وَمَعْنَى وَخَيْرٌ أَمَلًا أَنَّ أَمَلَ الْآمِلِ فِي الْمَالِ وَالْبَنِينَ إِنَّمَا يَأْمُلُ حُصُولَ أَمْرٍ مَشْكُوكٍ فِي حُصُولِهِ وَمَقْصُورٍ عَلَى مُدَّتِهِ. وَأَمَّا الْآمِلُ لِثَوَابِ الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ فَهُوَ يَأْمُلُ حُصُولَ أَمْرٍ مَوْعُودٍ بِهِ مِنْ صَادِقِ الْوَعْدِ، وَيَأْمُلُ شَيْئًا تَحْصُلُ مِنْهُ مَنْفَعَةُ الدُّنْيَا وَمَنْفَعَةُ الْآخِرَةِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ [النَّحْل: ٩٧] . فَلَا جَرَمَ كَانَ قَوْلُهُ: وَخَيْرٌ أَمَلًا بِالتَّحَقُّقِ وَالْعُمُومِ تَذْيِيلًا لما قبله.
{ وَخَيْرٌ أَمَلًا } ifadesinin anlamı şudur: Mal ve evlat konusunda ümit besleyen kimse, gerçekleşmesi şüpheli ve süresi sınırlı bir şeyin meydana gelmesini ümit eder. Salih amellerin sevabını uman kimse ise, sözünde duran [Allah] tarafından vaat edilmiş bir şeyin gerçekleşmesini umar; hem dünya menfaatinin hem ahiret menfaatinin hâsıl olacağı bir şeyi umut eder. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } “Erkek olsun kadın olsun, kim mümin olarak salih bir amel işlerse, elbette ona hoş bir hayat yaşatırız ve onların mükâfatlarını yapmakta olduklarının en güzeliyle muhakkak veririz” [Nahl: 97]. Bu sebeple { وَخَيْرٌ أَمَلًا } kavli, kesinliği ve umumiliğiyle kendisinden öncesi için bir tezyîl (pekiştirici genelleme) olmuştur.
[٤٧، ٤٨]
[47, 48]
[سُورَة الْكَهْف (١٨) : الْآيَات ٤٧ إِلَى ٤٨]
[Kehf Suresi (18), Ayetler 47-48]
وَيَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبالَ وَتَرَى الْأَرْضَ بارِزَةً وَحَشَرْناهُمْ فَلَمْ نُغادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً (٤٧) وَعُرِضُوا عَلى رَبِّكَ صَفًّا لَقَدْ جِئْتُمُونا كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ بَلْ زَعَمْتُمْ أَلَّنْ نَجْعَلَ لَكُمْ مَوْعِداً (٤٨)
{ وَيَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبالَ وَتَرَى الْأَرْضَ بارِزَةً وَحَشَرْناهُمْ فَلَمْ نُغادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً (٤٧) وَعُرِضُوا عَلى رَبِّكَ صَفًّا لَقَدْ جِئْتُمُونا كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ بَلْ زَعَمْتُمْ أَلَّنْ نَجْعَلَ لَكُمْ مَوْعِداً (٤٨) } “Dağları yürüteceğimiz, yeri çırılçıplak göreceğin ve hiçbirini bırakmaksızın hepsini topladığımız gün, (47) Rabbinin huzuruna sıra sıra arz olunurlar: 'Andolsun ki sizi ilk defa yarattığımız gibi bize geldiniz! Aksine siz, size bir buluşma zamanı tayin etmeyeceğimizi sanmıştınız!' (48)”
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَياةِ الدُّنْيا [الْكَهْف: ٤٥] . فَلَفْظُ (يَوْمَ) مَنْصُوبٌ بِفِعْلٍ مُضْمَرٍ، تَقْدِيرُهُ: اذْكُرْ، كَمَا هُوَ مُتَعَارَفٌ فِي أَمْثَالِهِ. فَبَعْدَ أَنْ بَيَّنَ لَهُمْ تَعَرُّضَ مَا هُمْ فِيهِ مِنْ نَعِيمٍ إِلَى الزَّوَالِ عَلَى وَجْهِ الْمَوْعِظَةِ، أَعْقَبَهُ بِالتَّذْكِيرِ بِمَا بَعْدَ ذَلِكَ الزَّوَالِ بِتَصْوِيرِ حَالِ الْبَعْثِ وَمَا يَتَرَقَّبُهُمْ فِيهِ مِنَ الْعِقَابِ عَلَى كُفْرِهِمْ بِهِ، وَذَلِكَ مُقَابَلَةٌ لِضِدِّهِ الْمَذْكُورِ فِي قَوْلِهِ: وَالْباقِياتُ الصَّالِحاتُ خَيْرٌ [الْكَهْف: ٤٦] .
{ وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَياةِ الدُّنْيا } [Kehf: 45] cümlesine matuftur. (يَوْمَ) lafzı, benzerlerinde bilindiği üzere takdiri «hatırla» (uzkür) olan gizli bir fiille mensuptur. Zira [Cenâb-ı Hak], öğüt yoluyla içinde bulundukları nimetlerin yok olmaya maruz kaldığını onlara açıkladıktan sonra, bunun peşinden bu yok oluştan sonraki durumu; yani diriliş (ba's) hâlini ve onu inkâr etmelerinden ötürü orada kendilerini bekleyen azabı tasvir ederek hatırlatmıştır. Bu da { وَالْباقِياتُ الصَّالِحاتُ خَيْرٌ } [Kehf: 46] kavlinde zikredilen zıddının bir mukabelesidir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الظَّرْفُ مُتَعَلِّقًا بِمَحْذُوفٍ غَيْرِ فِعْلِ (اذْكُرْ) يَدُلُّ عَلَيْهِ مَقَامُ الْوَعِيدِ مِثْلَ: يَرَوْنَ أَمْرًا مُفْظِعًا أَوْ عَظِيمًا أَوْ نَحْوَ ذَلِكَ مِمَّا تَذْهَبُ إِلَى تَقْدِيرِهِ نَفْسُ السَّامِعِ. وَيُقَدَّرُ الْمَحْذُوفُ مُتَأَخِّرًا عَنِ الظَّرْفِ وَمَا اتَّصَلَ بِهِ لِقَصْدِ تَهْوِيلِ الْيَوْمِ وَمَا فِيهِ.
Zarfın, tehdit makamının delalet ettiği «korkunç veya büyük bir iş görürler» ve benzeri dinleyicinin zihninin takdirine bırakılan, (اذْكُرْ) fiili dışındaki mahzuf bir fiile müteallik olması da caizdir. Mahzuf olan bu fiil, o günün ve içindekilerin dehşetini vurgulamak amacıyla zarftan ve ona bağlı olan şeylerden sonra takdir edilir.
وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الظَّرْفُ مُتَعَلِّقًا بِفِعْلِ الْقَوْلِ الْمُقَدَّرِ عِنْد قَوْله: قَدْ جِئْتُمُونا
Zarfın, { لَقَدْ جِئْتُمُونا } kavlinin yanında takdir edilen kavil (söyleme) fiiline müteallik olması ise caiz değildir;
إِذْ لَا يُنَاسِبُ مَوْقِعَ عَطْفِ هَذِهِ الْجُمْلَةِ عَلَى الَّتِي قَبْلَهَا، وَلَا وَجْهَ مَعَهُ لِتَقْدِيمِ الظَّرْفِ عَلَى عَامِلِهِ.
zira bu cümlenin kendisinden öncekine atfedilme konumuna uymaz ve bu takdirde zarfın âmilinden öne geçirilmesinin bir gerekçesi de kalmaz.
وَتَسْيِيرُ الْجِبَالِ: نَقْلُهَا مِنْ مَوَاضِعِهَا بِزَلْزَالٍ أَرْضِيٍّ عَظِيمٍ، وَهُوَ مِثْلُ قَوْلِهِ تَعَالَى:
Dağların yürütülmesi (tesyrü'l-cibâl): Büyük bir yer sarsıntısıyla yerlerinden sökülüp taşınmasıdır. Bu, Allah Teâlâ'nın şu buyrukları gibidir:
وَإِذَا الْجِبالُ سُيِّرَتْ [التكوير: ٣] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَتَرَى الْجِبالَ تَحْسَبُها جامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ [النّمل: ٨٨] . وَقِيلَ: أُطْلِقَ التَّسْيِيرُ عَلَى تَنَاثُرِ أَجْزَائِهَا. فَالْمُرَادُ: وَيَوْمَ نُسَيِّرُ كُلَّ جَبَلٍ مِنَ الْجِبَالِ، فَيَكُونُ كَقَوْلِهِ: وَتَكُونُ الْجِبالُ كَالْعِهْنِ الْمَنْفُوشِ [القارعة: ٥] وَقَوْلِهِ: وَبُسَّتِ الْجِبالُ بَسًّا فَكانَتْ هَباءً مُنْبَثًّا [الْوَاقِعَة: ٥- ٦] وَقَوْلِهِ: وَسُيِّرَتِ الْجِبالُ فَكانَتْ سَراباً [النبأ: ٢٠] . وَالسَّبَبُ وَاحِدٌ، وَالْكَيْفِيَّتَانِ مُتَلَازِمَتَانِ، وَهُوَ مِنْ أَحْوَالِ
{ وَإِذَا الْجِبالُ سُيِّرَتْ } “Dağlar yürütüldüğü zaman” [Tekvîr: 3] ve Allah Teâlâ'nın { وَتَرَى الْجِبالَ تَحْسَبُها جامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ } “Dağları görürsün de onları hareketsiz sanırsın; oysa onlar bulutların geçişi gibi geçerler” [Neml: 88] kavli gibidir. Denildi ki: Dağların yürütülmesi, parçalarının un ufak edilip havada savrulmasına da denmiştir. Buna göre murat şudur: «Dağlardan her bir dağı yürüteceğimiz gün»; bu takdirde şu ayetler gibi olur: { وَتَكُونُ الْجِبالُ كَالْعِهْنِ الْمَنْفُوشِ } “Dağlar atılmış renkli yün gibi olur” [Kâria: 5], { وَبُسَّتِ الْجِبالُ بَسًّا فَكانَتْ هَباءً مُنْبَثًّا } “Dağlar parçalandıkça parçalanıp da toz duman hâline geldiği [zaman]” [Vâkıa: 5-6] ve { وَسُيِّرَتِ الْجِبالُ فَكانَتْ سَراباً } “Dağlar yürütülür de bir serap olur” [Nebe: 20]. Sebep birdir ve iki keyfiyet birbirini gerektirir (mütelâzimdir); bu durum ise...
