nekira) olarak yer alması sebebiyle umumi oluşu ve nefiy konusunun bizzat sabretmeye güç yetirme olması -ki bu, sabretmeye yeltense dahi buna güç yetiremeyeceğini ifade eder- ifadeyi daha da pekiştirmiştir. Dolayısıyla bu terkip, gelecekte ondan sabrın meydana gelmesini en kesin bir şekilde nefyetmiştir.
وَزِيَادَةُ مَعِيَ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّهُ يَجِدُ مِنْ أَعْمَالِهِ مَا لَا يَجِدُ مِثْلَهُ مَعَ غَيْرِهِ فَانْتِفَاءُ الصَّبْرِ عَلَى أَعْمَالِهِ أَجْدَرُ.
{ مَعِيَ } kelimesinin ilave edilmesi, onun yaptıklarında başkalarında göremeyeceği şeyleri göreceğine, dolayısıyla onun yaptıklarına sabredememenin daha da kaçınılmaz olduğuna bir işarettir.
وَجُمْلَةُ وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنِ اسْمِ (إِنَّ) أَوْ مِنْ ضَمِيرِ تَسْتَطِيعَ، فَالْوَاوُ وَاوُ الْحَالِ وَلَيْسَتْ وَاوَ الْعَطْفِ لِأَنَّ شَأْنَ هَذِهِ الْجُمْلَةِ أَنْ لَا تُعْطَفَ عَلَى الَّتِي قَبْلَهَا لِأَنَّ بَيْنَهُمَا كَمَالَ الِاتِّصَالِ إِذِ الثَّانِيَةُ كَالْعِلَّةِ لِلْأُولَى. وَإِنَّمَا أُوثِرَ مَجِيئُهَا فِي صُورَةِ الْجُمْلَةِ الْحَالِيَّةِ، دُونَ أَنْ تُفْصَلَ عَنِ الْجُمْلَةِ الْأُولَى فَتَقَعَ عِلَّةً مَعَ أَنَّ التَّعْلِيلَ هُوَ الْمُرَادُ، لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ مَضْمُونَهَا عِلَّةٌ مُلَازِمَةٌ لِمَضْمُونِ الَّتِي قَبْلَهَا إِذْ هِيَ حَالٌ مِنَ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ فِي الْجُمْلَةِ قَبْلَهَا.
{ وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً } cümlesi, { إِنَّ } nin isminden veya { تَسْتَطِيعَ } fiilinin zamirinden hâl konumundadır. Dolayısıyla vâv harfi, atıf vâvı değil, hâl vâvıdır; çünkü bu cümlenin yapısı gereği önceki cümleye atfedilmemesi gerekir, zira ikisi arasında tam bir irtibat (kemâl-i ittisâl) vardır; nitekim ikinci cümle birincinin gerekçesi (illetselliği) gibidir. Cümlenin önceki cümleden ayrılarak müstakil bir gerekçe kılınması yerine hâl cümlesi kalıbında gelmesinin tercih edilmesi -her ne kadar kastedilen gerekçelendirme olsa da- içeriğinin önceki cümlenin içeriğine ayrılmaz bir gerekçe olduğuna dikkat çekmek içindir; çünkü o, önceki cümledeki müsnedün ileyhin hâlidir.
وَ (كَيْفَ) لِلِاسْتِفْهَامِ الْإِنْكَارِيِّ فِي مَعْنَى النَّفْيِ، أَيْ وَأَنْتَ لَا تَصْبِرُ عَلَى مَا لَمْ تَحُطْ بِهِ خُبْرًا.
{ كَيْفَ } nefy anlamında inkârî istifham içindir; yani 'sen içyüzünü bilmediğin şeye sabredemezsin' demektir.
وَالْخُبْرُ- بِضَمِّ الْخَاءِ وَسُكُونِ الْبَاءِ-: الْعِلْمُ. وَهُوَ مَنْصُوبٌ عَلَى أَنَّهُ تَمْيِيزٌ لِنِسْبَةِ الْإِحَاطَةِ فِي قَوْلِهِ: مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ، أَيْ إِحَاطَةً مِنْ حَيْثُ الْعِلْمِ.
el-Hubr (الْخُبْرُ) -hâ'nın zammesi ve bâ'nın sükûnu ile- ilim (bilgi) demektir. { مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ } ifadesindeki ihâta nispetinin temyizi olarak mansub kılınmıştır; yani 'ilim bakımından kuşatma' demektir.
وَالْإِحَاطَةُ: مَجَازٌ فِي التَّمَكُّنِ، تَشْبِيهًا لِقُوَّةِ تَمَكُّنِ الِاتِّصَافِ بِتَمَكُّنِ الْجِسْمِ الْمُحِيطِ بِمَا أَحَاطَ بِهِ.
el-İhâta (الْإِحَاطَةُ), bir vasfın iyice yerleşmesindeki güç ve kuvvetin, kuşatan cismin kuşattığı şeyi tamamen kavramasına benzetilmesi yoluyla tam bir vukûfiyet ve kavrayışta mecazdır.
وَقَوْلُهُ: سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ صابِراً أَبْلَغُ فِي ثُبُوتِ الصَّبْرِ مِنْ نَحْوِ: سَأَصْبِرُ، لِأَنَّهُ يَدُلُّ عَلَى حُصُولِ صَبْرٍ ظَاهِرٍ لِرَفِيقِهِ وَمَتْبُوعِهِ. وَظَاهِرٌ أَنَّ مُتَعَلِّقَ الصَّبْرِ هُنَا هُوَ الصَّبْرُ عَلَى مَا مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يُثِيرَ الْجَزَعَ أَوِ الضَّجَرَ مِنْ تَعَبٍ فِي
{ سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ صابِراً } sözü, sabrın kesinliği hususunda 'sabredeceğim' gibi ifadelere nazaran daha beliğdir; çünkü yol arkadaşı ve tâbi olduğu zât için açıkça görünen bir sabrın gerçekleşeceğini gösterir. Aşikârdır ki buradaki sabrın taalluk ettiği husus; tâbi olmaktaki yorgunluktan,
الْمُتَابَعَةِ، وَمِنْ مُشَاهَدَةِ مَا لَا يَتَحَمَّلُهُ إِدْرَاكُهُ، وَمِنْ تَرَقُّبِ بَيَانِ الْأَسْبَابِ وَالْعِلَلِ وَالْمَقَاصِدِ.
akıl ve idrakinin kaldıramayacağı şeyleri bizzat müşahede etmekten, sebeplerin, gerekçelerin ve maksatların açıklanmasını beklemekten ötürü telaş veya bezginlik uyandıracak durumlara karşı sabretmektir.
