فَمَوْقِعُ هَذِهِ الْآيَةِ هُنَا كَمَوْقِعِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ [الْحجر:
Dolayısıyla bu ayetin buradaki konumu, Yüce Allah'ın { وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ } [el-Hicr:
٤٣] عَقِبَ قَوْلِهِ إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوِينَ [الْحجر: ٤٢] .
43] kavlinin, { إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوِينَ } [el-Hicr: 42] kavlinin hemen ardından gelmesindeki konumu gibidir.
فَلَا يُتَوَهَّمُ أَنَّ جَهَنَّمَ مَوْعِدُ عِبَادِ اللَّهِ الْمُخْلِصِينَ مَعَ تَقَدُّمِ ذِكْرِهِ لِأَنَّهُ يَنْبُو عَنْهُ مَقَامُ الثَّنَاءِ.
Nitekim daha önce zikredilmiş olmasına rağmen cehennemin Allah'ın ihlaslı kullarına vadedildiği vehmedilemez; çünkü övgü makamı buna engeldir.
وَهَذِهِ الْآيَةٌ مَثَارُ إِشْكَالٍ وَمَحَطُّ قِيلَ وَقَالَ وَاتَّفَقَ جَمِيعُ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى أَنَّ الْمُتَّقِينَ لَا تَنَالُهُمْ نَارُ جَهَنَّمَ، وَاخْتَلَفُوا فِي مَحَلِّ الْآيَةِ فَمِنْهُمْ مَنْ جَعَلَ ضَمِيرَ مِنْكُمْ لِجَمِيعِ الْمُخَاطَبِينَ بِالْقُرْآنِ، وَرَوَوْهُ عَنْ بَعْضِ السَّلَفِ فَصَدَمَهُمْ فَسَادُ الْمَعْنَى وَمُنَافَاةُ حِكْمَةِ اللَّهِ وَالْأَدِلّةِ الدَّالَةِ عَلَى سَلَامَةِ الْمُؤْمِنِينَ يَوْمئِذٍ مِنْ لِقَاءِ أَدْنَى عَذَابٍ، فَسَلَكُوا مَسَالِكَ مِنَ التَّأْوِيلِ، فَمِنْهُمْ مَنْ تَأَوَّلَ الْوُرُودَ بِالْمُرُورِ الْمُجَرَّدِ دُونَ أَنْ يَمَسَّ الْمُؤْمِنِينَ أَذَىً، وَهَذَا بُعْدٌ عَنِ الِاسْتِعْمَالِ، فَإِنَّ الْوُرُودَ إِنَّمَا يُرَادُ بِهِ حُصُولُ مَا هُوَ مُودَعٌ فِي الْمَوْرِدِ لِأَنَّ أَصْلَهُ مِنْ وُرُودِ الْحَوْضِ. وَفِي آيِ الْقُرْآنِ مَا جَاءَ إِلَّا لِمَعْنَى الْمَصِيرِ إِلَى النَّارِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَها وارِدُونَ لَوْ كانَ هؤُلاءِ آلِهَةً مَا وَرَدُوها [الْأَنْبِيَاء: ٩٨، ٩٩] وَقَوْلُهُ يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ وَبِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ [هود:
Bu ayet, bir tartışma kaynağı ve dedikoduların odak noktası olmuştur. Bütün müfessirler, müttakîlere cehennem ateşinin dokunmayacağı konusunda ittifak etmişlerdir. Ancak ayetin yönü (mahalli) konusunda ihtilaf etmişlerdir: Onlardan bazıları { مِنْكُمْ } zamirini Kur'an'ın muhatabı olan bütün insanlara raci kılmış ve bunu bazı selef âlimlerinden rivayet etmişlerdir; ancak anlamın bozukluğu, Allah'ın hikmetiyle ve müminlerin o gün en küçük bir azapla bile karşılaşmaktan esenlikte olacaklarına delalet eden delillerle çelişmesi onları zor durumda bırakınca birtakım tevil yollarına başvurmuşlardır. Kimisi vurûd (geliş/varış) kelimesini, müminlere hiçbir eza dokunmaksızın sırf oradan geçmek şeklinde tevil etmiştir; fakat bu, [Arap dilindeki] kullanıma uzaktır. Zira vurûd ile ancak varılan yerde bulunan şeye kavuşmak kastedilir; çünkü bu kelimenin aslı havuzun başına varmaktan gelir. Kur'an ayetlerinde de vurûd kelimesi ancak ateşe varıp girmek anlamında gelmiştir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَها وارِدُونَ لَوْ كانَ هؤُلاءِ آلِهَةً مَا وَرَدُوها } [el-Enbiyâ: 98, 99] “Şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehennem yakıtısınız; siz oraya varacaksınız/gireceksiniz. Eğer bunlar ilah olsalardı oraya varmazlardı/girmezlerdi.” ve şöyle buyurmuştur: { يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ وَبِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ } [Hûd:
٩٨] وَقَوْلُهُ وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلى جَهَنَّمَ وِرْداً [مَرْيَم: ٨٦] . عَلَى أَنَّ إِيرَادَ الْمُؤْمِنِينَ إِلَى النَّارِ لَا جَدْوَى لَهُ فَيَكُونُ عَبَثًا، وَلَا اعْتِدَادَ بِمَا ذَكَرَهُ لَهُ الْفَخْرُ مِمَّا سَمَّاهُ فَوَائِدَ.
98] ve { وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلى جَهَنَّمَ وِرْداً } [Meryem: 86] kavli de böyledir. Bununla birlikte müminlerin ateşe vardırılmasının hiçbir faydası yoktur, dolayısıyla abes olur; Fahruddîn [er-Râzî]'nin buna dair "faydalar" olarak zikrettiği şeylere de itibar edilmez.
