Binûn

19- Meryem Suresi — 10. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

[سُورَة مَرْيَم (١٩) : الْآيَات ٨١ إِلَى ٨٢]

[MERYEM SURESİ (19): AYET 81'DEN 82'YE]

وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لِيَكُونُوا لَهُمْ عِزًّا (٨١) كَلاَّ سَيَكْفُرُونَ بِعِبادَتِهِمْ وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا (٨٢)

{ وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لِيَكُونُوا لَهُمْ عِزًّا (٨١) كَلاَّ سَيَكْفُرُونَ بِعِبادَتِهِمْ وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا (٨٢) } “Kendilerine bir izzet (ve güç vesilesi) olsunlar diye Allah'tan başka ilahlar edindiler. (81) Hayır! [O ilahlar] onların ibadetlerini inkâr edecekler ve onların aleyhine bir hasım (ve karşıt) olacaklardır. (82)”

عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَيَقُولُ الْإِنْسانُ أَإِذا مَا مِتُّ [مَرْيَم: ٦٦] فَضَمِيرُ اتَّخَذُوا عَائِدٌ

{ وَيَقُولُ الْإِنْسانُ أَإِذا مَا مِتُّ } [Meryem: 66] cümlesine matuftur. «İttehazû» (اتَّخَذُوا) fiilinin zamiri ise

إِلَى الَّذِينَ أَشْرَكُوا لِأَنَّ الْكَلَامَ جَرَى عَلَى بَعْضٍ مِنْهُمْ.

şirk koşanlara racidir; çünkü söz onların bir kısmından bahsetmekteydi.

وَالِاتِّخَاذُ: جَعْلُ الشَّخْصِ الشَّيْءَ لِنَفْسِهِ، فَجُعِلَ الِاتِّخَاذُ هُنَا الِاعْتِقَادُ وَالْعِبَادَةُ. وَفِي فِعْلِ الِاتِّخَاذِ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ عَقِيدَتَهُمْ فِي تِلْكَ الْآلِهَةِ شَيْءٌ مُصْطَلَحٌ عَلَيْهِ مُخْتَلَقٌ لَمْ يَأْمُرِ اللَّهُ بِهِ كَمَا قَالَ تَعَالَى عَنْ إِبْرَاهِيمَ: قالَ أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ [الصافات: ٩٥] .

İttihâz (اتِّخَاذ), kişinin bir şeyi kendisine [ait] kılmasıdır; burada ittihâz, inanmak ve ibadet etmek anlamında kullanılmıştır. İttihâz fiilinde, o ilahlar hakkındaki inançlarının Allah'ın emretmediği, uydurma ve sonradan uzlaşılmış bir şey olduğuna bir ima vardır; nitekim Yüce Allah İbrahim'den naklen şöyle buyurmuştur: { قالَ أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ } [es-Sâffât: 95] “[İbrahim:] 'Kendi yonttuğunuz şeylere mi tapıyorsunuz?' dedi.”

وَفِي قَوْلِهِ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ الْحَقَّ يَقْتَضِي أَنْ يَتَّخِذُوا اللَّهَ إِلَهًا، إِذْ بِذَلِكَ تَقَرَّرَ الِاعْتِقَادُ الْحَقُّ مِنْ مَبْدَإِ الْخَلِيقَةِ، وَعَلَيْهِ دَلَّتِ الْعُقُولُ الرَّاجِحَةُ.

{ مِنْ دُونِ اللَّهِ } kavlinde ise hakkın gereğinin Allah'ı ilah edinmek olduğuna bir ima vardır; zira yaratılışın başından beri hak inanç bununla sabit olmuş ve selim akıllar da buna delalet etmiştir.

وَمَعْنَى لِيَكُونُوا لَهُمْ عِزًّا لِيَكُونُوا مُعِزِّينَ لَهُمْ، أَيْ نَاصِرِينَ، فَأَخْبَرَ عَنِ الْآلِهَةِ بِالْمَصْدَرِ لِتَصْوِيرِ اعْتِقَادِ الْمُشْرِكِينَ فِي آلِهَتِهِمْ أَنَّهُمْ نَفْسُ الْعِزِّ، أَيْ أَنَّ مُجَرَّدَ الِانْتِمَاءِ لَهَا يُكْسِبُهُمْ عِزًّا.

{ لِيَكُونُوا لَهُمْ عِزًّا } ifadesinin anlamı, onlara izzet verenler, yani yardımcılar olmaları içindir; müşriklerin ilahları hakkındaki, onların bizzat izzetin ta kendisi olduğu yönündeki inançlarını tasvir etmek için ilahlardan masdar ile haber verilmiştir; yani onlara sadece intisap etmenin dahi kendilerine bir izzet kazandıracağı [inancıdır].

وَأَجْرَى عَلَى الْآلِهَةِ ضَمِيرَ الْعَاقِلِ لِأَنَّ الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ اتَّخَذُوهُمْ تَوَهَّمُوهُمْ عُقَلَاءَ مُدَبِّرِينَ.

İlahlar için akıl sahiplerine ait zamir kullanılmıştır; çünkü onları edinen müşrikler, onların akıl sahibi ve işleri çekip çeviren varlıklar olduklarını sanmışlardır.

وَالضَّمِيرَانِ فِي قَوْلِهِ: سَيَكْفُرُونَ ويَكُونُونَ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَا عَائِدَيْنِ إِلَى آلِهَةً، أَيْ سَيُنْكِرُ الْآلِهَةُ عِبَادَةَ الْمُشْرِكِينَ إِيَّاهُمْ، فَعَبَّرَ عَنِ الْجُحُودِ وَالْإِنْكَارِ بِالْكُفْرِ، وَسَتَكُونُ الْآلِهَةُ ذُلًّا ضِدَّ الْعِزِّ.

{ سَيَكْفُرُونَ } ve { يَكُونُونَ } fiillerindeki iki zamirin { آلِهَةً } kelimesine raci olması caizdir; yani ilahlar, müşriklerin kendilerine yaptıkları ibadeti inkâr edeceklerdir; dolayısıyla inkâr ve reddediş küfür kelimesiyle ifade edilmiştir ve ilahlar izzetin zıddı olan bir zillet haline geleceklerdir.

وَالْأَظْهَرُ أَنَّ ضَمِيرَ سَيَكْفُرُونَ عَائِدٌ إِلَى الْمُشْرِكِينَ، أَيْ سَيَكْفُرُ الْمُشْرِكُونَ بِعِبَادَةِ الْآلِهَةِ فَيَكُونُ مُقَابِلَ قَوْلِهِ وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً. وَفِيهِ تَمَامُ الْمُقَابَلَةِ، أَيْ بَعْدَ أَنْ تَكَلَّفُوا جَعْلَهُمْ آلِهَةً لَهُمْ سَيَكْفُرُونَ بِعِبَادَتِهِمْ، فَالتَّعْبِيرُ بِفِعْلِ سَيَكْفُرُونَ يُرَجِّحُ هَذَا الْحَمْلَ لِأَنَّ الْكُفْرَ شَائِعٌ فِي الْإِنْكَارِ الِاعْتِقَادِيِّ لَا فِي مُطْلَقِ الْجُحُودِ، وَأَنَّ ضَمِيرَ يَكُونُونَ لِلْآلِهَةِ وَفِيهِ تَشْتِيتُ الضَّمَائِرِ. وَلَا ضَيْرَ فِي ذَلِكَ إِذْ كَانَ السِّيَاقُ يُرْجِعُ كُلًّا إِلَى مَا يُنَاسِبُهُ، كَقَوْلِ عَبَّاسِ بْنِ مِرْدَاسٍ:

Daha zahir olan ise { سَيَكْفُرُونَ } fiilindeki zamirin müşriklere raci olmasıdır; yani müşrikler ilahlara ibadeti inkâr edeceklerdir; böylece bu, { وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً } kavlinin karşılığı olur. Bunda tam bir mukabele (karşıtlık) vardır; yani onları kendilerine ilah kılmaya kalkıştıktan sonra onların ibadetini inkâr edeceklerdir. { سَيَكْفُرُونَ } fiiliyle ifade edilmesi bu yorumu tercih ettirmektedir; zira küfür kelimesi mutlak inkârda değil, inançsal inkârda yaygındır; { يَكُونُونَ } zamiri ise ilahlara aittir ve bunda zamirlerin dağıtılması (teştîtü'd-damâir) söz konusudur. Ancak bağlam her birini uygun olanına döndürdüğü için bunda bir sakınca yoktur; nitekim Abbâs b. Mirdâs şöyle demiştir:

عُدْنَا وَلَوْلَا نَحْنُ أَحْدَقَ جَمْعُهُمْ ... بِالْمُسْلِمِينَ وَأَحْرَزُوا مَا جَمَّعُوا

Geri döndük, biz olmasaydık onların topluluğu ... Müslümanları kuşatır ve topladıklarını ele geçirirlerdi

أَيْ: وَأَحْرَزَ جَمْعُ الْمُشْرِكِينَ مَا جَمَعَهُ الْمُسْلِمُونَ مِنَ الْغَنَائِمِ.

Yani: Müşrikler topluluğu, Müslümanların topladığı ganimetleri ele geçirirdi.

وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ضَمِيرًا سَيَكْفُرُونَ ويَكُونُونَ رَاجِعَيْنِ إِلَى الْمُشْرِكِينَ. وَأَن حَرْفُ الِاسْتِقْبَالِ لِلْحُصُولِ قَرِيبًا، أَيْ سَيَكْفُرُ الْمُشْرِكُونَ بِعِبَادَةِ الْأَصْنَامِ وَيَدْخُلُونَ فِي الْإِسْلَامِ وَيَكُونُونَ ضِدًّا عَلَى الْأَصْنَامِ يَهْدِمُونَ هَيَاكِلَهَا وَيَلْعَنُونَهَا، فَهُوَ بِشَارَةٌ لِلنَّبِيءِ ﷺ بِأَنَّ دِينَهُ سَيَظْهَرُ عَلَى دِينِ الْكُفْرِ. وَفِي هَذِهِ الْمُقَابَلَةِ طِبَاقٌ مَرَّتَيْنِ.

{ سَيَكْفُرُونَ } ve { يَكُونُونَ } zamirlerinin ikisinin de müşriklere dönmesi de caizdir. Gelecek zaman bildiren harf (sîn: سَ) ise yakın bir zamanda gerçekleşeceğini ifade eder; yani müşrikler putlara tapmayı inkâr edecek, İslam'a girecek ve putların heykellerini yıkarak onlara lanet okumak suretiyle putların aleyhinde birer hasım olacaklardır; dolayısıyla bu, Peygamber'e ﷺ dininin küfür dinine galip geleceğine dair bir müjdedir. Bu mukabelede iki defa tıbâk sanatı bulunmaktadır.

وَالضِّدُّ: اسْمُ مَصْدَرٍ، وَهُوَ خِلَافُ الشَّيْءِ فِي الْمَاهِيَّةِ أَوِ الْمُعَامَلَةِ. وَمِنَ الثَّانِي تَسْمِيَةُ الْعَدُوِّ ضِدًّا. وَلِكَوْنِهِ فِي مَعْنَى الْمَصْدَرِ لَزِمَ فِي حَالِ الْوَصْفِ بِهِ حَالَةً وَاحِدَةً بِحَيْثُ لَا يُطَابق موصوفه.

