٢٠] . تَقْدِيرُهُ: أَعْثَرْنَا أَهْلَ الْمَدِينَةِ عَلَيْهِمْ.
20] ayetinin umumi ifadesi buna delalet eder. Takdiri ise: "Şehir halkını onlardan haberdar ettik" şeklindedir.
وَضَمِيرُ لِيَعْلَمُوا عَائِدٌ إِلَى الْمَفْعُولِ الْمَحْذُوفِ الْمُقَدَّرِ لِأَنَّ الْمُقَدَّرَ كَالْمَذْكُورِ.
{ لِيَعْلَمُوا } fiilindeki zamir, takdir edilen bu hazfedilmiş mef'ûle dönmektedir; çünkü takdir edilen, zikredilmiş gibidir.
وَوَعْدُ اللَّهِ هُوَ إِحْيَاءُ الْمَوْتَى لِلْبَعْثِ. وَأَمَّا عِلْمُهُمْ بِأَنَّ السَّاعَةَ لَا رَيْبَ فِيهَا، أَيْ سَاعَةَ الْحَشْرِ، فَهُوَ إِنْ صَارَ عِلْمُهُمْ بِذَلِكَ عَنْ مُشَاهَدَةٍ تَزُولُ بِهَا خَوَاطِرُ الْخَفَاءِ الَّتِي تَعْتَرِي الْمُؤْمِنَ فِي اعْتِقَادِهِ حِينَ لَا يَتَصَوَّرُ كَيْفِيَّةَ الْعَقَائِدِ السَّمْعِيَّةِ وَمَا هُوَ بِرَيْبٍ فِي الْعِلْمِ وَلَكِنَّهُ فِي الْكَيْفِيَّةِ، وَهُوَ الْوَارِدُ فِيهِ أَنَّهُ لَا يَخْطُرُ إِلَّا لِصِدِّيقٍ وَلَا يَدُومُ إِلَّا عِنْدَ زِنْدِيقٍ.
Allah'ın vaadi, diriltilmek üzere ölülerin ihya edilmesidir. Kıyamet vaktinde, yani haşir saatinde hiçbir şüphe olmadığını bilmelerine gelince; eğer bu husustaki bilgileri, müminin işitsel akidelerin nasıllığını zihninde canlandıramadığı zaman inancında arız olan gizli tereddütleri yok eden bir müşahedeye dayalı hale geldiyse, bu ilimdeki bir şüphe değil, keyfiyetteki [bir tasavvur arayışıdır]. Nitekim bu durum hakkında, bunun ancak sıddîk olanın aklına geleceği ve ancak zındık olanda devam edeceği nakledilmiştir.
إِذْ يَتَنازَعُونَ بَيْنَهُمْ أَمْرَهُمْ الظَّرْفُ مُتَعَلِّقٌ بِ أَعْثَرْنا، أَيْ أَعْثَرْنَا عَلَيْهِمْ حِينَ تَنَازَعُوا أَمْرَهُمْ. وَصِيغَ ذَلِكَ بِصِيغَةِ الظَّرْفِيَّةِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى اتِّصَالِ التَّنَازُعِ فِي أَمْرِ أَهْلِ الْكَهْفِ بِالْعُثُورِ عَلَيْهِمْ بِحَيْثُ تَبَادَرُوا إِلَى الْخَوْضِ فِي كَرَامَةٍ يَجْعَلُونَهَا لَهُمْ. وَهَذَا إِدْمَاجٌ لِذِكْرِ نِزَاعٍ جَرَى بَيْنَ الَّذِينَ اعْتَدَوْا عَلَيْهِمْ فِي أُمُورٍ شَتَّى جَمَعَهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: أَمْرَهُمْ فَضَمِيرُ يَتَنازَعُونَ وبَيْنَهُمْ عَائِدَانِ إِلَى مَا عَادَ اللَّهُ ضَمِيرَ لِيَعْلَمُوا.
{ إِذْ يَتَنازَعُونَ بَيْنَهُمْ أَمْرَهُمْ } zarfı { أَعْثَرْنا } fiiline mütalliktir; yani "Onlar kendi aralarında durumlarını tartıştıkları sırada onları haberdar ettik" demektir. Ashâb-ı Kehf'in durumu hakkındaki münakaşanın onları bulmayla olan bitişikliğini, öyle ki onlar için tahsis edecekleri bir ikram konusuna dalmakta acele ettiklerini göstermek üzere bu ifade zarf sîgasıyla getirilmiştir. Bu, onların durumuna muttali olan kimseler arasında çeşitli meselelerde cereyan eden münakaşanın zikredilmesinin [metne] idracıdır ki Yüce Allah'ın { أَمْرَهُمْ } sözü bütün bunları toplamıştır. { يَتَنازَعُونَ } ve { بَيْنَهُمْ } kelimelerindeki zamirler, { لِيَعْلَمُوا } zamirinin döndüğü yere dönmektedir.
وَضَمِيرُ أَمْرَهُمْ يَجُوزُ أَنْ يَعُودَ إِلَى أَصْحَابِ الْكَهْفِ. وَالْأَمْرُ هُنَا بِمَعْنَى الشَّأْنِ.
{ أَمْرَهُمْ } kelimesindeki zamirin Ashâb-ı Kehf'e dönmesi de caizdir. Buradaki 'emr' (الْأَمْرُ) ise 'şân/durum' manasındadır.
وَالتَّنَازُعُ: الْجِدَالُ الْقَوِيُّ، أَيْ يَتَنَازَعُ أَهْلُ الْمَدِينَةِ بَيْنَهُمْ شَأْنَ أَهْلِ الْكَهْفِ، مِثْلَ:
Tenâzü' (التَّنَازُعُ); şiddetli münakaşa demektir. Yani şehir halkı kendi aralarında Ashâb-ı Kehf'in durumunu tartışıyorlardı; örneğin:
أَكَانُوا نِيَامًا أم أَمْوَاتًا، وأ يبقون أَحْيَاءً أم يموتون، وأ يبقون فِي ذَلِكَ الْكَهْفِ أَمْ يَرْجِعُونَ إِلَى سُكْنَى الْمَدِينَةِ، وَفِي مُدَّةِ مُكْثِهِمْ.
Uykuda mıdırlar yoksa ölü müdürler, diri mi kalacaklar yoksa ölecekler mi, o mağarada mı kalacaklar yoksa şehirde yaşamaya mı dönecekler ve [mağarada] ne kadar kaldıkları gibi hususlarda.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ضَمِيرُ أَمْرَهُمْ عَائِدًا إِلَى مَا عَادَ عَلَيْهِ ضَمِيرُ يَتَنازَعُونَ، أَيْ شَأْنَهُمْ فِيمَا يَفْعَلُونَهُ بِهِمْ.
{ أَمْرَهُمْ } kelimesindeki zamirin, { يَتَنازَعُونَ } fiilindeki zamirin döndüğü yere dönmesi de mümkündür; yani onlara yapacakları muamele konusundaki durumlarını [tartışıyorlardı].
وَالْإِتْيَانُ بِالْمُضَارِعِ لِاسْتِحْضَارِ حَالَةِ التَّنَازُعِ.
Muzari fiilin getirilmesi ise münakaşa halini göz önünde canlandırmak (istihzâr) içindir.
فَقالُوا ابْنُوا عَلَيْهِمْ بُنْياناً رَبُّهُمْ أَعْلَمُ بِهِمْ قالَ الَّذِينَ غَلَبُوا عَلى أَمْرِهِمْ لَنَتَّخِذَنَّ عَلَيْهِمْ مَسْجِداً طُوِيَ هُنَا وَصْفُ الْعُثُورِ عَلَيْهِمْ، وَذُكِرَ عَوْدُهُمْ إِلَى الْكَهْفِ لِعَدَمِ تَعَلُّقِ الْغَرَضِ بِذِكْرِهِ، إِذْ لَيْسَ مَوْضِعَ عِبْرَةٍ لِأَنَّ الْمَصِيرَ إِلَى مَرْقَدِهِمْ وَطُرُوَّ الْمَوْتِ عَلَيْهِمْ شَأْنٌ مُعْتَادٌ لِكُلِّ حَيٍّ.
{ فَقالُوا ابْنُوا عَلَيْهِمْ بُنْياناً رَبُّهُمْ أَعْلَمُ بِهِمْ قالَ الَّذِينَ غَلَبُوا عَلى أَمْرِهِمْ لَنَتَّخِذَنَّ عَلَيْهِمْ مَسْجِداً } Burada onların bulunması keyfiyeti katlanıp geçilmiş ve zikredilmesinde bir maksat bulunmadığı için mağaraya dönüşleri zikredilmemiştir; zira uyuma yerlerine çekilmek ve ölümün onlara ansızın gelmesi her canlı için mutat bir durum olduğundan ibret konusu değildir.
وَتَفْرِيعُ فَقالُوا عَلَى يَتَنازَعُونَ.
{ فَقالُوا } ifadesi { يَتَنازَعُونَ } üzerine tefri' edilmiştir (onun bir sonucudur).
وَإِنَّمَا ارْتَأَوْا أَنْ يَبْنُوا عَلَيْهِمْ بُنْيَانًا لِأَنَّهُمْ خَشَوْا عَلَيْهِمْ مِنْ تَرَدُّدِ الزَّائِرِينَ غَيْرِ الْمُتَأَدِّبِينَ، فَلَعَلَّهُمْ أَنْ يُؤْذُوا أَجْسَادَهُمْ وَثِيَابَهُمْ بِاللَّمْسِ وَالتَّقْلِيبِ، فَأَرَادُوا أَنْ يَبْنُوا عَلَيْهِمْ بِنَاءً يُمْكِنُ غَلْقُ بَابِهِ وَحِرَاسَتُهُ.
Onların üzerine bir bina yapmayı uygun görmeleri, edepli davranmayan ziyaretçilerin uğramasından ve dokunup çevirmek suretiyle bedenlerine ve elbiselerine zarar vermelerinden endişe etmelerindendir; bu yüzden kapısı kilitlenebilecek ve korunabilecek bir bina inşa etmek istediler.
وَجُمْلَةُ رَبُّهُمْ أَعْلَمُ بِهِمْ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مِنْ حِكَايَةِ كَلَامِ الَّذِينَ قَالُوا، ابْنُوا عَلَيْهِمْ بُنْيَانًا. وَالْمَعْنَى: رَبهم أعلم بشؤونهم الَّتِي تنزعنا فِيهَا، فَهَذَا تَنْهِيَةٌ لِلتَّنَازُعِ فِي أَمْرِهِمْ.
{ رَبُّهُمْ أَعْلَمُ بِهِمْ } cümlesinin, "Onların üzerine bir bina yapın" diyen kimselerin sözünün hikayesi olması caizdir. Anlamı ise: "Kendi aramızda tartıştığımız durumlarını Rableri en iyi bilendir" demektir ki bu, onların durumu hakkındaki münakaşayı sona erdirmektir.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مُعْتَرِضَةً مِنْ كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى فِي أَثْنَاءِ حِكَايَةِ تَنَازْعِ الَّذِينَ أُعْثِرُوا عَلَيْهِمْ، أَيْ رَبُّ أَهْلِ الْكَهْفِ أَوْ رَبُّ الْمُتَنَازِعِينَ فِي أَمْرِهِمْ أَعْلَمُ مِنْهُمْ بِوَاقِعِ مَا تَنَازَعُوا فِيهِ.
Bu cümlenin, onlara muttali olan kimselerin münakaşasının hikaye edilmesi esnasında Yüce Allah'ın kelamından bir itiraz cümlesi olması da caizdir; yani "Ashâb-ı Kehf'in Rabbi veya onların durumu hakkında tartışanların Rabbi, hakkında tartıştıkları şeyin hakikatini onlardan daha iyi bilir" demektir.
وَالَّذِينَ غَلَبُوا عَلَى أَمْرِهِمْ وُلَاةُ الْأُمُورِ بِالْمَدِينَةِ، فَضَمِيرُ أَمْرَهُمْ يَعُودُ إِلَى مَا عَادَ إِلَيْهِ ضَمِيرُ فَقالُوا، أَي الَّذين غَلَبُوا عَلَى أَمْرِ الْقَائِلِينَ: ابْنُوا عَلَيْهِمْ بُنْيَانًا.