وَمِنْهُمْ مَنْ تَأَوَّلَ وُرُودَ جَهَنَّمَ بِمُرُورِ الصِّرَاطِ، وَهُوَ جِسْرٌ عَلَى جَهَنَّمَ، فَسَاقُوا الْأَخْبَارَ الْمَرْوِيَّةَ فِي مُرُورِ النَّاسِ عَلَى الصِّرَاطِ مُتَفَاوِتِينَ فِي سُرْعَةِ الِاجْتِيَازِ. وَهَذَا أَقَلُ بُعْدًا مِنَ الَّذِي قَبْلَهُ.
Onlardan kimisi de cehenneme vurûdu, cehennemin üzerindeki bir köprü olan Sırat'tan geçmek olarak tevil etmiş ve insanların geçiş hızlarındaki farklılıklarla Sırat üzerinden geçişlerine dair rivayet edilen haberleri aktarmışlardır. Bu [görüş], bir öncekinden daha az uzaktır.
وَرَوَى الطَّبَرِيُّ وَابْنُ كَثِيرٍ فِي هَذَيْنِ الْمَحْمَلَيْنِ أَحَادِيثَ لَا تَخْرُجُ عَنْ مَرْتَبَةِ الضَّعْفِ مِمَّا رَوَاهُ أَحْمَدُ فِي «مُسْنَدِهِ» وَالْحَكِيمُ التِّرْمِذِيُّ فِي «نَوَادِرِ الْأُصُولِ» . وَأَصَحُّ مَا فِي الْبَابِ مَا
Taberî ve İbn Kesîr, bu iki yorum hakkında Ahmed'in Müsned'inde ve Hakîm et-Tirmizî'nin Nevâdirü'l-usûl'ünde rivayet ettiği ve zayıflık mertebesinden öteye geçmeyen hadisler nakletmişlerdir. Bu konudaki en sahih rivayet ise
رَوَاهُ أَبُو عِيسَى التِّرْمِذِيُّ قَالَ: «يَرِدُ النَّاسُ النَّارَ ثُمَّ يَصْدُرُونَ عَنْهَا بِأَعْمَالِهِمْ»
Ebû Îsâ et-Tirmizî'nin rivayet ettiği şu hadistir: «İnsanlar ateşe varırlar, sonra amellerine göre oradan ayrılırlar.»
الْحَدِيثَ فِي مُرُورِ الصِّرَاطِ.
[Bu rivayet] Sırat'tan geçiş hakkındaki hadistir.
وَمِنَ النَّاسِ مَنْ لَفَّقَ تَعْضِيدًا لِذَلِكَ
İnsanlardan kimisi de bunu desteklemek amacıyla
بِالْحَدِيثِ الصَّحِيحِ: أَنَّهُ «لَا يَمُوتُ لِمُسْلِمٍ ثَلَاثَةٌ مِنَ الْوَلَدِ فَيَلِجُ النَّارَ إِلَّا تَحِلَّةَ الْقَسَمِ»
«Bir Müslümanın üç çocuğu ölür de o kimse ateşe girerse, bu ancak yeminin bozulmaması (tehilletü'l-kasem) kadardır.» şeklindeki sahih hadisi delil olarak uydurmaya çalışmıştır.
فَتَأَوَّلَ تَحِلَّةَ الْقَسَمِ بِأَنَّهَا مَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ مِنْ قَوْلِهِ
Böylece tehilletü'l-kasem (yeminin yerine gelmesi) ifadesini, bu ayette geçen Yüce Allah'ın şu
تَعَالَى: وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها وَهَذَا مَحَمَلٌ بَاطِلٌ، إِذْ لَيْسَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَسَمٌ يَتَحَلَّلُ، وَإِنَّمَا مَعْنَى الْحَدِيثِ: أَنَّ مَنِ اسْتَحَقَّ عَذَابًا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ لِأَجْلِ مَعَاصٍ فَإِذَا كَانَ قَدْ مَاتَ لَهُ ثَلَاثَةٌ مِنَ الْوَلَدِ كَانُوا كَفَّارَةً لَهُ فَلَا يَلِجُ النَّارَ إِلَّا وُلُوجًا قَلِيلًا يُشْبِهُ مَا يُفْعَلُ لِأَجَلِ تَحِلَّةِ الْقَسْمِ، أَيِ التَّحَلُّلِ مِنْهُ. وَذَلِكَ أَنَّ الْمُقْسِمَ عَلَى شَيْءٍ إِذَا صَعُبَ عَلَيْهِ بِرُّ قَسَمِهِ أَخَذَ بِأَقَلِّ مَا يَتَحَقَّقُ فِيهِ مَا حَلَفَ عَلَيْهِ،
{ وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها } kavli olarak tevil etmiştir. Bu ise batıl bir yorumdur; çünkü bu ayette yerine getirilecek (tahallül edilecek) bir yemin yoktur. Hadisin gerçek anlamı şudur: Müminlerden günahları sebebiyle azabı hak eden bir kimsenin eğer üç çocuğu ölmüşse, bu çocuklar onun için bir kefaret olur ve o kimse ancak yeminin bozulmaması için yapılan şeye, yani yeminden çıkmaya (tahallüle) benzeyen pek az bir girişle ateşe girer. Şöyle ki; bir şeye yemin eden kimseye yeminini yerine getirmek zor geldiğinde, üzerine yemin ettiği şeyin gerçekleşeceği en asgari miktarı yapar.
فَقَوْلُهُ «تَحِلَّةَ الْقَسَمِ»
Dolayısıyla «tehilletü'l-kasem» kavli,
تَمْثِيلٌ.
bir temsildir.