وَلَمَّا كَانَ هَذَا الصَّبْرُ الْكَامِلُ يَقْتَضِي طَاعَةَ الْآمِرِ فِيمَا يَأْمُرُهُ بِهِ عَطَفَ عَلَيْهِ مَا يُفِيدُ الطَّاعَةَ إِبْلَاغًا فِي الِاتِّسَامِ بِأَكْمَلِ أَحْوَالِ طَالِبِ الْعِلْمِ.
Bu kâmil sabır, emreden kişinin emrettiği şeylerde ona itaati gerektirdiği için, ilim talebesinin en kâmil vasıflarıyla nitelenmesini son derece pekiştirmek maksadıyla sabrın üzerine itaati ifade eden sözü atfetmiştir.
فَجُمْلَةُ وَلا أَعْصِي لَكَ أَمْراً مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ سَتَجِدُنِي، أَوْ هُوَ مِنْ عَطْفِ الْفِعْلِ عَلَى الِاسْمِ الْمُشْتَقِّ عَطْفًا على صابِراً فيؤوّل بِمَصْدَرٍ، أَيْ وَغَيْرَ عَاصٍ. وَفِي هَذَا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ أَهَمَّ مَا يَتَّسِمُ بِهِ طَالِبُ الْعِلْمِ هُوَ الصَّبْرُ وَالطَّاعَةُ لِلْمُعَلِّمِ.
{ وَلا أَعْصِي لَكَ أَمْراً } cümlesi { سَتَجِدُنِي } cümlesine matuftur veya fiilin müştak isme atfedilmesi kabilinden { صابِراً } kelimesine matuftur; böylece masdarla tevil edilerek 've isyan etmeksizin' takdirinde olur. Bunda, ilim talebesinin vasıflanması gereken en önemli şeyin muallime karşı sabır ve itaat olduğuna bir delil vardır.
وَفِي تَأْكِيدِهِ ذَلِكَ بِالتَّعْلِيقِ عَلَى مَشِيئَةِ اللَّهِ- اسْتِعَانَةً بِهِ وَحِرْصًا عَلَى تَقَدُّمِ التَّيْسِيرِ تَأَدُّبًا مَعَ اللَّهِ- إِيذَانٌ بِأَنَّ الصَّبْرَ وَالطَّاعَةَ مِنَ الْمُتَعَلِّمِ الَّذِي لَهُ شَيْءٌ مِنَ الْعِلْمِ أَعْسَرُ مِنْ صَبْرِ وَطَاعَةِ الْمُتَعَلِّمِ السَّاذِجِ، لِأَنَّ خُلُوَّ ذِهْنِهِ مِنَ الْعلم لَا يحرجه مِنْ مُشَاهَدَةِ الْغَرَائِبِ، إِذْ لَيْسَ فِي ذِهْنِهِ مِنَ الْمَعَارِفِ مَا يُعَارِضُ قَبُولَهَا، فَالْمُتَعَلِّمُ الَّذِي لَهُ نَصِيبٌ مِنَ الْعِلْمِ وَجَاءَ طَالِبًا الْكَمَالَ فِي عُلُومِهِ إِذَا بَدَا لَهُ مِنْ عُلُومِ أُسْتَاذِهِ مَا يُخَالِفُ مَا تَقَرَّرَ فِي عِلْمِهِ يُبَادِرُ إِلَى الِاعْتِرَاضِ وَالْمُنَازَعَةِ. وَذَلِكَ قَدْ يُثِيرُ النَّفْرَةَ بَينه وَبَين أستاذ، فَلِتَجَنُّبِ ذَلِكَ خَشِيَ الْخَضِرُ أَنْ يَلْقَى مِنْ مُوسَى هَذِهِ الْمُعَامَلَةَ فَقَالَ لَهُ: إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً، فَأَكَّدَ لَهُ مُوسَى أَنَّهُ يَصْبِرُ وَيُطِيعُ أَمْرَهُ إِذَا أَمَرَهُ. وَالْتِزَامُ مُوسَى ذَلِكَ مَبْنِيٌّ عَلَى ثِقَتِهِ بِعِصْمَةِ مَتْبُوعِهِ لِأَنَّ اللَّهَ أَخْبَرَهُ بِأَنَّهُ آتَاهُ علما.
Mûsâ'nın bunu -Allah'tan yardım dilemek, kolaylığın önceden nasip olmasına heves etmek ve Allah'a karşı edebini takınmak suretiyle- Allah'ın dilemesine (inşallah diyerek) bağlayıp pekiştirmesinde; önceden bir miktar ilme sahip olan bir talebenin sabır ve itaat göstermesinin, hiçbir şey bilmeyen saf bir talebenin sabır ve itaatinden daha güç olduğuna bir işaret vardır. Zira zihni ilimden boş olan kimse, kabulüne aykırı düşecek bir bilgi zihninde bulunmadığı için garip şeyleri müşahede etmekten sıkıntı duymaz. Fakat belli bir ilim payı olup da ilimlerinde yetkinleşmek için gelen talebe, hocasının ilminden kendi yerleşik ilmine aykırı bir şey gördüğünde derhal itiraz ve münakaşaya kalkışır. Bu da onunla hocası arasında bir soğukluk doğurabilir. İşte bundan sakınmak için Hızır, Mûsâ'dan böyle bir muamele görmekten endişe etmiş ve ona: { إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً } “Gerçekten sen benimle beraberliğe sabredemezsin. İçyüzünü kavrayamadığın bir şeye nasıl sabredeceksin ki?” demiştir. Bunun üzerine Mûsâ ona, sabredeceğini ve emrettiğinde emrine itaat edeceğini tekit etmiştir. Mûsâ'nın bu taahhüdü, tâbi olduğu zâtın masumiyetine (korunduğuna) olan güvenine dayanmaktadır; zira Allah, ona [özel] bir ilim verdiğini kendisine haber vermiştir.
وَالتَّاء فِي قَوْلِهِ: فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي تَفْرِيعٌ عَلَى وَعْدِ مُوسَى إِيَّاهُ بِأَنَّهُ يَجِدُهُ صَابِرًا، فَفَرَّعَ عَلَى ذَلِكَ نَهْيَهُ عَنِ السُّؤَالِ عَنْ شَيْءٍ مِمَّا يُشَاهِدُهُ مِنْ تَصَرُّفَاتِهِ حَتَّى يُبَيِّنَهُ لَهُ مِنْ تِلْقَاءِ نَفْسِهِ.
{ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي } sözündeki fâ harfi, Mûsâ'nın kendisini sabırlı bulacağına dair verdiği söze dayanmaktadır; dolayısıyla buna dayanarak, kendisi bizzat açıklamadıkça yaptığı davranışlardan hiçbir şey sormamasını yasaklamıştır.
وَأَكَّدَ النَّهْيَ بِحَرْفِ التَّوْكِيدِ تَحْقِيقًا لِحُصُولِ أَكْمَلِ أَحْوَالِ الْمُتَعَلِّمِ مَعَ الْمُعَلِّمِ، لِأَنَّ السُّؤَالَ قَدْ يُصَادِفُ وَقْتَ اشْتِغَالِ الْمَسْئُولِ بِإِكْمَالِ عَمَلِهِ فَتَضِيقُ لَهُ نَفْسُهُ،
Talebenin muallimle olan durumunun en kâmil seviyede gerçekleşmesini sağlamak için nehyi tekit harfiyle pekiştirmiştir; zira soru sorma işi bazen sorulan kimsenin işini tamamlamakla meşgul olduğu bir ana denk gelebilir ve bu yüzden canı sıkılabilir,
فَرُبَّمَا كَانَ الْجَوَابُ عَنْهُ بِدُونِ شَرَهِ نَفْسٍ، وَرُبَّمَا خَالَطَهُ بَعْضُ الْقَلَقِ فَيَكُونُ الْجَوَابُ غَيْرَ شَافٍ، فَأَرَادَ الْخَضِرُ أَنْ يَتَوَلَّى هُوَ بَيَانَ أَعْمَالِهِ فِي الْإِبَّانِ الَّذِي يَرَاهُ مُنَاسِبًا لِيَكُونَ الْبَيَانُ أَبْسَطَ وَالْإِقْبَالُ
böylece cevap belki de isteksizce verilebilir veya cevaba biraz huzursuzluk karışıp tatmin edici olmayabilir. Bu sebeple Hızır, açıklamanın daha kapsamlı ve yönelişin
أَبْهَجَ فَيَزِيدُ الِاتِّصَالَ بَيْنَ الْقَرِينَيْنِ.
daha sevinçli olması, dolayısıyla iki arkadaş arasındaki bağın daha da artması için yaptıklarını uygun gördüğü vakitte bizzat açıklamayı üstlenmek istemiştir.
وَالذِّكْرُ، هُنَا: ذِكْرُ اللِّسَانِ. وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٤٠] . أَعْنِي بَيَانَ الْعِلَلِ وَالتَّوْجِيهَاتِ وَكَشْفَ الْغَوَامِضِ.
Buradaki Zikr (الذِّكْرُ), dil ile anmadır. Bakara Suresi'ndeki { يَا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ } [Bakara: 40] ayetinde geçmişti. Kastedilen; illetlerin, gerekçelerin açıklanması ve kapalı hususların aydınlatılmasıdır.
وَإِحْدَاثُ الذِّكْرِ: إِنْشَاؤُهُ وَإِبْرَازُهُ، كَقَوْلِ ذِي الرمة:
Zikrin ihdâsı (ihdâsü'z-zikr), Zü'r-Rimme'nin şu beytinde olduğu gibi, onu ortaya koymak ve başlatmaktır:
أحدتنا لِخَالِقِهَا شُكْرَا وَقَرَأَ نَافِع فَلا تَسْئَلْنِي- بِالْهَمْزِ وَبِفَتْحِ اللَّامِ وَتَشْدِيدِ النُّونِ- عَلَى أَنَّهُ مُضَارِعُ سَأَلَ الْمَهْمُوزِ مُقْتَرِنًا بِنُونِ التَّوْكِيدِ الْخَفِيفَةِ الْمُدْغَمَةِ فِي نُونِ الْوِقَايَةِ وَبِإِثْبَاتِ يَاءِ الْمُتَكَلِّمِ.
«Yaratıcısına bir şükür ihdas ettik». Nâfi' { فَلا تَسْئَلْنِي } kelimesini -hemze ile, lâm'ın fethası ve nûn'un teşdidi ile (felâ tes'elennî)- okumuştur; bu, hemzeli 'se'ele' fiilinin muzarisi olup vikâye nûnuna idğam edilmiş hafif tekit nûnu ile birleşmiş ve mütekellim yâ'sı sabit tutulmuş halidir.
وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ مِثْلَهُ، لَكِنْ بِحَذْفِ يَاءِ الْمُتَكَلِّمِ. وَقَرَأَ الْبَقِيَّة تَسْئَلْنِي- بِالْهَمْزِ وَسُكُونِ اللَّامِ وَتَخْفِيفِ النُّونِ-. وَأَثْبَتُوا يَاء الْمُتَكَلّم.
İbn Âmir de aynısını, ancak mütekellim yâ'sını hazfederek okumuştur. Geriye kalanlar ise -hemze ile, lâm'ın sükûnu ve nûn'un şeddesiz oluşu ile (felâ tes'elnî)- okumuş ve mütekellim yâ'sını sabit tutmuşlardır.
[سُورَة الْكَهْف (١٨) : آيَة ٧١]
[Kehf Suresi (18): Ayet 71]
فَانْطَلَقا حَتَّى إِذا رَكِبا فِي السَّفِينَةِ خَرَقَها قالَ أَخَرَقْتَها لِتُغْرِقَ أَهْلَها لَقَدْ جِئْتَ شَيْئاً إِمْراً (٧١)
{ فَانْطَلَقا حَتَّى إِذا رَكِبا فِي السَّفِينَةِ خَرَقَها قالَ أَخَرَقْتَها لِتُغْرِقَ أَهْلَها لَقَدْ جِئْتَ شَيْئاً إِمْراً (٧١) } “Bunun üzerine yola koyuldular. Nihayet bir gemiye bindiklerinde [Hızır] onu deldi. [Mûsâ] 'İçindekileri boğmak için mi onu deldin? Doğrusu çok dehşetli bir iş yaptın!' dedi.”
أَيْ فَعَقَّبَ تِلْكَ الْمُحَاوَرَةَ أَنَّهُمَا انْطَلَقَا. وَالِانْطِلَاقُ: الذَّهَابُ وَالْمَشْيُ، مُشْتَقٌّ مِنَ الْإِطْلَاقِ وَهُوَ ضِدُّ التَّقْيِيدِ، لِأَنَّ الدَّابَّةَ إِذَا حُلَّ عِقَالُهَا مَشَتْ. فَأَصْلُهُ مُطَاوِعُ أَطْلَقَهُ.
