فِي «الرَّوْضِ الْأُنُفِ» : النَّصَارَى يَعْرِفُونَ حَدِيثَ أَهْلِ الْكَهْفِ وَيُؤَرِّخُونَ بِهِ. وَأَقُولُ: وَالْيَهُودُ الَّذِينَ لَقَّنُوا قُرَيْشًا السُّؤَالَ عَنْهُمْ يُؤَرِّخُونَ الْأَشْهُرَ بِحِسَابِ الْقَمَرِ وَيُؤَرِّخُونَ السِّنِينَ بِحِسَابِ الدَّوْرَةِ الشَّمْسِيَّةِ، فَالتَّفَاوُتُ بَيْنَ أَيَّامِ السَّنَةِ الْقَمَرِيَّةِ وَأَيَّامِ السَّنَةِ الشَّمْسِيَّةِ يَحْصُلُ مِنْهُ سَنَةٌ قَمَرِيَّةٌ كَامِلَةٌ فِي كُلِّ ثَلَاثٍ وَثَلَاثِينَ سَنَةً شَمْسِيَّةً، فَيَكُونُ التَّفَاوُتُ فِي مِائَةِ سَنَةٍ شَمْسِيَّةٍ بِثَلَاثِ سِنِينَ زَائِدَةٍ قَمَرِيَّةٍ. كَذَا نَقَلَهُ ابْنُ عَطِيَّةَ عَنِ النِّقَاشِ الْمُفَسِّرِ. وَبِهَذَا تَظْهَرُ نُكْتَةُ التَّعْبِيرِ عَنِ التِّسْعِ السِّنِينِ بِالِازْدِيَادِ. وَهَذَا مِنْ عِلْمِ الْقُرْآنِ
er-Ravdu'l-Ünüf adlı eserinde şöyle der: «Hristiyanlar Ashâb-ı Kehf hadisesini bilir ve tarihi ona göre kaydederler.» Ben de derim ki: Kureyş'e onlar hakkında soru sormayı telkin eden Yahudiler ise ayları ay takvimine, yılları ise güneş devrine göre hesaplarlar. Kamerî yılın günleri ile şemsî yılın günleri arasındaki farktan ötürü her otuz üç şemsî yılda tam bir kamerî yıl meydana gelir; böylece yüz şemsî yıldaki fark fazladan üç kamerî yıl olur. İbn Atıyye, müfessir Nakkâş'tan bunu bu şekilde nakletmiştir. Böylece dokuz yılın «artırma/ilave» (izdiyâd) lafzıyla ifade edilmesindeki nükteli incelik ortaya çıkmaktadır. Bu da Kur'an'ın ilminden
وَإِعْجَازِهِ الْعِلْمِيِّ الَّذِي لَمْ يَكُنْ لِعُمُومِ الْعَرَبِ عِلْمٌ بِهِ.
ve Arapların genelinin bilgisi dahilinde olmayan ilmî mucizesindendir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُور ثَلاثَ مِائَةٍ بِالتَّنْوِينِ. وَانْتَصَبَ سِنِينَ عَلَى الْبَدَلِيَّةِ مِنِ اسْمِ الْعَدَدِ عَلَى رَأْيِ مَنْ يَمْنَعُ مَجِيءَ تَمْيِيزِ الْمِائَةِ مَنْصُوبًا، أَوْ هُوَ تَمْيِيزٌ عِنْدَ مَنْ يُجِيزُ ذَلِكَ.
Cumhur { ثَلاثَ مِائَةٍ } lafzını tenvin ile okumuştur. Yüz kelimesinin temyizinin mansub gelmesini caiz görmeyenlerin görüşüne göre { سِنِينَ } kelimesi sayı isminden bedel olarak mansub olmuştur; bunu caiz görenlere göre ise temyizdir.
وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَخَلَفٌ بِإِضَافَةِ مِائَةٍ إِلَى سِنِينَ عَلَى أَنَّهُ تَمْيِيزٌ لِلْمِائَةِ. وَقَدْ جَاءَ تَمْيِيزُ الْمِائَةِ جَمْعًا، وَهُوَ نَادِرٌ لكنه فصيح.
Hamza, Kisâî ve Halef ise yüz kelimesinin temyizi olmak üzere { مِائَةٍ } lafzını { سِنِينَ } kelimesine muzaf kılarak okumuşlardır. Yüz lafzının temyizi nâdir olarak çoğul da gelmiştir fakat bu fasih bir kullanımdır.
[سُورَة الْكَهْف (١٨) : آيَة ٢٦]
[KEHF SURESİ (18): AYET 26]
قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما لَبِثُوا لَهُ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَبْصِرْ بِهِ وَأَسْمِعْ مَا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا يُشْرِكُ فِي حُكْمِهِ أَحَداً (٢٦)
{ قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما لَبِثُوا لَهُ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَبْصِرْ بِهِ وَأَسْمِعْ مَا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا يُشْرِكُ فِي حُكْمِهِ أَحَداً (٢٦) } “De ki: «Ne kadar kaldıklarını Allah daha iyi bilir. Göklerin ve yerin gaybı O'na aittir. O ne güzel görür, ne güzel işitir! Onların O'ndan başka hiçbir dostu yoktur ve O, hükmüne hiçbir kimseyi ortak etmez.»” (26)
إِنْ كَانَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ [الْكَهْف: ٢٥] إِخْبَارًا مِنَ اللَّهِ عَنْ مُدَّةِ لُبْثِهِمْ يَكُونُ قَوْلُهُ: قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما لَبِثُوا قَطْعًا لِلْمُمَارَاةِ فِي مُدَّةِ لُبْثِهِمُ الْمُخْتَلَفِ فِيهَا بَيْنَ أَهْلِ الْكِتَابِ، أَيِ اللَّهُ أَعْلَمُ مِنْكُمْ بِمُدَّةِ لُبْثِهِمْ.
Şayet Yüce Allah'ın { وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ } [Kehf: 25] buyruğu onların kalış sürelerine dair Allah'tan bir haber ise, { قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما لَبِثُوا } buyruğu Ehl-i Kitap arasında ihtilaf edilen kalış süresine dair tartışmayı kesin olarak kesip bitirmek içindir; yani: «Allah, onların kalış süresini sizden daha iyi bilir» demektir.
وَإِنْ كَانَ قَوْلُهُ: وَلَبِثُوا حِكَايَةً عَنْ قَوْلِ أَهْلِ الْكِتَابِ فِي مُدَّةِ لُبْثِهِمْ كَانَ قَوْلُهُ: قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما لَبِثُوا تَفْوِيضًا إِلَى اللَّهِ فِي عِلْمِ ذَلِكَ كَقَوْلِهِ: قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ [الْكَهْف: ٢٢] .
Eğer { وَلَبِثُوا } buyruğu Ehl-i Kitab'ın onların kalış sürelerine dair sözlerini bir nakil ise, { قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما لَبِثُوا } buyruğu, { قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ } [Kehf: 22] ayetinde olduğu gibi bu bilginin Allah'a havale edilmesi demektir.
وَغَيْبُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ مَا غَابَ عِلْمُهُ عَنِ النَّاسِ مِنْ مَوْجُودَاتِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَأَحْوَالِهِمْ. وَاللَّام فِي لَهُ لِلْمِلْكِ. وَتَقْدِيمُ الْخَبَرِ الْمَجْرُورِ لِإِفَادَةِ الِاخْتِصَاصِ، أَيْ لِلَّهِ لَا لِغَيْرِهِ، رَدًّا عَلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ عِلْمَ خَبَرِ أَهْلِ الْكَهْفِ وَنَحْوِهِمْ.
Göklerin ve yerin gaybı; göklerde ve yerdeki varlıklardan ve onların durumlarından insanların bilgisinden gizli kalan şeylerdir. { لَهُ } ifadesindeki lâm mülkiyet içindir. Mecrûr haberin öne alınması ihtisas (yalnızca O'na ait olduğunu) bildirmek içindir; yani Ashâb-ı Kehf'in haberini ve benzerlerini bildiklerini iddia edenlere bir reddiye olarak: «Başkasına değil, yalnızca Allah'a aittir» demektir.
وأَبْصِرْ بِهِ وَأَسْمِعْ صِيغَتَا تَعْجِيبٍ مِنْ عُمُومِ عِلْمِهِ تَعَالَى بِالْمُغَيَّبَاتِ مِنَ الْمَسْمُوعَاتِ وَالْمُبْصَرَاتِ، وَهُوَ الْعِلْمُ الَّذِي لَا يُشَارِكُهُ فِيهِ أَحَدٌ.
{ أَبْصِرْ بِهِ وَأَسْمِعْ } ifadeleri, işitilen ve görülen şeylerden gayb olanları Yüce Allah'ın kuşatıcı ilminin mükemmelliğine yönelik taaccüb (hayranlık/şaşma) sîgalarıdır; bu öyle bir ilimdir ki onda hiçbir kimse O'na ortak olamaz.
وَضَمِيرُ الْجَمْعِ فِي قَوْلِهِ: مَا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِيٍّ يَعُودُ إِلَى الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ الْحَدِيثُ مَعَهُمْ. وَهُوَ إِبْطَالٌ لِوَلَايَةِ آلِهَتِهِمْ بِطَرِيقَةِ التَّنْصِيصِ عَلَى عُمُومِ النَّفْيِ بِدُخُولِ (مِنِ) الزَّائِدَةِ عَلَى النَّكِرَةِ الْمَنْفِيَّةِ.