وَيُرْوَى عَنْ بَعْضِ السَّلَفِ رِوَايَاتٌ أَنَّهُمْ تَخَوَّفُوا مِنْ ظَاهِرِ هَذِهِ الْآيَةِ، مِنْ ذَلِكَ مَا نُقِلَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَوَاحَةَ، وَعَنِ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ، وَهُوَ مِنَ الْوُقُوفِ فِي مَوْقِفِ الَخَوْفِ مِنْ شَيْءٍ مُحْتَمَلٍ.
Bazı selef âlimlerinden, bu ayetin zahirinden korktuklarına dair rivayetler aktarılmıştır; Abdullah b. Revâha'dan ve Hasan-ı Basrî'den nakledilenler bunlardandır. Bu ise muhtemel bir şeyden ötürü korku makamında durmaktan ibarettir.
وَذَكَرَ فِعْلَ نَذَرُ هُنَا دُونَ غَيْرِهِ لِلْإِشْعَارِ بِالتَّحْقِيرِ، أَيْ نَتْرُكُهُمْ فِي النَّارِ لَا نَعْبَأُ بِهِمْ، لِأَنَّ فِي فِعْلِ التَّرْكِ مَعْنَى الْإِهْمَالِ.
Burada başka bir fiil yerine (nezeru / نَذَرُ) fiilinin zikredilmesi hakareti hissettirmek içindir; yani onları ateşte bırakırız ve kendilerine hiç aldırış etmeyiz, zira terk fiilinde ihmal etme manası vardır.
وَالْحَتْمُ: أَصْلُهُ مَصْدَرُ حَتَمَهُ إِذْ جَعَلَهُ لَازِمًا، وَهُوَ هُنَا بِمَعْنَى الْمَفْعُولِ، أَيْ مَحْتُومًا عَلَى الْكَافِرِينَ، وَالْمَقْضِيُّ: الْمَحْكُومُ بِهِ. وَجُثِيُّ تَقَدَّمَ.
Hatm (حَتْم) kelimesinin aslı, bir şeyi bağlayıcı kılmak anlamına gelen "hatemehû" (حَتَمَهُ) fiilinin masdarıdır. Burada ise mef'ûl (ism-i mef'ûl) manasındadır; yani kâfirler hakkında kesinleşmiş (mahtûm) demektir. Makdiyy (مَقْضِيّ) ise hakkında hüküm verilmiş olandır. Cüsiyy (جُثِيّ) kelimesi ise daha önce geçmişti.
وَقَرَأَ الْجُمْهُور ثمَّ تنجي بِفَتْحِ النُّونِ الثَّانِيَةِ وَتَشْدِيدِ الْجِيمِ، وَقَرَأَهُ الْكِسَائِيُّ بِسُكُونِ النُّونِ الثَّانِيَةِ وَتَخْفِيف الْجِيم.
Cumhur [bu kısmı] ikinci nûn'un fethası ve cîm'in şeddesiyle { ثُمَّ نُنَجِّي } şeklinde okumuştur; Kisâî ise ikinci nûn'un sükûnu ve cîm'in şeddesizliğiyle [nüncî şeklinde] okumuştur.
[٧٣- ٧٤]
[73- 74]
[سُورَة مَرْيَم (١٩) : الْآيَات ٧٣ إِلَى ٧٤]
[Meryem Suresi (19), Ayetler 73 ila 74]
وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ خَيْرٌ مَقاماً وَأَحْسَنُ نَدِيًّا (٧٣) وَكَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَحْسَنُ أَثاثاً وَرِءْياً (٧٤)
{ وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ خَيْرٌ مَقاماً وَأَحْسَنُ نَدِيًّا (٧٣) وَكَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَحْسَنُ أَثاثاً وَرِءْياً (٧٤) } “Ayetlerimiz kendilerine apaçık olarak okunduğu zaman, o inkâr edenler iman edenlere: «İki zümreden hangisinin makamı daha hayırlı ve meclisi daha güzeldir?» dediler. Oysa biz onlardan önce, mal-mülk ve görünüşçe daha güzel olan nice nesilleri helak ettik.”
عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ وَيَقُولُ الْإِنْسانُ أَإِذا مَا مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا [مَرْيَم: ٦٦] وَهَذَا صِنْفٌ آخَرٌ مِنْ غُرُورِ الْمُشْرِكِينَ بِالدُّنْيَا وإِنَاطَتُهُمْ دَلَالَةٌ عَلَى السَّعَادَةِ بِأَحْوَالِ طِيبِ الْعَيْشِ فِي الدُّنْيَا فَكَانَ الْمُشْرِكُونَ يَتَشَفّفُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَيَرَوْنَ أَنْفُسَهُمْ أَسْعَدَ مِنْهُمْ.
{ وَيَقُولُ الْإِنْسانُ أَإِذا مَا مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا } [Meryem: 66] kavline matuftur. Bu da müşriklerin dünyayla aldanmalarının ve mutluluğun delilini dünyadaki refah ve konfor şartlarına bağlamalarının bir başka türüdür; zira müşrikler müminlere karşı üstünlük taslıyor ve kendilerini onlardan daha mutlu görüyorlardı.