İşlerine galip gelenler (الَّذِينَ غَلَبُوا عَلَى أَمْرِهِمْ) şehirdeki yöneticilerdir. { أَمْرِهِمْ } kelimesindeki zamir, { فَقالُوا } fiilindeki zamirin döndüğü yere döner; yani "Onların üzerine bir bina yapın" diyenlerin görüşüne galip gelenler demektir.
وَإِنَّمَا رَأَوْا أَنْ يَكُونَ الْبِنَاءُ مَسْجِدًا لِيَكُونَ إِكْرَامًا لَهُمْ وَيَدُومَ تَعَهُّدُ النَّاسِ كَهْفَهُمْ. وَقَدْ كَانَ اتِّخَاذُ الْمَسَاجِدِ عَلَى قُبُورِ الصَّالِحِينَ مِنْ سُنَّةِ النَّصَارَى، وَنَهَى عَنهُ النبيء ﵌ كَمَا فِي الْحَدِيثِ يَوْمَ وَفَاةِ رَسُول الله ﵌ قَالَتْ عَائِشَةُ- ﵂: «وَلَوْلَا ذَلِكَ لِأُبْرِزَ قَبْرُهُ» ، أَيْ لِأُبْرِزَ فِي الْمَسْجِدِ النَّبَوِيِّ وَلَمْ يُجْعَلْ وَرَاءَ جِدَارِ الْحُجْرَةِ.
Binanın mescit olmasını uygun görmeleri ise onlara bir ikram olsun ve insanların onların mağaralarını ziyareti devam etsin diyedir. Salih kimselerin kabirleri üzerine mescitler edinmek Hristiyanların adetlerindendi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefat ettiği günkü hadiste geçtiği üzere Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bundan nehyetmiştir; nitekim Âişe radıyallâhu anhâ şöyle demiştir: «Eğer bu olmasaydı onun kabri açığa çıkarılırdı», yani Mescid-i Nebevî'de açığa çıkarılır, hücre duvarının arkasına konmazdı.
وَاتِّخَاذُ الْمَسَاجِدِ عَلَى الْقُبُورِ، وَالصَّلَاةُ فِيهَا مَنْهِيٌّ عَنْهُ، لِأَنَّ ذَلِكَ ذَرِيعَةٌ إِلَى عِبَادَةِ صَاحِبِ الْقَبْرِ أَوْ شَبِيهٌ بِفِعْلِ مَنْ يَعْبُدُونَ صَالِحِي مِلَّتِهِمْ. وَإِنَّمَا كَانَتِ الذَّرِيعَةُ مَخْصُوصَةً بِالْأَمْوَاتِ لِأَنَّ مَا يَعْرِضُ لِأَصْحَابِهِمْ مِنَ الْأَسَفِ عَلَى فُقْدَانِهِمْ يَبْعَثُهُمْ عَلَى الْإِفْرَاطِ فِيمَا يَحْسَبُونَ أَنَّهُ إِكْرَامٌ لَهُمْ بَعْدَ مَوْتِهِمْ، ثُمَّ يُتَنَاسَى الْأَمْرُ وَيَظُنُّ النَّاسُ أَنَّ ذَلِكَ لِخَاصِّيَّةٍ فِي ذَلِكَ الْمَيِّتِ. وَكَانَ بِنَاءُ الْمَسَاجِدِ عَلَى الْقُبُورِ سُنَّةً لِأَهْلِ النَّصْرَانِيَّةِ، فَإِنْ كَانَ شَرْعًا لَهُمْ فَقَدْ نَسَخَهُ الْإِسْلَامُ، وَإِنْ كَانَ بِدْعَةً مِنْهُمْ فِي دِينِهِمْ فَأَجْدَرُ.
Kabirler üzerine mescitler edinmek ve oralarda namaz kılmak nehyedilmiştir; çünkü bu durum, kabir sahibine tapınmaya bir vesile (zerîa) veya kendi dinlerinin salihlerine tapanların fiiline benzer bir davranıştır. Bu vesilenin ölülere has kılınması, yakınlarının onları kaybetmekten dolayı duydukları üzüntünün, ölümlerinden sonra onlara ikram zannettikleri şeylerde aşırılığa kaçmalarına sebep olması ve ardından asıl meselenin unutulup insanların bunun o ölüdeki bir hususiyetten kaynaklandığını sanmalarındandır. Kabirler üzerine mescitler inşa etmek Hristiyanların bir adetiydi; şayet bu onlar için meşru bir şeriat idiyse İslam bunu neshetmiştir; şayet dinlerinde uydurdukları bir bidat idiyse [nehyedilmeye] çok daha layıktır.
[سُورَة الْكَهْف (١٨) : آيَة ٢٢]
[KEHF SURESİ (18): 22. AYET]
سَيَقُولُونَ ثَلاثَةٌ رابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ وَيَقُولُونَ خَمْسَةٌ سادِسُهُمْ كَلْبُهُمْ رَجْماً بِالْغَيْبِ وَيَقُولُونَ سَبْعَةٌ وَثامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ مَا يَعْلَمُهُمْ إِلاَّ قَلِيلٌ فَلا تُمارِ فِيهِمْ إِلاَّ مِراءً ظاهِراً وَلا تَسْتَفْتِ فِيهِمْ مِنْهُمْ أَحَداً (٢٢)
{ سَيَقُولُونَ ثَلاثَةٌ رابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ وَيَقُولُونَ خَمْسَةٌ سادِسُهُمْ كَلْبُهُمْ رَجْماً بِالْغَيْبِ وَيَقُولُونَ سَبْعَةٌ وَثامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ مَا يَعْلَمُهُمْ إِلاَّ قَلِيلٌ فَلا تُمارِ فِيهِمْ إِلاَّ مِراءً ظاهِراً وَلا تَسْتَفْتِ فِيهِمْ مِنْهُمْ أَحَداً } “Karanlığa taş atar gibi: ‘Üçtürler, dördüncüleri köpekleridir’ diyecekler; ‘Beştirler, altıncıları köpekleridir’ diyecekler. ‘Yedidirler, sekizincileri köpekleridir’ diyecekler. De ki: ‘Onların sayısını Rabbim daha iyi bilir. Onları ancak pek azı bilir.’ Artık onlar hakkında açık bir münakaşadan başka tartışmaya girme ve onlar hakkında bunlardan hiçbirine bir şey sorma.” (22)
سَيَقُولُونَ ثَلاثَةٌ رابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ وَيَقُولُونَ خَمْسَةٌ سادِسُهُمْ كَلْبُهُمْ رَجْماً بِالْغَيْبِ وَيَقُولُونَ سَبْعَةٌ وَثامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ مَا يَعْلَمُهُمْ إِلَّا قَلِيلٌ.
{ سَيَقُولُونَ ثَلاثَةٌ رابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ وَيَقُولُونَ خَمْسَةٌ سادِسُهُمْ كَلْبُهُمْ رَجْماً بِالْغَيْبِ وَيَقُولُونَ سَبْعَةٌ وَثامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ مَا يَعْلَمُهُمْ إِلَّا قَلِيلٌ } “Karanlığa taş atar gibi: ‘Üçtürler, dördüncüleri köpekleridir’ diyecekler; ‘Beştirler, altıncıları köpekleridir’ diyecekler. ‘Yedidirler, sekizincileri köpekleridir’ diyecekler. De ki: ‘Onların sayısını Rabbim daha iyi bilir. Onları ancak pek azı bilir.’”
لَمَّا شَاعَتْ قِصَّةُ أَهْلِ الْكَهْفِ حِينَ نَزَلَ بِهَا الْقُرْآنُ صَارَتْ حَدِيثَ النَّوَادِي، فَكَانَتْ
Kur'an'ın inişiyle Ashâb-ı Kehf kıssası yayılınca meclislerin sohbet konusu haline geldi ve
مَثَارَ تَخَرُّصَاتٍ فِي مَعْرِفَةِ عَدَدِهِمْ، وَحَصْرِ مُدَّةِ مُكْثِهِمْ فِي كَهْفِهِمْ، وَرُبَّمَا أَمْلَى عَلَيْهِمُ الْمُتَنَصِّرَةُ مِنَ الْعَرَبِ فِي ذَلِكَ قِصَصًا، وَقَدْ نَبَّهَهُمُ الْقُرْآنُ إِلَى ذَلِكَ وَأَبْهَمَ
sayılarını bilme ve mağaralarında kalış sürelerini belirleme hususunda tahminlerin kaynağı oldu; muhtemelen Hristiyanlaşmış Araplar da onlara bu konuda hikayeler anlattılar. Kur'an onları bu duruma karşı uyardı ve
عَلَى عُمُومِ النَّاسِ الْإِعْلَامَ بِذَلِكَ لِحِكْمَةٍ، وَهِيَ أَنْ تَتَعَوَّدَ الْأُمَّةُ بِتَرْكِ الِاشْتِغَالِ فِيمَا لَيْسَتْ مِنْهُ فَائِدَةٌ لِلدِّينِ أَوْ لِلنَّاسِ، وَدَلَّ عِلْمُ الِاسْتِقْبَالِ عَلَى أَنَّ النَّاسَ لَا يَزَالُونَ يَخُوضُونَ فِي ذَلِكَ.
bir hikmete binaen bunu insanlara genel olarak bildirmeyip kapalı (mübhem) bıraktı; o hikmet de ümmetin, dine veya insanlara faydası olmayan şeylerle meşgul olmayı terk etmeye alışmasıdır. Gelecek bildiren edat (sîn) ise insanların bu konuyu kurcalamaya devam edeceklerine delalet etmiştir.
وَضَمِيرُ «يَقُولُونَ» عَائِدٌ إِلَى غَيْرِ مَذْكُورٍ لِأَنَّهُ مَعْلُومٌ مِنَ الْمَقَامِ، أَيْ يَقُولُ النَّاسُ أَوِ الْمُسْلِمُونَ، إِذْ لَيْسَ فِي هَذَا الْقَوْلِ حَرَجٌ وَلَكِنَّهُمْ نُبِّهُوا إِلَى أَنَّ جَمِيعَهُ لَا حُجَّةَ لَهُمْ فِيهِ.
{ يَقُولُونَ } fiilindeki zamir, makamdan bilindiği için metinde zikredilmemiş bir faile dönmektedir; yani "İnsanlar veya Müslümanlar [böyle] der" demektir. Zira bu sözde bir günah yoktur; lakin tamamında ellerinde hiçbir delil bulunmadığı hususunda uyarılmışlardır.
وَمَعْنَى سِينِ الِاسْتِقْبَالِ سَارَ إِلَى الْفِعْلَيْنِ الْمَعْطُوفَيْنِ عَلَى الْفِعْلِ الْمُقْتَرِنِ بِالسِّينِ، وَلَيْسَ فِي الِانْتِهَاءِ إِلَى عَدَدِ الثَّمَانِيَةِ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّهُ الْعِدَّةُ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ.
Gelecek bildiren 'sîn' harfinin manası, sîn ile bitişik fiile matuf olan diğer iki fiile de sirayet etmiştir. Sekiz sayısına ulaşılmış olması, meselenin aslında sayının bu olduğuna dair bir ima taşımaz.
وَقَدْ أَعْلَمَ اللَّهُ أَنَّ قَلِيلًا مِنَ الْخَلْقِ يَعْلَمُونَ عِدَّتَهُمْ وَهُمْ مَنْ أَطْلَعَهُمُ اللَّهُ عَلَى ذَلِكَ.
Allah Teâlâ, yaratılanlardan pek azının onların sayısını bildiğini bildirmiştir ki bunlar da Allah'ın kendilerini bundan haberdar ettiği kimselerdir.
وَفِي مقدمتهم مُحَمَّد ﵌ لِأَنَّ قِصَّتَهُمْ جَاءَتْ عَلَى لِسَانِهِ فَلَا شَكَّ أَنَّ اللَّهَ أَطْلَعَهُ عَلَى عِدَّتِهِمْ.
Bunların başında da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem gelir; zira kıssaları onun lisanıyla gelmiştir, dolayısıyla Allah'ın onu sayılarına muttali kıldığında şüphe yoktur.
وَرُوِيَ أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ قَالَ: أَنَا مِنَ الْقَلِيلِ.
İbn Abbâs'ın: "Ben o az kimselerdenim" dediği rivayet edilmiştir.