{ مَا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِيٍّ } buyruğundaki çoğul zamiri, kendileriyle konuşulan müşriklere dönmektedir. Bu, nefyedilen nekre ismin başına zâit olan (مِنْ) harf-i cerrinin dahil edilmesi yoluyla umumî nefyi kesin olarak bildirmek suretiyle onların ilahlarının velayetini/koruyuculuğunu geçersiz kılmaktır.
وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ: وَلا يُشْرِكُ فِي حُكْمِهِ أَحَداً هُوَ رَدٌّ عَلَى زَعْمِهِمْ بِأَنَّ اللَّهَ اتَّخَذَ آلِهَتَهُمْ شُرَكَاءَ لَهُ فِي مِلْكِهِ.
Aynı şekilde { وَلا يُشْرِكُ فِي حُكْمِهِ أَحَداً } buyruğu da Allah'ın mülkünde onların ilahlarını Kendisine ortak edindiği yönündeki iddialarına bir reddiyedir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ وَلا يُشْرِكُ بِرَفْعِ يُشْرِكُ وَبِيَاءِ الْغَيْبَةِ. وَالضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ فِي قَوْلِهِ: قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ- بِتَاءِ الْخِطَابِ وَجَزْمِ ويُشْرِكُ-
Cumhur { وَلا يُشْرِكُ } lafzını gayb yâ'sı ile ve { يُشْرِكُ } fiilini merfû olarak okumuştur. Bu durumda zamir, { قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ } buyruğundaki lafza-i celâle döner. İbn Âmir ise bu fiili hitap tâ'sı ile ve mezmûm olarak,
عَلَى أَنَّ (لَا) نَاهِيَةٌ. وَالْخِطَابُ لرَسُول الله ﵌ مُرَادٌ بِهِ أُمَّتُهُ، أَوِ الْخِطَابُ لِكُلِّ مَنْ يَتَلَقَّاهُ.
(لَا) edatının nehiy (yasaklama) edatı olması esasına göre okumuştur. Bu durumda hitap, ümmeti kastedilerek Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'edir yahut bu hitabı işiten herkese yöneliktir.
وَهُنَا انْتَهَتْ قِصَّةُ أَصْحَابِ الْكَهْفِ بِمَا تَخَلَّلَهَا، وَقَدْ أَكْثَرَ الْمُفَسِّرُونَ مِنْ رِوَايَةِ الْأَخْبَارِ الْمَوْضُوعَة فِيهَا.
Böylece araya giren açıklamalarla birlikte Ashâb-ı Kehf kıssası burada sona ermiştir. Müfessirler bu kıssa hakkında uydurma rivayetleri aktarmayı oldukça çoğaltmışlardır.
[سُورَة الْكَهْف (١٨) : آيَة ٢٧]
[KEHF SURESİ (18): AYET 27]
وَاتْلُ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ كِتابِ رَبِّكَ لَا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ وَلَنْ تَجِدَ مِنْ دُونِهِ مُلْتَحَداً (٢٧)
{ وَاتْلُ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ كِتابِ رَبِّكَ لَا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ وَلَنْ تَجِدَ مِنْ دُونِهِ مُلْتَحَداً (٢٧) } “Rabbinin kitabından sana vahyolunanı oku! O'nun kelimelerini değiştirebilecek hiçbir kimse yoktur ve O'ndan başka asla bir sığınak bulamazsın.” (27)
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما لَبِثُوا [الْكَهْف: ٢٦] بِمَا فِيهَا مِنْ قَوْلِهِ: مَا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا يُشْرِكُ فِي حُكْمِهِ أَحَداً [الْكَهْف: ٢٦] .
[Bu ayet,] { قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما لَبِثُوا } [Kehf: 26] cümlesine ve onun içinde yer alan { مَا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا يُشْرِكُ فِي حُكْمِهِ أَحَداً } [Kehf: 26] ifadesine matuftur.
وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الرَّدِّ عَلَى الْمُشْرِكِينَ إِذْ كَانُوا أَيَّامَئِذٍ لَا يَبِينُ لَهُمْ شَيْءٌ إِلَّا وَانْتَقَلُوا إِلَى طَلَبِ شَيْءٍ آخَرَ فَسَأَلُوا عَنْ أَهْلِ الْكَهْفِ وَعَنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ، وَطَلَبُوا من النبيء ﵌ أَنْ يَجْعَلَ بَعْضَ الْقُرْآنِ لِلثَّنَاءِ عَلَيْهِمْ، وَنَحْوَ ذَلِكَ، كَمَا تَقَدَّمَ ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ كادُوا لَيَفْتِنُونَكَ عَنِ الَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ لِتَفْتَرِيَ عَلَيْنا غَيْرَهُ وَإِذاً لَاتَّخَذُوكَ خَلِيلًا فِي سُورَةِ الْإِسْرَاءِ [٧٣] .
Bundan maksat, o günlerde kendilerine bir şey açıklandığında hemen başka bir şeyin talebine geçen, Ashâb-ı Kehf'i ve Zülkarneyn'i soran, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den Kur'an'ın bir kısmını kendilerini övmeye ayırmasını vb. isteyen müşriklere reddiyede bulunmaktır; nitekim İsrâ suresinde geçen { وَإِنْ كادُوا لَيَفْتِنُونَكَ عَنِ الَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ لِتَفْتَرِيَ عَلَيْنا غَيْرَهُ وَإِذاً لَاتَّخَذُوكَ خَلِيلًا } [73] ayetinin tefsirinde bu husus daha önce açıklanmıştı.
وَالْمَعْنَى: لَا تَعْبَأْ بِهِمْ إِنْ كَرِهُوا تِلَاوَةَ بَعْضِ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ وَاتْلُ جَمِيعَ مَا أُوحِي إِلَيْكَ فَإِنَّهُ لَا مُبَدِّلَ لَهُ. فَلَمَّا وَعَدَهُمُ الْجَوَابَ عَنِ الرُّوحِ وَعَنْ أَهْلِ الْكَهْفِ وَأَبَرَّ اللَّهُ وَعْدَهُ إِيَّاهُمْ قَطْعًا لِمَعْذِرَتِهِمْ بِبَيَانِ إِحْدَى الْمَسْأَلَتَيْنِ ذَيَّلَ ذَلِكَ بِأَن أَمر نبيئه أَنْ يَقْرَأَ الْقُرْآنَ كَمَا أُنْزِلَ عَلَيْهِ وَأَنَّهُ لَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِ اللَّهِ، وَلِكَيْ لَا يُطْمِعَهُمُ الْإِجَابَةُ عَنْ بَعْضِ مَا سَأَلُوهُ بِالطَّمَعِ فِي أَنْ يُجِيبَهُمْ عَنْ كُلِّ مَا طَلَبُوهُ.
Mana şöyledir: Sana vahyedilenin bir kısmının okunmasından hoşlanmasalar bile onlara aldırış etme; sana vahyedilenin tamamını oku, çünkü O'nun kelimelerini değiştirecek hiçbir güç yoktur. [Allah], ruh ve Ashâb-ı Kehf hakkındaki soruya cevap vermeyi vaad edip iki meseleden birini açıklayarak onların mazeretlerini ortadan kaldırmak suretiyle vaadini yerine getirince, bunun peşinden Peygamberine Kur'an'ı kendisine indirildiği gibi okumasını ve Allah'ın kelimelerini değiştirecek kimse olmadığını emretmiş; böylece sordukları bazı şeylere verilen cevabın onları her istediklerine cevap verileceği ümidine düşürmesine engel olmuştur.
وَأَصْلُ النَّفْيِ بِ (لَا) النَّافِيَةِ لِلْجِنْسِ أَنَّهُ نَفْيُ وُجُودِ اسْمِهِ. وَالْمُرَادُ هُنَا نَفْيُ الْإِذْنِ فِي أَنْ يُبَدِّلَ أَحَدٌ كَلِمَاتِ اللَّهِ.
Cinsini nefyeden (لَا) ile yapılan olumsuzluğun aslı, isminin varlığını nefyetmektir. Burada kastedilen ise hiçbir kimsenin Allah'ın kelimelerini değiştirmesine izin verilmediğinin nefyedilmesidir.
وَالتَّبْدِيلُ: التَّغْيِيرُ بِالزِّيَادَةِ وَالنَّقْصِ، أَيْ بِإِخْفَاءِ بَعْضِهِ بِتَرْكِ تِلَاوَةِ مَا لَا يَرْضَوْنَ بِسَمَاعِهِ مِنْ إِبْطَالِ شِرْكِهِمْ وَضَلَالِهِمْ. وَهَذَا يُؤْذِنُ بِأَنَّهُمْ طَعَنُوا فِي بَعْضِ مَا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِمُ الْقِصَّةُ فِي الْقُرْآنِ كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ قَوْلُهُ: سَيَقُولُونَ ثَلاثَةٌ [الْكَهْف: ٢٢] وَقَوْلُهُ: وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ ثَلاثَ مِائَةٍ سِنِينَ [الْكَهْف: ٢٥] .
Tebdîl (تَبْدِيل); artırma ve eksiltme ile değiştirmektir; yani şirklerini ve sapıklıklarını boşa çıkaran ve duymaktan hoşlanmadıkları şeylerin tilavetini terk ederek bir kısmını gizlemektir. Bu da onların, { سَيَقُولُونَ ثَلاثَةٌ } [Kehf: 22] ve { وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ ثَلاثَ مِائَةٍ سِنِينَ } [Kehf: 25] ayetlerinin işaret ettiği üzere, Kur'an'daki kıssanın içerdiği bazı hususlara itiraz edip dil uzattıklarını hissettirmektedir.