وَالتِّلَاوَةُ: الْقِرَاءَةُ. وَقَدْ تَقَدَّمَتْ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاتَّبَعُوا مَا تَتْلُوا الشَّياطِينُ عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ فِي الْبَقَرَةِ [١٠٢] ، وَقَوْلِهِ: وَإِذا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آياتُهُ زادَتْهُمْ إِيماناً فِي أَوَّلِ الْأَنْفَالِ [٢] . كَانَ النَّبِيءُ ﷺ يَقْرَأُ عَلَى الْمُشْرِكِينَ الْقُرْآنَ فَيَسْمَعُونَ آيَاتِ النَّعْيِ عَلَيْهِمْ وَإِنْذَارِهِمْ بِسُوءِ الْمَصِيرِ، وَآيَاتِ الْبِشَارَةِ لِلْمُؤْمِنِينَ بِحُسْنِ الْعَاقِبَةِ، فَكَانَ الْمُشْرِكُونَ يُكَذِّبُونَ بِذَلِكَ وَيَقُولُونَ: لَوْ كَانَ لِلْمُؤْمِنِينَ خَيْرٌ لَعُجِّلَ لَهُمْ، فَنَحْنُ فِي نِعْمَةٍ وَأَهْلُ سِيَادَةٍ، وَأَتْبَاعُ مُحَمَّدٍ مِنْ عَامَّةِ النَّاسِ، وَكَيْفَ يَفُوقُونَنَا بَلْ كَيْفَ يَسْتَوُونَ مَعَنَا، وَلَوْ كُنَّا عِنْدَ اللَّهِ كَمَا يَقُولُ
Tilavet (تِلَاوَة), okumak (kıraat) demektir. Bu kelime daha önce Bakara Suresi'ndeki { وَاتَّبَعُوا مَا تَتْلُوا الشَّياطِينُ عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ } [102] kavlinde ve Enfâl Suresi'nin başındaki { وَإِذا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آياتُهُ زادَتْهُمْ إِيماناً } [2] kavlinde geçmişti. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) müşriklere Kur'an'ı okuyor, onlar da kendilerini kınayan ve kötü akıbetleriyle uyaran ayetleri ve müminleri güzel akıbetle müjdeleyen ayetleri işitiyorlardı. Müşrikler ise bunu yalanlayıp şöyle diyorlardı: “Eğer müminler için bir hayır olsaydı kendilerine hemen verilirdi. Biz ise nimet içindeyiz ve efendileriz; Muhammed'in tâbileri ise halk tabakasındandır. Onlar nasıl bizden üstün olabilirler, hatta nasıl bizimle eşit olabilirler? Eğer biz Allah katında
مُحَمَّدٌ لَمَنَّ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ بِرَفَاهِيَةِ الْعَيْشِ فَإِنَّهُمْ فِي حَالَةِ ضَنْكٍ وَلَا يُسَاوُونَنَا فَلَوْ أَقْصَاهُمْ مُحَمَّدٌ عَنْ مَجْلِسِهِ لَاتَّبَعْنَاهُ، قَالَ تَعَالَى: وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَما مِنْ حِسابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ وَكَذلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِيَقُولُوا أَهؤُلاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنا أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ [الْأَنْعَام: ٥٢، ٥٣] ،
Muhammed'in dediği gibi olsaydık, Allah müminlere refah içinde bir hayat lütfederdi; oysa onlar darlık içindedir ve bizimle bir tutulamazlar. Eğer Muhammed onları meclisinden uzaklaştırırsa biz ona uyarız.” Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَما مِنْ حِسابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ وَكَذلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِيَقُولُوا أَهؤُلاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنا أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ } [el-En‘âm: 52, 53] “Sabah akşam Rablerinin rızasını dileyerek O'na dua edenleri kovma! Onların hesabından sana bir sorumluluk yoktur, senin hesabından da onlara bir sorumluluk yoktur ki onları kovup da zalimlerden olasın. Böylece: «Aramızdan Allah'ın kendilerine lütufta bulunduğu kimseler bunlar mı?» desinler diye onların bir kısmını diğerleriyle imtihan ettik. Allah şükredenleri en iyi bilen değil midir?”,
وَقَالَ تَعَالَى: وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا لَوْ كانَ خَيْراً مَا سَبَقُونا إِلَيْهِ [الْأَحْقَاف: ١١] . فَلِأَجْلِ كَوْنِ الْمُشْرِكِينَ كَانُوا يَقِيسُونَ هَذَا الْقِيَاسَ الْفَاسِدَ وَيُغَالِطُونَ بِهِ جُعِلَ قَوْلُهُمْ بِهِ مُعَلَّقًا بِزَمَانِ تِلَاوَةِ آيَاتِ الْقُرْآنِ عَلَيْهِمْ. فَالْمُرَادُ بِالْآيَاتِ الْبَيِّنَاتِ: آيَاتُ الْقُرْآنِ، وَمَعْنَى كَوْنِهَا بَيِّنَاتٍ: أَنَّهَا وَاضِحَاتُ الْحُجَّةِ عَلَيْهِمْ وَمُفْعَمَةٌ بِالْأَدِلَّةِ الْمُقْنِعَةِ.
Ve Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا لَوْ كانَ خَيْراً مَا سَبَقُونا إِلَيْهِ } [el-Ahkâf: 11] “İnkâr edenler, iman edenler hakkında: «Eğer o hayırlı bir şey olsaydı, ona ulaşmakta bizi geçemezlerdi» dediler.” Müşriklerin bu bozuk kıyası yapmaları ve bununla yanıltmaca üretmeleri sebebiyle, bu sözleri kendilerine Kur'an ayetlerinin okunduğu zamana bağlanmıştır. Apaçık ayetlerden (el-âyâtü'l-beyyinât) maksat Kur'an ayetleridir; onların apaçık (beyyinât) olmasının anlamı ise aleyhlerindeki hüccetin son derece açık ve ikna edici delillerle dolu olmasıdır.
وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ لِلَّذِينَ آمَنُوا يَجُوزُ كَوْنُهَا لِلتَّعْلِيلِ، أَيْ قَالُوا لِأَجْلِ الَّذِينَ آمَنُوا، أَيْ مِنْ أَجْلِ شَأْنِهِمْ، فَيَكُونُ هَذَا قَوْلُ الْمُشْرِكِينَ فِيمَا بَيْنَهُمْ. وَيَجُوزُ كَوْنُهَا مُتَعَلِّقَةً بِفِعْلِ قالَ لِتَعْدِيَتِهِ إِلَى مُتَعَلِّقَهِ، فَيَكُونُ قَوْلُهمْ خِطَابًا مِنْهُمْ لِلْمُؤْمِنِينَ.
{ لِلَّذِينَ آمَنُوا } kavlindeki lâm (لِ) harfinin ta'lîl (sebeplilik) bildirmesi caizdir; yani iman edenlerden ötürü, onların durumu hakkında söylediler demektir; bu durumda bu söz müşriklerin kendi aralarında söyledikleri bir söz olur. Lâm harfinin, mef'ûlüne geçişini sağlamak üzere { قالَ } fiiline taalluk etmesi de caizdir; bu durumda ise sözleri, müminlere hitaben söyledikleri bir söz olur.
وَالِاسْتِفْهَامُ فِي قَوْلِهِمْ أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ تَقْرِيرِيٌّ.
Onların { أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ } sözündeki soru [cümlesi] takrîrîdir (onaylatma amaçlıdır).
وَقَرَأَ مَنْ عَدَا ابْنِ كَثِيرٍ مَقاماً- بِفَتْحِ الْمِيمِ- عَلَى أَنَّهُ اسْمُ مَكَانٍ مِنْ قَامَ، أُطْلِقَ مَجَازًا عَلَى الْحَظِّ وَالرِّفْعَةِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ [الرَّحْمَن:
İbn Kesîr dışındakiler [bu kelimeyi] mîm harfinin fethasıyla { مَقاماً } (makāmen) şeklinde, (kāme / قَامَ) fiilinden ism-i mekân olarak okumuşlardır; nitekim Yüce Allah'ın { وَلِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ } [er-Rahmân:
٤٦] ، فَهُوَ مَأْخُوذٌ مِنَ الْقِيَامِ الْمُسْتَعْمَلِ مَجَازًا فِي الظُّهُورِ وَالْمَقْدِرَةِ.
46] kavlinde olduğu gibi nasip ve yücelik için mecazen kullanılmıştır; zira bu, mecazen üstünlük ve güç manasında kullanılan kıyamdan alınmıştır.
وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ- بِضَمِّ الْمِيمِ- مِنْ أَقَامَ بِالْمَكَانِ، وَهُوَ مُسْتَعْمَلٌ فِي الْكَوْنِ فِي الدُّنْيَا.
İbn Kesîr ise bunu —bir mekânda ikamet etmek (ekāme) fiilinden— mîm harfinin dammesiyle [mükāmen şeklinde] okumuştur ki bu da dünyada bulunma hâli anlamında kullanılmıştır.
وَالْمَعْنَى: خَيْرٌ حَيَاةً.
Anlamı ise: “Yaşayış bakımından daha hayırlı” demektir.
وَجُمْلَةُ وَكَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ خِطَابٌ مِنَ اللَّهِ لِرَسُولِهِ. وَقَدْ أَهْلَكَ اللَّهُ أَهْلَ قُرُونٍ كَثِيرَةٍ كَانُوا أَرْفَهَ مِنْ مُشْرِكِي الْعَرَبِ مَتَاعًا وَأَجْمَلَ مِنْهُمْ مَنْظَرًا. فَهَذِهِ الْجُمْلَةُ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ حِكَايَةِ قَوْلِهِمْ وَبَيْنَ تَلْقِينِ النَّبِيءِ ﷺ مَا يُجِيبُهُمْ بِهِ عَنْ قَوْلِهِمْ، وَمَوْقِعُهَا التَّهْدِيدُ وَمَا بَعْدَهَا هُوَ الْجَوَابُ.
{ وَكَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ } cümlesi, Allah'tan Resulü'ne bir hitaptır. Nitekim Allah, mal mülk açısından Arap müşriklerinden daha refah içinde ve görünüş bakımından onlardan daha güzel olan nice nesillerin halkını helak etmiştir. Dolayısıyla bu cümle, onların sözünün nakledilmesi ile Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) onların sözlerine karşı vereceği cevabın telkin edilmesi arasına giren bir ara cümledir (mu'tariza); buradaki konumu tehdittir, sonrasındaki ise cevaptır.
وَالْأَثَاثُ: مَتَاعُ الْبُيُوتِ الَّذِي يتزين بِهِ، ورِءْياً قَرَأَهُ الْجُمْهُورُ بِهَمْزَةٍ بَعْدَ الرَّاءِ وَبَعْدَ الْهَمْزَةِ يَاءٌ عَلَى وَزْنِ فِعْلٍ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ كَذِبْحٍ، مِنَ الرُّؤْيَةِ، أَيْ أَحْسَنُ مَرْئِيًّا، أَيْ مَنْظَرًا وَهَيْئَةً.
Esâs (أَثَاث), evlerin kendisiyle süslendiği eşyasıdır. { رِءْياً } kelimesini ise cumhur, rü'yet (görme) kökünden, "zibh" (ذِبْح) gibi mef'ûl manasında "fi'l" vezninde, râ harfinden sonra bir hemze ve hemzeden sonra bir yâ ile okumuştur; yani görülüş (mer'iyyen), kılık kıyafet ve görünüş bakımından daha güzel demektir.