وَكَأَنَّ أَقْوَالَ النَّاسِ تَمَالَأَتْ عَلَى أَنَّ عِدَّتَهُمْ فَرْدِيَّةٌ تَيَمُّنًا بِعَدَدِ الْمُفْرَدِ، وَإِلَّا فَلَا دَلِيلَ عَلَى ذَلِكَ دُونَ غَيْرِهِ، وَقَدْ سَمَّى اللَّهُ قَوْلَهُمْ ذَلِكَ رَجْمًا بِالْغَيْبِ.
Sanki insanların görüşleri, tek sayı ile tefeül etmek amacıyla sayılarının tek olması üzerinde birleşmiştir; aksi takdirde diğerleri hariç buna dair bir delil yoktur ve nitekim Allah onların bu sözünü 'gayba taş atma' (gaybı taşlama) olarak isimlendirmiştir.
وَالرَّجْمُ حَقِيقَتُهُ: الرَّمْيُ بِحَجَرٍ وَنَحْوِهِ. وَاسْتُعِيرَ هُنَا لِرَمْيِ الْكَلَامِ مِنْ غَيْرِ رَوِيَّةٍ وَلَا تَثَبُّتٍ، قَالَ زُهَيْرٌ:
Recm (الرَّجْمُ) kelimesinin hakiki anlamı; taş ve benzeri bir şeyi fırlatmaktır. Burada ise düşünmeden ve emin olmadan rastgele söz söylemek anlamında istiare edilmiştir. Züheyr şöyle demiştir:
وَمَا هُوَ عَنْهَا بِالْحَدِيثِ الْمُرَجَّمِ وَالْبَاءُ فِي بِالْغَيْبِ لِلتَّعْدِيَةِ، كَأَنَّهُمْ لَمَّا تَكَلَّمُوا عَنْ أَمْرٍ غَائِبٍ كَانُوا يَرْجُمُونَ بِهِ.
“Ve o, onun hakkında tahminle söylenmiş bir söz değildir.” { بِالْغَيْبِ } lafzındaki bâ (بِ) harfi teadiye (geçişlilik) içindir; sanki onlar gayb olan bir meseleden bahsettiklerinde onu taş olarak fırlatıyor gibidirler.
وكل من جُمْلَةِ رابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ وَجُمْلَةِ سادِسُهُمْ كَلْبُهُمْ فِي مَوْضِعِ الصِّفَةِ لِاسْمِ الْعَدَدِ الَّذِي قَبْلَهَا، أَوْ مَوْضِعِ الْخَبَرِ الثَّانِي عَنِ الْمُبْتَدَأِ الْمَحْذُوفِ.
{ رابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ } cümlesi ile { سادِسُهُمْ كَلْبُهُمْ } cümlesinin her biri, kendilerinden önceki sayı isminin sıfatı konumundadır ya da mahzuf mübtedanın ikinci haberidir.
وَجُمْلَةُ وَثامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ الْوَاوُ فِيهَا وَاوُ الْحَالِ، وَهِيَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنَ الْمُبْتَدَأِ الْمَحْذُوفِ، أَوْ مِنِ اسْمِ الْعَدَدِ الَّذِي هُوَ خَبَرُ الْمُبْتَدَأِ، وَهُوَ وَإِن كَانَ نَكِرَةً
{ وَثامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ } cümlesindeki vâv harfi hâl vâvıdır; cümle ise mahzuf mübtedadan veya mübtedanın haberi olan sayı isminden hâl konumundadır. Bu sayı ismi her ne kadar nekre olsa da,
فَإِنَّ وُقُوعَهُ خَبَرٌ عَن مَعْرِفَةٍ أَكْسَبَهُ تَعْرِيفًا. عَلَى أَنَّ وُقُوعَ الْحَالِ جُمْلَةً مُقْتَرِنَةً بِالْوَاوِ قَدْ عُدَّ مِنْ مُسَوِّغَاتِ مَجِيءِ الْحَالِ مِنَ النَّكِرَةِ. وَلَا وَجْهَ لِجَعْلِ الْوَاوِ فِيهِ دَاخِلَةً عَلَى جُمْلَةٍ هِيَ صِفَةٌ لِلنَّكِرَةِ لِقَصْدِ تَأْكِيدِ لُصُوقِ الصِّفَةِ بِالْمَوْصُوفِ كَمَا ذَهَبَ إِلَيْهِ فِي «الْكَشَّافِ» لِأَنَّهُ غَيْرُ مَعْرُوفٍ فِي فَصِيحِ الْكَلَامِ: وَقَدْ رَدَّهُ السَّكَّاكِيُّ فِي الْمِفْتَاحِ وَغَيْرُ وَاحِدٍ.
marifeden haber olması ona bir belirlilik kazandırmıştır. Kaldı ki hâlin vâv ile bitişik bir cümle olarak gelmesi, nekreden hâl gelmesinin caiz kılınan durumlarından sayılmıştır. el-Keşşâf'ta benimsendiği gibi, sıfatın mevsufa yapışmasını pekiştirmek amacıyla buradaki vâv harfinin nekrenin sıfatı olan bir cümlenin başına dahil kılındığını kabul etmenin bir gerekçesi yoktur; zira bu, fasih kelamda bilinen bir durum değildir. Nitekim Sekkâkî el-Miftâh'ta ve pek çok alim bu görüşü reddetmiştir.
وَمِنْ غَرَائِبِ فِتَنِ الِابْتِكَارِ فِي مَعَانِي الْقُرْآنِ قَوْلُ مَنْ زَعَمَ: إِنَّ هَذِهِ الْوَاوَ وَاوُ الثَّمَانِيَةِ، وَهُوَ مَنْسُوبٌ فِي كُتُبِ الْعَرَبِيَّةِ إِلَى بَعْضِ ضَعْفَةِ النُّحَاةِ وَلَمْ يُعَيَّنْ مُبْتَكِرُهُ. وَقَدْ عَدَّ ابْنُ هِشَامٍ فِي «مُغْنِي اللَّبِيبِ» مِنَ الْقَائِلِينَ بِذَلِكَ الْحَرِيرِيَّ وَبَعْضَ ضَعْفَةِ النُّحَاةِ كَابْنِ خَالَوَيْهِ وَالثَّعْلَبِيِّ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ.
Kur'an'ın manalarında ortaya atılan garip yeniliklerden biri de bu vâvın 'sekiz vâvı' (vâvu's-semâniye) olduğunu iddia eden kimsenin sözüdür; bu iddia Arapça kitaplarında bazı zayıf nahivcilere nispet edilmiş ve ilk ortaya atanı belirtilmemiştir. İbn Hişâm Muğni'l-Lebîb'de bunu söyleyenler arasında Harîrî'yi, İbn Hâleveyh gibi bazı zayıf nahivcileri ve müfessirlerden Sa'lebî'yi saymıştır.
قُلْتُ: أَقْدَمُ هَؤُلَاءِ هُوَ ابْنُ خَالَوَيْهِ النَّحْوِيُّ الْمُتَوَفَّى سَنَةَ ٣٧٠ فَهُوَ الْمَقْصُودُ بِبَعْضِ ضَعْفَةِ النُّحَاةِ. وَأَحْسَبُ وَصْفَهُ بِهَذَا الْوَصْفِ أَخْذَهُ ابْنُ هِشَامٍ مِنْ كَلَامِ ابْنِ الْمُنِيرِ فِي «الِانْتِصَافِ عَلَى الْكَشَّافِ» مِنْ سُورَةِ التَّحْرِيمِ إِذْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ الْحَاجِبِ: أَنَّ الْقَاضِيَ الْفَاضِلَ كَانَ يَعْتَقِدُ أَنَّ الْوَاوَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: ثَيِّباتٍ وَأَبْكاراً فِي سُورَةِ التَّحْرِيمِ [٥] هِيَ الْوَاوُ الَّتِي سَمَّاهَا بَعْضُ ضَعْفَةِ النُّحَاةِ وَاوَ الثَّمَانِيَةِ. وَكَانَ الْقَاضِي يَتَبَجَّحُ بِاسْتِخْرَاجِهَا زَائِدَةً عَلَى الْمَوَاضِعِ الثَّلَاثَةِ الْمَشْهُورَةِ، أَحَدُهَا: الَّتِي فِي الصِّفَةِ الثَّامِنَةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
Derim ki: Bunların en eskisi h. 370 yılında vefat eden nahivci İbn Hâleveyh'tir; dolayısıyla 'bazı zayıf nahivciler' ile kastedilen odur. Sanırım İbn Hişâm'ın onu bu vasıfla nitelemesi, İbnü'l-Müneyyir'in el-İntisâf ale'l-Keşşâf adlı eserinde Tahrîm Suresi'nde yer alan sözünden alınmıştır; zira İbnü'l-Hâcib'den rivayet edildiğine göre Kâdî el-Fâdıl, Tahrîm Suresi'ndeki [5] Yüce Allah'ın { ثَيِّباتٍ وَأَبْكاراً } sözündeki vâvın, bazı zayıf nahivcilerin 'sekiz vâvı' olarak isimlendirdikleri vâv olduğuna inanıyordu. Kâdî, bunu meşhur üç yerin dışında fazladan bir kullanım olarak çıkarmakla övünürdü. Bu yerlerin birincisi: Yüce Allah'ın:
وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ فِي سُورَةِ بَرَاءَةَ [١١٢] . وَالثَّانِيَةُ: فِي قَوْلِهِ: وَثامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ.
Berâe (Tevbe) Suresi'ndeki [112] { وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ } ayetindeki sekizinci sıfatta yer alan vâvdır. İkincisi: { وَثامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ } ayetindedir.
وَالثَّالِثَةُ: فِي قَوْلِهِ: وَفُتِحَتْ أَبْوابُها فِي الزُّمَرِ [٧٣] . قَالَ ابْنُ الْحَاجِبِ وَلَمْ يَزَلِ الْفَاضِلُ يَسْتَحْسِنُ ذَلِكَ مِنْ نَفْسِهِ إِلَى أَنْ ذَكَرَهُ يَوْمًا بِحَضْرَةِ أَبِي الْجُودِ النَّحْوِيِّ الْمُقْرِي فَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ وَاهِمٌ فِي عَدِّهَا مِنْ ذَلِكَ الْقَبِيلِ وَأَحَالَ الْبَيَانَ عَلَى الْمَعْنَى الَّذِي ذَكَرَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ مِنْ دُعَاءِ الضَّرُورَةِ إِلَى الْإِتْيَانِ بِالْوَاوِ هُنَا لِامْتِنَاعِ اجْتِمَاعِ الصِّفَتَيْنِ فِي مَوْصُوفٍ وَاحِدٍ إِلَى آخِرِهِ.
Üçüncüsü ise: Zümer Suresi'ndeki [73] { وَفُتِحَتْ أَبْوابُها } ayetindedir. İbnü'l-Hâcib dedi ki: el-Fâdıl, bir gün nahivci ve mukri Ebu'l-Cûd'un huzurunda bunu zikredene kadar kendi buluşunu beğenmeye devam etti. Ebu'l-Cûd ona bu ayeti o kabilinden saymakla yanıldığını açıkladı ve açıklamayı Zemahşerî'nin zikrettiği, iki zıt sıfatın tek bir mevsuf üzerinde birleşmesinin imkansızlığı sebebiyle burada vâv getirme zaruretine ve devamına havale etti.
وَقَالَ فِي «الْمُغْنِي» : سَبَقَ الثَّعْلَبِيُّ الْفَاضِلَ إِلَى عَدِّهَا مِنَ الْمَوَاضِعِ فِي تَفْسِيرِهِ.
el-Muğnî'de şöyle dedi: "Sa'lebî, tefsirinde bu ayeti o yerlerden sayma hususunda el-Fâdıl'dan önce davranmıştır."
وَأَقُولُ: لَعَلَّ الْفَاضِلَ لَمْ يَطَّلِعْ عَلَيْهِ. وَزَادَ الثَّعْلَبِيُّ قَوْلَهُ تَعَالَى: سَبْعَ لَيالٍ وَثَمانِيَةَ أَيَّامٍ حُسُوماً فِي سُورَةِ الْحَاقَّةِ [٧] حَيْثُ قَرَنَ اسْمَ عَدَدِ (ثَمَانِيَةَ) بِحِرَفِ الْوَاوِ.