انْقِرَاضِ نِظَامِ هَذَا الْعَالَمِ، وَإِقْبَالِ عَالَمِ الْحَيَاةِ الْخَالِدَةِ وَالْبَعْثِ.
...bu âlemin nizamının sona ermesi, ebedî hayat âleminin ve dirilişin gelmesi hâllerindendir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ نُسَيِّرُ بِنُونِ الْعَظَمَةِ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ عَامِرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو وَيَوْمَ تُسَيَّرُ الْجِبَالُ بِمُثَنَّاةٍ فَوْقِيَّةٍ بِبِنَاءِ الْفِعْلِ إِلَى الْمَجْهُولِ وَرَفْعِ الْجِبالَ.
Cumhur, azamet nûnu ile { نُسَيِّرُ } şeklinde okumuştur. İbn Kesîr, İbn Âmir ve Ebû Amr ise fiili meçhul bina ederek üstten iki noktalı te ile ve { الْجِبالُ } kelimesini merfû kılarak { وَيَوْمَ تُسَيَّرُ الْجِبَالُ } şeklinde okumuşlardır.
وَالْخِطَابُ فِي قَوْلِهِ: وَتَرَى الْأَرْضَ بارِزَةً لِغَيْرِ مُعَيَّنٍ. وَالْمَعْنَى: وَيَرَى الرَّائِي، كَقَوْلِ طَرَفَةَ:
{ وَتَرَى الْأَرْضَ بارِزَةً } kavlindeki hitap gayrimuayyendir (belirli bir kimseye yönelik değildir). Anlamı: «Bakan kimse görür» şeklindedir; tıpkı Tarafe'nin şu sözünde olduğu gibi:
تَرَى جُثْوَتَيْنِ مِنْ تُرَابٍ عَلَيْهِمَا ... صَفَائِحُ صُمٌّ مِنْ صَفِيحٍ مُنَضَّدٍ
«Üzerlerinde üst üste dizilmiş sert yassı taşlar bulunan / İki toprak yığını görürsün.»
وَهُوَ نَظِيرُ قَوْلِهِ: فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ [الْكَهْف: ٤٩] .
Bu, şu buyruğun benzeridir: { فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ } “Suçluları onda yazılı olanlardan dolayı korku içinde görürsün” [Kehf: 49].
وَالْبَارِزَةُ: الظَّاهِرَةُ، أَيِ الظَّاهِرُ سَطْحُهَا، إِذْ لَيْسَ عَلَيْهَا شَيْءٌ يَسْتُرُ وَجْهَهَا مِنْ شَجَرٍ وَنَبَاتٍ أَوْ حَيَوَانٍ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِذا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ [النازعات: ١٤] .
Bârize (الْبَارِزَةُ): Ortada, görünür demektir; yani üzeri ağaç, bitki veya hayvandan yüzünü örtecek hiçbir şey bulunmadığı için yüzeyi apaçık meydandadır. Nitekim Allah Teâlâ: { فَإِذا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ } “Bir de bakarsın ki onlar dümdüz bir arazidedirler” [Nâziât: 14] buyurmuştur.
وَجُمْلَةُ وَحَشَرْناهُمْ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ من ضمير تَسِيرُ عَلَى قِرَاءَةِ مَنْ قَرَأَ بِنُونِ الْعَظْمَةِ، أَوْ مِنَ الْفَاعِلِ الْمَنْوِيِّ الَّذِي يَقْتَضِيهِ بِنَاءُ الْفِعْلِ لِلنَّائِبِ عَلَى قِرَاءَةِ مَنْ قَرَأَ تَسِيرُ الْجِبالُ بِالْبِنَاءِ لِلنَّائِبِ.
{ وَحَشَرْناهُمْ } cümlesi, azamet nûnu ile okuyanların kıraatine göre { نُسَيِّرُ } lafzındaki zamirden hâl konumundadır; yahut fiili nâib-i fâile bina ederek { تُسَيَّرُ الْجِبالُ } şeklinde okuyanların kıraatine göre meçhul binanın gerektirdiği niyet edilen fâilden hâldir.
وَيَجُوزُ أَنْ نَجْعَلَ جُمْلَةَ وَحَشَرْناهُمْ مَعْطُوفَةً عَلَى جُمْلَةِ نُسَيِّرُ الْجِبالَ عَلَى تَأْوِيلِهِ بِ (نَحْشُرُهُمْ) بِأَنْ أَطْلَقَ الْفِعْلَ الْمَاضِي عَلَى الْمُسْتَقْبَلِ تَنْبِيهًا عَلَى تَحْقِيقِ وُقُوعِهِ.
{ وَحَشَرْناهُمْ } cümlesini, vukuunun kesinliğine dikkat çekmek üzere mazi fiilin gelecek zaman anlamında kullanılmasıyla (نَحْشُرُهُمْ) tevilinde olarak { نُسَيِّرُ الْجِبالَ } cümlesine matuf kılmamız da caizdir.
وَالْمُغَادَرَةُ: إِبْقَاءُ شَيْءٍ وَتَرْكُهُ مِنْ تَعَلُّقِ فِعْلٍ بِهِ، وَضَمَائِرُ الْغَيْبَةِ فِي حَشَرْناهُمْ ومِنْهُمْ- عُرِضُوا
Mugâdere (الْمُغَادَرَةُ): Bir fiilin ilişmesinden bir şeyi geride bırakmak ve terk etmektir. { حَشَرْناهُمْ }, { مِنْهُمْ } ve { عُرِضُوا } lafızlarındaki gaib zamirleri...
عَائِدَةٌ إِلَى مَا عَادَ إِلَيْهِ ضَمِيرُ الْغَيْبَةِ فِي قَوْلِهِ: وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَياةِ الدُّنْيا [الْكَهْف: ٤٥] .
...{ وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَياةِ الدُّنْيا } [Kehf: 45] kavlindeki gaib zamirinin döndüğü yere dönmektedir.
وَعَرْضُ الشَّيْءِ: إِحْضَارُهُ لِيُرَى حَالُهُ وَمَا يَحْتَاجُهُ. وَمِنْهُ عَرْضُ الْجَيْشِ عَلَى الْأَمِيرِ لِيَرَى حَالَهُمْ وَعِدَّتَهُمْ.
Bir şeyin arzı (sunulması): Durumu ve neye ihtiyacı olduğu görülsün diye onu hazır etmektir. Ordunun, durumlarını ve teçhizatlarını görsün diye komutana teftişe sunulması (arz edilmesi) da bu kabildendir.
وَفِي الْحَدِيثِ «عرضت عليّ لأمم»
Hadiste de: «Ümmetler bana arz olundu» buyrulmuştur.
وَهُوَ هُنَا مُسْتَعَارٌ لِإِحْضَارِهِمْ حَيْثُ يَعْلَمُونَ أَنَّهُمْ سَيَتَلَقَّوْنَ مَا يَأْمُرُ اللَّهُ بِهِ فِي شَأْنِهِمْ.
Bu [kelime] burada, Allah'ın haklarında emredeceği hükmü alacaklarını bildikleri bir yere getirilmeleri için istiare yoluyla kullanılmıştır.
وَالصَّفُّ: جَمَاعَةٌ يَقِفُونَ وَاحِدًا حَذْوَ وَاحِدٍ بِحَيْثُ يَبْدُو جَمِيعُهُمْ لَا يَحْجُبُ أَحَدٌ مِنْهُمْ أَحَدًا. وَأَصْلُهُ مَصْدَرُ (صَفَّهُمْ) إِذَا أَوْقَفَهُمْ، أُطْلِقَ عَلَى المصفوف. وانتصب فًّا
Saf (الصَّفُّ): Birbirlerinin hizasında, hiçbiri diğerini gizlemeyecek ve hepsi görünecek şekilde yan yana duran topluluktur. Aslı, onları sıraya dizip durdurduğunda kullanılan (صَفَّهُمْ) fiilinin masdarı olup masfûf (sıraya dizilmiş olan) için kullanılmıştır. { صَفًّا } lafzı...
عَلَى الْحَال من واورِضُوا
...{ عُرِضُوا } lafzındaki vâv harfinden hâl olarak mensup kılınmıştır.
. وَتِلْكَ الْحَالَةُ إِيذَانٌ بِأَنَّهُمْ أُحْضِرُوا بِحَالَةِ الْجُنَاةِ الَّذِينَ لَا يَخْفَى مِنْهُمْ أَحَدٌ إِيقَاعًا للرعب فِي قولبهم.
Bu durum, kalplerine korku salmak amacıyla, hiçbirinin gizli kalamayacağı suçlular hâlinde getirildiklerinin bir göstergesidir.
وَجُمْلَةُ عُرِضُوا عَلى رَبِّكَ
{ وَعُرِضُوا عَلى رَبِّكَ } cümlesi...
مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ وَحَشَرْناهُمْ، فَهِيَ فِي مَوْضِعِ
...{ وَحَشَرْناهُمْ } cümlesine matuftur; dolayısıyla o...
الْحَالِ مِنَ الضَّمِيرِ الْمَنْصُوبِ فِي حَشَرْناهُمْ، أَيْ حَشَرْنَاهُمْ وَقَدْ عُرِضُوا تَنْبِيهًا عَلَى سُرْعَةِ عَرْضِهِمْ فِي حِينِ حَشْرِهِمْ.