وَقَرَأَهُ قَالُونُ عَنْ نَافِعٍ وَابْنِ ذَكْوَانَ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ «رِيًّا» - بِتَشْدِيدِ الْيَاء بِلَا همزَة إِمَّا عَلَى أَنَّهُ مِنْ قَلْبِ الْهَمْزَةِ يَاءً وَإِدْغَامِهَا فِي الْيَاءِ الْأُخْرَى، وَإِمَّا عَلَى أَنَّهُ مِنَ الرَّيِّ الَّذِي هُوَ
Nâfi‘den rivayetle Kālûn ve İbn Âmir'den rivayetle İbn Zekvân ise bunu —hemzesiz ve yâ harfinin şeddesiyle— «riyyen» (رِيًّا) şeklinde okumuşlardır; bu ya hemzenin yâ harfine çevrilip diğer yâ'ya idgam edilmesiyle oluşmuştur ya da
النِّعْمَةُ وَالتَّرَفُهُ، مِنْ قَوْلِهِمْ: رَيَّانٌ مِنَ النَّعِيمِ. وَأَصْلُهُ مِنَ الرَّيِّ ضِدُّ الْعَطَشِ، لِأَنَّ الرَّيَّ يُسْتَعَارُ لِلتَّنَعُّمِ كَمَا يُسْتَعَارُ التلهّف للتألّم.
Arapların «nimetten doymuş/kandık» (rayyânu mine'n-naîm) sözünde olduğu gibi nimet ve refah anlamına gelen reyy (رَيّ) kökünden gelmektedir. Bunun aslı ise susuzluğun zıddı olan suya kanmak (reyy) manasındandır; zira suya kanmak nimete ermek için istiare edildiği gibi, içi yanıp tutuşmak (telehhüf) da elem çekmek için istiare edilir.
[٧٥- ٧٦]
[75-76]
[سُورَة مَرْيَم (١٩) : الْآيَات ٧٥ إِلَى ٧٦]
[Meryem Suresi (19), Ayetler 75-76]
قُلْ مَنْ كانَ فِي الضَّلالَةِ فَلْيَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمنُ مَدًّا حَتَّى إِذا رَأَوْا مَا يُوعَدُونَ إِمَّا الْعَذابَ وَإِمَّا السَّاعَةَ فَسَيَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ شَرٌّ مَكاناً وَأَضْعَفُ جُنْداً (٧٥) وَيَزِيدُ اللَّهُ الَّذِينَ اهْتَدَوْا هُدىً وَالْباقِياتُ الصَّالِحاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَواباً وَخَيْرٌ مَرَدًّا (٧٦)
{ قُلْ مَنْ كانَ فِي الضَّلالَةِ فَلْيَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمنُ مَدًّا حَتَّى إِذا رَأَوْا مَا يُوعَدُونَ إِمَّا الْعَذابَ وَإِمَّا السَّاعَةَ فَسَيَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ شَرٌّ مَكاناً وَأَضْعَفُ جُنْداً (٧٥) وَيَزِيدُ اللَّهُ الَّذِينَ اهْتَدَوْا هُدىً وَالْباقِياتُ الصَّالِحاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَواباً وَخَيْرٌ مَرَدًّا (٧٦) } “De ki: 'Kim sapıklık içinde ise Rahmân ona mühlet verdikçe versin! Nihayet kendilerine vadedilen şeyi —ister azabı, ister kıyameti— gördüklerinde, kimin makamca daha kötü ve taraftarca daha zayıf olduğunu bileceklerdir.' (75) Allah, doğru yolda olanların hidayetini artırır. Kalıcı olan salih ameller ise Rabbinin katında sevapça daha hayırlı, sonuç itibarıyla da daha güzeldir. (76)”
هَذَا جَوَابُ قَوْلِهِمْ أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ خَيْرٌ مَقاماً وَأَحْسَنُ نَدِيًّا [مَرْيَم: ٧٣] . لَقَّنَ اللَّهُ رَسُولَهُ ﷺ كَشْفَ مُغَالَطَتِهِمْ أَوْ شُبْهَتِهِمْ فَأَعْلَمَهُمْ بِأَنَّ مَا هُمْ فِيهِ مِنْ نِعْمَةِ الدُّنْيَا إِنَّمَا هُوَ إِمْهَالٌ مِنَ اللَّهِ إِيَّاهُمْ، لِأَنَّ مَلَاذَ الْكَافِرِ اسْتِدْرَاجٌ. فَمِعْيَارُ التَّفْرِقَةِ بَيْنَ النِّعْمَةِ النَّاشِئَةِ عَنْ رِضَى اللَّهِ تَعَالَى عَلَى عَبْدِهِ وَبَيْنَ النِّعْمَةِ الَّتِي هِيَ اسْتِدْرَاجٌ لِمَنْ كَفَرَ بِهِ هُوَ النَّظَرُ إِلَى حَالِ مَنْ هُوَ فِي نِعْمَةٍ بَيْنَ حَالِ هُدَىً وَحَالِ ضَلَالٍ. قَالَ تَعَالَى فِي شَأْنِ الْأَوَّلِينَ: مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ [النَّحْل: ٩٧] . وَقَالَ فِي شَأْنِ الآخرين أَيَحْسَبُونَ أَنَّما نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مالٍ وَبَنِينَ نُسارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْراتِ بَلْ لَا يَشْعُرُونَ [الْمُؤْمِنُونَ: ٥٥، ٥٦] .