Ben de derim ki: Muhtemelen el-Fâdıl buna muttali olmamıştı. Sa'lebî, Hâkka Suresi'ndeki [7] sekiz (ثَمَانِيَةَ) sayı isminin vâv harfiyle bitiştirildiği Yüce Allah'ın: { سَبْعَ لَيالٍ وَثَمانِيَةَ أَيَّامٍ حُسُوماً } sözünü de buna ilave etmiştir.
وَمِنْ غَرِيبِ الِاتِّفَاقِ أَنْ كَانَ لِحَقِيقَةِ الثَّمَانِيَةِ اعْتِلَاقٌ بِالْمَوَاضِعِ الْخَمْسَةِ الْمَذْكُورَةِ مِنَ الْقُرْآنِ إِمَّا بِلَفْظِهِ كَمَا هُنَا وَآيَةِ الْحَاقَّةَ، وَإِمَّا بِالِانْتِهَاءِ إِلَيْهِ كَمَا فِي آيَةِ بَرَاءَةَ وَآيَةِ التَّحْرِيمِ، وَإِمَّا بِكَوْنِ مُسَمَّاهُ مَعْدُودًا بِعَدَدِ الثَّمَانِيَةِ كَمَا فِي آيَةِ الزُّمَرِ. وَلَقَدْ يُعَدُ الِانْتِبَاهُ إِلَى ذَلِكَ مِنَ اللَّطَائِفِ، وَلَا يَبْلُغُ أَنْ يَكُونَ مِنَ الْمَعَارِفِ. وَإِذَا كَانَتْ كَذَلِكَ وَلَمْ يَكُنْ لَهَا ضَابِطٌ مَضْبُوطٌ فَلَيْسَ مِنَ الْبَعِيدِ عَدُّ الْقَاضِي الْفَاضِلِ مِنْهَا آيَةَ سُورَةِ التَّحْرِيمِ لِأَنَّهَا صَادَفَتِ الثَّامِنَةَ فِي الذِّكْرِ وَإِنْ لَمْ تكن ثامنة فِي صِفَاتِ الْمَوْصُوفِينَ، وَكَذَلِكَ لعد الثَّعْلَبِيّ آيَةِ سُورَةِ الْحَاقَّةِ وَمِثْلُ هَذِهِ اللَّطَائِفِ كَالزَّهْرَةِ تُشَمُّ وَلَا تُحَكُّ.
Garip bir tesadüftür ki sekiz hakikatinin Kur'an'da zikredilen bu beş yerle bir irtibatı olmuştur: Ya buradaki ve Hâkka ayetindeki gibi bizzat lafzıyla, ya Berâe ve Tahrîm ayetlerindeki gibi ona ulaşmakla, ya da Zümer ayetindeki gibi müsemmâsının sekiz sayısıyla sayılmış olmasıyla. Buna dikkat çekilmesi latifelerden sayılır, ancak kesin ilimler (maarif) derecesine varmaz. Durum böyle olunca ve bunun kesin bir kuralı da bulunmayınca, zikredilişte sekizinciye denk gelmiş olması sebebiyle -mevsuların sıfatlarında sekizinci olmasa bile- Kâdî el-Fâdıl'ın Tahrîm Suresi'ndeki ayeti bunlardan sayması ve aynı şekilde Sa'lebî'nin Hâkka Suresi'ndeki ayeti sayması uzak bir ihtimal değildir. Bu tür latifeler, koklanan fakat ovuşturulmayan bir çiçek gibidir.
وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَيْهَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ فِي سُورَةِ بَرَاءَةَ [١١٢] .
Buna dair açıklama daha önce Berâe (Tevbe) Suresi'ndeki [112] Yüce Allah'ın: { وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ } “kötülükten menedenler” buyruğu açıklanırken geçmişti.
وَجُمْلَةُ قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا لِمَا تُثِيرُهُ جُمْلَةُ سَيَقُولُونَ ثَلاثَةٌ رابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ إِلَى آخِرِهَا مِنْ تَرَقُّبِ تَعْيِينِ مَا يُعْتَمَدُ عَلَيْهِ مِنْ أَمْرِ عِدَّتِهِمْ. فَأُجِيبَ بِأَنْ يُحَالَ الْعِلْمُ بِذَلِكَ عَلَى عَلَّامِ الْغُيُوبِ. وَإِسْنَادُ اسْمِ التَّفْضِيلِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى يُفِيدُ أَنَّ عِلْمَ اللَّهِ بِعِدَّتِهِمْ هُوَ الْعِلْمُ الْكَامِلُ وَأَنَّ عِلْمَ غَيْرِهِ مُجَرَّدُ ظَنٍّ وَحَدَسٍ قَدْ يُصَادِفُ الْوَاقِعَ وَقَدْ لَا يُصَادِفُهُ.
{ قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ } “De ki: Onların sayısını Rabbim daha iyi bilir” cümlesi; { سَيَقُولُونَ ثَلاثَةٌ رابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ } “'Onlar üç kişidir, dördüncüleri köpekleridir' diyecekler” cümlesinin ve devamının onların sayıları konusunda neye itibar edileceğinin belirlenmesine dair uyandırdığı beklentiye yönelik bir istînâf-ı beyânîdir (açıklama başlangıcıdır). Dolayısıyla bu konudaki bilginin gaybları hakkıyla bilene (Allâmu'l-guyûb'a) havale edilmesiyle cevap verilmiştir. İsm-i tafdîlin Yüce Allah'a isnat edilmesi, Allah'ın onların sayılarına dair bilgisinin kâmil bir bilgi olduğunu, O'nun dışındakilerin bilgisinin ise bazen gerçeğe isabet eden, bazen de etmeyen sırf bir zan ve tahminden ibaret bulunduğunu ifade eder.
وَجُمْلَةُ مَا يَعْلَمُهُمْ إِلَّا قَلِيلٌ كَذَلِكَ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا لِأَنَّ الْإِخْبَارَ عَنِ اللَّهِ بِأَنَّهُ الْأَعْلَمُ يُثِيرُ فِي نُفُوسِ السَّامِعِينَ أَنْ يَسْأَلُوا: هَلْ يَكُونُ بَعْضُ النَّاسُ عَالِمًا بِعِدَّتِهِمْ عِلْمًا غَيْرَ كَامِلٍ، فَأُجِيبَ بِأَنَّ قَلِيلًا مِنَ النَّاسِ يَعْلَمُونَ ذَلِكَ وَلَا مَحَالَةَ هُمْ مَنْ أَطْلَعَهُمُ اللَّهُ عَلَى ذَلِكَ بِوَحْيٍ وَعَلَى كُلِّ حَالٍ فَهُمْ لَا يوصفون بالأعلمية لِأَنَّ عِلْمَهُمْ مُكْتَسَبٌ مِنْ جِهَةِ اللَّهِ الْأَعْلَمِ بِذَلِكَ.
{ مَا يَعْلَمُهُمْ إِلَّا قَلِيلٌ } “Onları pek azı dışında kimse bilmez” cümlesi de aynı şekilde bir istînâf-ı beyânîdir. Çünkü Allah'ın en iyi bilen (el-A'lem) olduğunun haber verilmesi, dinleyenlerin zihninde: 'İnsanlardan bazıları onların sayısını kâmil olmayan bir bilgiyle bilebilir mi?' sorusunu uyandırır. Buna da insanların pek azının bunu bildiği şeklinde cevap verilmiştir; onlar da muhakkak Allah'ın vahiy yoluyla kendilerini buna muttali kıldığı kimselerdir. Her halükarda onlar 'en iyi bilen' (a'lem) vasfıyla nitelenemezler; zira onların bilgisi, bunu en iyi bilen Allah katından elde edilmiştir.
فَلا تُمارِ فِيهِمْ إِلَّا مِراءً ظاهِراً وَلا تَسْتَفْتِ فِيهِمْ مِنْهُمْ أَحَداً تَفْرِيعٌ عَلَى الِاخْتِلَافِ فِي عَدَدِ أَهْلِ الْكَهْف، أَي إِذْ أَرَادَ بَعْضُ الْمُشْرِكِينَ الْمُمَارَاةَ فِي عِدَّةِ أَهْلِ الْكَهْفِ لِأَخْبَارٍ تَلَقَّوْهَا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ أَوْ لِأَجْلِ طَلَبِ تَحْقِيقِ عِدَّتِهِمْ فَلَا تُمَارِهِمْ إِذْ هُوَ اشْتِغَالٌ بِمَا لَيْسَ فِيهِ جَدْوَى. وَهَذَا التَّفْرِيعُ وَمَا عُطِفَ عَلَيْهِ مُعْتَرِضٌ فِي أَثْنَاءِ الْقِصَّةِ.
{ فَلا تُمارِ فِيهِمْ إِلَّا مِراءً ظاهِراً وَلا تَسْتَفْتِ فِيهِمْ مِنْهُمْ أَحَداً } “Artık onlar hakkında açıkça bilinenin ötesinde bir tartışmaya girme ve onlar hakkında bunlardan hiç kimseye bir şey danışma” ifadesi, Ashâb-ı Kehf'in sayısı konusundaki ihtilafa dayalı bir tafri'dir (hüküm çıkarmadır). Yani müşriklerden bazıları Ehl-i Kitap'tan aldıkları haberlere dayanarak yahut onların sayılarını kesinleştirme talebiyle Ashâb-ı Kehf'in sayısı hakkında tartışmak istediklerinde onlarla tartışmaya girme; zira bu, faydası olmayan bir şeyle meşgul olmaktır. Bu tafri' ve ona matuf olan kısım, kıssanın arasına girmiş bir itiraz (ara cümle)dir.
وَالتَّمَارِي: تَفَاعُلٌ مُشْتَقٌّ مِنَ الْمِرْيَةِ، وَهِيَ الشَّكُّ. وَاشْتِقَاقُ الْمُفَاعَلَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهَا إِيقَاعٌ مِنَ الْجَانِبَيْنِ فِي الشَّك، فيؤول إِلَى مَعْنَى الْمُجَادَلَةِ فِي الْمُعْتَقَدِ لِإِبْطَالِهِ وَهُوَ يُفْضِي إِلَى الشَّكِّ فِيهِ، فَأَطْلَقَ الْمِرَاءَ عَلَى الْمُجَادَلَةِ بِطَرِيقِ الْمَجَازِ، ثُمَّ شَاعَ فَصَارَ حَقِيقَةً لَمَّا سَاوَى الْحَقِيقَةَ. وَالْمُرَادُ بِالْمِرَاءِ فِيهِمُ: الْمِرَاءُ فِي عِدَّتِهِمْ كَمَا هُوَ مُقْتَضَى التَّفْرِيعِ.
Temârî (تَمَارِي), şek (şüphe) anlamına gelen mirye (مِرْيَة) kelimesinden türemiş tefâul kalıbıdır. Mufâale [ve tefâul] türetimi, bunun her iki taraftan da şüpheye düşürme eylemi olduğuna delalet eder; böylece inanç konusunda onu iptal etmek için yapılan ve onda şüpheye yol açan mücadele (tartışma) anlamına varır. Böylece mirâ (مِرَاء) kelimesi mecaz yoluyla mücadele/münakaşa anlamında kullanılmış, sonra yaygınlaşarak gerçeğin yerini almasıyla hakikat haline gelmiştir. Onlar hakkında tartışmaktan (el-mirâ fîhim) kasıt ise, tafriin gereği olarak onların sayıları hakkında tartışmaktır.
وَالْمِرَاءُ الظَّاهِرُ: هُوَ الَّذِي لَا سَبِيلَ إِلَى إِنْكَارِهِ وَلَا يَطُولُ الْخَوْضُ فِيهِ. وَذَلِكَ مِثْلُ قَوْلِهِ: قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ وَقَوْلِهِ: مَا يَعْلَمُهُمْ إِلَّا قَلِيلٌ، فَإِنَّ هَذَا مِمَّا لَا سَبِيلَ إِلَى إِنْكَارِهِ وَإِبَايَتِهِ لِوُضُوحِ حُجَّتِهِ وَمَا وَرَاءَ ذَلِكَ مُحْتَاجٌ إِلَى الْحُجَّةِ فَلَا يَنْبَغِي الِاشْتِغَالُ بِهِ لِقِلَّةِ جَدْوَاهُ.