...{ حَشَرْناهُمْ } fiilindeki mensup zamirden hâl konumundadır; yani haşredilmeleri anında hızla arz edileceklerine dikkat çekmek üzere «onları arz olunmuş hâlde topladık» demektir.
وَعَدَلَ عَنِ الْإِضْمَارِ إِلَى التَّعْرِيفِ بِالْإِضَافَةِ فِي قَوْله: لى رَبِّكَ
{ عَلى رَبِّكَ } kavlinde zamir getirmekten vazgeçilip izafetle marife kılınmasına gelince;
دُونَ أَنْ يُقَالَ (عَلَيْنَا) لِتَضَمُّنِ الْإِضَافَةِ تَنْوِيهًا بِشَأْنِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ بِأَنَّ فِي هَذَا الْعَرْضِ وَمَا فِيهِ مِنَ التَّهْدِيدِ نَصِيبًا مِنَ الِانْتِصَارِ لِلْمُخَاطَبِ إِذْ كَذَّبُوهُ حِينَ أَخْبَرَهُمْ وَأَنْذرهُمْ بِالْبَعْثِ.
(عَلَيْنَا) «bize» denilmeyip [bu şekilde gelmesi], izafetin muzafun ileyhin şanını yüceltmeyi içermesinden ötürüdür; zira bu arzda ve onun içerdiği tehditte, kendilerine haber verip dirilişle uyardığında onu yalanlayanlara karşı muhataba (Hz. Peygamber'e) yardım edilip hakkının alınmasından bir pay vardır.
وجملةقَدْ جِئْتُمُونا
{ لَقَدْ جِئْتُمُونا } cümlesi...
مَقُولٌ لِقَوْلٍ مَحْذُوفٍ دَلَّ عَلَيْهِ أَنَّ الْجُمْلَةَ خِطَابٌ لِلْمَعْرُوضِينَ فَتَعَيَّنَ تَقْدِيرُ الْقَوْلِ، وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ فِي مَحَلِّ الْحَالِ. وَالتَّقْدِيرُ: قَائِلِينَ لَهُمْ لَقَدْ جِئْتُمُونَا.
...cümle huzura çıkarılanlara yönelik bir hitap olduğu için takdir edilmesi zorunlu kılınan mahzuf bir kavlin mekulüdür (sözüdür). Bu cümle mahallen hâldir. Takdiri: «Onlara: 'Andolsun bize geldiniz' denilerek» şeklindedir.
وَذَلِكَ بِإِسْمَاعِهِمْ هَذَا الْكَلَامَ مِنْ جَانِبِ اللَّهِ تَعَالَى وَهُمْ يَعْلَمُونَ أَنَّهُ مِنْ جَانِبِ اللَّهِ تَعَالَى.
Bu da, Allah Teâlâ tarafından olduğunu bildikleri hâlde bu sözün Allah Teâlâ tarafından kendilerine işittirilmesiyle gerçekleşir.
وَالْخِطَابُ فِي قَوْله: قَدْ جِئْتُمُونا
{ لَقَدْ جِئْتُمُونا } kavlindeki hitap...
مُوَجَّهٌ إِلَى معاد ضميررِضُوا.
...{ عُرِضُوا } fiilindeki zamirin merciine yöneliktir.
وَالْخَبَرُ فِي قَوْله: قَدْ جِئْتُمُونا
{ لَقَدْ جِئْتُمُونا } kavlindeki haber ise...
مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّهْدِيدِ وَالتَّغْلِيظِ وَالتَّنْدِيمِ عَلَى إِنْكَارِهِمُ الْبَعْثَ. وَالْمَجِيءُ: مَجَازٌ فِي الْحُضُورِ، شُبِّهُوا حِينَ مَوْتِهِمْ بِالْغَائِبِينَ وَشُبِّهَتْ حَيَاتُهُمْ بَعْدَ الْمَوْتِ بِمَجِيءِ الْغَائِب.
...onların yeniden dirilişi inkâr etmelerini tehdit, azarlama ve pişman ettirme gayesiyle kullanılmıştır. Geliş (el-Mecî'): Huzura çıkmaktan mecazdır; öldükleri vakit gaiblere (ortada olmayanlara), ölümden sonraki hayatları ise gaibin geri gelmesine benzetilmiştir.
وَقَوله: مَا خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ
{ كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ } kavli ise...
وَاقِعٌ مَوْقِعَ الْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ الْمُفِيدِ لِلْمُشَابَهَةِ، أَيْ جِئْتُمُونَا مَجِيئًا كَخَلْقِكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ. فَالْخَلْقُ الثَّانِي أَشْبَهَ الْخَلْقَ الْأَوَّلَ، أَيْ فَهَذَا
...benzerlik ifade eden mef'ûl-i mutlak makamında yer almıştır; yani «bize ilk defa yaratılışınız gibi bir gelişle geldiniz» demektir. İkinci yaratılış birinci yaratılışa benzemiştir; yani bu...
خَلْقٌ ثَانٍ.
...ikinci bir yaratılıştır.
وَ (مَا) مَصْدَرِيَّةٌ، أَيْ كَخَلْقِنَا إِيَّاكُمُ الْمَرَّةَ الْأُولَى، قَالَ تَعَالَى: أَفَعَيِينا بِالْخَلْقِ الْأَوَّلِ بَلْ هُمْ فِي لَبْسٍ مِنْ خَلْقٍ جَدِيدٍ [ق: ١٥] . وَالْمَقْصُودُ التَّعْرِيضُ بِخَطَئِهِمْ فِي إِنْكَارِهِمُ الْبَعْثَ.
(مَا) harfi masdariyyedir; yani «sizi ilk defa yarattığımız gibi» demektir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { أَفَعَيِينا بِالْخَلْقِ الْأَوَّلِ بَلْ هُمْ فِي لَبْسٍ مِنْ خَلْقٍ جَدِيدٍ } “Biz ilk yaratışta acizlik mi gösterdik? Hayır, onlar yeni bir yaratılıştan şüphe içindedirler.” [Kâf: 15]. Buradaki maksat, yeniden dirilişi inkâr etmelerindeki hatalarına tarizde bulunmaktır (üstü kapalı dokundurmaktır).
وَالْإِضْرَابُ فِي قَوْله: لْ زَعَمْتُمْ أَلَّنْ نَجْعَلَ لَكُمْ مَوْعِداً
{ بَلْ زَعَمْتُمْ أَلَّنْ نَجْعَلَ لَكُمْ مَوْعِداً } kavlindeki idrâb (vazgeçip başka bir söze geçiş)...
انْتِقَالٌ مِنَ التَّهْدِيدِ وَمَا مَعَهُ مِنَ التَّعْرِيضِ بِالتَّغْلِيطِ إِلَى التَّصْرِيحِ بِالتَّغْلِيطِ فِي قَالَبِ الْإِنْكَارِ فَالْخَبَرُ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّغْلِيطِ مَجَازًا وَلَيْسَ مُسْتَعْمَلًا فِي إِفَادَةِ مَدْلُولِهِ الْأَصْلِيِّ.
...tehditten ve bununla birlikte olan hataya düşürme tarizinden, inkâr kalıbında açıkça hataya düşürmeyi ifade etmeye bir geçiştir. Dolayısıyla haber kipi, mecazi olarak yanılgılarını yüzlerine vurmak için kullanılmış olup asıl sözlük anlamını bildirmek için kullanılmamıştır.
وَالزَّعْمُ: الِاعْتِقَادُ الْمُخْطِئُ، أَوِ الْخَبَرُ الْمُعَرَّضُ لِلْكَذِبِ. وَالْمَوْعِدُ أَصْلُهُ: وَقْتُ الْوَعْدِ بِشَيْءٍ أَوْ مَكَانُ الْوَعْدِ. وَهُوَ هُنَا الزَّمَنُ الْمَوْعُودُ بِهِ الْحَيَاةُ بَعْدَ الْمَوْتِ.
Za'm (الزَّعْمُ): Hatalı inanç veya yalan olma ihtimali taşıyan haberdir. Mev'ıd (الْمَوْعِدُ) kelimesinin aslı ise: Bir şeyin vaat edildiği vakit yahut vaat yeridir. Burada ise ölümden sonraki hayatın vaat edildiği zamandır.
وَالْمَعْنَى: أَنَّكُمُ اعْتَقَدْتُمْ بَاطِلًا أَنْ لَا يَكُونَ لَكُمْ موعد للبعث بعدا لمَوْت أبدا.
Manası: «Sizler batıl bir şekilde, ölümden sonra dirilmeniz için asla bir buluşma zamanı olmayacağını sandınız» demektir.
[سُورَة الْكَهْف (١٨) : آيَة ٤٩]
[Kehf Suresi (18) : Âyet 49]
وَوُضِعَ الْكِتابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ وَيَقُولُونَ يَا وَيْلَتَنا مالِ هذَا الْكِتابِ لَا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلاَّ أَحْصاها وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حاضِراً وَلا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَداً (٤٩)
{ وَوُضِعَ الْكِتابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ وَيَقُولُونَ يَا وَيْلَتَنا مالِ هذَا الْكِتابِ لَا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلاَّ أَحْصاها وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حاضِراً وَلا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَداً } “Kitap ortaya konmuştur. Suçluları, onda yazılı olanlardan korkuya kapılmış görürsün. «Vay halimize! Bu nasıl bir kitaptır ki küçük büyük hiçbir şey bırakmadan hepsini sayıp dökmüş!» derler. Yaptıklarını hazır bulurlar. Rabbin hiç kimseye haksızlık etmez.” (49)
جُمْلَةُ وَوُضِعَ الْكِتابُ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ عُرِضُوا عَلى رَبِّكَ
{ وَوُضِعَ الْكِتابُ } cümlesi, { عُرِضُوا عَلى رَبِّكَ } cümlesine matuftur...
[الْكَهْف: ٤٨] ، فَهِيَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، أَيْ وَقَدْ وُضِعَ الْكِتَابُ.