وَقَدْ تَقَدَّمَ نَظِيرُ هَذَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِ اللَّهِ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٣٤] .
Bunun bir benzeri, En'âm suresindeki { وَلا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِ اللَّهِ } [34] buyruğunun tefsirinde geçmişti.
فَالْأَمْرُ فِي قَوْلِهِ: وَاتْلُ كِنَايَةٌ عَنِ الِاسْتِمْرَارِ. وَمَا أُوحِيَ مُفِيدٌ لِلْعُمُومِ، أَيْ كُلَّ
{ وَاتْلُ } buyruğundaki emir devamlılıktan kinayedir. { مَا أُوحِيَ } ifadesi umum (kapsayıcılık) bildirir; yani sana vahyedilenlerin tamamını
مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ. وَمَفْهُومُ الْمَوْصُولِ أَنَّ مَا لَمْ يُوحَ إِلَيْهِ لَا يَتْلُوهُ، وَهُوَ مَا اقْتَرَحُوا أَنْ يَقُولَهُ فِي الثَّنَاءِ عَلَيْهِمْ وَإِعْطَائِهِمْ شَطْرًا مِنَ التَّصْوِيبِ.
[oku demektir]. İsm-i mevsûlün mefhûmu (zıt anlamı) ise, kendisine vahyedilmeyen şeyi okumamasıdır ki bu da onların kendilerini övmesi ve kısmen haklı çıkarması yönünde söylemesini teklif ettikleri şeydir.
وَالتِّلَاوَةُ: الْقِرَاءَةُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاتَّبَعُوا مَا تَتْلُوا الشَّياطِينُ عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٠٢] وَقَوْلِهِ: وَإِذا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آياتُهُ زادَتْهُمْ إِيماناً فِي الْأَنْفَالِ [٢] .
Tilavet (تِلَاوَة); okumak demektir. Bakara suresindeki { وَاتَّبَعُوا مَا تَتْلُوا الشَّياطِينُ عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ } [102] ve Enfâl suresindeki { وَإِذا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آياتُهُ زادَتْهُمْ إِيماناً } [2] buyruklarının tefsirinde bu kelime daha önce geçmişti.
وَالْمُلْتَحَدُ: اسْمُ مَكَانٍ مِيمِيٌّ يَجِيءُ عَلَى زِنَةِ اسْمِ الْمَفْعُولِ مِنْ فِعْلِهِ. وَالْمُلْتَحَدُ: مَكَانُ الِالْتِحَادِ، وَالِالْتِحَادُ: الْمَيْلُ إِلَى جَانِبٍ. وَجَاءَ بِصِيغَةِ الِافْتِعَالِ لِأَنَّ أَصْلَهُ تَكَلُّفُ الْمَيْلِ.
el-Mültehad (الْمُلْتَحَدُ); fiilinin ism-i mef'ûl vezninde gelen mîmli bir mekân ismidir. Mültehad, iltihad (meyletme) edilen yerdir. İltihad ise bir tarafa meyletmektir. İftiâl kalıbında gelmiştir; çünkü aslı meyletmeye gayret göstermektir (tekellüf).
وَيُفْهَمُ مِنْ صِيغَةِ التَّكَلُّفِ أَنَّهُ مَفَرٌّ مِنْ مَكْرُوهٍ يَتَكَلَّفُ الْخَائِفُ أَنْ يَأْوِيَ إِلَيْهِ، فَلِذَلِكَ كَانَ الْمُلْتَحَدُ بِمَعْنَى الْمَلْجَأِ. وَالْمَعْنَى: لَنْ تَجِدَ شَيْئًا يُنْجِيكَ مِنْ عِقَابِهِ. وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا تَأْيِيسُهُمْ مِمَّا طَمِعُوا فِيهِ.
Bu tekellüf sîgasından, bunun korkan bir kimsenin sığınmak için zahmete katlandığı, hoşlanılmayan şeyden bir kaçış yeri olduğu anlaşılır; işte bu sebeple mültehad, sığınak (melce) anlamındadır. Mana şöyledir: O'nun azabından seni kurtaracak hiçbir şey bulamazsın. Bundan maksat, onların umut besledikleri şeyden ümitlerini kesmektir.
[سُورَة الْكَهْف (١٨) : آيَة ٢٨]
[KEHF SURESİ (18): AYET 28]
وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ وَلا تَعْدُ عَيْناكَ عَنْهُمْ تُرِيدُ زِينَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا وَلا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنا وَاتَّبَعَ هَواهُ وَكانَ أَمْرُهُ فُرُطاً (٢٨)
{ وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ وَلا تَعْدُ عَيْناكَ عَنْهُمْ تُرِيدُ زِينَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا وَلا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنا وَاتَّبَعَ هَواهُ وَكانَ أَمْرُهُ فُرُطاً (٢٨) } “Sabah akşam Rablerinin rızasını dileyerek O'na dua edenlerle birlikte nefsini sabırlı tut. Dünya hayatının süsünü arzulayarak gözlerini onlardan ayırma. Kalbini bizi anmaktan gafil kıldığımız, hevasına uyan ve işi taşkınlık olan kimseye de itaat etme!” (28)
وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ وَلا تَعْدُ عَيْناكَ عَنْهُمْ تُرِيدُ زِينَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا.
{ وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ وَلا تَعْدُ عَيْناكَ عَنْهُمْ تُرِيدُ زِينَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا } “Sabah akşam Rablerinin rızasını dileyerek O'na dua edenlerle birlikte nefsini sabırlı tut. Dünya hayatının süsünü arzulayarak gözlerini onlardan ayırma.”
هَذَا مِنْ ذُيُولِ الْجَوَابِ عَنْ مَسْأَلَتِهِمْ عَنْ أَهْلِ الْكَهْفِ، فَهُوَ مُشَارِكٌ لِقَوْلِهِ: وَاتْلُ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ كِتابِ [الْكَهْف: ٢٧] . الْآيَةَ وَتَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٥٢] عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ
Bu [ayet], onların Ashâb-ı Kehf hakkındaki sorularına verilen cevabın tamamlayıcı kısımlarındandır. Dolayısıyla { وَاتْلُ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ كِتابِ } [Kehf: 27] ayetine iştirak etmektedir. En'âm suresinde [52] Yüce Allah'ın { وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ } buyruğunun tefsirinde,
أَنَّ سَادَةَ الْمُشْرِكِينَ كَانُوا زَعَمُوا أَنَّهُ لَوْلَا أَنَّ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ نَاسًا أَهْلُ خَصَاصَةٍ فِي الدُّنْيَا وَأَرِقَّاءُ لَا يُدَانُوهُمْ وَلَا يَسْتَأْهِلُونَ الْجُلُوسَ مَعَهُمْ لَأَتَوْا إِلَى مجالسة النبيء ﵌ وَاسْتَمَعُوا الْقُرْآنَ، فَاقْتَرَحُوا عَلَيْهِ أَنْ يَطْرُدَهُمْ مِنْ حَوْلِهِ إِذَا غَشِيَهُ سَادَةُ قُرَيْشٍ، فَرَدَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ بِمَا فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ وَمَا فِي هَذِهِ السُّورَةِ.
müşriklerin ileri gelenlerinin, şayet müminler arasında dünyalık bakımından fakir olan ve kendileriyle denk olmayan, yanlarında oturmaya layık görmedikleri köleler olmasaydı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in meclisine gelip Kur'an'ı dinleyeceklerini iddia ettikleri ve Kureyş'in ileri gelenleri yanına geldiğinde onları etrafından kovmasını teklif ettikleri geçmişti. Bunun üzerine Allah Teâlâ hem En'âm suresindeki hem de bu suredeki ayetlerle onlara cevap vermiştir.
وَمَا هُنَا آكَدُ إِذْ أَمَرَهُ بِمُلَازَمَتِهِمْ بِقَوْلِهِ: وَاصْبِرْ نَفْسَكَ، أَيِ احْبِسْهَا مَعَهُمْ حَبْسَ مُلَازِمَةٍ. وَالصَّبْرُ: الشَّدُّ بِالْمَكَانِ بِحَيْثُ لَا يُفَارِقُهُ. وَمِنْهُ سُمِّيَتْ
Buradaki ifade ise daha kuvvetlidir; zira { وَاصْبِرْ نَفْسَكَ } buyruğu ile onlarla beraber bulunmayı emretmiştir; yani: «Nefsini onlarla beraber ayrılmayacak şekilde tut» demektir. Sabır (الصَّبْرُ); bir mekândan ayrılmayacak şekilde oraya sımsıkı bağlanmaktır. Nitekim
الْمَصْبُورَةُ وَهِيَ الدَّابَّةُ تُشَدُّ لِتُجْعَلَ غَرَضًا لِلرَّمْيِ. وَلِتَضْمِينِ فِعْلِ (اصْبِرْ) مَعْنَى الْمُلَازِمَةِ عُلِّقَ بِهِ ظَرْفُ (مَعَ) .
atış hedefi yapılmak üzere bağlanan hayvana da el-masbûre (الْمَصْبُورَةُ) denilmiştir. { اصْبِرْ } fiili beraberliği sürdürme anlamını tazammun ettiği için { مَعَ } zarfı ona bağlanmıştır.