Açık tartışma (el-mirâu'z-zâhir) ise inkâr edilmesine imkân olmayan ve derinlemesine dalınıp uzatılmayan tartışmadır. Bu da: { قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ } “De ki: Onların sayısını Rabbim daha iyi bilir” ve: { مَا يَعْلَمُهُمْ إِلَّا قَلِيلٌ } “Onları pek azı dışında kimse bilmez” buyrukları gibidir. Çünkü delilinin açıklığından ötürü bunu inkâr etmeye ve reddetmeye imkân yoktur; bunun ötesindeki hususlar ise delile muhtaçtır ve faydasının azlığı sebebiyle onunla meşgul olunmamalıdır.
وَالِاسْتِفْتَاءُ: طَلَبُ الْفَتْوَى، وَهِيَ الْخَبَرُ عَنْ أَمْرٍ عِلْمِيٍّ مِمَّا لَا يَعْلَمُهُ كُلُّ أَحَدٍ. وَمَعْنَى فِيهِمْ أَيْ فِي أَمْرِهِمْ، أَيْ أَمْرِ أَهْلِ الْكَهْفِ. وَالْمُرَادُ مِنَ النَّهْيِ عَنِ اسْتِفْتَائِهِمِ الْكِنَايَةُ عَنْ جَهْلِهِمْ بِأَمْرِ أَهْلِ الْكَهْفِ، فَضَمِيرُ مِنْهُمْ عَائِدٌ إِلَى مَا عَادَ إِلَيْهِ ضَمِيرُ سَيَقُولُونَ ثَلاثَةٌ،
İstiftâ (fetva/bilgi isteme), herkesin bilmediği ilmî bir meseleye dair haber niteliğindeki fetvayı talep etmektir. { فِيهِمْ } ifadesinin anlamı; onların durumu hakkında, yani Ashâb-ı Kehf'in durumu hakkındadır. Onlara danışmanın (istiftâ) yasaklanmasından kasıt, onların Ashâb-ı Kehf'in durumu hakkındaki cehaletlerinden kinayedir. { مِنْهُمْ } zamiri ise { سَيَقُولُونَ ثَلاثَةٌ } “'Üç kişidirler' diyecekler” ayetindeki zamirin merciine dönmektedir,
وَهُمْ أَهْلُ مَكَّةَ الَّذِينَ سَأَلُوا عَنْ أَمْرِ أَهْلِ الْكَهْفِ.
onlar da Ashâb-ı Kehf'in durumunu soran Mekke ehlidir.
أَوْ يَكُونُ كِنَايَةً رَمْزِيَّةً عَنْ حُصُولِ علم النبيء ﵌ بِحَقِيقَةِ أَمْرِهِمْ بِحَيْثُ هُوَ غَنِيٌّ عَنِ اسْتِفْتَاءِ أَحَدٍ، وَأَنَّهُ لَا يُعْلِمُ الْمُشْرِكِينَ بِمَا عَلَّمَهُ اللَّهُ مِنْ شَأْنِ أَهْلِ الْكَهْفِ، وَتَكُونُ (مِنْ) تَعْلِيلِيَّةً، وَالضَّمِيرُ الْمَجْرُورُ بِهَا عَائِدًا إِلَى السَّائِلِينَ
Yahut bu, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) hiç kimseye danışmaya ihtiyaç duymayacak şekilde onların durumunun hakikatine dair bilgiye sahip olduğundan ve Allah'ın Ashâb-ı Kehf hakkında kendisine öğrettiği şeyi müşriklere bildirmeyeceğinden sembolik bir kinaye olur. Bu durumda { مِنْ } sebep (ta'lîl) bildirir ve onunla mecrur olan zamir de
الْمُتَعَنِّتِينَ، أَيْ لَا تَسْأَلْ عِلْمَ ذَلِكَ مِنْ أَجْلِ حِرْصِ السَّائِلِينَ عَلَى أَنْ تُعْلِمَهُمْ بِيَقِينِ أَمْرِ أَهْلِ الْكَهْفِ فَإِنَّكَ عَلِمْتَهُ وَلَمْ تُؤْمَرْ بِتَعْلِيمِهِمْ إِيَّاهُ، وَلَوْ لَمْ يُحْمَلِ النَّهْيُ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى لَمْ يَتَّضِحْ لَهُ وَجْهٌ. وَفِي التَّقْيِيدِ بِ مِنْهُمْ مُحْتَرَزٌ وَلَا يَسْتَقِيمُ جَعْلُ ضَمِيرِ مِنْهُمْ عَائِدًا إِلَى أَهْلِ الْكِتَابِ، لِأَنَّ هَذِهِ الْآيَاتِ مَكِّيَّةٌ بِاتِّفَاقِ الرُّوَاةِ وَالْمُفَسِّرِينَ.
o inatçı ve zorluk çıkaran soruculara döner. Yani: Ashâb-ı Kehf'in durumunu kesin olarak kendilerine bildirmen hususunda soranların gösterdiği hırs sebebiyle bunun bilgisini isteme; zira sen onu öğrendin fakat bunu onlara öğretmen emredilmedi. Eğer nehiy bu anlama hamledilmezse ona makul bir yön bulunamaz. { مِنْهُمْ } kaydında bir sakınma (muhterez) vardır ve { مِنْهُمْ } zamirinin Ehl-i Kitap'a döndürülmesi doğru olmaz; çünkü bu ayetler râvilerin ve müfessirlerin ittifakıyla Mekkîdir.
[٢٣، ٢٤]
[23, 24]
[سُورَة الْكَهْف (١٨) : الْآيَات ٢٣ الى ٢٤]
[Kehf Suresi (18), Ayetler 23-24]
وَلا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فاعِلٌ ذلِكَ غَداً (٢٣) إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذا نَسِيتَ وَقُلْ عَسى أَنْ يَهْدِيَنِ رَبِّي لِأَقْرَبَ مِنْ هَذَا رَشَداً (٢٤)
{ وَلا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فاعِلٌ ذلِكَ غَداً (٢٣) إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذا نَسِيتَ وَقُلْ عَسى أَنْ يَهْدِيَنِ رَبِّي لِأَقْرَبَ مِنْ هَذَا رَشَداً (٢٤) } “Hiçbir şey hakkında: 'Bunu yarın mutlaka yapacağım' deme! (23) Ancak 'Allah dilerse' (inşâallah) de. Unuttuğun zaman Rabbini an ve şöyle de: 'Umulur ki Rabbim beni bundan daha doğru bir bilgiye ulaştırır.' (24)”
وَلا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فاعِلٌ ذلِكَ غَداً (٢٣) إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ.
{ وَلا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فاعِلٌ ذلِكَ غَداً (٢٣) إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ } “Hiçbir şey hakkında: 'Bunu yarın mutlaka yapacağım' deme! (23) Ancak 'Allah dilerse' (inşâallah) de.”
عَطْفٌ عَلَى الِاعْتِرَاضِ. وَمُنَاسَبَةُ مَوْقِعِهِ هُنَا مَا
İtiraz (ara cümle) üzerine matuftur. Burada yer almasının münasebeti ise
رَوَاهُ ابْنُ إِسْحَاقَ وَالطَّبَرِيُّ فِي أَوَّلِ هَذِهِ السُّورَةِ وَالْوَاحِدِيُّ فِي سُورَةِ مَرْيَمَ: أَنَّ الْمُشْرِكِينَ لَمَّا سَأَلُوا النبيء ﵌ عَنْ أَهْلِ الْكَهْفِ وَذِي الْقَرْنَيْنِ وَعَدَهُمْ بِالْجَوَابِ عَنْ سُؤَالِهِمْ مِنَ الْغَدِ وَلَمْ يَقُلْ «إِنْ شَاءَ اللَّهُ» ، فَلَمْ يَأْتِهِ جِبْرِيلُ- ﵇ بِالْجَوَابِ إِلَّا بَعْدَ خَمْسَةَ عَشَرَ يَوْمًا. وَقِيلَ: بَعْدَ ثَلَاثَةِ
İbn İshâk ve et-Taberî'nin bu surenin başında, el-Vâhidî'nin de Meryem Suresi'nde rivayet ettiği şu husustur: Müşrikler Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) Ashâb-ı Kehf ve Zülkarneyn hakkında sorduklarında, o da «inşâallah» demeden ertesi gün sorularına cevap vereceğini vaat etmişti. Bunun üzerine Cebrail (aleyhisselâm) cevabı ancak on beş gün sonra getirdi. Bir rivayette ise:
أَيَّامٍ كَمَا تَقَدَّمَ، أَيْ فَكَانَ تَأْخِيرُ الْوَحْيِ إِلَيْهِ بِالْجَوَابِ عِتَابًا رَمْزِيًّا مِنَ اللَّهِ لرَسُوله- ﵊ كَمَا عَاتَبَ سُلَيْمَانَ- ﵇ فِيمَا
daha önce geçtiği üzere üç gün sonra getirdiği söylenmiştir. Yani cevabı getiren vahyin gecikmesi, Allah'ın Resûlü'ne (aleyhissalâtü vesselâm) sembolik bir azarı (itabı) niteliğindeydi; nitekim
رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ: «أَنَّ سُلَيْمَانَ قَالَ:
Buhârî'nin rivayet ettiği hadiste de Süleyman'ı (aleyhisselâm) şöyle azarlamıştı: «Süleyman dedi ki:
لَأُطَوِّفَنَّ اللَّيْلَةَ عَلَى مِائَةِ امْرَأَةٍ تَلِدُ كُلُّ وَاحِدَةٍ وَلَدًا يُقَاتِلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَلَمْ تَحْمِلْ مِنْهُنَّ إِلَّا وَاحِدَةٌ وَلَدَتْ شِقَّ غُلَامٍ»
'Bu gece yüz kadını dolaşacağım, her biri Allah yolunda savaşacak bir çocuk doğuracak.' Fakat o kadınlardan sadece biri hamile kaldı ve o da yarım bir insan doğurdu.»
. ثُمَّ كَانَ هَذَا عِتَابًا صَرِيحًا فَإِنَّ رَسُول الله ﵌ لِمَا سُئِلَ عَنْ أَهْلِ الْكَهْفِ وَعَدَ بِالْإِجَابَةِ وَنَسِيَ أَنْ يَقُولَ: «إِنْ شَاءَ اللَّهُ» كَمَا نَسِيَ سُلَيْمَانُ، فَأَعْلَمَ اللَّهُ رَسُولَهُ بِقِصَّةِ أَهْلِ الْكَهْفِ، ثُمَّ نَهَاهُ عَنْ أَنْ يَعِدَ بِفِعْلِ شَيْءٍ دُونَ التَّقْيِيدِ بِمَشِيئَةِ اللَّهِ.
Sonra bu [ayet] açık bir azarlama oldu. Çünkü Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Ashâb-ı Kehf hakkında sorulduğunda cevap vermeyi vaat etmiş ve Süleyman'ın unuttuğu gibi «inşâallah» demeyi unutmuştu. Bunun üzerine Allah, Resûlü'ne Ashâb-ı Kehf kıssasını bildirdi, ardından da Allah'ın dilemesine bağlamaksızın bir şeyi yapacağını vaat etmesini yasakladı.