[Kehf: 48]. Dolayısıyla o hâl konumundadır; yani «kitap konulmuş hâlde iken» demektir.
وَالْكِتَابُ مُرَادٌ بِهِ الْجِنْسُ، أَيْ وُضِعَتْ كُتُبُ أَعْمَالِ الْبَشَرِ، لِأَنَّ لِكُلِّ أَحَدِ كِتَابًا، كَمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ آيَاتٌ أُخْرَى مِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَكُلَّ إِنسانٍ أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ فِي عُنُقِهِ وَنُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ كِتاباً يَلْقاهُ مَنْشُوراً اقْرَأْ كِتابَكَ
Kitap (الْكِتَابُ) ile cins kastedilmiştir; yani insanların amel defterleri konulmuştur. Çünkü herkesin bir kitabı vardır; nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavli de dâhil olmak üzere diğer ayetler buna delalet etmektedir: { وَكُلَّ إِنسانٍ أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ فِي عُنُقِهِ وَنُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ كِتاباً يَلْقاهُ مَنْشُوراً اقْرَأْ كِتابَكَ }
[الْإِسْرَاء: ١٣- ١٤] الْآيَةَ. وَإِفْرَادُ الضَّمِيرِ فِي قَوْلِهِ: مِمَّا فِيهِ لِمُرَاعَاةِ إِفْرَادِ لِفَظِ (الْكِتَابِ) . وَعَنِ الْغَزَالِيِّ: أَنَّهُ قَالَ: يَكُونُ كِتَابٌ جَامِعٌ لِجَمِيعِ مَا هُوَ مُتَفَرِّقٌ فِي الْكُتُبِ الْخَاصَّةِ بِكُلِّ أَحَدٍ. وَلَعَلَّهُ انْتَزَعَهُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ. وَتَفَرَّعَ عَلَى وَضْعِ الْكِتَابِ بَيَانُ حَالِ الْمُجْرِمِينَ عِنْدَ وَضْعِهِ.
“Her insanın amelini boynuna doladık. Kıyamet günü onun için açılmış olarak bulacağı bir kitap çıkarırız. 'Kitabını oku!' [deriz].” [İsrâ: 13-14] ayeti böyledir. { مِمَّا فِيهِ } kavlindeki zamirin tekil getirilmesi, (الْكِتَابِ) lafzının tekilliğini gözetmek içindir. Gazzâlî'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Her bir kişiye mahsus defterlerde dağınık olan her şeyi toplayan genel bir kitap bulunacaktır.» Muhtemelen o, bu görüşü işbu ayetten çıkarmıştır. Kitabın ortaya konulmasından, suçluların o konulduğu andaki durumlarının beyanı dallanıp ortaya çıkmıştır.
وَالْخِطَابُ بِقَوْلِهِ: فَتَرَى لِغَيْرِ مُعَيَّنٍ. وَلَيْسَ للنبيء ﵌ لِأَن الرَّسُول ﵌ يَوْمَئِذٍ فِي مَقَامَاتٍ عَالِيَةٍ عَنْ ذَلِكَ الْمَوْضِعِ.
{ فَتَرَى } “Görürsün” kavlindeki hitap belirli olmayan bir kimseyedir. Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] değildir; çünkü Resûl [sallallâhu aleyhi ve sellem] o gün o mekândan çok yüce makamlardadır.
وَالْإِشْفَاقُ: الْخَوْفُ مِنْ أَمْرٍ يَحْصُلُ فِي الْمُسْتَقْبَلِ.
İşfâk (الْإِشْفَاقُ): Gelecekte gerçekleşecek bir şeyden korkmaktır.
وَالتَّعْبِيرُ بِالْمُضَارِعِ فِي يَقُولُونَ لِاسْتِحْضَارِ الْحَالَةِ الْفَظِيعَةِ، أَوْ لِإِفَادَةِ تَكَرُّرِ قَوْلِهِمْ ذَلِكَ وَإِعَادَتُهُ شَأْنُ الْفَزِعِينَ الْخَائِفِينَ.
{ يَقُولُونَ } “Derler” ifadesinde muzari (şimdiki/geniş zaman) fiilin kullanılması; o korkunç durumu canlandırmak veya dehşete düşüp korkan kimselerin âdeti olduğu üzere bu sözü tekrar tekrar söylediklerini bildirmek içindir.
وَنِدَاءُ الْوَيْلِ: نُدْبَةٌ لِلتَّوَجُّعِ مِنَ الْوَيْلِ. وَأَصْلُهُ نِدَاءٌ اسْتُعْمِلَ مَجَازًا بِتَنْزِيلِ مَا لَا يُنَادَى مَنْزِلَةَ مَا يُنَادَى لِقَصْدِ حُضُورِهِ، كَأَنَّهُ يَقُولُ: هَذَا وَقَتُكِ فَاحْضُرِي، ثُمَّ شَاعَ ذَلِكَ فَصَارَ لِمُجَرَّدِ الْغَرَضِ مِنَ النِّدَاءِ وَهُوَ التَّوَجُّعُ وَنَحْوُهُ.
Veyl'e nidada bulunmak: Helak ve felaketten sızlanarak feryat etmektir (nüdbedir). Aslı, çağrılmayan bir şeyin huzura gelmesi kastıyla çağrılan yerine konulmasıyla mecazi olarak kullanılan bir nidâdır; sanki «Bu senin vaktindir, haydi gel!» demek gibidir. Sonra bu kullanım yaygınlaşmış ve sadece nidânın maksadı olan sızlanma ve benzeri anlamlar için kullanılır olmuştur.
وَالْوَيْلَةُ: تَأْنِيثُ الْوَيْلِ لِلْمُبَالَغَةِ، وَهُوَ سُوءُ الْحَالِ وَالْهَلَاكُ. كَمَا أُنِّثَتِ الدَّارُ عَلَى دَارَةَ، لِلدَّلَالَةِ عَلَى سَعَةِ الْمَكَانِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ يَا وَيْلَتى أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هذَا الْغُرابِ فِي سُورَة الْعُقُود الْمَائِدَة [٣١] .
Veylet (الْوَيْلَةُ): Mübalağa için veyl kelimesinin müennes kılınmış hâlidir; o da kötü durum ve helaktir. Tıpkı mekânın genişliğini göstermek için dâr (ev) kelimesinin dâreh şeklinde müennes yapılması gibidir. Bu husus daha önce Mâide Suresi'nde yer alan Allah Teâlâ'nın şu kavlinde geçmişti: { قالَ يَا وَيْلَتى أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هذَا الْغُرابِ } “'Yazıklar olsun bana! Şu karga kadar bile olmaktan aciz mi kaldım?' dedi.” [Mâide: 31].
وَالِاسْتِفْهَامُ فِي قَوْلهم: مالِ هذَا الْكِتابِ مُسْتَعْمل فِي التَّعَجُّب. (فَمَا) اسْمُ اسْتِفْهَامٍ، وَمَعْنَاهَا: أَيُّ شَيْءٍ، ولِهذَا الْكِتابِ صِفَةٌ لِ (مَا) الِاسْتِفْهَامِيَّةِ لِمَا فِيهَا مِنَ التَّنْكِيرِ، أَيْ مَا ثَبَتَ لِهَذَا الْكِتَابِ.
{ مالِ هذَا الْكِتابِ } kavillerindeki istifham (soru) şaşkınlık ve hayret bildirmek için kullanılmıştır. (مَا) istifham ismidir ve anlamı: «Ne şey / hangi şey» demektir. { لِهذَا الْكِتابِ } ise, içerdiği nekrelikten ötürü istifham ifade eden (مَا) için sıfattır; yani «Bu kitaba sabit olan şey nedir?» demektir.
وَاللَّامُ لِلِاخْتِصَاصِ مِثْلُ قَوْلِهِ: مَا لَكَ لَا تَأْمَنَّا عَلى يُوسُفَ [يُوسُفَ: ١١] .
Lâm harfi ihtisas içindir; nitekim { مَا لَكَ لَا تَأْمَنَّا عَلى يُوسُفَ } “Sana ne oluyor da Yûsuf hakkında bize güvenmiyorsun?” [Yûsuf: 11] kavlinde de böyledir.
وَجُمْلَةُ لَا يُغادِرُ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، هِيَ مَثَارُ التَّعَجُّبِ، وَقَدْ جَرَى الِاسْتِعْمَالُ بِمُلَازَمَةِ الْحَالِ لِنَحْوِ مَا لَكَ فَيَقُولُونَ: مَا لَكَ لَا تَفْعَلُ وَمَا لَكَ فَاعِلًا.
{ لَا يُغادِرُ } cümlesi hâl makamında olup hayretin kaynağıdır. Dil kullanımı da «mâ leke» benzeri yapılara hâlin bitişmesi şeklinde süregelmiştir; bu yüzden «Sana ne oluyor da yapmıyorsun?» ve «Sana ne oluyor da yapıyorsun?» derler.
وَالْمُغَادَرَةُ: التَّرْكُ، وَتَقَدَّمَ آنِفًا فِي قَوْلِهِ: فَلَمْ نُغادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً [الْكَهْف: ٤٧] .
Muğâdere (الْمُغَادَرَةُ): Bırakmak ve terk etmektir. Az önce { فَلَمْ نُغادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً } “Onlardan hiçbirini bırakmadık” [Kehf: 47] kavlinde geçmişti.
وَالصَّغِيرَةُ وَالْكَبِيرَةُ: وَصْفَانِ لِمَوْصُوفٍ مَحْذُوفٍ لِدَلَالَةِ الْمَقَامِ، أَيْ فِعْلَةً أَوْ هَنَةً.
Küçük (الصَّغِيرَةُ) ve büyük (الْكَبِيرَةُ): Makamın delaleti sebebiyle hazfedilmiş bir mevsubun sıfatlarıdır; yani «küçük bir fiil veya büyük bir günah» demektir.