والغداة قَرَأَهُ الْجُمْهُورُ- بِأَلْفٍ بَعْدَ الدَّالِّ-: اسْمُ الْوَقْتِ الَّذِي بَيْنَ الْفَجْرِ وَطُلُوعِ الشَّمْسِ. وَالْعَشِيُّ: الْمَسَاءُ. وَالْمَقْصُودُ أَنَّهُمْ يَدْعُونَ اللَّهَ دُعَاءً مُتَخَلِّلًا سَائِرَ الْيَوْمِ وَاللَّيْلَةِ.
Cumhurun dâl harfinden sonra elif ile okuduğu el-Gadât (الغداة); fecir ile güneşin doğuşu arasındaki vaktin adıdır. el-‘Aşiyy (الْعَشِيُّ) ise akşam vaktidir. Maksat, onların gece ve gündüzün her anına yayılacak şekilde Allah'a dua etmeleridir.
وَالدُّعَاءُ: الْمُنَاجَاةُ وَالطَّلَبُ. وَالْمُرَادُ بِهِ مَا يَشْمَلُ الصَّلَوَاتِ.
Dua; münacat ve talepte bulunmaktır. Buradaki murat namazları da kapsayan anlamdır.
وَالتَّعْبِيرُ عَنْهُمْ بِالْمَوْصُولِ لِلْإِيمَاءِ إِلَى تَعْلِيلِ الْأَمْرِ بِمُلَازَمَتِهِمْ، أَيْ لِأَنَّهُمْ أَحْرِيَاءُ بِذَلِكَ لِأَجْلِ إِقْبَالِهِمْ عَلَى اللَّهِ فَهُمُ الْأَجْدَرُ بِالْمُقَارَنَةِ وَالْمُصَاحَبَةِ. وَقَرَأَ ابْن عَامر بِالْغَدَاةِ- بِسُكُونِ الدَّالِ وَوَاوٍ بَعْدَ الدَّالِّ مَفْتُوحَةٍ- وَهُوَ مُرَادِفُ الْغَدَاةِ.
Onlardan ism-i mevsûl ile bahsedilmesi, onlarla beraber bulunma emrinin gerekçesine işaret etmek içindir; yani Allah'a yönelmeleri sebebiyle buna layıktırlar, dolayısıyla birlikteliğe ve arkadaşlığa en layık olanlar onlardır. İbn Âmir ise bu kelimeyi dâl harfinin sükûnu ve dâl'dan sonra fethalı bir vâv ile el-Gadvat (بِالْغَدْوَةِ) şeklinde okumuştur ki bu da el-gadât ile eş anlamlıdır.
وَجُمْلَةُ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ. وَوَجْهُ اللَّهِ: مُجَازٌ فِي إِقْبَالِهِ عَلَى الْعَبْدِ.
{ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ } cümlesi hâl konumundadır. "Allah'ın vechi" ise O'nun kuluna yönelmesi ve teveccühünden mecazdır.
ثُمَّ أَكَّدَ الْأَمْرَ بِمُوَاصَلَتِهِمْ بِالنَّهْيِ عَنْ أَقَلِّ إِعْرَاضٍ عَنْهُمْ.
Sonra onlarla beraberliği sürdürme emrini, onlardan en ufak bir yüz çevirmeyi dahi yasaklayarak pekiştirmiştir.
وَظَاهِرُ وَلا تَعْدُ عَيْناكَ عَنْهُمْ نَهْيُ الْعَيْنَيْنِ عَنْ أَنْ تَعْدُوَا عَنِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ، أَيْ أَنْ تُجَاوِزَاهُمْ، أَيْ تَبْعُدَا عَنْهُمْ. وَالْمَقْصُودُ: الْإِعْرَاضُ، وَلِذَلِكَ ضُمِّنَ فِعْلُ الْعَدْوِ مَعْنَى الْإِعْرَاضِ، فَعُدِّيَ إِلَى الْمَفْعُولِ بِ (عَنْ) وَكَانَ حَقُّهُ أَنْ يَتَعَدَّى إِلَيْهِ بِنَفْسِهِ يُقَالُ: عَدَاهُ، إِذَا جَاوَزَهُ. وَمَعْنَى نَهْيِ الْعَيْنَيْنِ نهي صَاحبهمَا، فيؤول إِلَى مَعْنَى: وَلَا تَعْدِي عَيْنَيْكَ عَنْهُمْ.
{ وَلا تَعْدُ عَيْناكَ عَنْهُمْ } buyruğunun zahiri; iki gözün, Rablerine dua eden kimselerden öteye geçmesini, yani onları aşıp uzaklaşmasını nehyetmektir. Kastedilen ise yüz çevirmektir. Bu sebeple ‘adv (الْعَدْوُ) fiili yüz çevirme anlamını tazammun etmiş ve (عَنْ) harf-i cerriyle mef‘ûle geçişli kılınmıştır; oysa bizzat kendisiyle geçişli olması gerekirdi. Nitekim bir kimse bir şeyi aştığında ‘adâhu (عَدَاهُ) denir. İki gözün nehyedilmesi ise onların sahibinin nehyedilmesi demektir; dolayısıyla bu, «Gözlerini onlardan ayırma/öteye kaydırma» anlamına raci olur.
وَهُوَ إِيجَازٌ بَدِيعٌ.
Bu da bediî bir icazdır.
وَجُمْلَةُ تُرِيدُ زِينَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا حَالٌ مِنْ كَافِ الْخِطَابِ، لِأَنَّ الْمُضَافَ جُزْءٌ مِنَ الْمُضَافِ إِلَيْهِ، أَيْ لَا تَكُنْ إِرَادَةُ الزِّينَةِ سَبَبَ الْإِعْرَاضِ عَنْهُمْ لِأَنَّهُمْ لَا زِينَةَ لَهُمْ مِنْ بَزَّةٍ وَسَمْتٍ.
{ تُرِيدُ زِينَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا } cümlesi hitap kâf'ından hâldir; çünkü muzaf, muzafun ileyhin bir cüzüdür. Yani: Kılık kıyafet ve görünüş bakımından bir ziynetleri bulunmadığı için ziynet istemek onlardan yüz çevirmenin sebebi olmasın.
وَهَذَا الْكَلَامُ تَعْرِيضٌ بِحَمَاقَةِ سَادَةِ الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ جَعَلُوا هَمَّهُمْ وَعِنَايَتَهُمْ بِالْأُمُورِ الظَّاهِرَةِ وَأَهْمَلُوا الِاعْتِبَارَ بِالْحَقَائِقِ وَالْمَكَارِمِ النَّفْسِيَّةِ فَاسْتَكْبَرُوا عَنْ مُجَالَسَةِ أَهْلِ الْفَضْلِ وَالْعُقُولِ الرَّاجِحَةِ وَالْقُلُوبِ النَّيِّرَةِ وَجَعَلُوا هَمَّهُمُ الصُّوَرَ الظَّاهِرَةَ.
Bu söz, bütün dert ve ilgilerini zahirî şeylere hasredip hakikatleri ve nefsî erdemleri dikkate almayı ihmal eden, böylece fazilet, üstün akıl ve aydınlık kalp sahipleriyle oturup kalkmaktan kibirlenen ve yalnızca dış görünüşü dert edinen müşrik liderlerinin ahmaklığına bir ta‘rizdir (dokundurmadır).
وَلا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنا وَاتَّبَعَ هَواهُ وَكانَ أَمْرُهُ فُرُطاً هَذَا نَهْيٌ جَامِعٌ عَنْ مُلَابَسَةِ شَيْءٍ مِمَّا يَأْمُرُهُ بِهِ الْمُشْرِكُونَ. وَالْمَقْصُودُ مِنَ النَّهْيِ تَأْسِيسُ قَاعِدَةٍ لِأَعْمَالِ الرَّسُولِ وَالْمُسْلِمِينَ تُجَاهَ رَغَائِبِ الْمُشْرِكِينَ وَتَأْيِيسُ الْمُشْرِكِينَ مِنْ نَوَالِ شَيْءٍ مِمَّا رَغِبُوهُ من النبيء ﵌.
{ وَلا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنا وَاتَّبَعَ هَواهُ وَكانَ أَمْرُهُ فُرُطاً } [buyruğu], müşriklerin emrettiği/istediği şeylerden herhangi birine uymayı yasaklayan kapsamlı bir nehiydir. Bu nehiyden maksat; Resul'ün ve Müslümanların müşriklerin arzuları karşısındaki tutum ve davranışları için bir kural koymak ve müşrikleri, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den arzuladıkları şeylerden herhangi birini elde etmekten ümitsizliğe düşürmektir.
وَمَا صدق (مِنَ) كُلُّ مَنِ اتَّصَفَ بِالصِّلَةِ، وَقِيلَ نَزَلَتْ فِي أُمَيَّةَ بْنِ خَلَفٍ الْجُمَحِيِّ، دَعَا النبيء ﵌ إِلَى طَرْدِ فُقَرَاءِ الْمُسْلِمِينَ عَنْ مَجْلِسِهِ حِينَ يَجْلِسُ إِلَيْهِ هُوَ وَأَضْرَابُهُ مِنْ سَادَةِ
{ مَنْ } lafzının masadakı (karşılığı), sıla cümlesindeki vasıfla nitelenen herkestir. Bir rivayette ise Ümeyye b. Halef el-Cumahî hakkında indiği söylenmiştir; o, kendisi ve Kureyş'in ileri gelenlerinden
قُرَيْشٍ.
benzerleri onunla oturduğunda yoksul Müslümanları meclisinden kovması için Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e teklifte bulunmuştu.