Bu, onların { أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ خَيْرٌ مَقاماً وَأَحْسَنُ نَدِيًّا } [Meryem: 73] “İki zümreden hangisi makamca daha hayırlı ve meclisçe daha güzeldir?” sözlerine bir cevaptır. Allah Resulü'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) onların safsatasını veya şüphesini açığa çıkarmayı telkin etmiş; içinde bulundukları dünya nimetinin, Allah'ın kendilerine tanıdığı bir mühletten ibaret olduğunu bildirmiştir; zira kâfirin lezzetleri bir istidraçtır (derece derece helake yaklaştırmadır). Nitekim Yüce Allah'ın kulundan razı olmasından kaynaklanan nimet ile O'nu inkâr eden kimseye yönelik bir istidraç olan nimet arasındaki ayrım ölçütü, nimet içindeki kişinin hidayet hâlinde mi yoksa sapıklık hâlinde mi olduğuna bakmaktır. Nitekim Yüce Allah öncekiler hakkında şöyle buyurmuştur: { مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } [en-Nahl: 97] “Erkek veya kadın, her kim mümin olarak salih amel işlerse, ona mutlaka güzel bir hayat yaşatırız ve onların mükâfatlarını yapmakta olduklarının en güzeliyle veririz.” Diğerleri hakkında ise şöyle buyurmuştur: { أَيَحْسَبُونَ أَنَّما نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مالٍ وَبَنِينَ نُسارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْراتِ بَلْ لَا يَشْعُرُونَ } [el-Mü'minûn: 55-56] “Kendilerine verdiğimiz mal ve oğullarla, onların iyiliklerine koştuğumuzu mu sanıyorlar? Hayır, farkında değiller!”
وَالْمَعْنَى: أَنَّ مَنْ كَانَ مُنْغَمِسًا فِي الضَّلَالَةِ اغْتَرَّ بِإِمْهَالِ اللَّهِ لَهُ فَرَكِبَهُ الْغُرُورُ كَمَا رَكِبَهُمْ إِذْ قَالُوا أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ خَيْرٌ مَقاماً وَأَحْسَنُ نَدِيًّا.
Manası şudur: Sapıklığa gömülmüş olan kimse, Allah'ın kendisine mühlet vermesiyle aldanmış ve tıpkı onların { أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ خَيْرٌ مَقاماً وَأَحْسَنُ نَدِيًّا } “İki gruptan hangisinin makamı daha hayırlı ve meclisi daha güzeldir?” dedikleri zamanki gibi gurura kapılmıştır.
وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ فَلْيَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمنُ مَدًّا لَامُ الْأَمْرِ أَوِ الدُّعَاءِ، اسْتُعْمِلَتْ مَجَازًا فِي لَازِمِ مَعْنَى الْأَمْرِ، أَيِ التَّحْقِيقِ، أَيْ فسيمد لَهُ الرحمان مَدًّا، أَيْ أَنَّ ذَلِكَ وَاقِعٌ لَا مَحَالَةَ عَلَى سُنَّةِ اللَّهِ فِي إِمْهَالِ الضُّلَّالِ، إِعْذَارًا لَهُمْ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ [فاطر: ٣٧] ، وتنبيها لِلْمُسْلِمِينَ أَنْ لَا يَغْتَرُّوا بِإِنْعَامِ اللَّهِ عَلَى الضُّلَّالِ حَتَّى أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ يَدْعُونَ اللَّهَ بِهِ لِعَدَمِ اكْتِرَاثِهِمْ بِطُولِ مُدَّةِ نَعَيْمِ الْكُفَّارِ.
{ فَلْيَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمنُ مَدًّا } kavlindeki lâm harfi, emir veya dua lâmıdır; emrin gerektirdiği mana olan tahkik (kesinlik) anlamında mecazen kullanılmıştır. Yani Rahmân ona mutlaka mühlet verecektir; yani bu durum, Yüce Allah'ın sapkınlara mazeretlerini ortadan kaldırmak (i'zâr) için mühlet verme sünneti gereğince kaçınılmaz olarak gerçekleşecektir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ } [Fâtır: 37] “Öğüt alacak olanın öğüt alabileceği kadar bir ömür vermedik mi size?” Bu aynı zamanda Müslümanlara, Allah'ın sapkınlara nimet vermesine aldanmamaları için bir uyarıdır; hatta kâfirlerin nimet içinde geçirdikleri sürenin uzunluğuna aldırış etmediklerinden ötürü müminler de Allah'a bu şekilde dua ederler.
فَإِنْ كَانَ الْمَقْصُودُ مِنْ قُلْ أَنْ يَقُولَ النَّبِيءُ ذَلِكَ لِلْكُفَّارِ فَلَامُ الْأَمْرِ مُجَرَّدُ مَجَازٍ فِي التَّحْقِيقِ، وَإِنْ كَانَ الْمَقْصُودُ أَنْ يُبَلِّغَ النَّبِيءُ ذَلِكَ عَنِ اللَّهِ أَنَّهُ قَالَ ذَلِكَ فَلَامُ الْأَمْرِ مَجَازٌ أَيْضًا وَتَجْرِيدٌ بِحَيْثُ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَأْمُرُ نَفْسَهُ بِأَنْ يُمِدَّ لَهُمْ.
Eğer { قُلْ } “De ki” hitabından maksat, Peygamber'in bunu kâfirlere söylemesi ise emir lâmı tahkik (kesinlik) hususunda sırf bir mecazdır. Şayet maksat, Peygamber'in Allah'tan bunu O'nun söylediği şekilde tebliğ etmesi ise emir lâmı yine mecazdır ve Yüce Allah'ın kendisinin onlara mühlet vermesini emretmesi şeklinde bir tecrid (soyutlama) sanatıdır.