وَقَوْلُهُ: إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ اسْتِثْنَاءٌ حَقِيقِيٌّ مِنَ الْكَلَامِ الَّذِي قَبْلَهُ. وَفِي كَيْفِيَّةِ نَظْمِهِ اخْتِلَافٌ لِلْمُفَسِّرِينَ، فَمُقْتَضَى كَلَامِ الزَّمَخْشَرِيِّ أَنَّهُ مِنْ بَقِيَّةِ جُمْلَةِ النَّهْيِ، أَيْ هُوَ اسْتِثْنَاءٌ مَنْ حُكْمِ النَّهْيِ، أَيْ لَا تَقُولَنَّ: إِنِّي فَاعِلٌ إِلَخْ ... إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ أَنْ تَقُولَهُ. وَمَشِيئَةُ اللَّهِ تُعْلَمُ مِنْ إِذْنِهِ بِذَلِكَ، فَصَارَ الْمَعْنَى: إِلَّا أَنْ
Yüce Allah'ın: { إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ } buyruğu, kendisinden önceki sözden hakiki bir istisnadır. Cümle kurgusunun (nazmının) mahiyeti konusunda müfessirler ihtilaf etmişlerdir. Zemahşerî'nin sözünün gereğine göre bu, nehiy cümlesinin devamındandır; yani nehiy hükmünden bir istisnadır. Anlamı şöyledir: 'Allah senin bunu söylemeni dilemesi müstesna, sakın ben bunu yapacağım vs. deme.' Allah'ın meşîeti (dilemesi) ise O'nun buna izin vermesinden anlaşılır. Böylece mana: 'Ancak
يَأْذَنَ اللَّهُ لَكَ بِأَنْ تَقُولَهُ. وَعَلِيهِ فالمصدر المسبك مِنْ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ مُسْتَثْنًى مِنْ عُمُومِ الْمَنْهِيَّاتِ وَهُوَ مِنْ كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى، وَمَفْعُولُ يَشاءَ اللَّهُ
Allah senin onu söylemene izin verirse [söyleyebilirsin]' şeklini alır. Buna göre { أَنْ يَشاءَ اللَّهُ } ifadesinden meydana gelen müevvel masdar, nehyedilen genel hususlardan istisna edilmiştir ve Yüce Allah'ın kelâmındandır. { يَشاءَ اللَّهُ } fiilinin mef'ûlü ise,
مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ مَا قَبْلَهُ كَمَا هُوَ شَأْنُ فِعْلِ الْمَشِيئَةِ وَالتَّقْدِيرُ: إِلَّا قَوْلًا شَاءَهُ اللَّهُ فَأَنْتَ غَيْرُ مَنْهِيٍّ عَنْ أَنْ تَقُولَهُ.
meşîet fiillerinde âdet olduğu üzere öncesinin delalet etmesi sebebiyle hazfedilmiştir. Takdiri şöyledir: 'Allah'ın dilediği bir söz müstesna; onu söylemekten menedilmiş değilsin.'
وَمُقْتَضَى كَلَامِ الْكِسَائِيِّ وَالْأَخْفَشِ وَالْفَرَّاءِ أَنَّهُ مُسْتَثْنًى مِنْ جُمْلَةِ إِنِّي فاعِلٌ ذلِكَ غَداً، فَيَكُونُ مُسْتَثْنًى مِنْ كَلَام النبيء ﵌ الْمَنْهِيِّ عَنْهُ، أَيْ إِلَّا قَوْلًا مُقْتَرِنًا بِ (إِنْ شَاءَ اللَّهُ) فَيَكُونُ الْمَصْدَرُ الْمُنْسَبِكُ مِنْ (أَنْ) وَالْفِعْلِ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى نَزْعِ الْخَافِضِ وَهُوَ بَاءُ الْمُلَابَسَةِ. وَالتَّقْدِيرُ: إِلَّا بِ (أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ) أَيْ بِمَا يَدُلُّ عَلَى ذِكْرِ مَشِيئَةِ اللَّهِ، لِأَنَّ مُلَابسَة القَوْل لحقيقة الْمَشِيئَةِ مُحَالٌ، فَعُلِمَ أَنَّ الْمُرَادَ تَلَبُّسُهُ بِذِكْرِ الْمَشِيئَةِ بِلَفْظِ (إِنْ شَاءَ اللَّهُ) وَنَحْوِهِ، فَالْمُرَادُ بِالْمَشِيئَةِ إِذْنُ اللَّهِ لَهُ.
Kisâî, Ahfeş ve Ferrâ'nın sözlerinin gereğine göre ise bu, { إِنِّي فاعِلٌ ذلِكَ غَداً } “Ben bunu yarın mutlaka yapacağım” cümlesinden müstesnadır; dolayısıyla Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) nehyedilen sözünden bir istisna olur. Yani: (İnşâallah) sözüyle bitişik olan söz müstesna demektir. Bu durumda (أَنْ) ile fiilden oluşan müevvel masdar, mülâbeset bildiren bâ (ب) harf-i cerinin hazfedilmesiyle cerr-i sâkıt (nez'u'l-hâfız) üzere mansub mahallinde olur. Takdiri: إِلَّا بِ (أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ) yani Allah'ın meşîetinin zikrine delalet eden bir kayıtla [söylemen müstesna] şeklindedir. Zira sözün meşîetin bizzat hakikatiyle bitişmesi imkânsızdır; bundan da kastedilenin, 'İnşâallah' lafzı ve benzeriyle meşîetin anılmasıyla irtibatlandırılması olduğu anlaşılır. Dolayısıyla meşîetten maksat, Allah'ın ona izin vermesidir.
وَقَدْ جَمَعَتْ هَذِهِ الْآيَةُ كَرَامَة للنبيء ﵌ مِنْ ثَلَاثِ جِهَاتٍ:
Bu ayet Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) için üç yönden bir ikramı ve üstünlüğü bir araya getirmiştir:
الْأُولَى: أَنَّهُ أَجَابَ سُؤْلَهُ، فَبَيَّنَ لَهُمْ مَا سَأَلُوهُ إِيَّاهُ عَلَى خِلَافِ عَادَةِ اللَّهِ مَعَ الْمُكَابِرِينَ.
Birincisi: İnatçılara karşı Allah'ın mutat uygulamasının aksine, onun talebine icabet edip müşriklerin sordukları şeyi onlara açıklamıştır.
الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ عَلَّمَهُ عِلْمًا عَظِيمًا من أدب النبوءة.
İkincisi: Ona peygamberlik edebinden büyük bir ilim öğretmiştir.
الثَّالِثَةُ: أَنَّهُ مَا عَلَّمَهُ ذَلِكَ إِلَّا بَعْدَ أَنْ أَجَابَ سُؤْلَهُ اسْتِئْنَاسًا لِنَفْسِهِ أَنْ لَا يُبَادِرَهُ بِالنَّهْيِ عَنْ ذَلِكَ قَبْلَ أَنْ يُجِيبَهُ، كَيْلَا يَتَوَهَّمَ أَنَّ النَّهْيَ يَقْتَضِي الْإِعْرَاضَ عَنْ إِجَابَةِ سُؤَالِهِ، وَكَذَلِكَ شَأْنُ تَأْدِيبِ الْحَبِيبِ الْمُكَرَّمِ. وَمِثَالُهُ مَا
Üçüncüsü: Gönlünü hoş etmek, nehyin onun sorusuna cevap vermekten yüz çevirme anlamına geldiği vehmine kapılmaması için cevap vermeden önce onu nehyetmekle karşı karşıya bırakmamak adına, bunu ona ancak sorusuna cevap verdikten sonra öğretmiştir. Nitekim aziz ve muhterem sevgilinin terbiyesi böyledir. Bunun bir örneği de
فِي الصَّحِيحِ: أَنَّ حَكِيمَ بْنَ حِزَامٍ قَالَ: «سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ فَأَعْطَانِي ثُمَّ سَأَلْتُهُ فَأَعْطَانِي ثُمَّ سَأَلْتُهُ فَأَعْطَانِي، ثُمَّ قَالَ: يَا حَكِيمُ إِنَّ هَذَا الْمَالَ خَضِرَةٌ حُلْوَةٌ فَمَنْ أَخَذَهُ بِسَخَاوَةِ نَفْسٍ بُورِكَ لَهُ فِيهِ وَمَنْ أَخَذَهُ بِإِشْرَافِ نَفْسٍ لَمْ يُبَارَكْ لَهُ فِيهِ وَكَانَ كَالَّذِي يَأْكُلُ وَلَا يَشْبَعُ وَالْيَدُ الْعُلْيَا خَيْرٌ مِنَ الْيَدِ السُّفْلَى. قَالَ
Sahîh'te geçen şu hadistir: Hakîm b. Hizâm dedi ki: «Resûlullah'tan [mal] istedim, bana verdi; sonra yine istedim, bana verdi; sonra yine istedim, bana verdi. Sonra buyurdu ki: 'Ey Hakîm! Gerçekten bu mal çekici ve tatlıdır. Kim onu gönül zenginliğiyle alırsa onda bereket görür; kim de onu göz dikerek ve hırsla alırsa onda bereket görmez ve yiyip de doymayan kimse gibi olur. Üstteki el, alttaki elden daha hayırlıdır.' Bunun üzerine
حَكِيمٌ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ لَا أَرْزَأُ أَحَدًا بَعْدَكَ شَيْئًا حَتَّى أُفَارِقَ الدُّنْيَا»
Hakîm: 'Ey Allah'ın Resûlü! Seni hak ile gönderene yemin olsun ki, dünyadan ayrılıncaya kadar senden sonra kimseden hiçbir şey almayacağım (istemeyeceğim)' dedi.»
. فَعَلِمَ حَكِيمٌ أَنَّ قَوْلَ رَسُول الله ﵌ لَهُ ذَلِكَ لَيْسَ الْقَصْدُ مِنْهُ مَنْعَهُ مِنْ سُؤْلِهِ وَإِنَّمَا قَصَدَ مِنْهُ تَخْلِيقَهُ بِخُلُقٍ جَمِيلٍ، فَلِذَلِكَ أَقْسَمَ حَكِيمٌ: أَنْ لَا يَأْخُذَ عَنْ أَحَدٍ غَيْرِ رَسُولِ اللَّهِ شَيْئًا، وَلَمْ يَقُلْ: لَا أَسْأَلُكَ بَعْدَ هَذِهِ الْمَرَّةِ شَيْئًا.
Böylece Hakîm, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) bunu kendisine söylemesindeki maksadın onu istediğinden men etmek olmadığını, bilakis onu güzel bir ahlakla donatmayı kastettiğini anladı. Bu yüzden Hakîm, Resûlullah'tan başkasından hiçbir şey almayacağına yemin etti; 'Bu seferden sonra senden hiçbir şey istemem' demedi.
فَنَظْمُ الْآيَةِ أَنَّ اللَّامَ فِي قَوْلِهِ: لِشَيْءٍ لَيْسَتِ اللَّامَ الَّتِي يَتَعَدَّى بِهَا فِعْلُ الْقَوْلِ إِلَى الْمُخَاطَبِ بَلْ هِيَ لَامُ الْعِلَّةِ، أَيْ لَا تَقُولَنَّ: إِنِّي فَاعِلٌ كَذَا لِأَجْلِ شَيْءٍ تَعِدُ بِهِ، فَاللَّامُ بِمَنْزِلَةِ (فِي) .
Ayetin dizilişine göre, { لِشَيْءٍ } ifadesindeki lâm, kavil (söyleme) fiilinin muhataba geçişini sağlayan lâm değildir; aksine illet bildiren lâmdır. Yani: 'Vaat ettiğin bir şey sebebiyle sakın: Ben şunu yapacağım deme.' Dolayısıyla buradaki lâm harfi (فِي) [hakkında/uğruna] anlamındadır.
وَ «شَيْءٍ» اسْمٌ مُتَوَغِّلٌ فِي التَّنْكِيرِ يُفَسِّرُهُ الْمقَام، أَي لشَيْء تُرِيدُ أَنْ تَفْعَلَهُ.
«Şey» (شَيْء) ise nekrelikte (belirsizlikte) ileri gitmiş bir isim olup onu makam açıklar; yani yapmak istediğin bir şey demektir.
وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: ذلِكَ عَائِدَةٌ إِلَى «شَيْءٍ» . أَيْ إِنِّي فَاعِلٌ الْإِخْبَارَ بِأَمْرٍ يَسْأَلُونَهُ.
{ ذلِكَ } “bunu” buyruğundaki işaret «şey» kelimesine dönmektedir. Yani: Onların sordukları bir hususu haber vermeyi gerçekleştireceğim [demektir].
وغَداً مُسْتَعْمَلٌ فِي الْمُسْتَقْبَلِ مَجَازًا. وَلَيْسَتْ كَلِمَةُ (غَدًا) مُرَادًا بِهَا الْيَوْمَ الَّذِي يَلِي يَوْمَهُ، وَلَكِنَّهُ مُسْتَعْمَلٌ فِي مَعْنَى الزَّمَانِ الْمُسْتَقْبَلِ، كَمَا يُسْتَعْمَلُ الْيَوْمُ بِمَعْنَى زَمَانِ الْحَالِ، وَالْأَمْسُ بِمَعْنَى زَمَنِ الْمَاضِي. وَقَدْ جَمَعَهَا قَوْلُ زُهَيْرٍ:
{ غَداً } “yarın” kelimesi mecazen gelecek zaman için kullanılmıştır. 'Yarın' (غَدًا) kelimesiyle bulunulan günü takip eden gün kastedilmemiştir; bilakis 'bugün' kelimesinin şimdiki zaman, 'dün' kelimesinin de geçmiş zaman anlamında kullanıldığı gibi, gelecek zaman anlamında kullanılmıştır. Züheyr'in şu beyti bunları bir araya getirmiştir:
وَأَعْلَمُ عِلْمَ الْيَوْمِ وَالْأَمْسِ قَبْلَهُ ... وَلَكِنَّنِي عَنْ عِلْمِ مَا فِي غَدٍ عَمِ
“Bugünün ve ondan önceki dünün bilgisini bilirim... Lakin yarında ne olacağının bilgisinden yana körüm (acizim).”