Dıdd (ضِّدُّ), bir isim-masdardır; o da bir şeyin mahiyet veya muamele bakımından zıddıdır. İkincisinden hareketle düşmana da «dıdd» denilmiştir. Masdar anlamında olması hasebiyle onunla sıfatlandırma yapıldığı durumda tek bir hâlde kalması zorunlu olup nitelenenine uyum sağlamaz.

[سُورَة مَرْيَم (١٩) : الْآيَات ٨٣ إِلَى ٨٤]

[MERYEM SURESİ (19): AYET 83'TEN 84'E]

أَلَمْ تَرَ أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّياطِينَ عَلَى الْكافِرِينَ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا (٨٣) فَلا تَعْجَلْ عَلَيْهِمْ إِنَّما نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا (٨٤)

{ أَلَمْ تَرَ أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّياطِينَ عَلَى الْكافِرِينَ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا (٨٣) فَلا تَعْجَلْ عَلَيْهِمْ إِنَّما نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا (٨٤) } “Görmedin mi biz şeytanları kâfirlerin üzerine saldık, onları kışkırttıkça kışkırtıyorlar! (83) Öyleyse onların aleyhine acele etme; biz onlar için [günlerini] saydıkça sayıyoruz. (84)”

اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيُّ لِجَوَابِ سُؤَالٍ يَجِيشُ فِي نَفْسِ الرَّسُولِ ﷺ مِنْ إِيغَالِ الْكَافِرِينَ فِي الضَّلَالِ جَمَاعَتَهُمْ وآحَادَهُمْ، وَمَا جَرَّهُ إِلَيْهِمْ مِنْ سُوءِ الْمَصِيرِ ابْتِدَاءً مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى:

Yüce Allah'ın şu buyruğundan itibaren:

وَيَقُولُ الْإِنْسانُ أَإِذا مَا مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا [مَرْيَم: ٦٦] ، وَمَا تَخَلَّلَ ذَلِكَ مِنْ ذِكْرِ إِمْهَالِ اللَّهِ إِيَّاهُمْ فِي الدُّنْيَا، وَمَا أَعَدَّ لَهُمْ مِنَ الْعَذَابِ فِي الْآخِرَةِ. وَهِيَ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ جُمْلَةِ وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً [مَرْيَم: ٨١] وَجُمْلَةِ يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ [مَرْيَم: ٨٥] . وَأَيْضًا هِيَ كَالتَّذْيِيلِ لِتِلْكَ الْآيَاتِ وَالتَّقْرِيرِ لِمَضْمُونِهَا لِأَنَّهَا تَسْتَخْلِصُ أَحْوَالَهُمْ، وَتَتَضَمَّنُ تَسْلِيَةَ الرَّسُولِ ﷺ عَنْ إِمْهَالِهِمْ وَعَدَمِ تَعْجِيلِ عِقَابِهِمْ.

{ وَيَقُولُ الْإِنْسانُ أَإِذا مَا مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا } [Meryem: 66] “İnsan: 'Ben öldüğüm zaman mı gerçekten diri olarak çıkarılacağım?' der” buyruğundan itibaren kâfirlerin gerek toplu gerekse tek tek sapkınlığa dalmalarından ve bunun onları sürüklediği kötü akıbetten, bu arada Allah'ın dünyada onlara mühlet vermesinden ve ahirette onlar için hazırladığı azaptan ötürü Resul'ün ﷺ nefsinde kabaran bir soruya cevap mahiyetinde bir isti'nâf-ı beyânîdir. Bu [ayet], { وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً } [Meryem: 81] cümlesi ile { يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ } [Meryem: 85] cümlesi arasında bir itiraziyedir (ara cümledir). Aynı zamanda bu ayetler için bir fezleke ve içeriğinin pekiştirilmesi gibidir; çünkü onların durumlarını özetlemekte, Resul'ü ﷺ onlara mühlet verilmesi ve cezalarının çabucak verilmemesi hususunda teselli etmeyi içermektedir.

وَالِاسْتِفْهَامُ فِي أَلَمْ تَرَ تَعْجِيبِيُّ، وَمَثَلُهُ شَائِعٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ يَجْعَلُونَ الِاسْتِفْهَامَ عَلَى نَفْيِ فِعْلٍ. وَالْمُرَادُ حُصُولُ ضِدِّهِ بِحَثِّ الْمُخَاطَبِ عَلَى الِاهْتِمَامِ بِتَحْصِيلِهِ، أَيْ كَيْفَ لَمْ تَرَ ذَلِكَ، وَنُزِّلَ إِرْسَالُ الشَّيَاطِينَ على الْكَافرين لَا تضاح آثَارِهِ منزلَة الشَّيْء المرثي الْمُشَاهَدِ، فَوَقَعَ التَّعْجِيبُ مِنْ مَرْآهُ بِقَوْلِهِ: أَلَمْ تَرَ ذَلِكَ.

{ أَلَمْ تَرَ } lafzındaki istifham taaccübîdir (hayret bildirmektedir); bunun benzeri Arap kelamında yaygın olup bir fiilin nefyi üzerine istifham kurarlar. Maksat ise muhatabı onu elde etmeye özen göstermeye teşvik ederek zıddının meydana gelmesidir; yani “Bunu nasıl görmedin?” demektir. Şeytanların kâfirlerin üzerine salınması, eserlerinin apaçıklığından ötürü görülen ve müşahede edilen bir şey konumuna indirilmiş, böylece { أَلَمْ تَرَ } “Bunu görmedin mi?” buyruğu ile onun görünüşünden hayret ifade edilmiştir.

وَالْأَزُّ: الْهَزُّ وَالِاسْتِفْزَازُ الْبَاطِنِيُّ، مَأْخُوذٌ مِنْ أَزِيزِ الْقِدْرِ إِذَا اشْتَدَّ غَلَيَانُهَا. شَبَّهَ اضْطِرَابَ اعْتِقَادِهِمْ وَتَنَاقُضَ أَقْوَالِهِمْ وَاخْتِلَاقَ أَكَاذِيبِهِمْ بِالْغَلَيَانِ فِي صُعُودٍ وَانْخِفَاضٍ وَفَرْقَعَةٍ وَسُكُونٍ، فَهُوَ اسْتِعَارَةٌ فَتَأْكِيدُهُ بِالْمَصْدَرِ تَرْشِيحٌ.

Ezz (الْأَزُّ): Sarsmak ve içten içe kışkırtmaktır; kaynaması şiddetlendiğinde tencerenin çıkardığı kaynama sesinden (ezîz) alınmıştır. Onların inançlarındaki sarsıntıyı, sözlerindeki çelişkiyi ve yalan uydurmalarını yükselip alçalma, patlama ve durulma halindeki kaynamaya benzetmiştir; dolayısıyla bu bir istiâredir, masdar ile tekit edilmesi ise terşîhtir (sanatın kuvvetlendirilmesidir).

وَإِرْسَالُ الشَّيَاطِينَ عَلَيْهِمْ تَسْخِيرُهُمْ لَهَا وَعَدَمُ انْتِفَاعِهِمْ بالإرشاد النّبوي المنقد مِنْ حَبَائِلِهَا، وَذَلِكَ لِكُفْرِهِمْ وَإِعْرَاضِهِمْ عَنِ اسْتِمَاعِ

Şeytanların onların üzerine salınması; onların şeytanlara musahhar kılınması ve onların tuzaklarından kurtaracak nebevî irşaddan faydalanamamalarıdır; bu da onların küfürleri ve

مَوَاعِظِ الْوَحْيِ. وَلِلْإِشَارَةِ إِلَى هَذَا الْمَعْنَى عَدَلَ عَنِ الْإِضْمَارِ إِلَى الْإِظْهَارِ فِي قَوْلِهِ عَلَى الْكافِرِينَ. وَجَعَلَ تَؤُزُّهُمْ حَالًا مُقَيَّدًا لِلْإِرْسَالِ لِأَنَّ الشَّيَاطِينَ مُرْسَلَةٌ عَلَى جَمِيعِ النَّاسِ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَحْفَظُ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ كَيْدِ الشَّيَاطِينَ عَلَى حَسْبِ قُوَّةِ الْإِيمَانِ وَصَلَاحِ الْعَمَلِ، قَالَ تَعَالَى: إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوِينَ [الْحجر: ٤٢] .

vahyin öğütlerini dinlemekten yüz çevirmeleri sebebiyledir. Bu manaya işaret etmek için { عَلَى الْكافِرِينَ } kavlinde zamir yerine açık isim kullanılmıştır. { تَؤُزُّهُمْ } ifadesi salıverilmenin mukayyed bir hâli kılınmıştır; çünkü şeytanlar bütün insanların üzerine salınmıştır, fakat Allah, imanın gücüne ve amelin salihliğine göre müminleri şeytanların tuzağından korur; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوِينَ } [el-Hicr: 42] “Şüphesiz kullarım üzerinde senin bir hâkimiyetin yoktur; ancak sana uyan azgınlar müstesna.”

وَفُرِّعَ عَلَى هَذَا الِاسْتِئْنَافِ وَهَذِهِ التَّسْلِيَةِ قَوْلُهُ: فَلا تَعْجَلْ عَلَيْهِمْ أَيْ فَلَا تَسْتَعْجِلِ

Bu isti'nâf ve bu teselliye bağlı olarak { فَلا تَعْجَلْ عَلَيْهِمْ } buyruğu getirilmiştir; yani onlar için

الْعَذَابَ لَهُمْ إِنَّمَا نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا، وَعُبِّرَ بِ تَعْجَلْ عَلَيْهِمْ مُعَدًّى بِحَرْفِ الِاسْتِعْلَاءِ إِكْرَامًا لِلنَّبِيءِ ﷺ بِأَنْ نُزِّلَ مَنْزِلَةَ الَّذِي هَلَاكُهُمْ بِيَدِهِ. فَنَهَى عَنْ تَعْجِيلِهِ بِهَلَاكِهِمْ. وَذَلِكَ إِشَارَةٌ إِلَى قَبُولِ دُعَائِهِ عِنْدَ رَبِّهِ، فَلَوْ دَعَا عَلَيْهِمْ بِالْهَلَاكِ لِأَهْلَكَهُمُ اللَّهُ كَيْلَا يَرُدَّ دَعْوَةَ نَبِيئِهِ ﷺ لِأَنَّهُ يُقَالُ: عَجِلَ عَلَى فُلَانٍ بِكَذَا، أَيْ أَسْرَعَ بِتَسْلِيطِهِ عَلَيْهِ، كَمَا يُقَالُ: عَجِلَ إِلَيْهِ إِذَا أَسْرَعَ بِالذَّهَابِ إِلَيْهِ كَقَوْلِهِ: وَعَجِلْتُ إِلَيْكَ رَبِّ لِتَرْضى [طه: ٨٤] ، فَاخْتِلَافُ حُرُوفِ تَعْدِيَةِ فعل عجل ينبىء عَنِ اخْتِلَافِ الْمَعْنَى الْمَقْصُودِ بِالتَّعْجِيلِ.

azabın gelmesini acele isteme; biz onlar için [günleri] saydıkça sayıyoruz. Peygamber'e ﷺ bir ikram olarak «ta'cel aleyhim» (تَعْجَلْ عَلَيْهِمْ) ifadesi istilâ harf-i cerri (alâ: عَلَى) ile geçişli kılınmıştır; zira o, onların helaki kendi elinde olan bir kimse makamına konulmuş, böylece onların helakini çabuklaştırmaktan menedilmiştir. Bu, onun duasının Rabbi katında kabul edildiğine bir işarettir; şayet onların aleyhine helak duası etseydi, Allah Peygamberi'nin ﷺ duasını geri çevirmemek adına onları helak ederdi; çünkü Arapçada “falancanın aleyhine şunu acele getirdi” denildiğinde, onu musallat etmeyi çabuklaştırdı manası kastedilir; nitekim Yüce Allah'ın { وَعَجِلْتُ إِلَيْكَ رَبِّ لِتَرْضى } [Tâhâ: 84] “Razı olasın diye sana aceleyle geldim Rabbim” buyruğunda olduğu gibi bir kimse birine hızla gittiğinde «acile ileyhi» denilir; dolayısıyla «acile» (عَجِلَ) fiilinin geçişlilik harflerinin farklılığı, acele etmekle kastedilen mananın farklılığını gösterir.