وَالْمُرَادُ بِالصِّغَرِ وَالْكِبَرِ هُنَا الْأَفْعَالُ الْعَظِيمَةُ وَالْأَفْعَالُ الْحَقِيرَةُ. وَالْعِظَمُ وَالْحَقَارَةُ يَكُونَانِ بِحَسَبِ الْوُضُوحِ وَالْخَفَاءِ وَيَكُونَانِ بِحَسَبِ الْقُوَّةِ وَالضَّعْفِ.
Burada küçüklük ve büyüklük ile kastedilen büyük fiiller ve önemsiz/küçük fiillerdir. Büyüklük ve küçüklük ise açıklık ve gizlilik bakımından olabileceği gibi, kuvvet ve zayıflık bakımından da olabilir.
وَتَقْدِيمُ ذِكْرِ الصَّغِيرَةِ لِأَنَّهَا أَهَمُّ مِنْ حَيْثُ يَتَعَلَّقُ التَّعَجُّبُ مِنْ إِحْصَائِهَا. وَعُطِفَتْ عَلَيْهَا الْكَبِيرَةُ لِإِرَادَةِ التَّعْمِيمِ فِي الْإِحْصَاءِ لِأَنَّ التَّعْمِيمَ أَيْضًا مِمَّا يُثِيرُ التَّعَجُّبَ، فَقَدْ عَجِبُوا مِنْ إِحَاطَةِ كَاتِبِ الْكِتَابِ بِجَمِيعِ الْأَعْمَالِ.
Küçüğün zikrinin öne alınması, onun sayılıp dökülmesinden kaynaklanan hayret açısından daha mühim olmasındandır. Sayıp dökmede genellik kastıyla büyük de ona matuf kılınmıştır; çünkü genellik de aynı şekilde hayret uyandıran şeylerdendir. Zira onlar, kitabı yazanın bütün amelleri kuşatmasına hayret etmişlerdir.
وَالِاسْتِثْنَاءُ مِنْ عُمُومِ أَحْوَالِ الصَّغِيرَةِ وَالْكَبِيرَةِ، أَيْ لَا يُبْقِي صَغِيرَةً وَلَا كَبِيرَةً فِي جَمِيعِ أَحْوَالِهِمَا إِلَّا فِي حَالِ إِحْصَائِهِ إِيَّاهَا، أَيْ لَا يُغَادِرُهُ غَيْرَ مُحْصًى. فَالِاسْتِثْنَاءُ هُنَا مِنْ تَأْكِيدِ الشَّيْءِ بِمَا يُشْبِهُ ضِدَّهُ لِأَنَّهُ إِذَا أَحْصَاهُ فَهُوَ لَمْ يُغَادِرْهُ، فَآلَ إِلَى مَعْنَى أَنَّهُ لَا يُغَادِرُ شَيْئًا، وَانْتَفَتْ حَقِيقَةُ الِاسْتِثْنَاءِ.
İstisna, küçük ve büyüğün bütün hâllerinin umumundandır; yani «küçük ve büyük hiçbir şeyi onların tüm hâlleri içinde bırakmaz, ancak onu sayıp dökmüş olması hâli müstesna», yani onu sayılmamış olarak bırakmaz. Dolayısıyla buradaki istisna, bir şeyi zıddına benzeyen ile tekit etme türündendir; zira onu sayıp döktüğünde geride bırakmamış olur; böylece hiçbir şeyi bırakmadığı anlamına varır ve hakiki istisna ortadan kalkar.
فَجُمْلَةُ أَحْصاها فِي مَوْضِعِ الْحَالِ. وَالرَّابِطُ بَيْنَهَا وَبَيْنَ ذِي الْحَالِ حَرْفُ الِاسْتِثْنَاءِ. وَالْإِحْصَاءُ: الْعَدُّ، أَيْ كَانَتْ أَفْعَالُهُمْ مَعْدُودَةً مُفَصَّلَةً.
{ أَحْصاها } cümlesi hâl makamındadır. Onunla zü'l-hâl arasındaki bağlayıcı unsur istisna harfidir. İhsâ (الْإِحْصَاءُ): Saymaktır; yani amelleri tek tek sayılmış ve ayrıntılı olarak dökülmüştür.
وَجُمْلَةُ وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حاضِراً فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ يَقُولُونَ. أَيْ إِنَّمَا قَالُوا ذَلِكَ حِينَ عُرِضَتْ عَلَيْهِمْ أَعْمَالُهُمْ كُلُّهَا عِنْدَ وَضْعِ ذَلِكَ الْكِتَابِ عَرْضًا سَرِيعًا حَصَلَ بِهِ عِلْمُ كُلٍّ بِمَا فِي كِتَابِهِ عَلَى وَجْهٍ خَارِقٍ لِلْعَادَةِ.
{ وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حاضِراً } cümlesi, { يَقُولُونَ } fiilindeki zamirden hâl makamındadır. Yani onlar bunu ancak, o kitap ortaya konulduğunda bütün amelleri kendilerine olağanüstü bir şekilde süratle arz edilip herkes kitabındakini bildiği esnada söylemişlerdir.
وَجُمْلَةُ وَلا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَداً عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حاضِراً لِمَا أَفْهَمَتْهُ الصِّلَةُ مِنْ أَنَّهُمْ لَمْ يَجِدُوا غَيْرَ مَا عَمِلُوا، أَيْ لَمْ يُحْمَلْ عَلَيْهِمْ شَيْءٌ لَمْ يَعْمَلُوهُ، لِأَنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ أَحَدًا فَيُؤَاخِذُهُ بِمَا لَمْ يَقْتَرِفْهُ، وَقَدْ حَدَّدَ لَهُمْ مِنْ قَبْلِ ذَلِكَ مَا لَيْسَ لَهُمْ أَنْ يَفْعَلُوهُ وَمَا أُمِرُوا بِفِعْلِهِ، وَتَوَعَّدَهُمْ وَوَعَدَهُمْ، فَلَمْ يَكُنْ فِي مُؤَاخَذَتِهِمْ بِمَا عَمِلُوهُ مِنَ الْمَنْهِيَّاتِ بَعْدَ ذَلِكَ ظُلْمٌ لَهُمْ. وَالْمَقْصُودُ: إِفَادَةُ هَذَا الشَّأْن من شؤون اللَّهِ تَعَالَى، فَلِذَلِكَ عُطِفَتِ الْجُمْلَةُ لِتَكُونَ مَقْصُودَةً أَصَالَةً. وَهِيَ مَعَ ذَلِكَ مُفِيدَةٌ مَعْنَى التَّذْيِيلِ لِمَا فِيهَا مِنَ الِاسْتِدْلَالِ عَلَى مَضْمُونِ الْجُمْلَةِ قَبْلَهَا، وَمِنَ الْعُمُومِ الشَّامِلِ لِمَضْمُونِ الْجُمْلَةِ قَبْلَهَا وَغَيْرِهِ، فَكَانَتْ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ صَالِحَةً لِلْفَصْلِ بِدُونِ عَطْفٍ لتَكون تذييلا.
{ وَلا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَداً } cümlesi, sıla cümlesinin onların yaptıklarından başkasını bulamadıklarını hissettirmesinden ötürü { وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حاضِراً } cümlesine matuftur; yani yapmadıkları hiçbir şey kendilerine yüklenmemiştir. Çünkü Allah hiç kimseye işlemediği bir şeyle hesaba çekerek zulmetmez. Bundan önce de kendilerine yapmamaları gereken şeyleri ve yapmaları emredilen şeyleri belirlemiş, onları tehdit etmiş ve vaatte bulunmuştur; dolayısıyla bundan sonra işledikleri yasaklardan ötürü hesaba çekilmelerinde onlara yönelik bir zulüm yoktur. Maksat: Allah Teâlâ'nın şanlarından olan bu hususu bildirmektir; bu sebeple cümle bizzat kastedilsin diye atfedilmiştir. Bununla birlikte o, kendisinden önceki cümlenin içeriğine delil getirmesi ve kendisinden önceki cümlenin içeriğini ve diğerlerini kuşatan umumi bir ifade taşıması sebebiyle tezyîl (tamamlayıcı pekiştirme) anlamı ifade etmektedir. Bu bakımdan atıfsız olarak fasledilmeye ve böylece bir tezyîl olmaya elverişli idi.
[سُورَة الْكَهْف (١٨) : آيَة ٥٠]
[Kehf Suresi (18) : Âyet 50]
وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِيسَ كانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِي وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلاً (٥٠)
{ وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِيسَ كانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِي وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلاً } “Hani biz meleklere: 'Âdem'e secde edin' demiştik de İblis hariç hepsi secde etmişlerdi. O, cinlerdendi de Rabbinin emrinden dışarı çıktı. Şimdi siz, beni bırakıp da onu ve neslini mi dost ediniyorsunuz? Oysa onlar sizin düşmanınızdır. Zalimler için ne kötü bir değişimdir bu!” (50)
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَيَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبالَ [الْكَهْف: ٤٧] بِتَقْدِيرِ: وَاذْكُرْ إِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ، تَفَنُّنًا لِغَرَضِ الموعظة الَّذِي سيقت لَهُ هَذِهِ الْجُمَلُ، وَهُوَ التَّذْكِيرُ بِعَوَاقِبِ اتِّبَاعِ الْهَوَى وَالْإِعْرَاضِ عَنِ الصَّالِحَاتِ، وَبِمَدَاحِضِ الْكِبْرِيَاءِ وَالْعُجْبِ وَاحْتِقَارِ الْفَضِيلَةِ وَالِابْتِهَاجِ بِالْأَعْرَاضِ الَّتِي لَا تُكْسِبُ أَصْحَابَهَا كَمَالًا نَفْسِيًّا. وَكَمَا وُعِظُوا بِآخِرِ أَيَّامِ الدُّنْيَا ذُكِّرُوا هُنَا بِالْمَوْعِظَةِ بِأَوَّلِ أَيَّامِهَا وَهُوَ يَوْمُ خَلْقِ آدَمَ، وَهَذَا أَيْضًا تَمْهِيدٌ وَتَوْطِئَةٌ لِقَوْلِهِ:
«Meleklere dediğimiz vakti de hatırla» takdiriyle { وَيَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبالَ } [Kehf: 47] cümlesine matuftur; bu cümlelerin kendisi için sevk edildiği öğüt gayesini çeşitlendirmek içindir. O [gaye] de heva ve hevese uymanın, salih amellerden yüz çevirmenin sonuçlarını, kibrin, kendini beğenmişliğin, fazileti hakir görmenin ve sahiplerine nefis kemali kazandırmayan geçici şeylerle sevinmenin tehlikeli kaygan zeminlerini hatırlatmaktır. Nitekim dünya günlerinin sonu ile öğüt verildikleri gibi, burada da onun ilk günleri olan Âdem'in yaratıldığı gün ile öğüt verilerek hatırlatma yapılmıştır. Bu aynı zamanda şu kavil için de bir mukaddime ve hazırlıktır:
وَيَوْمَ يَقُولُ نادُوا شُرَكائِيَ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ الْآيَة [الْكَهْف: ٥٢] ، فَإِنَّ الْإِشْرَاكَ كَانَ مِنْ غُرُورِ الشَّيْطَانِ بِبَنِي آدَمَ.