Yani bu konuşmanın ardından ikisi yola koyuldular. İntilâk (الِانْطِلَاقُ); gitmek ve yürümek demektir. Bağlamanın zıddı olan ıtlâk (serbest bırakma) kökünden türemiştir; çünkü binek hayvanının bağı çözüldüğünde yürür. Dolayısıyla aslı 'atlakahu' fiilinin mutâvaatıdır (dönüşlüsüdür).
وَ (حَتَّى) غَايَةٌ لِلِانْطِلَاقِ. أَيْ إِلَى أَنْ رَكِبَا فِي السَّفِينَةِ.
{ حَتَّى } yola çıkışın (intilâkın) varış sınırıdır (gayedir); yani gemiye bininceye kadar gittiler.
وَ (حَتَّى) ابْتِدَائِيَّةٌ، وَفِي الْكَلَامِ إِيجَازٌ دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: إِذا رَكِبا فِي السَّفِينَةِ. أَصْلُ الْكَلَامِ: حَتَّى اسْتَأْجَرَا سَفِينَةً فَرَكِبَاهَا فَلَمَّا رَكِبَا فِي السَّفِينَةِ خَرَقَهَا.
{ حَتَّى } ibtidâiyyedir; sözde { إِذا رَكِبا فِي السَّفِينَةِ } ifadesinin delalet ettiği bir îcâz (kısaltma) vardır. Sözün aslı: 'Nihayet bir gemi kiralayıp bindiler; gemiye bindiklerinde ise [Hızır] onu deldi' şeklindedir.
وَتَعْرِيفُ السَّفِينَةِ تَعْرِيفُ الْعَهْدِ الذِّهْنِيِّ، مِثْلُ التَّعْرِيفِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَخافُ أَنْ يَأْكُلَهُ الذِّئْبُ [يُوسُف: ١٣] .
Gemi (es-Sefîne) kelimesinin marife oluşu, Yüce Allah'ın { وَأَخافُ أَنْ يَأْكُلَهُ الذِّئْبُ } [Yûsuf: 13] ayetindeki marifelik gibi ahd-i zihnî içindir.
وإِذا ظَرْفٌ لِلزَّمَانِ الْمَاضِي هُنَا، وَلَيْسَتْ مُتَضَمِّنَةً مَعْنَى الشَّرْطِ. وَهَذَا التَّوْقِيتُ يُؤْذِنُ بِأَخْذِهِ فِي خَرْقِ السَّفِينَةِ حِينَ رُكُوبِهِمَا. وَفِي ذَلِكَ مَا يُشِيرُ إِلَى أَنَّ الرُّكُوبَ فِيهَا كَانَ لِأَجْلِ خَرْقِهَا لِأَنَّ الشَّيْءَ الْمَقْصُودَ يُبَادِرُ بِهِ قَاصِدُهُ لِأَنَّهُ يَكُونُ قَدْ دَبَّرَهُ وَارْتَآهُ مِنْ قَبْلُ.
{ إِذا } burada geçmiş zaman zarfıdır ve şart anlamı içermemektedir. Bu vakit belirlemesi, gemiye bindikleri anda gemiyi delmeye başladığını bildirir. Bunda, gemiye binmenin sırf onu delmek için olduğuna dair bir işaret vardır; çünkü hedeflenen bir işe, onu hedefleyen kimse önceden planlayıp uygun gördüğü için derhal girişir.
وَبُنِيَ نَظْمُ الْكَلَامِ عَلَى تَقْدِيمِ الظَّرْفِ عَلَى عَامِلِهِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ الْخَرْقَ وَقَعَ بِمُجَرَّدِ الرُّكُوبِ فِي السَّفِينَةِ، لِأَنَّ فِي تَقْدِيمِ الظَّرْفِ اهْتِمَامًا بِهِ، فَيَدُلُّ عَلَى أَنَّ وَقْتَ الرُّكُوبِ مَقْصُودٌ لِإِيقَاعِ الْفِعْلِ فِيهِ.
Söz dizimi, delme işinin gemiye binilir binilmez gerçekleştiğini göstermek üzere zarfın âmilinden önce getirilmesi esasına göre kurulmuştur; zira zarfın öne alınmasında ona verilen bir önem vardır, bu da binme vaktinin bizzat o eylemin gerçekleştirilmesi için hedeflendiğini gösterir.
وَضُمِّنَ الرُّكُوبُ مَعْنَى الدُّخُولِ لِأَنَّهُ رُكُوبٌ مَجَازِيٌّ، فَلِذَلِكَ عُدِّيَ بِحَرْفِ (فِي) الظَّرْفِيَّةِ نَظِيرَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقالَ ارْكَبُوا فِيها [هود: ٤١] دُونَ نَحْوِ قَوْلِهِ: وَالْخَيْلَ وَالْبِغالَ وَالْحَمِيرَ لِتَرْكَبُوها [النَّحْل: ٨] . وَقَدْ تَقَدَّمَ ذَلِكَ فِي سُورَةِ هُودٍ.
Binmek (rukûb) mecazi bir biniş olduğu için içine girmek anlamı içermiştir; bu sebeple { وَالْخَيْلَ وَالْبِغالَ وَالْحَمِيرَ لِتَرْكَبُوها } [Nahl: 8] ayetindeki gibi doğrudan değil, Yüce Allah'ın { وَقالَ ارْكَبُوا فِيها } [Hûd: 41] ayetinin benzeri olarak zarfiyet bildiren { فِي } harf-i cerri ile geçişli kılınmıştır. Bu husus daha önce Hûd Suresi'nde geçmişti.
وَالْخَرْقُ: الثَّقْبُ وَالشَّقُّ، وَهُوَ ضِدُّ الِالْتِئَامِ.
Hark (الْخَرْقُ); delmek ve yarmak demektir ki bu, bütünlüğün ve birleşikliğin zıddıdır.