وَلَعَلَّ سَبَبَ الِاخْتِلَافِ بَيْنَ هَذِهِ الْآيَةِ وَبَيْنَ قَوْله تَعَالَى: وَلا تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ فِي سُورَةِ الْأَحْقَافِ [٣٥] أَنَّ الْمُرَادَ هُنَا اسْتِعْجَالُ الِاسْتِئْصَالِ وَالْإِهْلَاكِ وَهُوَ مُقَدَّرٌ كَوْنُهُ عَلَى يَدِ النَّبِيءِ ﷺ، فَلِذَلِكَ قِيلَ هُنَا: فَلا تَعْجَلْ عَلَيْهِمْ، أَيِ انْتَظِرْ يَوْمَهُمُ الْمَوْعُودَ، وَهُوَ يَوْمُ بَدْرٍ، وَلِذَلِكَ عُقِّبَ بِقَوْلِهِ: إِنَّما نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا، أَيْ نُنْظِرُهُمْ وَنُؤَجِّلُهُمْ، وَأَنَّ الْعَذَابَ الْمَقْصُودَ فِي سُورَةِ الْأَحْقَافِ هُوَ عَذَابُ الْآخِرَةِ لِوُقُوعِهِ فِي خِلَالِ الْوَعِيدِ لَهُمْ بِعَذَابِ النَّارِ لِقَوْلِهِ هُنَالِكَ: وَيَوْمَ يُعْرَضُ الَّذِينَ كَفَرُوا عَلَى النَّارِ أَلَيْسَ هَذَا بِالْحَقِّ قالُوا بَلى وَرَبِّنا قالَ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ فَاصْبِرْ كَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ وَلا تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَ مَا يُوعَدُونَ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا ساعَةً مِنْ نَهارٍ [الْأَحْقَاف: ٣٤، ٣٥] .

Bu ayet ile Yüce Allah'ın Ahkâf Suresi'ndeki { وَلا تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ } [35] kavli arasındaki farkın sebebi şudur: Burada kastedilen, köklerinin kazınması ve helak edilmesinin acele istenmesidir ki bunun Peygamber'in ﷺ eliyle olması takdir edilmiştir; bu yüzden burada { فَلا تَعْجَلْ عَلَيْهِمْ } “Onların aleyhine acele etme” yani vaad olunan günlerini, yani Bedir gününü bekle denilmiştir; nitekim ardından { إِنَّما نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا } yani “Biz onlara mühlet verip erteliyoruz” buyruğu getirilmiştir. Ahkâf Suresi'nde kastedilen azap ise ahiret azabıdır; çünkü orada cehennem azabı tehdidinin arasında geçmektedir; zira orada şöyle buyrulmuştur: { وَيَوْمَ يُعْرَضُ الَّذِينَ كَفَرُوا عَلَى النَّارِ أَلَيْسَ هَذَا بِالْحَقِّ قالُوا بَلى وَرَبِّنا قالَ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ فَاصْبِرْ كَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ وَلا تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَ مَا يُوعَدُونَ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا ساعَةً مِنْ نَهارٍ } [el-Ahkâf: 34-35] “İnkâr edenler ateşe sunulacakları gün: 'Bu gerçek değil miymiş?' [denir]. Onlar: 'Rabbimize andolsun ki evet' derler. [Allah:] 'Öyleyse inkâr etmekte olduğunuzdan dolayı tadın azabı!' buyurur. O halde peygamberlerden azim sahiplerinin sabrettiği gibi sabret ve onlar için acele etme. Tehdit olundukları şeyi görecekleri gün, sanki gündüzün sadece bir saati kadar kalmış gibi olurlar.”

وَالْعَدُّ: الْحِسَابُ.

Add (الْعَدُّ): Saymak ve hesap etmektir.

وإِنَّما لِلْقَصْرِ، أَيْ مَا نَحْنُ إِلَّا نَعُدُّ لَهُمْ، وَهُوَ قَصْرُ مَوْصُوفٍ عَلَى صِفَةٍ قَصْرًا إِضَافِيًّا، أَيْ نَعُدُّ لَهُمْ وَلَسْنَا بِنَاسِينَ لَهُمْ كَمَا يَظُنُّونَ، أَوْ لَسْنَا بِتَارِكِينَهُمْ مِنَ الْعَذَابِ بَلْ نُؤَخِّرُهُمْ إِلَى يَوْمٍ مَوْعُودٍ.

{ إِنَّما } hasr (kasıt/sınırlandırma) içindir; yani biz ancak onlar için saymaktayız. Bu, mevsufun sıfata izâfî bir kasrıdır; yani biz onlar için saymaktayız ve onların sandığı gibi onları unutmuş değiliz yahut onları azaptan büsbütün bırakacak değiliz, aksine onları vaad edilen bir güne kadar ertelemekteyiz.

وَأَفَادَتْ جُمْلَةُ إِنَّما نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا تَعْلِيلُ النَّهْيِ عَنِ التَّعْجِيلِ عَلَيْهِمْ لِأَنَّ إِنَّما مُرَكَّبَةٌ من (إنّ) و (مَا) وَإِنَّ تُفِيدُ التَّعْلِيلَ كَمَا تَقَدَّمَ غَيْرَ مَرَّةٍ.

{ إِنَّما نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا } cümlesi, onlar hakkında acele edilmesinin yasaklanışının gerekçesini (ta'lilini) ifade etmiştir; çünkü { إِنَّما } lafzı (إنّ) ve (مَا) edatlarından meydana gelmiştir ve defalarca geçtiği üzere «inne» (إِنَّ) ta'lil bildirir.

وَقَدِ اسْتُعْمِلَ الْعَدُّ مَجَازًا فِي قَصْرِ الْمُدَّةِ لِأَنَّ الشَّيْءَ الْقَلِيلَ يُعَدُّ وَيُحْسَبُ. وَفِي هَذَا إِنْذَارٌ باقتراب استئصالهم.

Sayma (add) ifadesi sürenin kısalığı anlamında mecazen kullanılmıştır; zira az olan şey sayılır ve hesap edilir. Bunda köklerinin kazınmasının yaklaştığına dair bir uyarı vardır.

[٨٥- ٨٧]

[85-87]

[سُورَة مَرْيَم (١٩) : الْآيَات ٨٥ إِلَى ٨٧]

[MERYEM SURESİ (19): AYET 85'TEN 87'YE]

يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمنِ وَفْداً (٨٥) وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلى جَهَنَّمَ وِرْداً (٨٦) لَا يَمْلِكُونَ الشَّفاعَةَ إِلاَّ مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً (٨٧)

{ يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمنِ وَفْداً (٨٥) وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلى جَهَنَّمَ وِرْداً (٨٦) لَا يَمْلِكُونَ الشَّفاعَةَ إِلاَّ مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً (٨٧) } “Müttakileri Rahmân'ın huzuruna bir heyet halinde toplayacağımız gün, (85) Günahkârları da susuz olarak cehenneme süreceğimiz [gün], (86) Rahmân'ın katında bir ahit almış olan kimseden başkaları şefaate malik olamazlar. (87)”

إِتْمَامٌ لِإِثْبَاتِ قِلَّةِ غِنَاءِ آلِهَتِهِمْ عَنْهُمْ تَبَعًا لِقَوْلِهِ: وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا [مَرْيَم: ٨٢] .

{ وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا } [Meryem: 82] kavline bağlı olarak ilahlarının kendilerine hiçbir fayda sağlamayacağını ispatlamanın tamamlayıcısıdır.

فَجُمْلَةُ: لَا يَمْلِكُونَ الشَّفاعَةَ هُوَ مَبْدَأُ الْكَلَامِ، وَهُوَ بَيَانٌ لِجُمْلَةِ: وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا.

{ لَا يَمْلِكُونَ الشَّفاعَةَ } cümlesi kelamın başıdır ve { وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا } cümlesinin bir açıklamasıdır.

وَالظَّرْفُ وَمَا أُضِيفَ الظَّرْفُ إِلَيْهِ إِدْمَاجٌ بُيِّنَتْ بِهِ كَرَامَةُ الْمُؤْمِنِينَ وَإِهَانَةُ الْكَافِرِينَ. وَفِي ضِمْنِهِ زِيَادَة بَيَان لجملة وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا بِأَنَّهُمْ كَانُوا سَبَبَ سَوْقِهِمْ إِلَى جَهَنَّمَ وِرْدًا وَمُخالَفَتِهِمْ لِحَالِ الْمُؤْمِنِينَ فِي ذَلِكَ الْمَشْهَدِ الْعَظِيمِ. فَالظَّرْفُ مُتَعَلِّقٌ بِ يَمْلِكُونَ

Zarf ve zarfın kendisine muzaf olduğu ifade ise müminlerin şerefinin ve kâfirlerin zilletinin açıklandığı bir idmâcdır (dolaylı anlatımdır). Onun kapsamında, o büyük mahşer yerinde müminlerin hâline aykırı olarak onların susuz halde cehenneme sürülmelerine sebep olmaları yönüyle { وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا } cümlesine yönelik ek bir açıklama vardır. Dolayısıyla zarf, { يَمْلِكُونَ } fiiline mütealliktir.

وَضَمِيرُ لَا يَمْلِكُونَ عَائِدٌ لِلْآلِهَةِ. وَالْمَعْنَى: لَا يَقْدِرُونَ عَلَى أَنْ يَنْفَعُوا مَنِ اتَّخَذُوهُمْ آلِهَةً لِيَكُونُوا لَهُمْ عِزًّا.

{ لَا يَمْلِكُونَ } fiilinin zamiri ilahlara racidir. Manası şudur: Kendilerine bir izzet olsun diye ilah edindikleri kimselere fayda sağlamaya güç yetiremezler.

وَالْحَشْرُ: الْجَمْعُ مُطْلَقًا، يَكُونُ فِي الْخَيْرِ كَمَا هُنَا، وَفِي الشَّرِ كَقَوْلِهِ: احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْواجَهُمْ وَما كانُوا يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَاهْدُوهُمْ إِلى صِراطِ الْجَحِيمِ [الصافات: ٢٢، ٢٣] ، وَلِذَلِكَ أَتْبَعَ فِعْلَ نَحْشُرُ بِقَيْدِ وَفْداً، أَيْ حَشْرَ الْوُفُودِ إِلَى الْمُلُوكِ، فَإِنَّ الْوُفُودَ يَكُونُونَ مُكْرَمِينَ، وَكَانَتْ لِمُلُوكِ الْعَرَبِ وَكُرَمَائِهِمْ وُفُودٌ فِي أَوْقَاتٍ، وَلِأَعْيَانِ الْعَرَبِ وِفَادَاتٌ سَنَوِيَّةٌ عَلَى مُلُوكِهِمْ وَسَادَتِهِمْ، وَلِكُلِّ قَبِيلَةٍ وِفَادَةٌ، وَفِي الْمَثَلِ: «إِنَّ الشَّقِيَّ وَافِدُ الْبَرَاجِمِ» . وَقَدِ اتَّبَعَ الْعَرَبُ هَذِهِ السُّنَّةَ فَوَفَدُوا عَلَى النَّبِيءِ ﷺ لِأَنَّهُ أَشْرَفُ السَّادَةِ.