وَالْمُرَادُ بِإِغْفَالِ الْقَلْبِ جَعْلُهُ غافلا عَن الْفِكر فِي الْوَحْدَانِيَّةِ حَتَّى رَاجَ فِيهِ الْإِشْرَاكُ، فَإِن ذَلِك ناشىء عَنْ خلقَة عقول ضيفة التَّبَصُّرِ مَسُوقَةٍ بِالْهَوَى وَالْإِلْفِ.
Kalbin gaflete düşürülmesinden murat, tevhit üzerinde düşünmekten gafil kılınması ve böylece onda şirkin revaç bulmasıdır. Çünkü bu durum, basireti zayıf, heva ve alışkanlıkların sürüklediği akılların yaratılışından kaynaklanmaktadır.
وَأَصْلُ الْإِغْفَالِ: إِيجَادُ الْغَفْلَةِ، وَهِيَ الذُّهُولُ عَنْ تَذَكُّرِ الشَّيْءِ، وَأُرِيدَ بِهَا هُنَا غَفْلَةٌ خَاصَّةٌ، وَهِيَ الْغَفْلَةُ الْمُسْتَمِرَّةُ الْمُسْتَفَادَةُ مِنْ جَعْلِ الْإِغْفَالِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى كِنَايَةً عَنْ كَوْنِهِ فِي خِلْقَةِ تِلْكَ الْقُلُوبِ، وَمَا بِالطَّبْعِ لَا يَتَخَلَّفُ.
İğfal (الْإِغْفَالِ) kelimesinin aslı; gafleti meydana getirmektir ki o da bir şeyi hatırlamaktan zühuldür (unutmak/dalmaktır). Burada ise özel bir gaflet kastedilmiştir; o da gaflete düşürme fiilinin Allah Teâlâ'ya isnat edilmesinden anlaşılan sürekli gaflettir ve bu durum, söz konusu kalplerin fıtratında bulunmasından kinayedir; tabiatta olan şey ise değişmez.
وَقَدِ اعْتَضَدَ هَذَا الْمَعْنَى بِجُمْلَةِ وَاتَّبَعَ هَواهُ، فَإِنَّ اتِّبَاعَ الْهَوَى يَكُونُ عَنْ بَصِيرَةٍ لَا عَنْ ذُهُولٍ، فَالْغَفْلَةُ خِلْقَةٌ فِي قُلُوبِهِمْ، وَاتِّبَاعُ الْهَوَى كَسْبٌ مِنْ قُدْرَتِهِمْ.
Bu anlam { وَاتَّبَعَ هَواهُ } cümlesiyle de desteklenmiştir. Zira hevese uymak dalgınlıktan değil, bilerek ve isteyerek (basiretle) olur. Dolayısıyla gaflet onların kalplerindeki yaratılıştır, hevaya uymak ise kendi kudretleriyle kazandıkları bir kesbtir.
وَالْفُرُطُ- بِضَمَّتَيْنِ-: الظُّلْمُ وَالِاعْتِدَاءُ. وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنَ الْفُرُوطِ وَهُوَ السَّبْقُ لِأَنَّ الظُّلْمَ سَبَقَ فِي الشَّرِّ.
İki zamme ile el-furut (الْفُرُطُ); zulüm ve haddi aşmaktır. Öne geçmek anlamına gelen furût (الْفُرُوطِ) kökünden türemiştir; çünkü zulüm şerde öne geçmektir.
وَالْأَمْرُ: الشَّأْنُ وَالْحَالُ.
el-Emr (الْأَمْرُ) ise iş ve durum demektir.
وَزِيَادَةُ فِعْلِ الْكَوْنِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى تَمَكُّنِ الْخَبَرِ مِنَ الِاسْمِ، أَيْ حَالَةَ تَمَكُّنِ الْإِفْرَاطِ وَالِاعْتِدَاءِ على الْحق.
Kevn fiilinin ({ كَانَ }) fazladan getirilmesi, haberin isme tam olarak yerleştiğini göstermek içindir; yani aşırılığın ve hakka tecavüzün yerleşik bir hâl alması demektir.
[سُورَة الْكَهْف (١٨) : آيَة ٢٩]
[Kehf Suresi (18), Ayet 29]
وَقُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شاءَ فَلْيَكْفُرْ إِنَّا أَعْتَدْنا لِلظَّالِمِينَ نَارًا أَحاطَ بِهِمْ سُرادِقُها وَإِنْ يَسْتَغِيثُوا يُغاثُوا بِماءٍ كَالْمُهْلِ يَشْوِي الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرابُ وَساءَتْ مُرْتَفَقاً (٢٩)
{ وَقُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شاءَ فَلْيَكْفُرْ إِنَّا أَعْتَدْنا لِلظَّالِمِينَ نَارًا أَحاطَ بِهِمْ سُرادِقُها وَإِنْ يَسْتَغِيثُوا يُغاثُوا بِماءٍ كَالْمُهْلِ يَشْوِي الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرابُ وَساءَتْ مُرْتَفَقاً (٢٩) } “De ki: «Hak Rabbinizdendir. Artık dileyen iman etsin, dileyen inkâr etsin!» Şüphesiz biz zalimler için, duvarları kendilerini çepeçevre kuşatmış bir ateş hazırladık. Eğer yardım dilerlerse, yüzleri kavuran erimiş maden gibi bir su ile kendilerine yardım edilir. O ne kötü bir içecektir ve orası ne kötü bir dinlenme yeridir!”
بَعْدَ أَنْ أَمَرَ الله نبيئه ﵌ بِمَا فِيهِ نَقْضُ مَا يَفْتِلُونَهُ مِنْ مُقْتَرَحَاتِهِمْ وَتَعْرِيضٌ بِتَأْيِيسِهِمْ مِنْ ذَلِكَ أَمَرَهُ أَنْ يُصَارِحَهُمْ بِأَنَّهُ لَا يَعْدِلُ عَنِ الْحَقِّ الَّذِي جَاءَهُ مِنَ اللَّهِ، وَأَنَّهُ مُبَلِّغُهُ بِدُونِ هَوَادَةٍ، وَأَنَّهُ لَا يَرْغَبُ فِي إِيمَانِهِمْ بِبَعْضِهِ دُونَ بَعْضٍ، وَلَا يَتَنَازَلُ إِلَى مُشَاطَرَتِهِمْ فِي رَغَبَاتِهِمْ بِشَطْرِ الْحَقِّ الَّذِي جَاءَ بِهِ، وَأَنَّ إِيمَانَهُمْ وَكُفْرَهُمْ مَوْكُولٌ إِلَى أَنْفُسِهِمْ، لَا يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ بِوَعْدِ الْإِيمَانِ يستنزلون النبيء ﵌ عَنْ بَعْضِ مَا أُوحِيَ إِلَيْهِ.
Allah Teâlâ peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e, onların kurguladıkları teklifleri boşa çıkaran ve bundan ümitlerini kesmelerine ta‘rizde bulunan şeyleri emrettikten sonra; Allah'tan kendisine gelen haktan asla sapmayacağını, bunu tavizsiz bir şekilde tebliğ edeceğini, bir kısmına inanıp bir kısmına inanmamalarına razı olmayacağını, getirdiği hakkı bölerek onların arzularına ortak olmaya tenezzül etmeyeceğini ve iman edip inkâr etmelerinin kendi tercihlerine bırakıldığını açıkça söylemesini emretmiştir; ta ki iman etme vaadiyle Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i kendisine vahyedilenlerin bir kısmından vazgeçirebileceklerini sanmasınlar.
والْحَقُّ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ مَعْلُومٍ مِنَ الْمَقَامِ، أَيْ هَذَا الْحَقُّ. وَالتَّعْبِيرُ بِ رَبِّكُمْ لِلتَّذْكِيرِ بِوُجُوبِ تَوْحِيدِهِ.
{ الْحَقُّ } kelimesi, makamdan anlaşılan mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani: «Bu haktır» demektir. { رَبِّكُمْ } ifadesi ise O'nu birlemenin vacip olduğunu hatırlatmak içindir.
وَالْأَمْرُ فِي قَوْلِهِ: فَلْيُؤْمِنْ وَقَوْلِهِ: فَلْيَكْفُرْ لِلتَّسْوِيَةِ الْمُكَنَّى بِهَا عَنِ الْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ.
{ فَلْيُؤْمِنْ } ve { فَلْيَكْفُرْ } buyruklarındaki emir kipi, vaat ve tehditten kinaye olan tesviye (serbest bırakma) içindir.
وَقَدَّمَ الْإِيمَانَ عَلَى الْكُفْرِ لِأَنَّ إِيمَانَهُمْ مَرْغُوبٌ فِيهِ.
İmanın küfürden önce zikredilmesi, onların iman etmesinin arzu edilen şey olmasındandır.
وَفَاعِلُ الْمَشِيئَةِ فِي الْمَوْضِعَيْنِ ضَمِيرٌ عَائِدٌ إِلَى (مَنِ) الْمَوْصُولَةِ فِي الْمَوْضِعَيْنِ.
Her iki yerdeki meşiet (dileme) fiilinin faili, her iki yerdeki mevsûl olan { مَنْ } lafzına dönen zamirdir.