{ وَيَوْمَ يَقُولُ نادُوا شُرَكائِيَ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ } “Ve o gün [Allah]: 'Benim ortaklarım sandıklarınızı çağırın' der...” [Kehf: 52] ayetidir; zira şirk koşmak, şeytanın Âdemoğullarını aldatmasından kaynaklanmıştır.
وَلَهَا أَيْضًا مُنَاسَبَةٌ بِمَا تَقَدَّمَ مِنَ الْآيَاتِ الَّتِي أَنْحَتْ عَلَى الَّذِينَ افْتَخَرُوا بِجَاهِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ وَاحْتَقَرُوا فُقَرَاءَ أَهْلِ الْإِسْلَامِ وَلَمْ يُمَيِّزُوا بَيْنَ الْكَمَالِ الْحَقِّ وَالْغُرُورِ الْبَاطِلِ، كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ [الْكَهْف:
Ayrıca bu ayetin, mevkileri ve mallarıyla övünüp Müslümanların fakirlerini hakir gören, hakiki kemal ile batıl gurur arasındaki farkı ayırt edemeyen kimseleri yeren önceki ayetlerle de münasebeti vardır. Nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavli buna işaret etmiştir: { وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ } “Sabah akşam Rablerine dua edenlerle beraber nefsini sabırlı tut...” [Kehf:...
٢٨] ، فَكَانَ فِي قِصَّةِ إِبْلِيسَ نَحْوَ آدَمَ مَثَلٌ لَهُمْ، وَلِأَنَّ فِي هَذِهِ الْقِصَّةِ تَذْكِيرًا بِأَنَّ الشَّيْطَانَ هُوَ أَصْلُ الضَّلَالِ، وَأَنَّ خُسْرَانَ الْخَاسِرِينَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ آيِلٌ إِلَى اتِّبَاعِهِمْ خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ وَأَوْلِيَائِهِ. وَلِهَذَا فَرَّعَ عَلَى الْأَمْرَيْنِ قَوْلَهُ تَعَالَى: أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِي وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ.
...28]. Dolayısıyla İblis'in Âdem'e karşı olan kıssasında onlar için bir misal bulunmaktaydı; zira bu kıssada sapıklığın aslının şeytan olduğu ve kıyamet gününde hüsrana uğrayanların hüsranının şeytanın ve dostlarının adımlarına uymaktan kaynaklandığı hatırlatılmaktadır. İşte bu sebeple bu iki hususun ardından Allah Teâlâ'nın şu kavli dallandırılıp getirilmiştir: { أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِي وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ } “Şimdi siz, beni bırakıp da onu ve neslini mi dost ediniyorsunuz? Oysa onlar sizin düşmanınızdır.”
وَهَذِهِ الْقِصَّةُ تَكَرَّرَتْ فِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ مِنَ الْقُرْآنِ، وَهِيَ فِي كُلِّ مَوْضِعٍ تَشْتَمِلُ عَلَى شَيْءٍ لَمْ تَشْتَمِلْ عَلَيْهِ فِي الْآخَرِ، وَلَهَا فِي كُلِّ مَوْضِعٍ ذُكِرَتْ فِيهِ عِبْرَةٌ تُخَالِفُ عِبْرَةَ غَيْرِهِ، فَذِكْرُهَا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ (مثلا) إِعْلَام بمبادىء الْأُمُورِ، وَذِكْرُهَا هُنَا تَنْظِيرٌ لِلْحَالِ وَتَوْطِئَةٌ لِلْإِنْكَارِ وَالتَّوْبِيخِ، وَقِسْ عَلَى ذَلِكَ.
Bu kıssa Kur'an'ın birçok yerinde tekrarlanmıştır ve her geçtiği yerde diğerinde bulunmayan bir hususu içermektedir; zikredildiği her yerde diğerinin ibretinden farklı bir ibret taşır. Mesela onun Bakara Suresi'ndeki zikri işlerin başlangıcını bildirmektir; buradaki zikri ise durumun benzerini göstermek, inkâr ve azarlamaya bir zemin hazırlamaktır; diğerlerini de buna kıyas et.
وَفَسَقَ: تَجَاوَزَ عَنْ طَاعَتِهِ. وَأَصْلُهُ قَوْلُهُمْ: فَسَقَتِ الرُّطَبَةُ، إِذَا خَرَجَتْ مِنْ قِشْرِهَا فَاسْتُعْمِلَ مَجَازًا فِي التَّجَاوُزِ. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ. وَالْفِسْقُ بِمَعْنَى التَّجَاوُزِ عَنِ الطَّاعَةِ. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: «لَمْ نَسْمَعْ ذَلِكَ فِي شَيْءٍ مِنْ أَشْعَارِ الْجَاهِلِيَّةِ وَلَا أَحَادِيثِهَا وَإِنَّمَا تَكَلَّمَ بِهِ الْعَرَبُ بَعْدَ نُزُولِ الْقُرْآنِ» ، أَيْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَنَحْوِهَا. وَوَافَقَهُ الْمُبَرِّدُ وَابْنُ الْأَعْرَابِيِّ. وَأُطْلِقَ الْفِسْقُ فِي مَوَاضِعَ مِنَ الْقُرْآنِ عَلَى الْعِصْيَانِ الْعَظِيمِ، وَتَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٦] عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
Feseka (فَسَقَ): O'na itaatten dışarı çıktı, haddi aştı demektir. Aslı Arapların: «Yaş hurma kabuğundan çıktığında» söyledikleri (فَسَقَتِ الرُّطَبَةُ) sözüdür; böylece itaatten çıkmakta mecaz olarak kullanılmıştır. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: «Fısk, itaatten çıkmak anlamındadır.» Ebû Ubeyde demiştir ki: «Bunu cahiliye şiirlerinde veya konuşmalarında hiç işitmedik; Araplar bunu ancak Kur'an'ın nüzulünden sonra konuşmuşlardır», yani bu ayet ve benzerlerinde. el-Müberred ve İbnü'l-A'râbî de ona muvafakat etmiştir. Fısk, Kur'an'ın çeşitli yerlerinde büyük isyan hakkında mutlak olarak kullanılmıştır; Bakara Suresi'nde [26] Allah Teâlâ'nın şu kavlinde geçmişti:
وَما يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِينَ.
{ وَما يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِينَ } “Onunla ancak fasıkları saptırır.”
وَالْأَمْرُ فِي قَوْلِهِ: عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ بِمَعْنَى الْمَأْمُورِ، أَيْ تَرَكَ وَابْتَعَدَ عَمَّا أَمَرَهُ اللَّهُ بِهِ.
{ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ } kavlindeki emir (الْأَمْرُ), memur (emredilen şey) anlamındadır; yani Allah'ın kendisine emrettiği şeyi terk etti ve ondan uzaklaştı.
وَالْعُدُولُ فِي قَوْلِهِ: عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ إِلَى التَّعْرِيفِ بِطَرِيقِ الْإِضَافَةِ دُونَ الضَّمِيرِ لِتَفْظِيعِ فِسْقِ الشَّيْطَانِ عَنْ أَمْرِ اللَّهِ بِأَنَّهُ فِسْقُ عَبْدٍ عَنْ أَمْرِ مَنْ تَجِبُ عَلَيْهِ طَاعَتُهُ لِأَنَّهُ مَالِكُهُ.
{ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ } kavlinde zamir yerine izafet yoluyla marife kılınmasına gidilmesi; şeytanın Allah'ın emrinden çıkışının, sahibi olduğu için kendisine itaat etmesi gereken zatın emrinden bir kulun çıkışı olduğunu belirterek onun fıskının çirkinliğini gözler önüne sermek içindir.
وَفَرَّعَ عَلَى التَّذْكِيرِ بِفِسْقِ الشَّيْطَانِ وَعَلَى تَعَاظُمِهِ عَلَى أَصْلِ النَّوْعِ الْإِنْسَانِيِّ إِنْكَارَ اتِّخَاذِهِ وَاتِّخَاذِ جُنْدِهِ أَوْلِيَاءَ لِأَنَّ تَكَبُّرَهُ عَلَى آدَمَ يَقْتَضِي عَدَاوَتَهُ لِلنَّوْعِ، وَلِأَنَّ عِصْيَانَهُ أَمْرَ مَالِكِهِ يَقْتَضِي أَنَّهُ لَا يُرْجَى مِنْهُ خَيْرٌ وَلَيْسَ أَهْلًا لِأَنْ يُتَّبَعَ.
Şeytanın fıskının ve insan nev'inin aslına karşı büyüklük taslamasının hatırlatılmasından hareketle, onun ve ordusunun dost edinilmesinin inkârı dallandırılıp getirilmiştir. Çünkü onun Âdem'e büyüklük taslaması insan nev'ine düşmanlığını gerektirir; sahibinin emrine isyan etmesi ise kendisinden bir hayır umulamayacağını ve uyulmaya layık olmadığını gerektirir.