Haşr (الْحَشْرُ); mutlak olarak toplamak demektir. Buradaki gibi hayırda olabileceği gibi, { احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْواجَهُمْ وَما كانُوا يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَاهْدُوهُمْ إِلى صِراطِ الْجَحِيمِ } [Sâffât: 22, 23] “O zulmedenleri, onların eşlerini ve Allah'tan başka tapmakta olduklarını toplayın da onları cehennemin yoluna götürün” ayetinde olduğu üzere şerde de olur. Bu sebeple { نَحْشُرُ } fiilini { وَفْداً } kaydıyla peş peşe getirmiştir; yani krallara gelen heyetlerin toplanması gibi. Çünkü heyetler ikram gören kimselerdir. Arap krallarının ve cömertlerinin belirli vakitlerde [kabul ettikleri] heyetleri olurdu. Arap ileri gelenlerinin de krallarına ve efendilerine her yıl düzenledikleri heyet ziyaretleri bulunurdu; her kabilenin bir heyeti vardı. Nitekim bir meselde: «Şüphesiz bedbaht kimse Berâcim heyetidir» denmiştir. Araplar bu âdete uyarak Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna da heyetler halinde gelmişlerdir; çünkü o, efendilerin en şereflisidir.

وَسَنَةُ الْوُفُودِ هِيَ سَنَةُ تِسْعٍ مِنَ الْهِجْرَةِ تَلَتْ فَتْحَ مَكَّةَ بِعُمُومِ الْإِسْلَامِ بِلَادَ الْعَرَبِ.

Heyetler yılı (Senetü'l-Vüfûd), Mekke'nin fethinden sonra İslam'ın tüm Arap yarımadasına yayılmasıyla gerçekleşen hicretin dokuzuncu yılıdır.

وَذِكْرُ صِفَةِ الرَّحْمنِ هُنَا وَاضِحَةُ الْمُنَاسِبَةِ لِلْوَفْدِ.

Burada Rahmân sıfatının zikredilmesinin heyet (vefd) lafzına uygunluğu gayet açıktır.

وَالسَّوْقُ: تَسْيِيرُ الْأَنْعَامِ قُدَّامَ رُعَاتِهَا، يَجْعَلُونَهَا أَمَامَهُمْ لِتَرْهَبَ زَجْرَهُمْ وَسِيَاطَهُمْ فَلَا تَتَفَلَّتُ عَلَيْهِمْ، فَالسَّوْقُ: سَيْرُ خَوْفٍ وَحَذَرٍ.

Sevk (السَّوْقُ); çobanların hayvanları önlerine katıp sürmeleridir. Çobanların bağırmasından ve kamçılarından korkup kaçışmasınlar diye onları önlerinde tutarlar. Dolayısıyla sevk; korku ve sakınma yürüyüşüdür.

وَقَوْلُهُ وِرْداً حَالٌ قُصِدَ مِنْهَا التَّشْبِيهُ، فَلِذَلِكَ جَاءَتْ جَامِدَةً لِأَنَّ مَعْنَى التَّشْبِيهِ يَجْعَلُهَا كَالْمُشْتَقِّ.

{ وِرْداً } kelimesi, kendisiyle teşbih kastedilmiş bir haldir. Bu sebeple câmid (türemiş olmayan) olarak gelmiştir; zira teşbih anlamı onu müştak (türemiş) hükmüne sokmaktadır.

وَالْوِرْدُ- بِكَسْرِ الْوَاوِ-: أَصْلُهُ السَّيْرُ إِلَى الْمَاءِ، وَتُسَمَّى الْأَنْعَامُ الْوَارِدَةُ وِرْدًا تَسْمِيَةً عَلَى حَذْفِ الْمُضَافِ، أَيْ ذَاتَ وِرْدٍ، كَمَا يُسَمَّى الْمَاءُ الَّذِي يَرِدُهُ الْقَوْمُ وِرْدًا. قَالَ تَعَالَى:

Vird (الْوِرْدُ) -vav harfinin kesresiyle-; aslen suya doğru yürümek demektir. Suya giden hayvanlara da muzafın hazfi yoluyla, yani «suya giden» (zâtü vird) anlamında «vird» denir; nitekim insanların vardığı suya da «vird» adı verilir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:

وَبِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ [هود: ٩٨] .

{ وَبِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ } [Hûd: 98] “Varılan o su başı ne kötü bir varış yeridir!”

وَالِاسْتِثْنَاءُ فِي إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً اسْتِثْنَاءٌ مُنْقَطِعٌ، أَيْ لَكِنْ يَمْلِكُ الشَّفَاعَةَ يَوْمئِذٍ مَنِ اتخذ عِنْد الرحمان عَهْدًا، أَيْ مَنْ وَعَدَهُ اللَّهُ بِأَنْ يَشْفَعَ وَهُمُ الْأَنْبِيَاءُ وَالْمَلَائِكَةُ.

{ إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً } ayetindeki istisna munkatı bir istisnadır; yani fakat o gün Rahmân'ın katında bir ahit almış olan kimse şefaate malik olur; yani Allah'ın şefaat edeceğini vaad ettiği kimselerdir ki onlar da peygamberler ve meleklerdir.

وَمَعْنَى لَا يَمْلِكُونَ لَا يَسْتَطِيعُونَ، فَإِنَّ الْمِلْكَ يُطْلَقُ عَلَى الْمَقْدِرَةِ وَالِاسْتِطَاعَةِ.

{ لَا يَمْلِكُونَ } ifadesinin anlamı güç yetiremezler demektir; çünkü mülk (mâlik olma) kelimesi kudret ve güç yetirme anlamında da kullanılır.

وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ أَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعاً فِي سُورَة الْعُقُود [٧٦] .

Bu husus, Ukûd (Mâide) suresinde yer alan Yüce Allah'ın: { قُلْ أَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعاً } [76] “De ki: 'Allah'ı bırakıp da size ne bir zarar ne de bir fayda vermeye gücü yetmeyen şeylere mi tapıyorsunuz?'” kavlinde daha önce geçmişti.

[٨٨- ٩٥]

[88-95]

[سُورَة مَرْيَم (١٩) : الْآيَات ٨٨ إِلَى ٩٥]

[MERYEM SURESİ (19): AYET 88'DEN 95'E]

وَقالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً (٨٨) لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئاً إِدًّا (٨٩) تَكادُ السَّماواتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبالُ هَدًّا (٩٠) أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمنِ وَلَداً (٩١) وَما يَنْبَغِي لِلرَّحْمنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَداً (٩٢)

{ وَقالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً (٨٨) لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئاً إِدًّا (٨٩) تَكادُ السَّماواتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبالُ هَدًّا (٩٠) أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمنِ وَلَداً (٩١) وَما يَنْبَغِي لِلرَّحْمنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَداً (٩٢) } “Ve dediler ki: 'Rahmân çocuk edindi.' (88) Andolsun ki siz çok çirkin bir şey ortaya attınız! (89) Rahmân'a çocuk isnat etmelerinden ötürü neredeyse gökler parçalanacak, yer yarılacak ve dağlar yıkılıp çökecektir! (90-91) Rahmân'a bir çocuk edinmek yakışmaz. (92)”

إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إِلاَّ آتِي الرَّحْمنِ عَبْداً (٩٣) لَقَدْ أَحْصاهُمْ وَعَدَّهُمْ عَدًّا (٩٤) وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَرْداً (٩٥)

{ إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إِلاَّ آتِي الرَّحْمنِ عَبْداً (٩٣) لَقَدْ أَحْصاهُمْ وَعَدَّهُمْ عَدًّا (٩٤) وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَرْداً (٩٥) } “Göklerde ve yerde bulunan herkes, Rahmân'a mutlaka birer kul olarak gelecektir. (93) Andolsun O, onları kuşatmış ve onları teker teker saymıştır. (94) Ve onların hepsi kıyamet günü O'na tek başına gelecektir. (95)”

عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَيَقُولُ الْإِنْسانُ أَإِذا مَا مِتُّ [مَرْيَم: ٦٦] أَوْ عَلَى جُمْلَةِ وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً [مَرْيَم: ٨١] إِتْمَامًا لِحِكَايَةِ أَقْوَالِهِمْ، وَهُوَ الْقَوْلُ بِأَنَّ لِلَّهِ وَلَدًا، وَهُوَ قَوْلُ الْمُشْرِكِينَ: الْمَلَائِكَةُ بَنَاتُ اللَّهِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ النَّحْلِ وَغَيْرِهَا فَصَرِيحُ الْكَلَامِ رَدٌّ عَلَى الْمُشْرِكِينَ، وَكِنَايَتُهُ تَعْرِيضٌ بِالنَّصَارَى الَّذِينَ شَابَهُوا الْمُشْرِكِينَ فِي نِسْبَةِ الْوَلَدِ إِلَى اللَّهِ، فَهُوَ تَكْمِلَةٌ لِلْإِبْطَالِ الَّذِي فِي قَوْلِهِ تَعَالَى آنِفًا: مَا كانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ سُبْحانَهُ [مَرْيَم: ٣٥] إِلَخْ.

{ وَيَقُولُ الْإِنْسانُ أَإِذا مَا مِتُّ } [Meryem: 66] cümlesine veya onların sözlerinin aktarımını tamamlamak üzere { وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً } [Meryem: 81] cümlesine matuftur; o [söz] de Allah'ın çocuğu olduğunu iddia etmeleridir ki bu, müşriklerin: «Melekler Allah'ın kızlarıdır» şeklindeki sözüdür. Nahl suresinde ve başka yerlerde geçtiği üzere bu ifadenin sarih anlamı müşriklere bir reddiyedir; kinayeli anlamı ise Allah'a çocuk isnat etme konusunda müşriklere benzeyen Hristiyanlara üstü kapalı bir eleştiridir (ta'rizdir). Dolayısıyla bu, Yüce Allah'ın az önce geçen: { مَا كانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ سُبْحانَهُ } [Meryem: 35] “Allah'ın çocuk edinmesi olacak şey değildir; O münezzehtir” ila ahir kavlindeki iptalin bir tamamlayıcısıdır.

وَالضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى الْمُشْرِكِينَ، فَيُفْهَمُ مِنْهُ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ حِكَايَةِ قَوْلِهِمْ لَيْسَ مُجَرَّدَ الْإِخْبَارِ عَنْهُمْ، أَوْ تَعْلِيمَ دِينِهِمْ وَلَكِنْ تَفْظِيعُ قَوْلِهِمْ وَتَشْنِيعَهُ، وَإِنَّمَا قَالُوا ذَلِكَ تَأْيِيدًا لِعِبَادَتِهِمُ الْمَلَائِكَةَ وَالْجِنَّ وَاعْتِقَادِهِمْ شُفَعَاءَ لَهُمْ.