وَفِعْلُ «يُؤْمِنْ، وَيَكْفُرْ» مُسْتَعْمَلَانِ لِلْمُسْتَقْبَلِ، أَيْ مَنْ شَاءَ أَنْ يُوقِعَ أَحَدَ الْأَمْرَيْنِ وَلَوْ بِوَجْهِ الِاسْتِمْرَارِ عَلَى أَحَدِهِمَا الْمُتَلَبِّسِ بِهِ الْآنَ فَإِنَّ الْعَزْمَ عَلَى الِاسْتِمْرَارِ عَلَيْهِ تَجْدِيدٌ لِإِيقَاعِهِ.
«يُؤْمِنْ» ve «يَكْفُرْ» fiilleri gelecek zaman için kullanılmıştır; yani kim şu an içinde bulunduğu durumlardan birini sürdürme şeklinde olsa dahi bu iki durumdan birini gerçekleştirmek isterse [serbesttir]; zira bir şeyi sürdürmeye azmetmek onu yeniden gerçekleştirmek gibidir.
وَجُمْلَةُ إِنَّا أَعْتَدْنا لِلظَّالِمِينَ نَارًا مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا لِأَنَّ مَا دَلَّ عَلَيْهِ الْكَلَامُ مِنْ إِيكَالِ الْإِيمَانِ وَالْكُفْرِ إِلَى أَنْفُسِهِمْ وَمَا يُفِيدُهُ مِنَ الْوَعِيدِ كِلَاهُمَا
{ إِنَّا أَعْتَدْنا لِلظَّالِمِينَ نَارًا } cümlesi beyânî bir isti'nâftır. Çünkü sözün iman ve inkârı onların tercihlerine bırakmaya delaleti ve ifade ettiği tehdit, her ikisi birden
يُثِيرُ فِي النُّفُوسِ أَنْ يَقُولَ قَائِلٌ: فَمَاذَا يُلَاقِي مَنْ شَاءَ فَاسْتَمَرَّ عَلَى الْكُفْرِ، فَيُجَابُ بِأَنَّ الْكُفْرَ وَخِيمُ الْعَاقِبَةِ عَلَيْهِمْ.
zihinlerde «Dileyip de küfürde ısrar eden kimse neyle karşılaşacak?» sorusunu uyandırır; buna da küfrün onlar için akıbetinin çok feci olacağı şeklinde cevap verilir.
وَالْمُرَادُ بِالظَّالِمِينَ: الْمُشْرِكُونَ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ [لُقْمَان: ١٣] .
Zalimlerden murat müşriklerdir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ } [Lokman: 13] “Şüphesiz şirk büyük bir zulümdür.”
وَتَنْوِينُ نَارًا لِلتَّهْوِيلِ وَالتَّعْظِيمِ.
{ نَارًا } kelimesindeki tenvin, dehşet ve büyüklük bildirmek içindir.
وَالسُّرَادِقُ- بِضَمِّ السِّينِ- قِيلَ: هُوَ الْفُسْطَاطُ، أَيِ الْخَيْمَةُ. وَقِيلَ: السُّرَادِقُ:
Sîn harfinin zammesiyle es-Surâdık (السُّرَادِقُ); bir görüşe göre fustat, yani çadırdır. Bir görüşe göre de surâdık:
الْحُجْزَةُ- بِضَمِّ الْحَاءِ وَسُكُونِ الزَّايِ-، أَيِ الْحَاجِزُ الَّذِي يَكُونُ مُحِيطًا بِالْخَيْمَةِ يَمْنَعُ الْوُصُولَ إِلَيْهَا، فَقَدْ يَكُونُ مِنْ جِنْسِ الْفُسْطَاطِ أَدِيمًا أَوْ ثَوْبًا وَقَدْ يَكُونُ غَيْرَ ذَلِكَ كَالْخَنْدَقِ.
hâ harfinin zammesi ve zây harfinin sükûnuyla el-hucze (الْحُجْزَةُ)dir; yani çadırı çevreleyen ve ona ulaşmayı engelleyen barikat/duvardır. Bu engel bazen fustat cinsinden deri veya kumaş olabileceği gibi bazen de hendek gibi başka bir şeyden olabilir.
وَهُوَ كَلِمَةٌ مُعَرَّبَةٌ مِنَ الْفَارِسِيَّةِ. أَصْلُهَا (سُرَاطَاقْ) قَالُوا: لَيْسَ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ اسْمٌ مُفْرَدٌ ثَالِثُهُ أَلِفٌ وَبَعْدَهُ حَرْفَانِ. وَالسُّرَادِقُ: هُنَا تَخْيِيلٌ لِاسْتِعَارَةٍ مَكْنِيَّةٍ بِتَشْبِيهِ النَّارِ بِالدَّارِ، وَأُثْبِتَ لَهَا سُرَادِقُ مُبَالَغَةً فِي إِحَاطَةِ دَارِ الْعَذَابِ بِهِمْ، وَشَأْنُ السُّرَادِقِ يَكُونُ فِي بُيُوتِ أَهْلِ التَّرَفِ، فَإِثْبَاتُهُ لِدَارِ الْعَذَابِ اسْتِعَارَةٌ تَهَكُّمِيَّةٌ.
Bu kelime Farsçadan Arapçalaşmış (muarreb) bir kelimedir. Aslı surâtâk (سُرَاطَاقْ) şeklindedir. Demişlerdir ki: «Arap kelamında üçüncü harfi elif olup ardından iki harf gelen tekil bir isim yoktur.» Buradaki surâdık, cehennem ateşinin bir eve benzetilmesiyle yapılan mekniyye istiarenin bir tahyîlidir (hayalde canlandırma). Azap evinin onları kuşatmasındaki mübalağayı ifade etmek için ateşe surâdık isnat edilmiştir. Surâdık ise genellikle lüks ve refah ehlinin evlerinde bulunur; dolayısıyla bunun azap evine nispet edilmesi istihzâî (tehekkümî) bir istiaredir.
وَالِاسْتِغَاثَةُ: طَلَبُ الْغَوْثِ وَهُوَ الْإِنْقَاذُ مِنْ شَدَّةٍ وَبِتَخْفِيفِ الْأَلَمِ. وَشَمِلَ يَسْتَغِيثُوا الِاسْتِغَاثَةَ مِنْ حَرِّ النَّارِ يَطْلُبُونَ شَيْئًا يُبْرِدُ عَلَيْهِمْ، بِأَنْ يَصُبُّوا عَلَى وُجُوهِهِمْ مَاءً مَثَلًا، كَمَا فِي آيَةِ الْأَعْرَافِ وَنادى أَصْحابُ النَّارِ أَصْحابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنا مِنَ الْماءِ [الْأَعْرَاف: ٥٠] . وَالِاسْتِغَاثَةُ مِنْ شِدَّةِ الْعَطَشِ النَّاشِئِ عَنِ الْحَرِّ فَيَسْأَلُونَ الشَّرَابَ. وَقَدْ أَوْمَأَ إِلَى شُمُولِ الْأَمْرَيْنِ ذِكْرُ وَصْفَيْنِ لِهَذَا الْمَاءِ بِقَوْلِهِ: يَشْوِي الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرابُ.
İstiğâse (الِاسْتِغَاثَةُ); bir sıkıntıdan kurtarılmayı ve acının hafifletilmesini ifade eden yardım talebidir (gavs istemektir). { يَسْتَغِيثُوا } fiili; hem ateşin sıcağından dolayı kendilerini serinletecek bir şey isteyerek meselâ yüzlerine su dökülmesini talep ettikleri A'râf suresindeki { وَنادى أَصْحابُ النَّارِ أَصْحابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنا مِنَ الْماءِ } [A'râf: 50] “Ateş ehli, cennet ehline: «Bize biraz su akıtın...» diye seslendi” ayetindeki istiğâseyi, hem de sıcaktan kaynaklanan şiddetli susuzluk sebebiyle içecek isteme şeklindeki istiğâseyi kapsar. Nitekim { يَشْوِي الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرابُ } buyruğu ile bu suya iki nitelik zikredilerek her iki duruma da işaret edilmiştir.
وَالْإِغَاثَةُ: مُسْتَعَارَةٌ لِلزِّيَادَةِ مِمَّا اسْتُغِيثَ مِنْ أَجْلِهِ عَلَى سَبِيلِ التَّهَكُّمِ، وَهُوَ مِنْ تَأْكِيدِ الشَّيْءِ بِمَا يُشْبِهُ ضِدَّهُ.
İğâse (yardım etme) kelimesi, tehekküm (alay/istihza) yoluyla, kendisinden feryat edilen azabın artırılması için istiare edilmiştir; bu da bir şeyi zıddına benzeyen bir lafızla tekit etme sanatındandır.
وَالْمُهْلُ- بِضَمِّ الْمِيمِ- لَهُ مَعَانٍ كَثِيرَةٌ أَشْبَهُهَا هُنَا أَنَّهُ دُرْدِيُّ الزَّيْتِ فَإِنَّهُ يَزِيدُهَا الْتِهَابًا
Mîm harfinin zammesiyle el-Muhl (الْمُهْلُ) kelimesinin birçok anlamı vardır; buraya en uygun olanı, zeytinyağının tortusudur (durdî); çünkü bu, ateşi daha da alevlendirir.
قَالَ تَعَالَى: يَوْمَ تَكُونُ السَّماءُ كَالْمُهْلِ [المعارج: ٨] .
Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { يَوْمَ تَكُونُ السَّماءُ كَالْمُهْلِ } [Meâric: 8] “O gün gökyüzü erimiş maden gibi olur.”