وَالِاسْتِفْهَامُ مُسْتَعْمَلٌ فِي الْإِنْكَارِ وَالتَّوْبِيخِ لِلْمُشْرِكِينَ، إِذْ كَانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ، قَالَ تَعَالَى: وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ الْجِنَّ [الْأَنْعَام: ١٠٠] . وَلِذَلِكَ عَلَّلَ النَّهْيَ بِجُمْلَةِ الْحَالِ وَهِيَ جُمْلَةُ وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ.
İstifham, cinlere tapan müşrikleri inkâr ve azarlama için kullanılmıştır; zira onlar cinlere ibadet ediyorlardı. Nitekim Allah Teâlâ: { وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ الْجِنَّ } “Cinleri Allah'a ortak koştular” [En'âm: 100] buyurmuştur. İşte bu sebeple nehyi, hâl cümlesi olan { وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ } “Oysa onlar sizin düşmanınızdır” cümlesi ile gerekçelendirmiştir.
وَالذُّرِّيَّةُ: النَّسْلُ، وَذُرِّيَّةُ الشَّيَاطِينُ وَالْجِنُّ.
Zürriyet (الذُّرِّيَّةُ): Nesildir; şeytanların ve cinlerin zürriyetidir.
وَالْعَدُوُّ: اسْمٌ يَصْدُقُ عَلَى الْوَاحِدِ وَعَلَى الْجَمْعِ، قَالَ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَعَدُوَّكُمْ أَوْلِياءَ تُلْقُونَ إِلَيْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ [الممتحنة: ١] وَقَالَ: هُمُ الْعَدُوُّ [المُنَافِقُونَ: ٤] .
Adüvv (الْعَدُوُّ): Tekil için de çoğul için de kullanılan bir isimdir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَعَدُوَّكُمْ أَوْلِياءَ تُلْقُونَ إِلَيْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ } “Ey iman edenler! Benim de düşmanım, sizin de düşmanınız olanları sevgi göstererek dost edinmeyin...” [Mümtehine: 1] ve şöyle buyurmuştur: { هُمُ الْعَدُوُّ } “Asıl düşman onlardır” [Münâfikûn: 4].
عُومِلَ هَذَا الِاسْمُ مُعَامَلَةَ الْمَصَادِرِ لِأَنَّهُ عَلَى زِنَةِ الْمَصْدَرِ مِثْلَ الْقَبُولِ وَالْوَلُوعِ، وَهُمَا مَصْدَرَانِ. وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ
Bu isim, kabul (الْقَبُول) ve velu' (الْوَلُوع) gibi masdar vezninde olduğu için masdarlar gibi muamele görmüştür; nitekim bu ikisi de masdardır. Bu husus, Nisâ Suresi'nde Allah Teâlâ'nın şu kavlinde geçmişti: { فَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ } “Eğer o, size düşman bir topluluktan ise...”.
وَالْوَلِيُّ: مَنْ يَتَوَلَّى، أَيْ يَتَّخِذُ ذَا وَلَايَةٍ بِفَتْحِ الْوَاوِ وَهِيَ الْقُرْبُ. وَالْمُرَادُ بِهِ الْقُرْبُ الْمَعْنَوِيُّ، وَهُوَ الصَّدَاقَةُ وَالنَّسَبُ وَالْحِلْفُ. و (من) زايدة لِلتَّوْكِيدِ، أَيْ تَتَّخِذُونَهُمْ أَوْلِيَاءَ مُبَاعِدِينَ لِي. وَذَلِكَ هُوَ إِشْرَاكُهُمْ فِي الْعِبَادَةِ، فَإِنَّ كُلَّ حَالَةٍ يَعْبُدُونَ فِيهَا الْآلِهَةَ هِيَ اتِّخَاذٌ لَهُمْ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ اللَّهِ.
Velî (الْوَلِيُّ): Dost edinen, yani vâv harfinin fethasıyla yakınlık anlamına gelen velâyet (وَلَايَة) sahibi edinen kimsedir. Buradaki yakınlıktan maksat ise manevi yakınlık olup arkadaşlık, nesep ve antlaşmadır. [Arapça metindeki] 'min' (من) harfi tekit için zaiddir; yani 'Beni bırakıp da onları dostlar ediniyorsunuz' demektir. Bu da onların ibadette ortak koşulmasıdır; çünkü putlara taptıkları her durum, Allah'tan başka onları dost edinmektir.
وَالْخطاب فِي أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَمَا بَعْدَهُ خِطَابٌ لِلْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ اتَّخَذُوهُ وَلِيًّا، وَتَحْذِيرٌ لِلْمُسْلِمِينَ مِنْ ذَلِكَ.
{ أَفَتَتَّخِذُونَهُ } kavlindeki ve sonrasındaki hitap, onu velî edinen müşriklere yönelik bir hitap ve Müslümanlar için de bundan sakındırmadır.
وَجُمْلَةُ بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلًا مُسْتَأْنَفَةٌ لِإِنْشَاءِ ذَمِّ إِبْلِيسَ وَذُرِّيَّتِهِ بِاعْتِبَارِ اتِّخَاذِ الْمُشْرِكِينَ إِيَّاهُمْ أَوْلِيَاءَ، أَيْ بِئْسَ الْبَدَلُ لِلْمُشْرِكِينَ الشَّيْطَانُ وَذُرِّيَّتُهُ، فَقَوْلُهُ: بَدَلًا تَمْيِيزٌ مُفَسِّرٌ لِاسْمِ (بِئْسَ) الْمَحْذُوفِ لِقَصْدِ الِاسْتِغْنَاءِ عَنْهُ بِالتَّمْيِيزِ عَلَى طَرِيقَةِ الْإِجْمَالِ ثُمَّ التَّفْصِيلِ.
{ بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلًا } cümlesi, müşriklerin onları velî edinmeleri hasebiyle İblis'i ve zürriyetini yermek için getirilmiş müste'nefe (yeni bir başlangıç) cümlesidir; yani 'Şeytan ve zürriyeti, müşrikler için ne kötü bir bedeldir!' demektir. Ayetteki { بَدَلًا } kelimesi, icmalden sonra tafsil yöntemiyle temyiz vasıtasıyla yetinilmek istendiğinden hazfedilmiş olan (بِئْسَ) fiilinin ismini açıklayan bir temyizdir.
وَالظَّالِمُونَ هُمُ الْمُشْرِكُونَ. وَإِظْهَارُ الظَّالِمِينَ فِي مَوْضِعِ الْإِضْمَارِ لِلتَّشْهِيرِ بِهِمْ، وَلِمَا فِي الِاسْمِ الظَّاهِرِ مِنْ مَعْنَى الظُّلْمِ الَّذِي هُوَ ذمّ لَهُم.
Zâlimler (الظَّالِمُونَ), müşriklerdir. Zamir getirilmesi gereken yerde 'ez-zâlimîn' şeklinde açık isim kullanılması, onları teşhir etmek ve açık isimde yer alan zulüm manasının kendileri için bir yergi ifade etmesinden ötürüdür.
[سُورَة الْكَهْف (١٨) : آيَة ٥١]
[KEHF SURESİ (18): AYET 51]
مَا أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلا خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ وَما كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ عَضُداً (٥١)
{ مَا أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلا خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ وَما كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ عَضُداً (٥١) } “Ben onları ne göklerin ve yerin yaratılışına ne de bizzat kendilerinin yaratılışına şahit tuttum. Saptıranları da hiçbir zaman yardımcı edinmiş değilim.” (51)
تَتَنَزَّلُ هَذِهِ الْجُمْلَةُ مَنْزِلَةَ التَّعْلِيلِ لِلْجُمْلَتَيْنِ اللَّتَيْنِ قَبْلَهَا وَهُمَا أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ إِلَى قَوْله: بَدَلًا [الْكَهْف: ٥٠] ، فَإِنَّهُمْ لَمَّا لَمْ يَشْهَدُوا خَلْقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ لَمْ يَكُونُوا شُرَكَاءَ لِلَّهِ فِي الْخَلْقِ بِطَرِيقِ الْأَوْلَى فَلَمْ يَكُونُوا أَحِقَّاءَ بِأَنْ يُعْبَدُوا. وَهَذَا احْتِجَاجٌ عَلَى الْمُشْرِكِينَ بِمَا يَعْتَرِفُونَ بِهِ فَإِنَّهُمْ يَعْتَرِفُونَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْمُتَفَرِّدُ بِخَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَخَلْقِ الْمَوْجُودَاتِ.
Bu cümle, kendisinden önceki { أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ } kavlinden { بَدَلًا } [Kehf: 50] kavline kadar olan iki cümlenin gerekçesi konumundadır; zira onlar göklerin ve yerin yaratılışına şahit olmadıklarına göre, evleviyetle yaratmada Allah'ın ortakları olamazlar ve bu sebeple kendilerine tapılmaya da layık değillerdir. Bu, müşriklere karşı bizzat itiraf ettikleri bir husus üzerinden getirilen bir delillendirmedir; zira onlar da gökleri, yeri ve tüm varlıkları yaratmada Allah'ın yegâne olduğunu itiraf etmektedirler.