Zamir müşriklere racidir; buradan anlaşılmaktadır ki onların sözlerinin aktarılmasından maksat sadece onlardan haber vermek veya onların inançlarını bildirmek değil, sözlerinin çirkinliğini ve dehşetini ortaya koymaktır. Onlar bu sözü melekler ile cinlere ibadet etmelerini ve onları kendilerine şefaatçi kabul etmelerini desteklemek amacıyla söylemişlerdi.

وَذِكْرُ الرَّحْمنُ هُنَا حِكَايَةٌ لِقَوْلِهِمْ بِالْمَعْنَى، وَهُمْ لَا يذكرُونَ اسْم الرحمان وَلَا يُقِرُّونَ بِهِ، وَقَدْ أَنْكَرُوهُ كَمَا حَكَى اللَّهُ عَنْهُمْ: وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمنِ قالُوا وَمَا الرَّحْمنُ [الْفرْقَان: ٦٠] ، فَهُمْ إِنَّمَا يَقُولُونَ: اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً كَمَا حُكِيَ عَنْهُمْ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ مِنْهَا آيَةُ سُورَةِ الْكَهْفِ [٤] . فَذِكْرُ الرَّحْمنُ هُنَا وَضَعٌ لِلْمُرَادِفِ فِي مَوْضِعِ مُرَادِفِهِ، فَذِكْرُ اسْمِ الرَّحْمنُ لِقَصْدِ إِغَاظَتِهِمْ بِذِكْرِ اسْمٍ أَنْكَرُوهُ.

Burada Rahmân isminin zikredilmesi, onların sözlerinin mana ile aktarılmasıdır. Çünkü onlar Rahmân ismini anmazlar ve onu ikrar da etmezlerdi; nitekim Allah'ın onlardan naklettiği üzere onu inkâr etmişlerdi: { وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمنِ قالُوا وَمَا الرَّحْمنُ } [Furkân: 60] “Onlara: 'Rahmân'a secde edin' denildiğinde: 'Rahmân da neymiş?' dediler.” Onlar aslında Kehf suresindeki ayet [4] de dahil olmak üzere birçok ayette aktarıldığı gibi: «Allah çocuk edindi» diyorlardı. Dolayısıyla burada Rahmân isminin zikredilmesi, eş anlamlı bir kelimenin diğerinin yerine konulması kabilindendir. Rahmân isminin anılması ise inkâr ettikleri bir ismi zikrederek onları öfkelendirmek amacını taşır.

وَفِيهِ أَيْضًا إِيمَاءٌ إِلَى اخْتِلَالِ قَوْلِهِمْ لمنافاة وصف الرحمان اتِّخَاذَ الْوَلَدِ كَمَا سَيَأْتِي فِي قَوْلِهِ: وَما يَنْبَغِي لِلرَّحْمنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَداً.

Bunda ayrıca, { وَما يَنْبَغِي لِلرَّحْمنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَداً } ayetinde geleceği üzere Rahmân sıfatının çocuk edinmeyle bağdaşmaması sebebiyle onların sözlerindeki tutarsızlığa da bir ima vardır.

وَالْخِطَابُ فِي لَقَدْ جِئْتُمْ لِلَّذِينِ قَالُوا اتخذ الرحمان وَلَدًا، فَهُوَ الْتِفَاتٌ لِقَصْدِ إِبْلَاغِهِمُ التَّوْبِيخَ عَلَى وَجْهٍ شَدِيدِ الصَّرَاحَةِ لَا يَلْتَبِسُ فِيهِ الْمُرَادُ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ آنِفًا:

{ لَقَدْ جِئْتُمْ } ifadesindeki hitap, «Rahmân çocuk edindi» diyenleredir. Bu ifade, az önce geçen şu kavilde olduğu gibi kastedilen mananın hiçbir kapalılığa mahal vermeyecek şekilde son derece açık bir biçimde azarlamayı ulaştırmak maksadıyla yapılmış bir iltifattır:

وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها [مَرْيَم: ٧١] فَلَا يَحْسُنُ تَقْدِيرُ: قُلْ لَقَدْ جِئْتُمْ.

{ وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها } [Meryem: 71] “İçinizden oraya uğramayacak hiç kimse yoktur.” Dolayısıyla: «De ki: Şüphesiz siz geldiniz» şeklinde bir takdir yapmak uygun olmaz.

وَجُمْلَةُ لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئاً إِدًّا مُسْتَأْنَفَةٌ لِبَيَانِ مَا اقْتَضَتْهُ جُمْلَةُ وَقالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً مِنْ التَّشْنِيعِ وَالتَّفْظِيعِ.

{ لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئاً إِدًّا } cümlesi, { وَقالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً } cümlesinin gerektirdiği çirkinliği ve vehameti açıklamak üzere gelmiş bir istinaf cümlesidir.

وَقَرَأَ نَافِعٌ وَالْكِسَائِيُّ بِيَاءٍ تَحْتِيَّةٍ عَلَى عَدَمِ الِاعْتِدَادِ بِالتَّأْنِيثِ، وَذَلِكَ جَائِزٌ فِي الِاسْتِعْمَالِ إِذَا لَمْ يَكُنِ الْفِعْلُ رَافِعًا لِضَمِيرٍ مُؤَنَّثٍ مُتَّصِلٍ، وَقَرَأَ الْبَقِيَّةُ: تَكادُ بِالتَّاءِ الْمُثَنَّاةِ الْفَوْقِيَّةِ، وَهُوَ الْوَجْهُ الْآخَرُ.

Nâfi‘ ve Kisâî müenneslik dikkate alınmaksızın [fiili] ya harfi ile okumuşlardır; fiil muttasıl müennes bir zamiri ref etmediği zaman kullanımda bu caizdir. Diğerleri ise ikinci bir vecih olarak üstten iki noktalı te ile { تَكادُ } şeklinde okumuşlardır.

وَالتَّفَطُّرُ: الِانْشِقَاقُ، وَالْجَمْعُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ تَفَنَّنٌ فِي اسْتِعْمَالِ الْمُتَرَادِفِ لِدَفْعِ ثِقَلِ تَكْرِيرِ اللَّفْظِ. وَالْخُرُورُ: السُّقُوطُ.

Tefattur (التَّفَطُّرُ); yarılıp parçalanmak demektir. Bununla { وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ } ifadesinin bir arada kullanılması, lafzın tekrarının ağırlığını gidermek için eş anlamlı kelimelerin sanatlı kullanımıdır (tefennündür). Hurûr (الْخُرُورُ) ise; yere yıkılmaktır.

وَمن فِي قَوْلِهِ: مِنْهُ لِلتَّعْلِيلِ، وَالضَّمِير الْمَجْرُور بِمن عَائِدٌ إِلَى شَيْئاً إِدًّا، أَوْ إِلَى الْقَوْلِ الْمُسْتَفَادِ مِنْ قالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً.

{ مِنْهُ } kavlindeki «min» harfi ta'lil (gerekçe) içindir; «min» ile mecrur olan zamir ise { شَيْئاً إِدًّا } lafzına veya { قالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً } sözünden anlaşılan söze racidir.

وَالْكَلَامُ جَارٍ عَلَى الْمُبَالَغَةِ فِي التَّهْوِيلِ مِنْ فَظَاعَةِ هَذَا الْقَوْلِ بِحَيْثُ أَنَّهُ يُبَلَّغُ إِلَى الْجَمَادَاتِ الْعَظِيمَةِ فَيُغَيِّرُ كِيَانَهَا.

Bu söz, muazzam büyüklükteki cansız varlıklara ulaştığında onların yapısını değiştirecek derecede bu iddianın vehametini ve dehşetini mübalağalı bir şekilde ortaya koymaktadır.

وَقَرَأَ نَافِعٌ، وَابْنُ كَثِيرٍ، وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ، وَالْكِسَائِيُّ: يَتَفَطَّرْنَ بِمُثَنَّاةٍ تَحْتِيَّةٍ بَعْدَهَا تَاءٌ فَوْقِيَّةٌ. وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو، وَابْنُ عَامِرٍ، وَحَمْزَةُ، وَأَبُو جَعْفَرٍ، وَيَعْقُوبُ، وَخَلَفٌ، وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ، بِتَحْتِيَّةٍ بَعْدَهَا نُونٌ، مِنَ الِانْفِطَارِ. وَالْوَجْهَانِ مُطَاوِعُ فَطَرَ الْمُضَاعَفِ أَوْ فَطَرَ الْمُجَرَّدِ، وَلَا يَكَادُ يَنْضَبِطُ الْفَرْقُ بَيْنَ الْبِنْيَتَيْنِ فِي الِاسْتِعْمَالِ. وَلَعَلَّ مُحَاوَلَةُ التَّفْرِقَةِ بَيْنَهُمَا كَمَا فِي «الْكَشَّاف» و «الشافية» لَا يَطَّرِدُ، قَالَ تَعَالَى: وَيَوْمَ تَشَقَّقُ السَّماءُ بِالْغَمامِ [الْفرْقَان:

Nâfi‘, İbn Kesîr, Âsım'dan rivayetle Hafs ve Kisâî; alttan iki noktalı [ya] ve ardından üstten iki noktalı te ile { يَتَفَطَّرْنَ } şeklinde okumuşlardır. Ebû Amr, İbn Âmir, Hamza, Ebû Ca‘fer, Ya‘kûb, Halef ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekr ise «infıtâr» kökünden alttan noktalı [ya] ve ardından nun ile okumuşlardır. Bu iki vecih, şeddeli «fattara» veya mücerred «fatara» fiilinin mutâvaatıdır; kullanımda iki kalıp arasındaki farkı belirlemek neredeyse mümkün değildir. el-Keşşâf ve eş-Şâfiye'de olduğu gibi aralarında bir ayrım yapma çabası belki de kurallı ve tutarlı değildir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَيَوْمَ تَشَقَّقُ السَّماءُ بِالْغَمامِ } [Furkân:

٢٥] ، وَقَالَ: إِذَا السَّماءُ انْشَقَّتْ [الانشقاق: ١] ، وقرىء فِي هَذِهِ الْآيَة: ينفطرون وينفطرن، وَالْأَصْلُ تَوَافُقُ الْقِرَاءَتَيْنِ فِي الْبَلَاغَةِ.

25] “O gün gökyüzü bulutlarla yarılır” ve { إِذَا السَّماءُ انْشَقَّتْ } [İnşikâk: 1] “Gök yarıldığı zaman” buyurmuştur. Bu ayette ise «yenfatirûne» ve «yenfatirne» şeklinde okunmuştur; asıl olan, belagat açısından iki kıraatin birbiriyle uyumlu olmasıdır.

وَالْهَدُّ: هَدْمُ الْبِنَاءِ. وَانْتَصَبَ هَدًّا عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ الْمُطْلَقَةِ لِبَيَانِ نَوْعِ الْخُرُورِ، أَيْ سُقُوطَ الْهَدْمِ، وَهُوَ أَنْ يَتَسَاقَطَ شَظَايَا وَقِطَعًا.

Hedd (الْهَدُّ); binanın yıkılmasıdır. { هَدًّا } kelimesi, düşmenin türünü açıklamak üzere mef'ûl-i mutlak olarak nasb edilmiştir; yani parça parça ve kırıntılar halinde yıkılıp dökülmesidir.

وأَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمنِ وَلَداً مُتَعَلِّقٌ بِكُلٍّ مِنْ يَتَفَطَّرْنَ، وتَنْشَقُّ، وتَخِرُّ، وَهُوَ عَلَى حَذْفِ لَامِ الْجَرِّ قَبْلَ (أَنِ) الْمَصْدَرِيَّةِ وَهُوَ حَذْفٌ مُطَّرِدٌ.

{ أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمنِ وَلَداً } ifadesi { يَتَفَطَّرْنَ }, { تَنْشَقُّ } ve { تَخِرُّ } fiillerinin her birine mütealliktir. Bu ifade, masdariyet bildiren «en» (أَنْ) harfinden önceki cer edatı olan lâm harfinin hazfedilmesi esasına dayanır ki bu hazf kurallı ve yaygındır.

وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ تَأْكِيدُ مَا أُفِيدَ مِنْ قَوْلِهِ: مِنْهُ، وَزِيَادَةُ بَيَانٍ لِمَعَادِ الضَّمِيرِ الْمَجْرُورِ فِي قَوْلِهِ مِنْهُ اعْتِنَاءً بِبَيَانِهِ.

Bundan maksat, { مِنْهُ } kavlinden anlaşılan manayı pekiştirmek ve beyanına verilen önem sebebiyle { مِنْهُ } kavlindeki mecrur zamirin merciini daha da açıklamaktır.

وَمَعْنَى دَعَوْا: نَسَبُوا، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: ادْعُوهُمْ لِآبائِهِمْ [الْأَحْزَاب: ٥] ، وَمِنْهُ يُقَالُ:

{ دَعَوْا } fiilinin manası: nispet ettiler demektir; nitekim Yüce Allah: { ادْعُوهُمْ لِآبائِهِمْ } [Ahzâb: 5] “Onları babalarına nispet ederek çağırın” buyurmuştur. Bundan hareketle şöyle denir:

ادَّعَى إِلَى بَنِي فُلَانٍ، أَيِ انْتَسَبَ. قَالَ بَشَامَةُ بْنُ حَزْنٍ النَّهْشَلِيُّ:

«Filanoğullarına intisap etti» anlamında «idde‘â ilâ benî fulân» denir. Beşâme b. Hazn en-Nehşelî şöyle demiştir:

إِنَّا بَنِي نَهْشَلٍ لَا نَدَّعِي لِأَبٍ ... عَنْهُ وَلَا هُوَ بِالْأَبْنَاءِ يَشْرِينَا

«Şüphesiz biz Nehşeloğulları, babamızı bırakıp başka bir babaya intisap etmeyiz; o da bizi evlat olarak başkalarına satmaz.»

وَجُمْلَةُ وَما يَنْبَغِي لِلرَّحْمنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَداً عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ: وَقالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً.

{ وَما يَنْبَغِي لِلرَّحْمنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَداً } cümlesi, { وَقالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً } cümlesine matuftur.

وَمَعْنَى مَا يَنْبَغِي مَا يَتَأَتَّى، أَوْ مَا يَجُوزُ. وَأَصْلُ الِانْبِغَاءِ: أَنَّهُ مُطَاوِعُ فِعْلِ بَغَى الَّذِي بِمَعْنَى طَلَبَ. وَمَعْنَى، مُطَاوَعَتِهِ: التَّأَثُّرُ بِمَا طُلِبَ مِنْهُ، أَيِ اسْتِجَابَةُ الطَّلَبِ.

{ مَا يَنْبَغِي } ifadesinin manası; mümkün olmaz veya caiz olmaz demektir. İnbiğâ (الِانْبِغَاءُ) kelimesinin aslı, talep etmek manasına gelen «bağâ» (بَغَى) fiilinin mutâvaatıdır. Mutâvaatının anlamı ise; kendisinden talep edilen şeyden etkilenmek, yani talebe cevap vermektir.

نَقَلَ الطِّيبِيُّ عَنِ الزَّمَخْشَرِيِّ أَنَّهُ قَالَ فِي «كِتَابِ سِيبَوَيْهِ» : كُلُّ فِعْلٍ فِيهِ عِلَاجٌ يَأْتِي مُطَاوِعُهُ عَلَى الِانْفِعَالِ كَصَرَفَ وَطَلَبَ وَعَلِمَ، وَمَا لَيْسَ فِيهِ عِلَاجٌ كَعَدِمَ وَفَقَدَ لَا يَتَأَتَّى فِي مُطَاوَعِهِ الِانْفِعَالُ أَلْبَتَّةَ» اه. فَبَانَ أَنَّ أَصْلَ مَعْنَى يَنْبَغِي يَسْتَجِيبُ الطَّلَبَ. وَلِمَّا كَانَ الطَّلَبُ مُخْتَلِفُ الْمَعَانِي بِاخْتِلَافِ الْمَطْلُوبِ لَزِمَ أَنْ يَكُونَ مَعْنَى يَنْبَغِي مُخْتَلِفًا بِحَسْبِ الْمَقَامِ فَيُسْتَعْمَلُ بِمَعْنَى: يَتَأَتَّى، وَيُمْكِنُ، وَيَسْتَقِيمُ، وَيَلِيقُ، وَأَكْثَرُ تِلْكَ الْإِطْلَاقَاتِ أَصْلُهُ مِنْ قَبِيلِ الْكِنَايَةِ وَاشْتُهِرَتْ فَقَامَتْ مَقَامَ التَّصْرِيحِ.

Tîbî, Zemahşerî'den naklederek Sîbeveyh'in Kitâb'ında şöyle dediğini aktarmıştır: «İçinde bir çaba ve fiil barındıran her fiilin mutâvaatı (dönüşlüsü) 'sarafe', 'talebe' ve 'alime' gibi infiâl bâbında gelir. 'Adime' ve 'fakade' gibi içinde fiil ve çaba barındırmayanların mutâvaatı ise asla infiâl bâbında gelmez.» Böylece { يَنْبَغِي } lafzının asıl anlamının «talebe cevap verir» olduğu açığa çıkmıştır. Talep, talep edilen şeyin farklılığına göre çeşitli anlamlar kazandığı için, { يَنْبَغِي } lafzının manasının da makama göre farklılık göstermesi gerekmiştir; bu sebeple mümkün olur, imkân dahilindedir, doğru ve düzgün olur, yakışır anlamlarında kullanılır. Bu kullanımların çoğunun aslı kinaye türündendir ve şöhret bularak sarih ifadenin yerine geçmiştir.

وَالْمَعْنَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ: وَمَا يَجُوزُ أَن يتّخذ الرحمان وَلَدًا، بِنَاءً عَلَى أَنَّ الْمُسْتَحِيلَ لَوْ طُلِبَ حُصُولُهُ لَمَا تَأَتَّى لِأَنَّهُ مُسْتَحِيلٌ لَا تَتَعَلَّقُ بِهِ الْقُدْرَةُ، لَا لِأَنَّ اللَّهَ عَاجِزٌ عَنْهُ، وَنَحْوَ قَوْلِهِ: قالُوا سُبْحانَكَ مَا كانَ يَنْبَغِي لَنا أَنْ نَتَّخِذَ مِنْ دُونِكَ مِنْ أَوْلِياءَ [الْفرْقَان: ١٨] يُفِيدُ مَعْنَى: لَا يَسْتَقِيمُ لَنَا، أَوْ لَا يُخَوَّلُ لَنَا أَنْ نَتَّخِذَ أَوْلِيَاءَ غَيْرَكَ، وَنَحْوَ قَوْلِهِ: لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَها أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ [يس: ٤٠] يُفِيدُ مَعْنَى لَا تَسْتَطِيعُ. وَنَحْوَ وَما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ وَما يَنْبَغِي لَهُ [يس: ٦٩] يُفِيدُ مَعْنَى: أَنَّهُ لَا يَلِيقُ بِهِ، وَنَحْوَ: وَهَبْ لِي مُلْكاً لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي [ص: ٣٥] يُفِيدُ مَعْنَى: لَا يُسْتَجَابُ طَلَبُهُ لِطَالِبِهِ إِنْ طَلَبَهُ، وَفَرْقٌ بَيْنَ قَوْلِكَ: يَنْبَغِي لَكَ أَنْ لَا تَفْعَلْ هَذَا، وَبَيْنَ لَا يَنْبَغِي لَكَ أَنْ تَفْعَلَ كَذَا، أَيْ مَا يَجُوزُ لِجَلَالِ اللَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَدًا لِأَنَّ جَمِيعَ الْمَوْجُودَاتِ غَيْرُ ذَاتِهِ تَعَالَى يَجِبُ أَنْ تَكُونَ مُسْتَوِيَةً فِي الْمَخْلُوقِيَّةِ لَهُ وَالْعُبُودِيَّةِ لَهُ. وَذَلِكَ يُنَافِي الْبُنُوَّةَ لِأَنَّ بُنُوَّةَ الْإِلَهِ جُزْءٌ مِنَ الْإِلَهِيَّةِ، وَهُوَ أَحَدُ الْوَجْهَيْنِ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ إِنْ كانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ [الزخرف: ٨١] ، أَيْ لَوْ كَانَ لَهُ وَلَدٌ لَعَبَدْتُهُ قَبْلَكُمْ.

Bu ayetteki manası ise: Rahmân'ın çocuk edinmesi caiz ve mümkün değildir; çünkü imkânsız olan bir şeyin gerçekleşmesi istense bile bu meydana gelmez, zira o imkânsızdır ve kudret ona taalluk etmez; yoksa Allah bundan aciz olduğu için değildir. Nitekim Yüce Allah'ın: { قالُوا سُبْحانَكَ مَا كانَ يَنْبَغِي لَنا أَنْ نَتَّخِذَ مِنْ دُونِكَ مِنْ أَوْلِياءَ } [Furkân: 18] “Dediler ki: 'Seni tenzih ederiz, senden başka dostlar edinmek bize yakışmazdı/hakkımız değildi'” sözü, «bize doğru ve düzgün olmaz» veya «senden başkasını dost edinme yetkisi bize verilmemiştir» anlamını ifade eder. Yine { لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَها أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ } [Yâsîn: 40] “Ne güneşin aya yetişmesi mümkündür” sözü «güç yetiremez» anlamını ifade eder. { وَما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ وَما يَنْبَغِي لَهُ } [Yâsîn: 69] “Biz ona şiir öğretmedik; bu ona yakışmaz da” sözü «ona yaraşmaz» anlamını ifade eder. { وَهَبْ لِي مُلْكاً لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي } [Sâd: 35] “Bana, benden sonra hiç kimseye nasip olmayacak bir hükümranlık bağışla” sözü «istense bile talep edene talebi verilmez» anlamını ifade eder. «Bunu yapmaman gerekir» demen ile «Böyle yapman sana yakışmaz/caiz değildir» demen arasında fark vardır; yani Allah'ın yüceliğine çocuk edinmek asla caiz ve layık değildir; çünkü Yüce Zâtı dışındaki bütün varlıkların O'nun yaratığı ve kulu olma konusunda eşit olmaları zorunludur. Bu da çocuk edinmeyle çelişir; zira ilahın çocuğu ilahlığın bir parçası olur. Bu husus, Yüce Allah'ın: { قُلْ إِنْ كانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ } [Zuhruf: 81] “De ki: 'Eğer Rahmân'ın bir çocuğu olsaydı, [ona] ilk tapan ben olurdum'” kavlinin tefsirindeki iki vecihten biridir; yani şayet bir çocuğu olsaydı sizden önce ben ona kulluk ederdim.