وَالتَّشْبِيهُ فِي سَوَادِ اللَّوْنِ وَشِدَّةِ الْحَرَارَةِ فَلَا يَزِيدُهُمْ إِلَّا حَرَارَةً، وَلِذَلِكَ عَقَّبَ بِقَوْلِهِ:
Benzetme, rengin siyahlığı ve sıcaklığın şiddeti yönündendir; dolayısıyla onların ancak hararetini artırır. Bu sebeple hemen ardından şöyle buyurmuştur:
يَشْوِي الْوُجُوهَ وَهُوَ اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ.
{ يَشْوِي الْوُجُوهَ } [buyruğu gelmiştir] ve bu ibtidâî bir isti'nâftır.
وَالْوَجْهُ أَشَدُّ الْأَعْضَاءِ تَأَلُّمًا مِنْ حَرِّ النَّارِ قَالَ تَعَالَى: تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ [الْمُؤْمِنُونَ: ١٠٤] .
Yüz, ateşin sıcağından en çok acı çeken organdır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ } [Mü'minûn: 104] “Ateş yüzlerini yalar.”
وَجُمْلَةُ بِئْسَ الشَّرابُ مُسْتَأْنَفَةٌ ابْتِدَائِيَّةٌ أَيْضًا لِتَشْنِيعِ ذَلِكَ الْمَاءِ مَشْرُوبًا كَمَا شُنِّعَ مُغْتَسَلًا. وَفِي عَكْسِهِ الْمَاءُ الْمَمْدُوحُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: هَذَا مُغْتَسَلٌ بارِدٌ وَشَرابٌ [ص:
{ بِئْسَ الشَّرابُ } cümlesi de, o suyun yıkanma suyu olarak çirkinliği gösterildiği gibi içecek olarak da ne kadar çirkin olduğunu belirtmek üzere ibtidâî bir isti'nâftır. Bunun zıddı ise Yüce Allah'ın şu buyruğunda övülen sudur: { هَذَا مُغْتَسَلٌ بارِدٌ وَشَرابٌ } [Sâd:
٤٢] .
42] “İşte yıkanacak ve içilecek soğuk bir su!”
وَالْمَخْصُوصُ بِذَمِّ بِئْسَ مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ مَا قَبْلَهُ. وَالتَّقْدِيرُ: بِئْسَ الشَّرَابُ ذَلِكَ الْمَاءُ.
{ بِئْسَ } fiilinin yerilen ögesi (mahsûs bi'z-zemm) hazfedilmiştir, önceki ifade ona delalet etmektedir. Takdiri şöyledir: «O su ne kötü bir içecektir!»
وَجُمْلَةُ وَساءَتْ مُرْتَفَقاً مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ يَشْوِي الْوُجُوهَ، فَهِيَ مُسْتَأْنَفَةٌ أَيْضًا لِإِنْشَاءِ ذَمِّ تِلْكَ النَّارِ بِمَا فِيهَا.
{ وَساءَتْ مُرْتَفَقاً } cümlesi { يَشْوِي الْوُجُوهَ } cümlesine matuftur; dolayısıyla bu da o ateşi içindekilerle birlikte yermek için getirilmiş bir isti'nâftır.
والمرتفق: مَحل الارتفاق، وَهُوَ اسْمُ مَكَانٍ مُشْتَقٌّ مِنِ اسْمٍ جَامِدٍ إِذِ اشْتُقَّ مِنَ الْمِرْفَقِ وَهُوَ مَجْمَعُ الْعَضُدِ وَالذِّرَاعِ. سُمِّيَ مِرْفَقًا لِأَنَّ الْإِنْسَانَ يُحَصِّلُ بِهِ الرِّفْقَ إِذَا أَصَابَهُ إعياء فيتكىء عَلَيْهِ. فَلَمَّا سُمِّيَ بِهِ الْعُضْوُ تُنُوسِيَ اشْتِقَاقُهُ وَصَارَ كَالْجَامِدِ، ثُمَّ اشْتُقَّ مِنْهُ الْمُرْتَفَقُ. فَالْمُرْتَفَقُ هُوَ الْمُتَّكَأُ، وَتَقَدَّمَ فِي سُورَةِ يُوسُفَ.
el-Murtefek (والمرتفق); yaslanıp dinlenme yeridir (mahallü'l-irtifâk). Câmid bir isimden türetilmiş bir ism-i mekândır; zira pazı ile ön kolun birleştiği yer olan mirfak (dirsek) kelimesinden türetilmiştir. İnsan yorulduğunda ona yaslanarak rahatlık (rıfk) elde ettiği için buna dirsek (mirfak) denilmiştir. Bu uzuv o isimle adlandırılınca iştikakı unutulmuş ve câmid bir kelime gibi olmuş, ardından ondan murtefek türetilmiştir. Dolayısıyla murtefek dayanılıp yaslanılan yer (mütteke') demektir; bu açıklama Yûsuf suresinde geçmişti.
وَشَأْنُ الْمُرْتَفَقِ أَنْ يَكُونَ مَكَانَ اسْتِرَاحَةٍ، فَإِطْلَاقُ ذَلِكَ عَلَى النَّارِ تَهَكُّمٌ، كَمَا أُطْلِقَ عَلَى مَا يُزَادُ بِهِ عَذَابُهُمْ لَفْظُ الْإِغَاثَةِ، وكما أطلق لى مَكَانِهِمُ السُّرَادِقُ.
Murtefek lafzının gereği dinlenme yeri olmasıdır; dolayısıyla bunun ateşe ıtlak edilmesi, tıpkı azaplarının artırılmasına «iğâse» (yardım) lafzının kullanılması ve bulundukları yere «surâdık» denilmesi gibi bir tehekkümdür (istihzadır).
وَفِعْلُ (سَاءَ) يُسْتَعْمَلُ اسْتِعْمَالَ (بِئْسَ) فَيَعْمَلُ عَمَلَ (بِئْسَ) ، فَقَوْلُهُ: مُرْتَفَقاً تَمْيِيزٌ.
{ سَاءَ } fiili { بِئْسَ } gibi kullanılır ve { بِئْسَ } fiilinin amelini yapar. Dolayısıyla { مُرْتَفَقاً } kelimesi temyizdir.
وَالْمَخْصُوصُ بِالذَّمِّ مَحْذُوفٌ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: بِئْسَ الشَّرابُ.
Yerilen öge (mahsûs bi'z-zemm), tıpkı { بِئْسَ الشَّرابُ } ifadesinde geçtiği gibi hazfedilmiştir.
[سُورَة الْكَهْف (١٨) : آيَة ٣٠]
[Kehf Suresi (18), Ayet 30]
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلاً (٣٠)
{ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلاً (٣٠) } “Şüphesiz iman edip salih ameller işleyenlere gelince, biz güzel iş yapanların mükâfatını elbette zayi etmeyiz.”
جُمْلَةٌ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا مُرَاعًى فِيهِ حَالُ السَّامِعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، فَإِنَّهُمْ حِينَ يَسْمَعُونَ مَا أُعِدَّ لِلْمُشْرِكِينَ تَتَشَوَّفُ نُفُوسُهُمْ إِلَى مَعْرِفَةِ مَا أُعِدَّ لِلَّذِينَ
[Bu], mümin dinleyicilerin durumu gözetilerek getirilmiş beyânî bir isti'nâf cümlesidir. Zira onlar müşrikler için hazırlanan şeyleri işittiklerinde,
آمَنُوا وَنَبَذُوا الشِّرْكَ فَأُعْلِمُوا أَنَّ عَمَلَهُمْ مَرْعِيٌّ عِنْدَ رَبِّهِمْ. وَجَرْيًا عَلَى عَادَةِ الْقُرْآنِ فِي تَعْقِيبِ الْوَعِيدِ بِالْوَعْدِ
iman edip şirki terk edenler için ne hazırlandığını öğrenmeye can atarlar; bu sebeple amellerinin Rableri katında gözetildiği kendilerine bildirilmiştir. Ayrıca Kur'an'ın tehdidin ardından vaatte bulunma âdetine de uygun düşmüştür.
وَالتَّرْهِيبِ بِالتَّرْغِيبِ.
ve korkutmanın (terhîb) ardından isteklendirme (terğîb) [bulunma] âdetine [uygun düşmüştür].