وَظَاهِرُ الْآيَةِ اقْتِصَارُ إِعْمَالِهَا عَلَى الْإِخْبَارِ بِالْعَزْمِ عَلَى فِعْلٍ فِي الْمُسْتَقْبَلِ دُونَ مَا كَانَ مِنَ الْكَلَامِ إِنْشَاءً مِثْلَ الْأَيْمَانِ، فَلِذَلِكَ اخْتَلَفَ فُقَهَاءُ الْأَمْصَارِ فِي شُمُولِ هَذِهِ الْآيَةِ لِإِنْشَاءِ الْأَيْمَانِ وَنَحْوِهَا، فَقَالَ جُمْهُورُهُمْ: يَكُونُ ذِكْرُ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ حَلًّا لِعَقْدِ الْيَمِينِ يُسْقِطُ وُجُوبَ الْكَفَّارَةِ. وَلَعَلَّهُمْ أَخَذُوهُ مِنْ مَعْنَى (شَيْءٍ) فِي قَوْلِهِ: وَلا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فاعِلٌ ذلِكَ إِلَخْ: بِحَيْثُ إِذَا أَعْقَبْتَ الْيَمِينَ بِقَوْلِ (إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ) وَنَحْوِهِ لَمْ يَلْزَمُ الْبِرُّ فِي الْيَمِينِ. وَرَوَى ابْنُ الْقَاسِمِ وَأَشْهَبُ وَابْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ عَنْ مَالِكٍ أَنَّ قَوْلَهُ: وَلا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فاعِلٌ إِلَخْ.. إِنَّمَا قُصِدَ بِذَلِكَ ذِكْرُ اللَّهِ عِنْدَ السَّهْوِ وَلَيْسَ بِاسْتِثْنَاءٍ. يَعْنِي أَنَّ حُكْمَ الثُّنْيَا
Ayetin zahiri, hükmünün yeminler gibi inşâî sözlere değil, gelecekte bir eylemi yapma azmini haber vermeye hasredilmesini iktiza eder. Bu sebeple muhtelif beldelerin fakihleri, bu ayetin yemin inşâsını ve benzerlerini kapsayıp kapsamadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Fakihlerin cumhuru şöyle demiştir: { إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ } ifadesinin zikredilmesi, yemin akdini çözen ve kefaret vecibesini düşüren bir durumdur. Muhtemelen onlar bunu { وَلا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فاعِلٌ ذلِكَ } buyruğundaki (شَيْء) kelimesinin manasından çıkarmışlardır; öyle ki yemin 'Allah dilerse' (inşâallah) ve benzeri bir sözle peş peşe getirilirse yeminin yerine getirilmesi (birr) gerekmez. İbnü'l-Kâsım, Eşheb ve İbn Abdilhâkem'in Mâlik'ten rivayet ettiğine göre ise O'nun: { وَلا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فاعِلٌ } buyruğuyla kastedilen şey sırf unutma anında Allah'ı anmaktır, bu bir istisna değildir. Yani yeminlerdeki istisna (sünyâ)
فِي الْأَيْمَانِ لَا يُؤْخَذُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ بَلْ هُوَ مِمَّا ثَبَتَ بِالسَّنَةِ. وَلِذَلِكَ لَمْ يُخَالِفْ مَالِكٌ فِي إِعْمَالِ الثُّنْيَا فِي الْيَمِينِ، وَهِيَ قَوْلُ (إِنْ شَاءَ اللَّهُ) . وَهَذَا قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ وَالشَّافِعِيِّ.
hükmü bu ayetten çıkarılamaz, aksine sünnet ile sabit olan hususlardandır. Bu sebeple Mâlik, yeminde «inşâallah» demek olan sünyânın (istisnanın) geçerliliğine muhalefet etmemiştir. Bu, Ebû Hanîfe ve Şâfiî'nin de görüşüdür.
وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذا نَسِيتَ عَطْفٌ عَلَى النَّهْيِ، أَيْ لَا تَعِدْ بِوَعْدٍ فَإِنْ نَسِيتَ فَقُلْتَ: إِنِّي فَاعِلٌ، فَاذْكُرْ رَبَّكَ، أَيِ اذْكُرْ مَا نَهَاكَ عَنهُ. وَالْمرَاد بِالذكر التَّدَارُكُ وَهُوَ هُنَا مُشْتَقٌّ مِنَ الذُّكْرِ- بِضَمِّ الذَّالِ-، وَهُوَ كِنَايَةٌ عَنْ لَازِمِ التَّذَكُّرِ، وَهُوَ الِامْتِثَالُ، كَمَا قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ- ﵁:
{ وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذا نَسِيتَ } “Unuttuğun zaman Rabbini an” buyruğu nehiy üzerine matuftur; yani: Bir vaatte bulunma; şayet unutur da 'Bunu yapacağım' dersen, Rabbini an; yani seni nehyettiği şeyi hatırla. Burada zikirden maksat telafi etmektir ve o, 'zükr' (ذُكْر - zâl'in ötresiyle) kökünden türemiştir; bu da hatırlamanın gereği olan emre uymaktan (imtisalden) kinayedir. Nitekim Ömer b. el-Hattâb (radıyallâhu anh) şöyle demiştir:
«أَفْضَلُ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ بِاللِّسَانِ ذِكْرُ اللَّهِ عِنْدَ أَمْرِهِ وَنَهْيِهِ» .
«Allah'ı dille zikretmekten daha üstünü, O'nun emri ve yasağı karşısında Allah'ı hatırlamaktır.»
وَفِي تَعْرِيفِ الْجَلَالَةِ بِلَفْظِ الرَّبِّ مُضَافًا إِلَى ضَمِيرِ الْمُخَاطَبِ دُونَ اسْمِ الْجَلَالَةِ الْعَلَمِ مِنْ كَمَالِ الْمُلَاطَفَةِ مَا لَا يَخْفَى.
Lafza-i Celâl'in özel ismi yerine muhatap zamirine muzaf olarak 'Rab' lafzıyla marife kılınmasında gizli olmayan mükemmel bir lütuf ve nezaket vardır.
وَحَذْفُ مَفْعُولِ نَسِيتَ لِظُهُورِهِ مِنَ الْمَقَامِ، أَيْ إِذَا نَسِيتَ النَّهْيَ فَقُلْتَ: إِنِّي فَاعِلٌ.
{ نَسِيتَ } fiilinin mef'ûlünün hazfedilmesi makamdan açıkça anlaşılmasındandır; yani: 'Yasağı unutup da ben yapacağım dediğin zaman' demektir.
وَبَعْضُ الَّذِينَ أَعْمَلُوا آيَةَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ فِي حَلِّ الْأَيْمَانِ بِذِكْرِ الِاسْتِثْنَاءِ بِمَشِيئَةِ اللَّهِ جَعَلُوا قَوْلَهُ: وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذا نَسِيتَ تَرْخِيصًا فِي تَدَارُكِ الثُّنْيَا عِنْدَ تَذَكُّرِ ذَلِكَ، فَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ يَحِدَّ ذَلِكَ بِمُدَّةٍ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: لَا تَحْدِيدَ بِمُدَّةٍ بَلْ وَلَوْ طَالَ مَا بَيْنَ الْيَمِينِ وَالثُّنْيَا.
{ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ } ayetini Allah'ın meşîetiyle istisnada bulunarak yeminlerin çözülmesinde geçerli sayanlardan bazıları, { وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذا نَسِيتَ } buyruğunu hatırlandığında sünyâyı (istisnayı) telafi etme konusunda bir ruhsat kılmışlardır. Onlardan bazıları bunu bir süre ile sınırlandırmamıştır. İbn Abbas'tan gelen rivayete göre bir süre sınırlaması yoktur; yemin ile istisna arası uzasa bile [istisna geçerlidir].
وَالْجُمْهُورُ عَلَى أَنَّ قَوْلَهُ: وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذا نَسِيتَ لَا دَلَالَةَ فِيهِ عَلَى جَوَازِ تَأْخِيرِ الثُّنْيَا، وَاسْتَدَلُّوا بِأَنَّ السُّنَّةَ وَرَدَتْ بِخِلَافِهِ.
Cumhur ise: { وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذا نَسِيتَ } buyruğunda istisnanın geciktirilmesinin caiz olduğuna dair bir delalet bulunmadığı görüşündedir ve sünnetin bunun aksine varit olduğunu delil getirmişlerdir.
وَقُلْ عَسى أَنْ يَهْدِيَنِ رَبِّي لِأَقْرَبَ مِنْ هَذَا رَشَداً لَمَّا أَبَرَّ اللَّهُ وعد نبيه ﵌ الَّذِي وَعَدَهُ الْمُشْرِكِينَ أَنْ يُبَيِّنَ لَهُمْ أَمْرَ أَهْلِ الْكَهْفِ فَأَوْحَاهُ إِلَيْهِ وَأَوْقَفَهُمْ عَلَيْهِ، أَعْقَبَ ذَلِكَ بِعِتَابِهِ عَلَى
{ وَقُلْ عَسى أَنْ يَهْدِيَنِ رَبِّي لِأَقْرَبَ مِنْ هَذَا رَشَداً } “Ve şöyle de: 'Umulur ki Rabbim beni bundan daha doğru bir bilgiye ulaştırır.'” Allah, Peygamberi'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) müşriklere Ashâb-ı Kehf'in durumunu açıklayacağına dair verdiği sözü yerine getirip bunu ona vahyederek onları bundan haberdar edince, bunun ardından
التَّصَدِّي لِمُجَارَاتِهِمْ فِي السُّؤَالِ عَمَّا هُوَ خَارِجٌ عَنْ غَرَضِ الرِّسَالَةِ دُونَ إِذْنٍ مِنَ اللَّهِ، وَأَمَرَهُ أَنْ يَذْكُرَ نَهْيَ رَبِّهِ. وَيَعْزِمَ عَلَى تَدْرِيبِ نَفْسِهِ عَلَى إِمْسَاكِ الْوَعْدِ بِبَيَانِ مَا يُسْأَلُ مِنْهُ بَيَانُهُ دُونَ أَنْ يَأْذَنَهُ اللَّهُ بِهِ، أَمَرَهُ هُنَا أَنْ يُخْبِرَ سَائِلِيهِ بِأَنَّهُ مَا بُعِثَ لِلِاشْتِغَالِ بِمِثْلِ ذَلِكَ، وَأَنَّهُ يَرْجُو أَنَّ اللَّهَ يَهْدِيهِ إِلَى مَا هُوَ أَقْرَبُ إِلَى الرُّشْدِ مِنْ بَيَانِ أَمْثَالِ هَذِهِ الْقِصَّةِ، وَإِنْ كَانَتْ هَذِهِ الْقِصَّةُ تَشْتَمِلُ عَلَى مَوْعِظَةٍ وَهُدًى وَلَكِنَّ الْهُدَى الَّذِي فِي بَيَانُ الشَّرِيعَةِ أَعْظَمُ وَأَهَمُّ. وَالْمَعْنَى: وَقُلْ لَهُمْ عَسَى أَنْ يَهْدِيَنِي رَبِّي لِأَقْرَبَ مِنْ هَذَا رَشَدًا.