وَمَعْنَى آتِي الرَّحْمنِ عَبْداً: الْإِتْيَانُ الْمَجَازِيُّ، وَهُوَ الْإِقْرَارُ وَالِاعْتِرَافُ، مِثْلُ: بَاءَ بِكَذَا، أَصْلُهُ رَجَعَ، وَاسْتُعْمِلَ بِمَعْنَى اعْتَرَفَ.

{ آتِي الرَّحْمنِ عَبْداً } ifadesinin anlamı mecazi anlamda gelmektir; o da ikrar ve itiraf etmektir. Tıpkı aslı dönmek anlamına gelen «bâe bi-kezâ» ifadesinin «itiraf etti» anlamında kullanılması gibidir.

وعَبْداً حَالٌ، أَيْ مُعْتَرِفٌ لِلَّهِ بِالْإِلَهِيَّةِ غَيْرُ مُسْتَقِلٍّ عَنْهُ فِي شَيْءٍ فِي حَالِ كَوْنِهِ عَبْدًا.

{ عَبْداً } kelimesi haldir; yani kul olduğu halde Allah'ın ilahlığını itiraf eden, hiçbir hususta O'ndan bağımsız ve müstağni olmayan kimsedir.

وَيَجُوزُ جَعْلُ آتِي الرَّحْمنِ بِمَعْنَى صَائِرٌ إِلَيْهِ بَعْدَ الْمَوْتِ، وَيَكُونُ الْمَعْنَى أَنَّهُ يَحْيَا عَبْدًا وَيُحْشَرُ عَبْدًا بِحَيْثُ لَا تَشُوبُهُ نِسْبَةُ الْبُنُوَّةِ فِي الدُّنْيَا وَلَا فِي الْآخِرَةِ.

{ آتِي الرَّحْمنِ } ifadesinin ölümden sonra O'na dönecek olan anlamında kabul edilmesi de caizdir. Bu takdirde mana; ne dünyada ne de ahirette kendisine evlatlık nispeti karışmaksızın kul olarak yaşayacağı ve kul olarak haşrolunacağı şeklinde olur.

وَتَكْرِيرُ اسْمِ الرَّحْمنِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَرْبَعَ مَرَّاتٍ إِيمَاءٌ إِلَى أَن وصف الرحمان الثَّابِتِ لِلَّهِ، وَالَّذِي لَا يُنْكِرُ الْمُشْرِكُونَ ثُبُوتَ حَقِيقَتِهِ لِلَّهِ وَإِنْ أَنْكَرُوا لَفْظَهُ، يُنَافِي ادِّعَاءَ الْوَلَدِ لَهُ لأنّ الرحمان وَصْفٌ يَدُلُّ عَلَى عُمُومِ الرَّحْمَةِ وَتَكَثُّرِهَا. وَمَعْنَى ذَلِكَ: أَنَّهَا شَامِلَةٌ لكل مَوْجُود، فَذَلِك يَقْتَضِي أَن كل مَوْجُودٍ مُفْتَقِرٍ إِلَى رَحْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى، وَلَا يَتَقَوَّمُ ذَلِك إِلَّا بتحقق الْعُبُودِيَّةِ فِيهِ. لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ بَعْضُ الْمَوْجُودَاتِ ابْنًا لِلَّهِ تَعَالَى لَاسْتَغْنَى عَنْ رَحْمَتِهِ لِأَنَّهُ يكون بالبنوة مُسَاوِيًا لَهُ فِي الْإِلَهِيَّةِ الْمُقْتَضِيَةِ الْغِنَى الْمُطْلَقَ، وَلِأَنَّ اتِّخَاذَ الِابْنِ يَتَطَلَّبُ بِهِ مُتَّخِذُهُ بَرَّ الِابْنِ بِهِ وَرَحْمَتَهُ لَهُ، وَذَلِكَ يُنَافِي كَوْنَ اللَّهِ مُفِيضُ كُلِّ رَحْمَةٍ.

Bu ayetlerde Rahmân isminin dört defa tekrarlanması; müşriklerin lafzını inkâr etseler bile hakikatinin Allah'a ait olduğunu inkâr etmedikleri Rahmân sıfatının O'na çocuk isnat etmeyi geçersiz kıldığına bir imadır. Çünkü Rahmân, rahmetin umumi ve pek çok oluşunu gösteren bir sıfattır. Bunun anlamı şudur: O rahmet her varlığı kuşatıcıdır; bu da her varlığın Yüce Allah'ın rahmetine muhtaç olmasını gerektirir ve bu durum ancak onda kulluğun tahakkuk etmesiyle gerçekleşir. Zira eğer bazı varlıklar Yüce Allah'ın çocuğu olsaydı, O'nun rahmetinden müstağni olurdu; çünkü çocuk olmakla, mutlak zenginliği gerektiren ilahlıkta O'na eşit olurdu. Ayrıca evlat edinen kimse, evladının kendisine iyilik etmesini ve merhamet göstermesini bekler; bu ise Allah'ın her rahmetin yegâne kaynağı olması gerçeğiyle bağdaşmaz.

فَذِكْرُ هَذَا الْوَصْفَ عِنْدَ قَوْلِهِ: وَقالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً وَقَوْلِهِ أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمنِ وَلَداً تَسْجِيلٌ لِغَبَاوَتِهِمْ.

Bu sıfatın { وَقالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً } kavlinde ve { أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمنِ وَلَداً } kavlinde zikredilmesi, onların ahmaklıklarının tescil edilmesidir.

وَذِكْرُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ: وَما يَنْبَغِي لِلرَّحْمنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَداً إِيمَاءٌ إِلَى دَلِيلِ عَدَمِ لِيَاقَةِ اتِّخَاذِ الِابْنِ بِاللَّهِ.

{ وَما يَنْبَغِي لِلرَّحْمنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَداً } kavlinde zikredilmesi ise çocuk edinmenin Allah'a layık olmadığının deliline bir imadır.

وَذِكْرُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ: إِلَّا آتِي الرَّحْمنِ عَبْداً اسْتِدْلَالٌ عَلَى احْتِيَاجِ جَمِيعِ الْمَوْجُودَاتِ إِلَيْهِ وَإِقْرَارِهَا لَهُ بِمُلْكِهِ إِيَّاهَا.

{ إِلَّا آتِي الرَّحْمنِ عَبْداً } kavlinde zikredilmesi ise bütün varlıkların O'na muhtaç olduğuna ve O'nun mülkü olduklarını itiraf ettiklerine dair bir delillendirmedir.

وَجُمْلَةُ لَقَدْ أَحْصاهُمْ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئاً إِدًّا، مُسْتَأْنَفَةٌ ابْتِدَائِيَّةٌ لِتَهْدِيدِ الْقَائِلِينَ هَذِهِ الْمَقَالَةَ. فَضَمَائِرُ الْجَمْعِ عَائِدَةٌ إِلَى مَا عَادَ إِلَيْهِ ضَمِيرُ وَقالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً وَمَا بَعْدَهُ. وَلَيْسَ عَائِدًا عَلَى مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ، أَيْ لَقَدْ عَلِمَ اللَّهُ كُلَّ مَنْ قَالَ ذَلِكَ وَعَدَّهُمْ فَلَا يَنْفَلِتُ أَحَدٌ مِنْهُمْ مِنْ عِقَابِهِ.

{ لَقَدْ أَحْصاهُمْ } cümlesi, { لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئاً إِدًّا } cümlesine matuftur; bu sözü söyleyenleri tehdit etmek amacıyla getirilmiş müstakil bir başlangıç cümlesidir. Çoğul zamirleri { وَقالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً } cümlesindeki zamirin ve sonrasındakilerin merciine racidir; { مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } ifadesine raci değildir. Yani Allah, bu sözü söyleyen herkesi kesinlikle bilmiş ve onları saymıştır; hiçbirisi O'nun cezasından kaçıp kurtulamaz.

وَمَعْنَى وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَرْداً إِبْطَالُ مَا لِأَجْلِهِ قَالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا، لِأَنَّهُمْ زَعَمُوا ذَلِكَ مُوجب عِبَادَتهم للْمَلَائكَة وَالْجِنَّ لِيَكُونُوا شُفَعَاءَهُمْ عِنْدَ اللَّهِ، فَأَيْأَسَهُمُ اللَّهُ مِنْ ذَلِكَ بِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ يَأْتِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ مُفْرَدًا لَا نَصِيرَ لَهُ كَمَا فِي قَوْلِهِ فِي الْآيَةِ السَّالِفَةِ:

{ وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَرْداً } ifadesinin anlamı; «Allah çocuk edindi» demelerine sebep olan gerekçeyi iptal etmektir. Çünkü onlar, Allah katında kendilerine şefaatçi olsunlar diye melekler ve cinlere ibadet etmelerinin gerekçesini bu iddiaya dayandırmışlardı. Allah ise daha önce geçen şu ayette buyrulduğu gibi kıyamet günü her birinin yanında hiçbir yardımcısı olmaksızın tek başına geleceğini bildirerek onları bu beklentiden ümitsiz kılmıştır:

وَيَأْتِينا فَرْداً. وَفِي ذَلِكَ تَعْرِيضٌ بِأَنَّهُمْ آتُونَ لِمَا يَكْرَهُونَ مِنَ الْعَذَابِ وَالْإِهَانَةِ إِتْيَانَ الْأَعْزَلِ إِلَى مَنْ يَتَمَكَّنُ من الانتقام مِنْهُ.

{ وَيَأْتِينا فَرْداً } “Ve Bize tek başına gelir.” Bunda, silahsız ve korumasız bir kimsenin kendisinden intikam almaya gücü yeten birinin huzuruna gelişi gibi, onların istemedikleri azaba ve zillete geleceklerine dair üstü kapalı bir tehdit (ta'riz) vardır.

[سُورَة مَرْيَم (١٩) : آيَة ٩٦]

[MERYEM SURESİ (19): AYET 96]

إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا (٩٦)

{ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا (٩٦) } “İman edip salih ameller işleyenlere gelince, Rahmân onlar için bir sevgi yaratacaktır. (96)”

يَقْتَضِي اتِّصَالَ الْآيَاتِ بَعْضِهَا بِبَعْضٍ فِي الْمَعَانِي أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ وَصَفٌ لِحَالِ الْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِضِدِّ حَالِ الْمُشْرِكِينَ، فَيَكُونُ حَالُ إِتْيَانِهِمْ غَيْرَ حَالِ انْفِرَادٍ بَلْ حَالُ تَأَنُّسِ بَعْضِهِمْ بِبَعْضٍ.

Ayetlerin manaca birbiriyle olan irtibatı, bu ayetin kıyamet gününde müminlerin durumunu müşriklerin durumunun zıddı olarak nitelediğini gerektirir; dolayısıyla onların gelişi tek başına kalma hali değil, birbirleriyle kaynaşıp ünsiyet kurma halidir.