وَالِاسْتِفْهَامُ فِي أَخَرَقْتَها لِلْإِنْكَارِ. وَمَحَلُّ الْإِنْكَارِ هُوَ الْعِلَّةُ بِقَوْلِهِ: لِتُغْرِقَ أَهْلَها، لِأَنَّ الْعِلَّةَ مُلَازِمَةٌ لِلْفِعْلِ الْمُسْتَفْهَمِ عَنْهُ. وَلِذَلِكَ تَوَجَّهَ أَنْ يُغَيِّرَ مُوسَى- ﵇ هَذَا الْمُنْكَرَ فِي ظَاهِرِ الْأَمْرِ، وَتَأْكِيدُ إِنْكَارِهِ بِقَوْلِهِ: لَقَدْ جِئْتَ شَيْئاً إِمْراً.
{ أَخَرَقْتَها } ifadesindeki istifham inkâr içindir. İnkârın asıl yöneldiği yer { لِتُغْرِقَ أَهْلَها } sözündeki gerekçedir; çünkü gerekçe, hakkında soru sorulan fiilden ayrılmaz bir durumdur. Bu sebeple Mûsâ -aleyhisselâm-'ın zahirdeki bu münkeri değiştirmeye yönelmesi ve { لَقَدْ جِئْتَ شَيْئاً إِمْراً } diyerek inkârını tekit etmesi uygun düşmüştür.
وَالْإِمْرُ- بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ-: هُوَ الْعَظِيمُ الْمُفْظِعُ. يُقَالُ: أَمِرَ كَفَرِحَ إِمْرًا، إِذَا كَثُرَ فِي نَوْعِهِ. وَلِذَلِكَ فَسَّرَهُ الرَّاغِبُ بِالْمُنْكَرِ، لِأَنَّ الْمَقَامَ دَالٌّ عَلَى شَيْءٍ ضَارٍّ. وَمَقَامُ الْأَنْبِيَاءِ فِي تَغْيِيرِ الْمُنْكَرِ مَقَامُ شِدَّةٍ وَصَرَاحَةٍ. وَلَمْ يَجْعَلْهُ نُكْرًا كَمَا فِي الْآيَةِ بعْدهَا لِأَن الْعلم الَّذِي عَمِلَهُ الْخَضِرُ ذَرِيعَةً لِلْغَرَقِ وَلَمْ يَقَعِ الْغَرَقُ بِالْفِعْلِ.
İmr (الْإِمْرُ) -hemzenin kesresiyle-; çok büyük ve dehşet verici demektir. Kendi türünde çoğalıp büyüdüğü zaman fariha babından 'emire emran' denir. Bu sebeple Râgıb bunu 'münker' (kötü/çirkin) olarak açıklamıştır; zira makam zararlı bir şeye delalet etmektedir. Peygamberlerin münkeri değiştirme hususundaki makamı ise şiddet ve açıklık makamıdır. Bir sonraki ayette olduğu gibi [bu fiili] 'nükr' kılmamıştır; çünkü Hızır'ın yaptığı eylem boğulmaya bir sebeptir, boğulma fiilen gerçekleşmemiştir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ لِتُغْرِقَ- بمثناة فوقية مَضْمُومَة- عَلَى الْخِطَابِ. وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَخَلَفٌ لِيَغْرَقَ- بِتَحْتِيَّةٍ مَفْتُوحَةٍ وَرَفْعِ أَهْلُهَا عَلَى إِسْنَادِ فِعْلِ الْغَرق للأهل.
Cumhur { لِتُغْرِقَ } kelimesini -muhatap kipi olarak üstten iki noktalı tâ'nın zammesi ile (litugrika)- okumuştur. Hamza, Kisâî ve Halef ise boğulma fiilini ehle (yolculara) isnat ederek { لِيَغْرَقَ أَهْلُها } şeklinde -alttan iki noktalı yâ'nın fethası ve 'ehlühâ'nın merfû kılınması ile- okumuşlardır.
[سُورَة الْكَهْف (١٨) : آيَة ٧٢]
[Kehf Suresi (18): Ayet 72]
قالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً (٧٢)
{ قالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً (٧٢) } “[Hızır] 'Ben sana, benimle beraberliğe kesinlikle sabredemezsin demedim mi?' dedi.”
اسْتِفْهَامُ تَقْرِيرٍ وَتَعْرِيضٌ بِاللَّوْمِ عَلَى عَدَمِ الْوَفَاءِ بِمَا الْتَزَمَ، أَيْ أَتُقِرُّ أَنِّي قُلْتُ إِنَّكَ لَا تَسْتَطِيعُ مَعِي صَبْرًا.
Bu, bir takrir istifhamı (itiraf ettirme) ve üstlendiği taahhüdü yerine getirmediği için üstü kapalı bir kınamadır; yani 'Benimle beraber sabredemeyeceğini söylediğimi ikrar ediyor musun?' demektir.
ومَعِيَ ظَرْفٌ مُتَعَلِّقٌ بِ تَسْتَطِيعَ، فَاسْتِطَاعَةُ الصَّبْرِ الْمَنْفِيَّةُ هِيَ الَّتِي تَكُونُ فِي صُحْبَتِهِ لِأَنَّهُ يَرَى أُمُورًا عَجِيبَةً لَا يُدْرِكُ تَأْوِيلَهَا.
{ مَعِيَ } zarfı { تَسْتَطِيعَ } fiiline taalluk etmektedir. Nefyedilen sabır gücü, onun arkadaşlığında gerçekleşecek olan güçtür; çünkü o, hikmetini kavrayamadığı şaşırtıcı işler görmektedir.
وَحُذِفَ مُتَعَلِّقُ الْقَوْلِ تَنْزِيلًا لَهُ مَنْزِلَةَ اللَّازِمِ، أَيْ أَلَمْ يَقَعْ مِنِّي قَوْلٌ فِيهِ خِطَابُكَ بِعَدَمِ الِاسْتِطَاعَة.
Söz (kavl) fiilinin taalluk ettiği husus, fiil lazım yerine konulduğu için hazfedilmiştir; yani 'Benden sana sabredemeyeceğine dair hitap içeren bir söz sâdır olmadı mı?' demektir.
[سُورَة الْكَهْف (١٨) : آيَة ٧٣]
[Kehf Suresi (18): Ayet 73]
قالَ لَا تُؤاخِذْنِي بِما نَسِيتُ وَلا تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْراً (٧٣)
{ قالَ لَا تُؤاخِذْنِي بِما نَسِيتُ وَلا تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْراً (٧٣) } “[Mûsâ] 'Unuttuğum şeyden ötürü beni hesaba çekme ve şu işimde bana güçlük çıkarma' dedi.”