وَالْإِشْهَادُ: جَعْلُ الْغَيْرِ شَاهِدًا، أَيْ حَاضِرًا، وَهُوَ هُنَا كِنَايَةٌ عَنْ إِحْضَارٍ خَاصٍّ، وَهُوَ إِحْضَارُ الْمُشَارَكَةِ فِي الْعَمَلِ أَوِ الْإِعَانَةِ عَلَيْهِ. وَنَفْيُ هَذَا الشُّهُودِ يَسْتَلْزِمُ نَفْيَ
İşhâd (الْإِشْهَادُ): Başkasını şahit kılmak, yani hazır bulundurmaktır. Burada ise özel bir hazır bulundurmadan, yani işte ortak kılmak veya ona yardım ettirmek üzere hazır bulundurmaktan kinayedir. Bu şahitliğin nefyedilmesi ise,
الْمُشَارَكَةِ فِي الْخَلْقِ وَالْإِلَهِيَّةِ بِالْفَحْوَى أَيْ، بِالْأَوْلَى، فَإِنَّ خَلْقَ السَّمَاوَاتِ كَانَ قَبْلَ وُجُودِ إِبْلِيسَ وَذُرِّيَّتِهِ، فَهُوَ اسْتِدْلَالٌ عَلَى انْتِفَاءِ إِلَهِيَّتِهِمْ بِسَبْقِ الْعَدَمِ عَلَى وُجُودِهِمْ. وَكُلُّ مَا جَازَ عَلَيْهِ الْعَدَمُ اسْتَحَالَ عَلَيْهِ الْقِدَمُ، وَالْقِدَمُ مِنْ لَوَازِمَ الْإِلَهِيَّةِ. وَضَمَائِرُ الْغَيْبَةِ فِي قَوْلِهِ: أَشْهَدْتُهُمْ وَقَوْلِهِ: أَنْفُسِهِمْ عَائِدَةٌ إِلَى الْمُتَحَدَّثِ عَنْهُ، أَيْ إِبْلِيسَ وَذُرِّيَّتِهِ كَمَا عَادَ إِلَيْهِمُ الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ.
yaratmada ortaklığı ve fehvası gereği (evleviyetle) ilahlığı nefyetmeyi zorunlu kılar; zira göklerin yaratılışı, İblis ve zürriyetinin varlığından önceydi. Dolayısıyla bu, varlıklarından önce yokluğun geçmiş olması sebebiyle onların ilahlığının nefyine dair bir istidlâldir. Üzerine yokluk caiz olan her şey için kıdem (ezelî olmak) imkânsızdır; kıdem ise ilahlığın gereklerindendir. { أَشْهَدْتُهُمْ } ve { أَنْفُسِهِمْ } kavillerindeki gaip zamirleri, { وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ } kavlinde zamirin onlara döndüğü gibi, hakkında söz edilen İblis ve zürriyetine dönmektedir.
وَمَعْنَى أَنْفُسِهِمْ، أَنْفُسُ بَعْضِهِمْ بِقَرِينَةِ اسْتِحَالَةِ مُشَاهَدَةِ الْمَخْلُوقِ خَلْقَ نَفْسِهِ، فَإِطْلَاقُ الْأَنْفُسِ هَنَا نَظِيرُ إِطْلَاقِهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِذا دَخَلْتُمْ بُيُوتاً فَسَلِّمُوا عَلى أَنْفُسِكُمْ [النُّور: ٦١] وَفِي قَوْلِهِ: وَلا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ [الْبَقَرَة: ٨٤] ، أَيْ أَنْفُسَ بَعْضِكُمْ. فَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ تَتَنَاسَقُ الضَّمَائِرُ وَيَتَقَوَّمُ الْمَعْنَى الْمَقْصُودُ.
{ أَنْفُسِهِمْ } ifadesinin manası; yaratılmışın kendi yaratılışına şahit olmasının imkânsızlığı karinesiyle 'birbirlerinin nefisleri' demektir. Burada nefisler (الْأَنْفُسِ) lafzının mutlak olarak kullanılması, Allah Teâlâ'nın şu kavlindeki kullanımına benzer: { فَإِذا دَخَلْتُمْ بُيُوتاً فَسَلِّمُوا عَلى أَنْفُسِكُمْ } “Evlere girdiğiniz zaman birbirinize (kendi nefislerinize) selam verin” [Nûr: 61] ve şu kavlinde de böyledir: { وَلا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ } “Birbirinizi (kendi nefislerinizi) yurtlarınızdan çıkarmayacaksınız” [Bakara: 84], yani birbirinizi [çıkarmayacaksınız]. Bu veçheye göre zamirler birbiriyle uyumlu hale gelir ve kastedilen mana tam olarak anlaşılır.
وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَ لَهُمَا سُكَّانَهُمَا كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْله: قُلْ أَإِنَّكُمْ لَتَكْفُرُونَ بِالَّذِي خَلَقَ الْأَرْضَ فِي يَوْمَيْنِ وَتَجْعَلُونَ لَهُ أَنْداداً ذلِكَ رَبُّ الْعالَمِينَ وَجَعَلَ فِيها رَواسِيَ مِنْ فَوْقِها وَبارَكَ فِيها وَقَدَّرَ فِيها أَقْواتَها فِي أَرْبَعَةِ أَيَّامٍ سَواءً لِلسَّائِلِينَ ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ وَهِيَ دُخانٌ فَقالَ لَها وَلِلْأَرْضِ ائْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ فَقَضاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ فِي يَوْمَيْنِ وَأَوْحى فِي كُلِّ سَماءٍ أَمْرَها [فصّلت:
Bil ki Allah Teâlâ, gökleri ve yeri, içlerinde barınacak olanları yaratmadan önce yaratmıştır; nitekim şu kavli de buna delalet etmektedir: { قُلْ أَإِنَّكُمْ لَتَكْفُرُونَ بِالَّذِي خَلَقَ الْأَرْضَ فِي يَوْمَيْنِ وَتَجْعَلُونَ لَهُ أَنْداداً ذلِكَ رَبُّ الْعالَمِينَ وَجَعَلَ فِيها رَواسِيَ مِنْ فَوْقِها وَبارَكَ فِيها وَقَدَّرَ فِيها أَقْواتَها فِي أَرْبَعَةِ أَيَّامٍ سَواءً لِلسَّائِلِينَ ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ وَهِيَ دُخانٌ فَقالَ لَها وَلِلْأَرْضِ ائْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ فَقَضاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ فِي يَوْمَيْنِ وَأَوْحى فِي كُلِّ سَماءٍ أَمْرَها } “De ki: 'Gerçekten siz, yeri iki günde yaratanı inkâr edip O'na ortaklar mı koşuyorsunuz? O, âlemlerin Rabbidir. O, yerin üstünde sabit dağlar yerleştirdi, orada bereketler var etti ve onda arayıp soranlar için rızıkları tam dört günde takdir edip belirledi. Sonra duman halinde olan göğe yöneldi; ona ve yere: İsteyerek veya istemeyerek gelin! dedi. İkisi de: İsteyerek geldik, dediler. Böylece onları iki günde yedi gök olarak tamamladı ve her göğe kendi görevini vahyetti...'” [Fussilet: 9-12].
٩- ١٢] . وَكَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ يَعْتَقِدُونَ فِي الْأَرْضِ جِنًّا مُتَصَرِّفِينَ فَكَانُوا إِذَا نَزَلُوا وَادِيًا مَخُوفًا قَالُوا: أَعُوذُ بِعَزِيزِ هَذَا الْوَادِي، لِيَكُونُوا فِي أَمْنٍ مِنْ ضُرِّهِ.
Cahiliye ehli yeryüzünde tasarrufta bulunan cinlerin olduğuna inanırlardı; nitekim korkutucu bir vadiye indiklerinde, zararından güvende olmak için 'Bu vadinin efendisine sığınırım' derlerdi.
وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ مَا أَشْهَدْنَاهُمْ بِنُونِ الْعَظَمَةِ، وَقَرَأَ وَما كُنْتُ بِفَتْحِ التَّاءِ عَلَى الْخِطَابِ، وَالْخطاب للنبيء ﵌ وَهُوَ خَبَرٌ مُسْتَعْمَلٌ فِي النَّهْي.
Ebû Ca'fer, azamet nûnu ile { مَا أَشْهَدْنَاهُمْ } şeklinde okumuştur. { وَما كُنْتُ } kavlini ise tâ harfinin fethasıyla muhatap kipi olarak [وَمَا كُنْتَ şeklinde] okumuştur; hitap Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] yöneliktir ve bu, nehiy anlamında kullanılan bir haberdir.
وَالْمرَاد ب الْمُضِلِّينَ الشَّيَاطِينُ، لِأَنَّهُمْ أَضَلُّوا النَّاسَ بِإِلْقَاءِ خَوَاطِرِ الضَّلَالَةِ وَالْفَسَادِ فِي النُّفُوسِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَإِنَّ الشَّياطِينَ لَيُوحُونَ إِلى أَوْلِيائِهِمْ لِيُجادِلُوكُمْ وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ [الْأَنْعَام: ١٢١] .
Sapıtanlar (الْمُضِلِّينَ) ifadesinden maksat şeytanlardır; çünkü onlar nefislere sapıklık ve fesat vesveseleri atarak insanları saptırmışlardır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَإِنَّ الشَّياطِينَ لَيُوحُونَ إِلى أَوْلِيائِهِمْ لِيُجادِلُوكُمْ وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ } “Şeytanlar, sizinle tartışmaları için kendi dostlarına mutlaka fısıldarlar. Eğer onlara itaat ederseniz şüphesiz siz de müşrik olursunuz.” [En'âm: 121].
وَجُمْلَةُ وَما كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ عَضُداً تَذْيِيلٌ لِجُمْلَةِ مَا أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ.
{ وَما كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ عَضُداً } cümlesi, { مَا أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } cümlesi için bir tezyil (pekiştirici fezleke) niteliğindedir.
وَالْعُدُولُ عَنِ الْإِضْمَارِ بِأَنْ يُقَالَ: وَمَا كُنْتُ مُتَّخِذَهُمْ إِلَى الْمُضِلِّينَ لِإِفَادَةِ الذَّمِّ، وَلِأَنَّ التَّذْيِيلَ يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ كَلَامًا مُسْتَقِلًّا.
Zamir getirilip 'onları edinmiş değilim' (وَمَا كُنْتُ مُتَّخِذَهُمْ) denilmek yerine 'saptıranları' (الْمُضِلِّينَ) denilerek açık isme dönülmesi, yergiyi ifade etmek ve tezyilin bağımsız bir söz olması gerektiği içindir.