Allah'tan bir izin olmaksızın risaletin gayesi dışında kalan bir husustaki soruda onlara ayak uydurmaya giriştiği için onu azarlamış; Rabbinin nehyini hatırlamasını ve Allah izin vermedikçe açıklaması istenen şeyi açıklama vaadinde bulunmaktan kendini alıkoymaya azmetmesini emretmiştir. Burada ise kendisine soru soranlara, kendisinin böyle şeylerle meşgul olmak üzere gönderilmediğini ve her ne kadar bu kıssa öğüt ve hidayet içerse de şeriatın açıklanmasındaki hidayet daha büyük ve daha mühim olduğu için Allah'ın kendisini bu tür kıssaların açıklanmasından doğruya daha yakın olana ileteceğini umduğunu haber vermesini emretmiştir. Mana şöyledir: Onlara de ki: 'Umulur ki Rabbim beni bundan daha doğru bir yola/bilgiye ulaştırır.'
فجُمْلَةُ وَقُلْ عَسَى أَنْ يَهْدِيَنِي إِلَخْ ... مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ فَلَا تُمَارِ فِيهِمْ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ جُمْلَةُ وَقُلْ عَسَى أَنْ يَهْدِيَنِي رَبِّي عَطْفًا عَلَى جُمْلَةِ وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذَا نَسِيتَ، أَيِ اذْكُرْ أَمْرَهُ وَنَهْيَهُ وَقُلْ فِي نَفْسِكَ: عَسَى أَنْ يَهْدِيَنِي رَبِّي لِأَقْرَبَ مِنْ هَذَا رَشَدًا، أَيِ ادْعُ اللَّهَ بِهَذَا.
{ وَقُلْ عَسَى أَنْ يَهْدِيَنِي } cümlesi { فَلَا تُمَارِ فِيهِمْ } cümlesine matuftur. { وَقُلْ عَسَى أَنْ يَهْدِيَنِي رَبِّي } cümlesinin { وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذَا نَسِيتَ } cümlesine matuf olması da caizdir; yani: 'O'nun emrini ve yasağını an ve kendi içinden: Rabbimin beni bundan daha doğru bir yola eriştireceğini umarım de; yani bununla Allah'a dua et' demektir.
وَانْتَصَبَ رَشَداً عَلَى تَمْيِيزِ نِسْبَةِ التَّفْضِيلِ مِنْ قَوْلِهِ: لِأَقْرَبَ مِنْ هَذَا. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَنْصُوبًا عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ مُطْلَقٌ مُبَيِّنٌ لِنَوْعِ فعل أَنْ يَهْدِيَنِ لِأَنَّ الرُّشْدَ نَوْعٌ مِنَ الْهِدَايَةِ.
{ رَشَداً } kelimesi, { لِأَقْرَبَ مِنْ هَذَا } buyruğundaki tafdîl nisbetinin temyizi olarak mansub olmuştur. { أَنْ يَهْدِيَنِ } fiilinin türünü açıklayan mef'ûl-i mutlak olarak mansub olması da caizdir; zira rüşd (doğruluk), hidayetin bir türüdür.
فَ عَسى مُسْتَعْمَلَةٌ فِي الرَّجَاءِ تَأَدُّبًا، وَاسْمُ الْإِشَارَةِ عَائِدٌ إِلَى الْمَذْكُورِ مِنْ قِصَّةِ أَهْلِ الْكَهْفِ بِقَرِينَةِ وُقُوعِ هَذَا الْكَلَامِ مُعْتَرِضًا فِي أَثْنَائِهَا.
{ عَسى } edebi gözetme maksadıyla recâ (ümit) anlamında kullanılmıştır. İşaret ismi ise, bu sözün kıssanın arasına giren bir ara cümle (itiraz) olarak vaki olması karinesiyle Ashâb-ı Kehf kıssasından zikredilen kısma dönmektedir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: وَارْجُ مِنَ اللَّهِ أَنْ يَهْدِيَكَ فَيُذَكِّرَكَ أَنْ لَا تَعِدَ وَعْدًا بِبَيَانِ شَيْءٍ دُونَ إِذْنِ اللَّهِ.
Anlamın şöyle olması da caizdir: Allah'ın sana hidayet etmesini ve böylece Allah'ın izni olmaksızın bir şeyi açıklama vaadinde bulunmaman gerektiğini sana hatırlatmasını um.
وَالرَّشَدُ- بِفَتْحَتَيْنِ-: الْهُدَى وَالْخَيْرُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِيهِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى فِي هَذِهِ السُّورَةِ وَهَيِّئْ لَنا مِنْ أَمْرِنا رَشَداً [الْكَهْف: ١٠] .
İki fetha ile okunan er-Reşed (الرَّشَدُ); doğru yol (hidayet) ve hayır demektir. Bu surenin başlarındaki { وَهَيِّئْ لَنا مِنْ أَمْرِنا رَشَداً } “...ve işimizde bizim için bir muvaffakiyet hazırla!” [Kehf: 10] buyruğunun tefsirinde bu kelimeye dair açıklama geçmişti.
[سُورَة الْكَهْف (١٨) : آيَة ٢٥]
[KEHF SURESİ (18): AYET 25]
وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ ثَلاثَ مِائَةٍ سِنِينَ وَازْدَادُوا تِسْعاً (٢٥)
{ وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ ثَلاثَ مِائَةٍ سِنِينَ وَازْدَادُوا تِسْعاً (٢٥) } “Onlar mağaralarında üç yüz yıl kaldılar ve dokuz [yıl] da artırdılar.” (25)
رُجُوعٌ إِلَى بَقِيَّةِ الْقِصَّةِ بَعْدَ أَنْ تَخَلَّلَ الِاعْتِرَاضُ بَيْنَهَا بِقَوْلِهِ: فَلا تُمارِ فِيهِمْ إِلَى قَوْله: رَشَداً [الْكَهْف: ٢٢- ٢٤] .
[Bu ayet,] { فَلا تُمارِ فِيهِمْ } buyruğundan { رَشَداً } [Kehf: 22-24] sözüne kadar araya giren itiraz (ara cümle)den sonra kıssanın geri kalanına bir dönüştür.
فَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ جُمْلَةُ وَلَبِثُوا عَطْفًا عَلَى مَقُولِهِمْ فِي قَوْلِهِ: سَيَقُولُونَ ثَلاثَةٌ رابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ. [الْكَهْف: ٢٢] أَيْ وَيَقُولُونَ: لَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ، لِيَكُونَ مَوْقِعُ قَوْلِهِ: قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما لَبِثُوا [الْكَهْف: ٢٦] كَمَوْقِعِ قَوْلِهِ السَّابِقِ قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ [الْكَهْف:
{ وَلَبِثُوا } cümlesinin, { سَيَقُولُونَ ثَلاثَةٌ رابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ } [Kehf: 22] buyruğundaki sözlerine matuf olması caizdir; yani: «Onlar: [Ashâb-ı Kehf] mağaralarında kaldılar, derler» takdirindedir. Böylece { قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما لَبِثُوا } [Kehf: 26] buyruğunun konumu, daha önce geçen { قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ } [Kehf: 22] buyruğunun konumu gibi olur.
٢٢] ، وَعَلَيْهِ فَلَا يَكُونُ هَذَا إِخْبَارًا عَنْ مُدَّةِ لُبْثِهِمْ. وَعَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ قَرَأَ وَقَالُوا لَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ إِلَى آخِرِهِ، فَذَلِكَ تَفْسِيرٌ لِهَذَا الْعَطْفِ.
Buna göre bu [ifade], onların [mağarada] kalış sürelerini bildiren bir haber olmaz. İbn Mes‘ûd'dan onun ayetin sonuna kadar [lafzı] { وَقَالُوا لَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ } şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir ki bu kıraat, söz konusu atfın bir açıklamasıdır.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْعَطْفُ عَلَى الْقِصَّةِ كُلِّهَا. وَالتَّقْدِيرُ: وَكَذَلِكَ أَعْثَرْنَا عَلَيْهِمْ إِلَى آخِرِهِ، وَهُمْ لَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ ثَلَاثَمِائَةِ سَنَةٍ وَتِسْعَ سِنِينَ.
Atfın kıssanın tamamına yönelik olması da caizdir. Bu takdirde mana: «İşte böylece onları haberdar kıldık... ve onlar mağaralarında üç yüz dokuz yıl kaldılar» şeklinde olur.
وَعَلَى اخْتِلَافِ الْوَجْهَيْنِ يَخْتَلِفُ الْمَعْنَى فِي قَوْلِهِ: قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما لَبِثُوا [الْكَهْف: ٢٦] كَمَا سَيَأْتِي. ثُمَّ إِنَّ الظَّاهِرَ أَنَّ الْقُرْآنَ أَخْبَرَ بِمُدَّةِ لُبْثِ أَهْلِ الْكَهْفِ فِي كَهْفِهِمْ، وَأَنَّ الْمُرَادَ لُبْثُهُمُ الْأَوَّلُ قَبْلَ الْإِفَاقَةِ وَهُوَ الْمُنَاسِبُ لِسَبْقِ الْكَلَامِ عَلَى اللُّبْثِ فِي قَوْلِهِ: قالَ قائِلٌ مِنْهُمْ كَمْ لَبِثْتُمْ قالُوا لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قالُوا رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِما لَبِثْتُمْ [الْكَهْف: ١٩] ، وَقَدْ قَدَّمْنَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَمْ حَسِبْتَ أَنَّ أَصْحابَ الْكَهْفِ وَالرَّقِيمِ [الْكَهْف: ٩] إِلَخْ ... أَنَّ مُؤَرِّخِي النَّصَارَى يَزْعُمُونَ أَنَّ مُدَّةَ نَوْمَةِ أَهْلِ الْكَهْفِ مِائَتَانِ وَأَرْبَعُونَ سَنَةً. وَقِيلَ: الْمُرَادُ لُبْثُهُمْ مِنْ وَقْتِ مَوْتِهِمُ الْأَخِيرِ إِلَى زَمَنِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ.
İleride geleceği üzere bu iki veche göre { قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما لَبِثُوا } [Kehf: 26] buyruğunun anlamı değişir. Açık olan şudur ki Kur'an, Ashâb-ı Kehf'in mağaralarında kalış sürelerini haber vermiştir ve bundan maksat uyanmalarından önceki ilk kalış süreleridir; bu da { قالَ قائِلٌ مِنْهُمْ كَمْ لَبِثْتُمْ قالُوا لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قالُوا رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِما لَبِثْتُمْ } [Kehf: 19] buyruğunda kalış süresine dair daha önce geçen söze uygundur. Yüce Allah'ın { أَمْ حَسِبْتَ أَنَّ أَصْحابَ الْكَهْفِ وَالرَّقِيمِ } [Kehf: 9] vb. buyruğunun tefsirinde Hristiyan tarihçilerin Ashâb-ı Kehf'in uyku süresinin iki yüz kırk yıl olduğunu iddia ettiklerini belirtmiştik. Bir görüşe göre ise bundan maksat, son ölümlerinden bu ayetin iniş zamanına kadar geçen kalış süreleridir.
وَالْمَعْنَى: أَنْ يُقَدَّرَ لُبْثُهُمْ بِثَلَاثِمِائَةٍ وَتِسْعِ سِنِينَ. فَعَبَّرَ عَنْ هَذَا الْعَدَدِ بِأَنَّهُ ثَلَاثُمِائَةِ سَنَةٍ وَزِيَادَةُ تِسْعٍ، لِيُعْلَمَ أَنَّ التَّقْدِيرَ بِالسِّنِينَ الْقَمَرِيَّةِ الْمُنَاسِبَةِ لِتَارِيخِ الْعَرَبِ وَالْإِسْلَامِ مَعَ الْإِشَارَةِ إِلَى مُوَافَقَةِ ذَلِكَ الْمِقْدَارِ بِالسِّنِينَ الشَّمْسِيَّةِ الَّتِي بِهَا تَارِيخُ الْقَوْمِ الَّذِينَ مِنْهُمْ أَهْلُ الْكَهْفِ وَهُمْ أَهْلُ بِلَادِ الرُّومِ. قَالَ السُّهَيْلِيُّ
Mana şöyledir: Onların kalış süreleri üç yüz dokuz yıl olarak takdir edilmiştir. Bu sayı, üç yüz yıl ve dokuz yıl fazlası olarak ifade edilmiştir ki bunun, Ashâb-ı Kehf'in mensup olduğu kavmin (yani Bizanslıların/Romalıların) tarihi olan güneş yılı hesabıyla bu miktarın uyumuna işaretle beraber, Arapların ve İslam'ın tarihine uygun olan kamerî yıl ile takdir edildiği bilinsin. Süheylî,