وَافْتِتَاحُ الْجُمْلَةِ بِحَرْفِ التَّوْكِيدِ (إِنَّ) لِتَحْقِيقِ مَضْمُونِهَا. وَإِعَادَةُ حَرْفِ (إِنَّ) فِي الْجُمْلَةِ الْمُخْبَرِ بِهَا عَنِ الْمُبْتَدَأِ الْوَاقِعِ فِي الْجُمْلَةِ الْأُولَى لِمَزِيدِ الْعِنَايَةِ وَالتَّحْقِيقِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْحَجِّ [١٧] إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا وَالصَّابِئِينَ وَالنَّصارى وَالْمَجُوسَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا إِنَّ اللَّهَ يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَقَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ إِنَّ الْمَوْتَ الَّذِي تَفِرُّونَ مِنْهُ فَإِنَّهُ مُلاقِيكُمْ [الْجُمُعَة: ٨] وَمِثْلُهُ قَوْلُ جَرِيرٍ:
Cümlenin pekiştirme edatı olan { إِنَّ } ile başlatılması içeriğini kesinleştirmek içindir. Birinci cümledeki mübtedânın haberi olan cümlede { إِنَّ } edatının tekrar edilmesi ise, tıpkı Yüce Allah'ın Hac suresindeki [17] { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا وَالصَّابِئِينَ وَالنَّصارى وَالْمَجُوسَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا إِنَّ اللَّهَ يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ } “Şüphesiz iman edenler, Yahudiler, Sâbiîler, Hristiyanlar, Mecûsîler ve şirk koşanlar var ya; şüphesiz Allah kıyamet günü onların arasını ayıracaktır.” ayetinde ve Cuma suresindeki [8] { قُلْ إِنَّ الْمَوْتَ الَّذِي تَفِرُّونَ مِنْهُ فَإِنَّهُ مُلاقِيكُمْ } “De ki: Şüphesiz kendisinden kaçtığınız ölüm, kesinlikle size kavuşacaktır.” ayetinde olduğu gibi, konuya daha fazla önem vermek ve onu pekiştirmek içindir. Cerîr'in şu beyti de böyledir:
إِنَّ الْخَلِيفَةَ إِنَّ اللَّهَ سَرْبَلَهُ ... سِرْبَالَ مُلْكٍ بِهِ تُزْجَى الْخَوَاتِيمُ
«Şüphesiz halife var ya, şüphesiz Allah ona mühürlerin (emirlerin) kendisiyle yürütüldüğü bir mülk elbisesi giydirmiştir.»
وَمَوْقِعُ (إِنَّ) الثَّانِيَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَبْلَغُ مِنْهُ فِي بَيْتِ جَرِيرٍ لِأَنَّ الْجُمْلَةَ الَّتِي وَقَعَتْ فِيهَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ لَهَا اسْتِقْلَالٌ بِمَضْمُونِهَا مِنْ حَيْثُ هِيَ مُفِيدَةٌ حُكْمًا يَعُمُّ مَا وَقَعَتْ خَبَرًا عَنْهُ وَغَيْرَهُ مِنْ كُلِّ مَنْ يُمَاثِلُ الْخَبَرَ عَنْهُمْ فِي عَمَلِهِمْ، فَذَلِكَ الْعُمُومُ فِي ذَاتِهِ حُكْمٌ جَدِيرٌ بِالتَّأْكِيدِ لِتَحْقِيقِ حُصُوله لأربابه بِخِلَاف بَيْتِ جَرِيرٍ.
İkinci { إِنَّ } edatının bu ayetteki konumu Cerîr'in beytindekinden daha beliğdir; çünkü bu ayette yer aldığı cümle, kendisinden haber verilenleri ve amelleri bakımından kendilerine haber verilenlere benzeyen herkesi kapsayan genel bir hüküm bildirmesi açısından içeriğiyle bağımsız bir yapıdadır. Dolayısıyla bizzat o umumilik, Cerîr'in beytinin aksine, hak sahiplerine ulaşacağının kesinleşmesi için pekiştirilmeye değer bir hükümdür.
وَأَمَّا آيَةُ سُورَةِ الْحَجِّ فَقَدِ اقْتَضَى طُولُ الْفَصْلِ حَرْفَ التَّأْكِيدِ حِرْصًا عَلَى إِفَادَةِ التَّأْكِيدِ.
Hac suresindeki ayete gelince, [mübteda ile haber arasındaki] fasılanın uzaması, pekiştirme anlamını muhafaza etme gayesiyle pekiştirme harfini gerektirmiştir.
وَالْإِضَاعَةُ: جَعْلُ الشَّيْءِ ضَائِعًا. وَحَقِيقَةُ الضَّيْعَةِ: تَلَفُ الشَّيْءِ مِنْ مَظِنَّةِ وَجُودِهِ.
el-İdâ‘a (والإضاعة); bir şeyi zayi kılmaktır. Day'a (الضَّيْعَةِ) kelimesinin hakiki anlamı ise bir şeyin bulunması umulan yerde telef olup yok olmasıdır.
وَتُطْلَقُ مَجَازًا عَلَى انْعِدَامِ الِانْتِفَاعِ بِشَيْءٍ مَوْجُودٍ فَكَأَنَّهُ قَدْ ضَاعَ وَتَلِفَ، قَالَ تَعَالَى: أَنِّي لَا أُضِيعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنْكُمْ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [١٩٥] ، وَقَالَ: وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ فِي الْبَقَرَةِ [١٤٣] . وَيُطْلَقُ عَلَى مَنْعِ التَّمْكِينِ مِنْ شَيْءٍ وَالِانْتِفَاعِ بِهِ تَشْبِيهًا لِلْمَمْنُوعِ بِالضَّائِعِ فِي الْيَأْسِ مِنَ التَّمَكُّنِ مِنْهُ كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ، أَيْ إِنَّا لَا نَحْرِمُ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا أَجْرَ عَمَلِهِ. وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ [التَّوْبَة: ١٢٠] .
Mecazen ise mevcut bir şeyden yararlanmanın ortadan kalkması durumunda kullanılır; sanki o şey zayi olmuş ve telef olmuştur. Yüce Allah Âl-i İmrân suresinde [195]: { أَنِّي لَا أُضِيعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنْكُمْ } “Ben, sizden hiçbir çalışanın amelini zayi etmem.” ve Bakara suresinde [143]: { وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ } “Allah sizin imanınızı zayi edecek değildir.” buyurmuştur. Yine bir şeye erişmeyi ve ondan yararlanmayı engellemek anlamında da kullanılır; zira erişilmesinden ümit kesilmesi yönüyle engellenen şey, zayi olana benzetilmiştir. Nitekim bu ayette de böyledir; yani «Biz güzel iş yapan kimseyi amelinin mükâfatından mahrum bırakmayız» demektir. Yüce Allah'ın Tevbe suresindeki [120] { إِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ } “Şüphesiz Allah iyilik edenlerin mükâfatını zayi etmez.” buyruğu da bu kabildendir.
[سُورَة الْكَهْف (١٨) : آيَة ٣١]
[Kehf Suresi (18), Ayet 31]
أُولئِكَ لَهُمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ يُحَلَّوْنَ فِيها مِنْ أَساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَيَلْبَسُونَ ثِياباً خُضْراً مِنْ سُنْدُسٍ وَإِسْتَبْرَقٍ مُتَّكِئِينَ فِيها عَلَى الْأَرائِكِ نِعْمَ الثَّوابُ وَحَسُنَتْ مُرْتَفَقاً (٣١)
{ أُولئِكَ لَهُمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ يُحَلَّوْنَ فِيها مِنْ أَساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَيَلْبَسُونَ ثِياباً خُضْراً مِنْ سُنْدُسٍ وَإِسْتَبْرَقٍ مُتَّكِئِينَ فِيها عَلَى الْأَرائِكِ نِعْمَ الثَّوابُ وَحَسُنَتْ مُرْتَفَقاً (٣١) } “İşte onlar için, altlarından ırmaklar akan Adn cennetleri vardır. Orada altın bileziklerle süslenirler; ince ve kalın ipekten yeşil elbiseler giyerek orada tahtlar üzerine kurulurlar. O ne güzel bir mükâfat ve ne güzel bir dinlenme yeridir!”
الْجُمْلَة مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا، لِأَنَّ مَا أَجْمَلَ مِنْ عَدَمِ إِضَاعَةِ أَجْرِهِمْ يَسْتَشْرِفُ بِالسَّامِعِ إِلَى تَرَقُّبِ مَا يُبِينُ هَذَا الْأَجْرَ.
Cümle beyânî bir isti'nâftır; çünkü mükâfatlarının zayi edilmeyeceğinin icmâlî olarak (özetle) belirtilmesi, dinleyicinin bu mükâfatı açıklayacak şeyi merakla beklemesine yol açar.
وَافْتِتَاحُ الْجُمْلَةِ بِاسْمِ الْإِشَارَةِ لِمَا فِيهِ مِنَ التَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ الْمُشَارَ إِلَيْهِمْ جَدِيرُونَ لِمَا بَعْدَ اسْمِ الْإِشَارَةِ لِأَجْلِ الْأَوْصَافِ الْمَذْكُورَةِ قَبْلَ اسْمِ الْإِشَارَةِ، وَهِيَ كَوْنُهُمْ آمَنُوا وَعَمِلُوا
Cümlenin işaret ismiyle başlatılması, işaret edilenlerin, işaret isminden önce zikredilen nitelikleri—ki bu da onların iman edip—
الصَّالِحَاتِ.
salih ameller işlemiş olmalarıdır—sebebiyle işaret isminden sonrakilere layık olduklarına dikkat çekmek içindir.
وَاللَّامُ فِي لَهُمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ لَامُ الْمُلْكِ. وَ (مِنْ) لِلِابْتِدَاءِ، جُعِلَتْ جِهَةَ تَحْتَهُمْ مَنْشَأً لِجَرْيِ الْأَنْهَارِ. وَتَقَدَّمَ شَبِيهُ هَذِهِ الْآيَةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ فِي سُورَةِ بَرَاءَةَ [٧٢] .
{ لَهُمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ } ifadesindeki lâm mülkiyet lâmıdır. { مِنْ } ise başlangıç (ibtidâ) içindir; alt tarafları nehirlerin akışının başlangıç yeri kılınmıştır. Bu ayetin bir benzeri Yüce Allah'ın Berâe (Tevbe) suresindeki [72] { وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } “Allah, mümin erkeklere ve mümin kadınlara altlarından ırmaklar akan cennetler vadetti.” buyruğunda geçmişti.