اعْتَذَرَ مُوسَى بِالنِّسْيَانِ وَكَانَ قَدْ نَسِيَ الْتِزَامَهُ بِمَا غَشِيَ ذِهْنَهُ مِنْ مُشَاهَدَةِ مَا يُنْكِرُهُ.
Mûsâ unutmayı mazeret gösterdi; nitekim karşı çıktığı şeyi müşahede etmesi sebebiyle zihnini kaplayan dehşetten ötürü taahhüdünü unutmuştu.
وَالنَّهْيُ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّعَطُّفِ وَالْتِمَاسِ عَدَمِ الْمُؤَاخَذَةِ، لِأَنَّهُ قَدْ يُؤَاخِذُهُ عَلَى النِّسْيَانِ مُؤَاخَذَةَ مَنْ لَا يَصْلُحُ لِلْمُصَاحَبَةِ لِمَا يَنْشَأُ عَنِ النِّسْيَانِ مِنْ خَطَرٍ. فَالْحَزَامَةُ الِاحْتِرَازُ مِنْ
Nehiy kipi, şefkat isteme ve hesaba çekmeme ricasında bulunma anlamında kullanılmıştır; çünkü unutmadan ötürü ortaya çıkacak tehlikeden dolayı [Hızır], arkadaşlığa elverişli olmayan birine yaptığı gibi onu unutmasından ötürü hesaba çekebilirdi. Zira basiretli davranmak şunlardan sakınmayı gerektirir:
صُحْبَةِ مَنْ يَطْرَأُ عَلَيْهِ النِّسْيَانُ، وَلِذَلِكَ بُنِيَ كَلَامُ مُوسَى عَلَى طَلَبِ عَدَمِ الْمُؤَاخَذَةِ بِالنِّسْيَانِ وَلَمْ يُبْنَ عَلَى الِاعْتِذَارِ بِالنِّسْيَانِ، كَأَنَّهُ رَأَى نَفْسَهُ مَحْقُوقًا بِالْمُؤَاخَذَةِ، فَكَانَ كَلَامًا بَدِيعَ النَّسِيجِ فِي الِاعْتِذَارِ.
Unutkanlık arız olan kimseyle arkadaşlık yapmaktan [sakınmak gerekir]. Bu sebeple Mûsâ'nın sözü, unutmayı mazeret gösterme esasına değil, unutmadan ötürü hesaba çekilmeme talebine dayandırılmıştır; sanki kendisini hesaba çekilmeyi hak etmiş gibi görmüştür. Dolayısıyla bu, mazeret beyanında eşsiz bir üslup olmuştur.
وَالْمُؤَاخَذَةُ: مُفَاعَلَةٌ مِنَ الْأَخْذِ، وَهِيَ هُنَا لِلْمُبَالَغَةِ لِأَنَّهَا مِنْ جَانِبٍ وَاحِدٍ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ [النَّحْل: ٦١] .
Muâhazet (مؤاخذة) kelimesi 'ahz' kökünden müfâale bâbındadır; burada tek taraflı olduğu için mübalağa ifade eder; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ } “Eğer Allah, insanları zulümleri yüzünden hesaba çekecek olsaydı...” [Nahl: 61].
وَ (مَا) مَصْدَرِيَّةٌ، أَيْ لَا تُؤَاخِذْنِي بِنِسْيَانِي.
{ مَا } masdariyyedir; yani 'Unutmam sebebiyle beni hesaba çekme' demektir.
وَالْإِرْهَاقُ: تَعْدِيَةُ رَهَقَ، إِذَا غَشِيَ وَلَحِقَ، أَيْ لَا تُغْشِنِي عُسْرًا. وَهُوَ هُنَا مَجَازٌ فِي الْمُعَامَلَةِ بِالشِّدَّةِ.
İrhâk (إرهاق), bürüdü ve yetişti anlamına gelen 'rehaka' fiilinin geçişli (ta'diye) kılınmış hâlidir; yani 'Bana güçlük bürüme/yükleme' demektir. Bu kelime burada sert davranmaktan mecazdır.
وَالْإِرْهَاقُ: مُسْتَعَارٌ لِلْمُعَامَلَةِ وَالْمُقَابَلَةِ.
İrhâk; muamele ve karşılık vermek için istiare yoluyla kullanılmıştır.
وَالْعُسْرُ: الشِّدَّةُ وَضِدُّ الْيُسْرِ. وَالْمُرَادُ هُنَا: عُسْرُ الْمُعَامَلَةِ، أَيْ عَدَمُ التَّسَامُحِ مَعَهُ فِيمَا فَعَلَهُ فَهُوَ يَسْأَلُهُ الْإِغْضَاءَ وَالصَّفْحَ.
Usr (عسر); güçlük olup 'yüsr'ün (kolaylığın) zıddıdır. Burada kastedilen, muamelenin zorluğudur; yani yaptığı şeyde kendisine karşı müsamahasız davranılmasıdır. Dolayısıyla [Mûsâ] ondan görmezden gelmesini ve affetmesini istemektedir.
وَالْأَمْرُ: الشَّأْنُ.
Emr (أمر); durum, iş demektir.
وَ (مِنْ) يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ ابْتِدَائِيَّةً، فَكَوْنُ الْمُرَادِ بِأَمْرِهِ نِسْيَانَهُ، أَيْ لَا تَجْعَلْ نِسْيَانِي مُنْشِئًا لِإِرْهَاقِي عُسْرًا. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ بَيَانِيَّةً فَيَكُونُ الْمُرَادُ بِأَمْرِهِ شَأْنَهُ مَعَهُ، أَيْ لَا تَجْعَلْ شَأْنِي إِرْهَاقَكَ إيَّايَ عسرا.
{ مِنْ } harfi ibtidâiyye olabilir; bu takdirde onun işinden maksat unutması olur, yani 'Unutmamı bana güçlük yüklemene sebep kılma' demektir. Beyâniyye olması da caizdir; bu durumda onun işinden maksat onunla olan durumu olur, yani 'Benim durumumu bana güçlük yüklediğin bir durum kılma' demektir.
[سُورَة الْكَهْف (١٨) : آيَة ٧٤]
[Kehf Suresi (18): Ayet 74]
فَانْطَلَقا حَتَّى إِذا لَقِيا غُلاماً فَقَتَلَهُ قالَ أَقَتَلْتَ نَفْساً زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئاً نُكْراً (٧٤)
{ فَانْطَلَقا حَتَّى إِذا لَقِيا غُلاماً فَقَتَلَهُ قالَ أَقَتَلْتَ نَفْساً زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئاً نُكْراً (٧٤) } “Yine yola koyuldular. Nihayet bir erkek çocuğa rastladıklarında [Hızır] hemen onu öldürdü. [Mûsâ] 'Bir cana karşılık olmaksızın suçsuz, tertemiz bir cana mı kıydın? Doğrusu çok çirkin bir iş yaptın!' dedi.”