وَلَمَّا خُتِمَتِ الْآيَةُ قَبْلَهَا بِأَنَّ الْمُشْرِكِينَ آتُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مُفْرَدِينَ، وَكَانَ ذَلِكَ مُشْعِرًا بِأَنَّهُمْ آتُونَ إِلَى مَا مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يَتَمَنَّى الْمُوَرَّطُ فِيهِ مَنْ يَدْفَعُ عَنْهُ وَيَنْصُرُهُ، وَإِشْعَارُ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ مَغْضُوبٌ عَلَيْهِمْ، أَعْقَبَ ذَلِكَ بِذِكْرِ حَالِ الْمُؤْمِنِينَ الصَّالِحِينَ، وَأَنَّهُمْ عَلَى الْعَكْسِ مِنْ حَالِ الْمُشْرِكِينَ، وَأَنَّهُمْ يَكُونُونَ يَوْمَئِذٍ بِمَقَامِ الْمَوَدَّةِ وَالتَّبْجِيلِ. فَالْمَعْنَى: سَيجْعَلُ لَهُم الرحمان أَوِدَّاءَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: نَحْنُ أَوْلِياؤُكُمْ فِي

Önceki ayet müşriklerin kıyamet gününde tek başlarına gelecekleriyle son bulup bu durum, içine düşen kimsenin kendisini savunacak ve yardım edecek birini temenni edeceği bir akıbete geleceklerini ve kendilerine gazap edilmiş olduğunu hissettirince; hemen ardından salih müminlerin hali, onların müşriklerin durumunun tam aksine bulunacakları ve o gün sevgi ve saygı makamında olacakları zikredildi. Buna göre anlam: Yüce Allah'ın buyurduğu gibi, Rahmân onlar için meleklerden dostlar kılacaktır: { نَحْنُ أَوْلِياؤُكُمْ فِي

الْحَياةِ الدُّنْيا وَفِي الْآخِرَةِ

الْحَياةِ الدُّنْيا وَفِي الْآخِرَةِ } “Biz dünya hayatında da ahirette de sizin dostlarınızız.”

[فصلت: ٣١] ، وَيَجْعَلُ بَيْنَ أَنْفُسِهِمْ مَوَدَّةً كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَنَزَعْنا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ [الْأَعْرَاف: ٤٣] .

[Fussilet: 31], ve Yüce Allah'ın buyurduğu gibi kendi aralarında da bir sevgi kılacaktır: { وَنَزَعْنا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ } “Onların göğüslerindeki kini çıkarıp attık.” [A'râf: 43].

وَإِيثَارُ الْمَصْدَرِ لِيَفِي بِعِدَّةِ مُتَعَلَّقَاتٍ بِالْوُدِّ. وَفُسِّرَ أَيْضًا جَعْلُ الْوُدِّ بِأَنَّ اللَّهَ يَجْعَلُ لَهُمْ مَحَبَّةً فِي قُلُوبِ أَهْلِ الْخَيْرِ. رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ عَنْ قُتَيْبَةَ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ الدَّرَاوَرْدِيِّ. وَلَيْسَتْ هَذِهِ الزِّيَادَةُ عَنْ أَحَدٍ مِمَّنْ رَوَى الْحَدِيثَ عَنْ غَيْرِ قُتَيْبَةَ بْنِ سَعِيدٍ وَلَا عَنْ قُتَيْبَةَ بْنِ سَعِيدٍ فِي غَيْرِ رِوَايَةِ التِّرْمِذِيِّ، فَهَذِهِ الزِّيَادَةُ إِدْرَاجٌ مِنْ قُتَيْبَةَ عِنْدَ التِّرْمِذِيِّ خَاصَّةً.

Masdarın tercih edilmesi, sevgiye (vüdd) dair pek çok müteallakı (ilintili anlamı) karşılaması içindir. Sevgi kılınması (ce'lü'l-vüdd), Allah'ın onlar için hayır ehlinin kalplerinde bir sevgi yaratması şeklinde de tefsir edilmiştir. Bunu Tirmizî, Kuteybe b. Saîd'den, o da ed-Derâverdî'den rivayet etmiştir. Bu ilave, hadisi Kuteybe b. Saîd dışındakilerden rivayet eden hiç kimsede bulunmadığı gibi, Kuteybe b. Saîd'den de Tirmizî'nin rivayeti haricinde gelmemiştir. Dolayısıyla bu ziyade, sadece Tirmizî nezdinde Kuteybe'nin yaptığı bir idraçtır (metne eklemedir).

وَفُسِّرَ أَيْضًا بِأَنَّ اللَّهَ سَيَجْعَلُ لَهُمْ مَحَبَّةً مِنْهُ تَعَالَى، فَالْجَعْلُ هُنَا كَالْإِلْقَاءِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَلْقَيْتُ عَلَيْكَ مَحَبَّةً مِنِّي [طه: ٣٩] . هَذَا أَظْهَرُ الْوُجُوهِ فِي تَفْسِيرِ الْوُدِّ، وَقَدْ ذَهَبَ فِيهِ جَمَاعَاتُ الْمُفَسِّرِينَ إِلَى أَقْوَالٍ شَتَّى مُتَفَاوِتَةٍ فِي الْقبُول.

Yine Allah'ın onlar için bizzat Kendisinden bir sevgi kılacağı şeklinde de tefsir edilmiştir; buradaki kılma (ce'l), Yüce Allah'ın { وَأَلْقَيْتُ عَلَيْكَ مَحَبَّةً مِنِّي } “Sana kendimden bir sevgi bıraktım” [Tâhâ: 39] kavlindeki bırakma (ilkâ) gibidir. Sevginin (vüdd) tefsirinde en zahir vecih budur; müfessirler bu hususta kabul edilebilirlik derecesi farklı çeşitli görüşlere gitmişlerdir.

[سُورَة مَرْيَم (١٩) : آيَة ٩٧]

[MERYEM SURESİ (19): AYET 97]

فَإِنَّما يَسَّرْناهُ بِلِسانِكَ لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقِينَ وَتُنْذِرَ بِهِ قَوْماً لُدًّا (٩٧)

{ فَإِنَّما يَسَّرْناهُ بِلِسانِكَ لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقِينَ وَتُنْذِرَ بِهِ قَوْماً لُدًّا (٩٧) } “Biz onu (Kur'an'ı), takva sahiplerini müjdeleyesin ve inatçı bir kavmi uyarasın diye senin dilinle kolaylaştırdık. (97)”

إِيذَانٌ بِانْتِهَاءِ السُّورَةِ، فَإِنَّ شَأْنَ الْإِتْيَانِ بِكَلَامٍ جَامِعٍ بَعْدَ أَفْنَانِ الْحَدِيثِ أَنْ يُؤْذِنَ بِأَنَّ الْمُتَكَلِّمَ سَيَطْوِي بِسَاطَهُ. وَذَلِكَ شَأْنُ التَّذْيِيلَاتِ وَالْخَوَاتِمِ وَهِيَ مَا يُؤْذِنُ بِانْتِهَاءِ الْكَلَامِ.

Surenin bittiğine dair bir işarettir. Zira sözün çeşitli dallarından sonra toparlayıcı ve kapsamlı bir söz getirmek, konuşanın sözünü tamamlayıp bitireceğini hissettirir. Tezyillerin (tamamlayıcı cümlelerin) ve hatimelerin (sonuçların) özelliği de budur; bunlar kelamın sona erdiğini bildirir.

فَلَمَّا احْتَوَتِ السُّورَةُ عَلَى عِبَرٍ وَقَصَصٍ وَبِشَارَاتٍ وَنُذُرٍ جَاءَ هُنَا فِي التَّنْوِيهِ بِالْقُرْآنِ وَبَيَانِ بَعْضِ مَا فِي تَنْزِيلِهِ مِنَ الْحِكَمِ.

Sure ibretler, kıssalar, müjdeler ve uyarılar içerince, burada Kur'an'ın şanını yüceltme ve indirilişindeki hikmetlerden bazılarını açıklama [ifadesi] geldi.

فَيَجُوزُ جَعْلُ الْفَاءِ فَصِيحَةً مُؤْذِنَةً بِكَلَامٍ مُقَدَّرٍ يَدُلُّ عَلَيْهِ الْمَذْكُورُ، كَأَنَّهُ قِيلَ: بَلِّغْ مَا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ وَلَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ مَا فِيهِ مِنْ إِبْطَالِ دِينِهِمْ وَإِنْذَارِهِمْ بِسُوءِ الْعَاقِبَةِ فَمَا أَنْزَلْنَاهُ إِلَيْكَ إِلَّا لِلْبِشَارَةِ وَالنِّذَارَةِ

[Ayetin başındaki] fâ harfini, zikredilen ifadenin delalet ettiği takdiri bir söze işaret eden fâ-i fasîha kabul etmek caizdir; sanki şöyle denilmiştir: «Müşrikler dinlerinin iptal edilmesini ve kötü akıbetle uyarılmalarını hoş görmeseler bile, sana indirdiğimizi tebliğ et; zira Biz onu sana ancak müjdelemek ve uyarmak için indirdik,

وَلَا تعبأ بِمَا يحصل مَعَ ذَلِكَ مِنَ الْغَيْظِ أَوِ الْحِقْدِ. وَذَلِكَ أَنَّ

bununla beraber hasıl olacak öfke veya kine de aldırış etme.» Bu da şundan ötürüdür:

الْمُشْرِكِينَ كَانُوا يَقُولُونَ لِلنَّبِيءِ ﷺ: «لَوْ كَفَفْتَ عَنْ شَتْمِ آلِهَتِنَا وَآبَائِنَا وَتَسْفِيهِ آرَائِنَا لَاتَّبَعْنَاكَ» .

Müşrikler Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle diyorlardı: «İlahlarımıza ve atalarımıza dil uzatmaktan ve fikirlerimizi akılsızca görmekten vazgeçseydin sana tabi olurduk.»

وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْفَاءُ لِلتَّفْرِيعِ عَلَى وَعِيدِ الْكَافِرِينَ بِقَوْلِهِ: لَقَدْ أَحْصاهُمْ وَعَدَّهُمْ عَدًّا وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَرْداً [مَرْيَم: ٩٤، ٩٥] . وَوَعَدَ الْمُؤْمِنِينَ بِقَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا [مَرْيَم: ٩٦] . وَالْمُفَرَّعُ هُوَ مَضْمُونُ لِتُبَشِّرَ بِهِ إِلَخْ وَتُنْذِرَ بِهِ إِلَخْ، أَيْ ذَلِكَ أَثَرُ الْإِعْرَاضِ عَمَّا جِئْتَ بِهِ مِنَ النِّذَارَةِ، وَأَثَرُ الْإِقْبَالِ عَلَى مَا جِئْتَ بِهِ مِنَ الْبِشَارَةِ مِمَّا يَسَّرْنَاهُ بِلِسَانِكَ فَإِنَّا مَا أَنْزَلْنَاهُ عَلَيْكَ إِلَّا لِذَلِكَ.

Fâ harfinin, kâfirlerin { لَقَدْ أَحْصاهُمْ وَعَدَّهُمْ عَدًّا وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَرْداً } [Meryem: 94-95] kavliyle tehdit edilmesine ve müminlerin { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا } [Meryem: 96] kavliyle müjdelenmesine bir tefri (sonuç bağlama) olması da caizdir. Bu sonuca bağlanan şey ise { لِتُبَشِّرَ بِهِ } ilh. ve { وَتُنْذِرَ بِهِ } ilh. ifadelerinin mazmunudur; yani işte bu, dilinle kolaylaştırdığımız şeylerden getirdiğin uyarıdan yüz çevirmenin ve getirdiğin müjdeye yönelmenin sonucudur; zira Biz onu sana ancak bunun için indirdik.

وَضَمِيرُ الْغَائِبِ عَائِدٌ إِلَى الْقُرْآنِ بِدَلَالَةِ السِّيَاقِ مِثْلُ: حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ [ص:

Gaib zamiri, bağlamın delaletiyle Kur'an'a racidir; tıpkı şu ayette olduğu gibi: { حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