يَدُلُّ تَفْرِيعُ قَوْلِهِ: فَانْطَلَقا حَتَّى إِذا لَقِيا غُلاماً عَنِ اعْتِذَارِ مُوسَى، عَلَى أَنَّ الْخَضِرَ قَبِلَ عُذْرَهُ وَانْطَلَقَا مُصْطَحِبَيْنِ.
{ فَانْطَلَقا حَتَّى إِذا لَقِيا غُلاماً } ifadesinin Mûsâ'nın mazeretine bağlanması (tefrîi), Hızır'ın onun özrünü kabul ettiğine ve birlikte yola devam ettiklerine delalet eder.
وَالْقَوْلُ فِي نَظْمِ قَوْلِهِ: حَتَّى إِذا لَقِيا غُلاماً كَالْقَوْلِ فِي قَوْلِهِ: حَتَّى إِذا رَكِبا فِي السَّفِينَةِ [الْكَهْف: ٧١] .
{ حَتَّى إِذا لَقِيا غُلاماً } ifadesinin nazmı hakkındaki açıklama, { حَتَّى إِذا رَكِبا فِي السَّفِينَةِ } [Kehf: 71] ifadesi hakkındaki açıklama gibidir.
وَقَوْلُهُ: فَقَتَلَهُ تَعْقِيبٌ لِفِعْلِ لَقِيا تَأْكِيدًا لِلْمُبَادَرَةِ الْمَفْهُومَةِ مِنْ تَقْدِيمِ الظَّرْفِ، فَكَانَتِ الْمُبَادَرَةُ بِقَتْلِ الْغُلَامِ عِنْدَ لِقَائِهِ أَسْرَعَ مِنَ الْمُبَادَرَةِ بِخَرْقِ السَّفِينَةِ حِينَ رُكُوبِهَا.
{ فَقَتَلَهُ } ifadesi, zarfın öne alınmasından anlaşılan ivediliği pekiştirmek için { لَقِيا } fiilinin hemen akabinde geldiğini bildirir (ta'kîb). Dolayısıyla çocuğa rastlandığında onu öldürme ivediliği, gemiye binildiğinde onu delme ivediliğinden daha hızlı olmuştur.
وَكَلَامُ مُوسَى فِي إِنْكَارِ ذَلِكَ جَرَى عَلَى نَسَقِ كَلَامِهِ فِي إِنْكَارِ خَرْقِ السَّفِينَةِ
Mûsâ'nın bunu kınayan sözü, geminin delinmesini kınayan sözünün üslubunca cereyan etmiştir,
سِوَى أَنَّهُ
şu kadar var ki,
وَصَفَ هَذَا الْفِعْلَ بِأَنَّهُ نُكُرٌ، وَهُوَ- بِضَمَّتَيْنِ-: الَّذِي تُنْكِرُهُ الْعُقُولُ وَتَسْتَقْبِحُهُ، فَهُوَ أَشَدُّ مِنَ الشَّيْءِ الْإِمْرِ، لِأَنَّ هَذَا فَسَادٌ حَاصِلٌ وَالْآخَرُ ذَرِيعَةُ فَسَادٍ كَمَا تَقَدَّمَ. وَوَصَفَ النَّفْسَ بِالزَّاكِيَةِ لِأَنَّهَا نَفْسُ غُلَامٍ لَمْ يَبْلُغِ الْحُلُمَ فَلَمْ يَقْتَرِفْ ذَنْبًا فَكَانَ زَكِيًّا طَاهِرًا. وَالزَّكَاءُ: الزِّيَادَةُ فِي الْخَيْرِ.
bu eylemi 'nükur' (نُكُر) olarak nitelemiştir; iki zamme ile okunan bu kelime, akılların inkâr ettiği ve çirkin gördüğü şeydir. Dolayısıyla bu, 'imr' (إمر) olan şeyden daha ağırdır; çünkü bu, fiilen gerçekleşmiş bir fesattır, diğeri ise daha önce geçtiği üzere fesadın sebebi/yoludur. Canı 'zâkiye' (زكية) olarak nitelemiştir; çünkü o, henüz büluğa ermemiş bir çocuğun canı olup hiçbir günah işlememiştir, tertemiz ve masumdur. Zekâ (زكاء) ise hayırda artış demektir.
وَقَرَأَ نَافِعٌ، وَابْنُ كَثِيرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو، وَأَبُو جَعْفَرٍ، وَرُوَيْسٌ عَنْ يَعْقُوبَ زَاكِيَةً- بِأَلْفٍ بَعْدِ الزَّايِ- اسْمَ فَاعِلٍ مِنْ زَكَا. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ زَكِيَّةً، وَهُمَا بِمَعْنًى وَاحِدٍ.
Nâfi', İbn Kesîr, Ebû Amr, Ebû Ca'fer ve Ya'kūb'dan rivayetle Ruveys, 'zâ' harfinden sonra bir elif ile 'zekâ' fiilinden ism-i fâil olarak { زَاكِيَةً } şeklinde okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise { زَكِيَّةً } şeklinde okumuşlardır; ikisi de aynı anlamdadır.
قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: النُّونُ مِنْ قَوْلِهِ: نُكْراً هِيَ نِصْفُ الْقُرْآنِ، أَيْ نِصْفُ حُرُوفِهِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ أَنَّ ذَلِكَ مُخَالِفٌ لِقَوْلِ الْجُمْهُورِ: إِنَّ نِصْفَ الْقُرْآنِ هُوَ حَرْفُ التَّاءِ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى:
İbn Atıyye şöyle demiştir: { نُكْراً } kelimesindeki 'nûn' harfi Kur'an'ın yarısıdır, yani harflerinin yarısıdır. Ancak daha önce geçtiği üzere bu görüş, cumhurun Kur'an'ın yarısının Yüce Allah'ın şu kavlindeki 'tâ' harfi olduğu yönündeki görüşüne muhaliftir:
وَلْيَتَلَطَّفْ فِي هَذِهِ السُّورَةِ
Bu suredeki { وَلْيَتَلَطَّفْ } kelimesindedir.
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla.
سُورَةُ الْكَهْفِ
Kehf Suresi
[٧٥، ٧٦]
[75, 76]
[سُورَة الْكَهْف (١٨) : الْآيَات ٧٥ إِلَى ٧٦]
[Kehf Suresi (18): Ayetler 75-76]
قالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً (٧٥) قالَ إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَها فَلا تُصاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْراً (٧٦)
{ قالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً (٧٥) قالَ إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَها فَلا تُصاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْراً (٧٦) } “[Hızır] 'Sana, benimle beraberliğe kesinlikle sabredemezsin demedim mi?' dedi. [Mûsâ] 'Bundan sonra sana bir şey sorarsam artık benimle arkadaşlık etme; doğrusu benim tarafımdan mazur görülecek son noktaya ulaştın' dedi.”
كَانَ جَوَابُ الْخَضِرِ هَذَا عَلَى نَسَقِ جَوَابِهِ السَّابِقِ إِلَّا أَنَّهُ زَادَ مَا حُكِيَ فِي الْآيَةِ بِكَلِمَةِ لَكَ وَهُوَ تَصْرِيحٌ بِمُتَعَلِّقِ فِعْلِ الْقَوْلِ. وَإِذْ كَانَ الْمَقُولُ لَهُ مَعْلُومًا مِنْ مَقَامِ الْخِطَابِ كَانَ فِي التَّصْرِيحِ بِمُتَعَلِّقِ فِعْلِ الْقَوْلِ تَحْقِيقٌ لِوُقُوعِ الْقَوْلِ وَتَثْبِيتٌ لَهُ وَتَقْوِيَةٌ، وَالدَّاعِي لِذَلِكَ أَنَّهُ أَهْمَلَ الْعَمَلَ بِهِ.
Hızır'ın bu cevabı, önceki cevabının üslubundaydı; ancak ayette nakledildiği üzere { لَكَ } kelimesi ilave edilmiştir ki bu, söz fiilinin taalluk ettiği muhatabın açıkça belirtilmesidir. Kendisine söz söylenen kimse hitabın makamından zaten bilindiğine göre, söz fiilinin taalluk ettiği muhatabın açıkça zikredilmesinde, o sözün gerçekleştiğini pekiştirme, tescil etme ve güçlendirme anlamı vardır. Buna sevk eden sebep ise [Mûsâ'nın] o söze göre amel etmeyi ihmal etmiş olmasıdır.
وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ لَكَ لَامُ التَّبْلِيغِ، وَهِيَ الَّتِي تَدْخُلُ عَلَى اسْمِ أَوْ ضَمِيرِ السَّامِعِ لِقَوْلٍ أَوْ مَا فِي مَعْنَاهُ، نَحْوَ: قَلْتُ لَهُ، وَأَذِنْتُ لَهُ، وَفَسَّرْتُ لَهُ وَذَلِكَ عِنْد مَا يَكُونُ الْمَقُولُ لَهُ الْكَلَامُ مَعْلُومًا مِنَ السِّيَاقِ فَيَكُونُ ذِكْرُ اللَّامِ لِزِيَادَةِ تَقَوِّي الْكَلَامِ وَتَبْلِيغِهِ إِلَى السَّامِعِ، وَلِذَلِكَ سُمِّيَتْ لَامُ التَّبْلِيغِ. أَلَا تَرَى أَنَّ اللَّامَ لَمْ يَحْتَجْ لِذِكْرِهِ فِي جَوَابِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً، فَكَانَ التَّقْرِيرُ وَالْإِنْكَارُ مَعَ ذِكْرِ لَامِ تَعْدِيَةِ الْقَوْلِ أَقْوَى وَأَشَدَّ.
{ لَكَ } ifadesindeki lâm tebliğ lâmıdır; bu lâm, 'ona söyledim', 'ona izin verdim', 'ona açıkladım' örneklerinde olduğu gibi, söz veya söz anlamındaki bir fiilin muhatabı olan ismin ya da zamirin başına gelir. Bu da sözün kendisine söylendiği kimse bağlamdan bilindiğinde sözün gücünü artırmak ve onu dinleyene tebliğ etmek için lâmın zikredilmesidir; bundan dolayı tebliğ lâmı olarak adlandırılmıştır. Görmez misin ki ilk seferindeki cevabında { أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً } diyerek lâmı zikretmeye ihtiyaç duymamıştı; dolayısıyla kavl fiilini geçişli kılan lâmın zikredilmesiyle itiraf ettirme (takrir) ve kınama (inkâr) daha kuvvetli ve daha şiddetli olmuştur.
وَهُنَا لَمْ يَعْتَذِرْ مُوسَى بِالنِّسْيَانِ: إِمَّا لِأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ نَسِيَ، وَلَكِنَّهُ رَجَّحَ تَغْيِيرَ الْمُنْكَرِ الْعَظِيمِ، وَهُوَ قَتْلُ النَّفْسِ بِدُونِ مُوجِبٍ، عَلَى وَاجِبِ الْوَفَاءِ بِالِالْتِزَامِ وَإِمَّا لِأَنَّهُ نَسِيَ وَأَعَرَضَ عَنِ الِاعْتِذَارِ بِالنِّسْيَانِ لِسَمَاجَةِ تَكَرُّرِ الِاعْتِذَارِ بِهِ، وَعَلَى الِاحْتِمَالَيْنِ فَقَدْ عَدَلَ إِلَى الْمُبَادَرَةِ بِاشْتِرَاطِ مَا تَطْمَئِنُّ إِلَيْهِ نَفْسُ صَاحِبِهِ بِأَنَّهُ إِنْ عَادَ لِلسُّؤَالِ الَّذِي لَا يَبْتَغِيهِ صَاحِبُهُ فَقَدْ جَعَلَ لَهُ أَنْ لَا يُصَاحِبَهُ بَعْدَهُ.
Burada Mûsâ unutmayı mazeret göstermemiştir: Ya unutmamıştı, fakat sebepsiz yere bir cana kıymak gibi büyük bir kötülüğü engellemeyi, verdiği taahhüdü yerine getirme vecibesine tercih etmiştir; ya da unuttu, ancak unutmayı mazeret olarak tekrarlamanın uygunsuzluğundan dolayı bu mazeretten vazgeçti. Her iki ihtimalde de arkadaşının gönlünün razı olacağı bir şartı derhal ileri sürmeye yönelerek, şayet arkadaşının istemediği bir soruyu tekrar soracak olursa, artık bundan sonra kendisiyle arkadaşlık etmeme hakkını ona tanımıştır.