وَالْمَدُّ: حَقِيقَتُهُ إِرْخَاءُ الْحَبْلِ وَإِطَالَتُهُ، وَيُسْتَعْمَلُ مَجَازًا فِي الْإِمْهَالِ كَمَا هُنَا، وَفِي الْإِطَالَةِ كَمَا فِي قَوْلِهِمْ: مَدَّ اللَّهُ فِي عُمْرِكَ.
Meddin (مَدّ) hakiki anlamı ipi gevşetmek ve uzatmaktır; burada olduğu gibi mühlet vermek anlamında veya insanların «Allah ömrünü uzatsın» (meddellāhu fî umrik) sözünde olduğu gibi uzatmak anlamında mecazen kullanılır.
ومَدًّا مَفْعُولٌ مُطْلَقٌ مُؤَكِّدٌ لِعَامِلِهِ، أَيْ فَلْيُمْدِدْ لَهُ المدّ الشَّديد، فيسينتهي ذَلِكَ.
{ مَدًّا } kelimesi, amilini pekiştiren bir mef'ûl-i mutlaktır; yani Rahmân ona şiddetli bir mühlet versin, sonra da bu sona erecektir.
وحَتَّى لِغَايَةِ الْمَدِّ، وَهِيَ ابْتِدَائِيَّةٌ، أَيْ يمدّ لَهُ الرحمان إِنِّي أَنْ يَرَوْا مَا يُوعَدُونَ، أَيْ لَا مَحِيصَ لَهُمْ عَنْ رُؤْيَةِ مَا أَوْعِدُوا مِنَ الْعَذَابِ وَلَا يَدْفَعُهُ عَنْهُ طُولُ مُدَّتِهِمْ فِي النِّعْمَةِ.
{ حَتَّى } edatı, meddin (mühlet vermenin) gayesi içindir ve ibtidâiyyedir; yani "Rahmân onlara kendilerine vadedilen şeyi görünceye kadar mühlet verir" demektir. Yani kendilerine vadedilen azabı görmekten kaçışları yoktur ve nimet içindeki sürelerinin uzunluğu da bu azabı onlardan savamaz.
فَتَكُونُ الْغَايَةُ مَضْمُونُ الْجُمْلَةِ الَّتِي بَعْدَهَا حَتَّى لَا لَفْظًا مُفْرَدًا. وَالتَّقْدِيرُ: يمدّ لَهُم الرحمان حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ فَيَعْلَمُوا مَنْ هُوَ أَسْعَدُ وَمَنْ هُوَ أَشْقَى.
Böylece gaye (ulaşılacak sınır), müfred bir kelime değil, { حَتَّى } edatından sonra gelen cümlenin içeriğidir. Takdiri ise şöyledir: "Rahmân onlara mühlet verir; nihayet azabı gördüklerinde kimin daha mutlu, kimin daha bedbaht olduğunu bilirler."
وَحَرْفُ الِاسْتِقْبَالِ لِتَوْكِيدِ حُصُولِ الْعِلْمِ لَهُمْ حِينَئِذٍ وَلَيْسَ لِلدَّلَالَةِ عَلَى الِاسْتِقْبَالِ لِأَنَّ الِاسْتِقْبَالَ اسْتُفِيدَ مِنَ الْغَايَةِ.
Gelecek zaman harfi [olan sîn / سَـ], o vakitte bu bilginin gerçekleşeceğini pekiştirmek içindir; gelecek zamana delalet etmek için değildir, zira gelecek zaman anlamı zaten gayeden anlaşılmaktadır.
وإِمَّا حَرْفُ تَفْصِيلٍ لِ مَا يُوعَدُونَ، أَيْ مَا أُوعِدُوا مِنَ الْعَذَابِ إِمَّا عَذَابُ الدُّنْيَا وَإِمَّا عَذَابُ الْآخِرَةِ، فَإِنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ لَا يَعْدُو أَنْ يَرَى أَحَدَ الْعَذَابَيْنِ أَوْ كِلَيْهِمَا.
{ إِمَّا } edatı, { مَا يُوعَدُونَ } ifadesi için bir tafsilat (açıklama) harfidir; yani kendilerine vadedilen azap ya dünya azabıdır ya da ahiret azabıdır; zira onların her biri bu iki azaptan birini veya her ikisini mutlaka görecektir.
وَانْتَصَبَ لَفْظُ الْعَذابَ عَلَى المفعولية ل رَأَوْا. وَحَرْفُ إِمَّا غَيْرُ عَاطِفٍ، وَهُوَ مُعْتَرِضٌ بَيْنَ الْعَامِلِ وَمَعْمُولِهِ، كَمَا فِي قَوْلِ تَأَبَّطَ شَرًّا:
{ الْعَذابَ } lafzı, { رَأَوْا } fiilinin mef'ûlü olarak mansub kılınmıştır. { إِمَّا } harfi ise atıf edatı olmayıp amil ile ma'mûlü arasına giren bir ara unsurdur; tıpkı Teabbata Şerran'ın şu sözünde olduğu gibi:
هُمَا خُطَّتَا إِمَّا إسَارٍ ومِنَةٍ ... وَإِمَّا دَمٍ وَالْمَوْتُ بِالْحُرِّ أَجْدَرُ
“Onlar iki yoldur: Ya esaret ve minnet, / Ya da kandır; ölüm ise hür insana daha yaraşır.”
بِجَرِّ (إِسَارٍ، وَمِنَّةٍ، وَدَمٍ) .
(İsârin / إِسَارٍ, minnetin / مِنَّةٍ ve demin / دَمٍ) kelimelerinin cerri iledir.
وَقَوْلُهُ شَرٌّ مَكاناً وَأَضْعَفُ جُنْداً مُقَابِلُ قَوْلِهِمْ خَيْرٌ مَقاماً وَأَحْسَنُ نَدِيًّا [مَرْيَم: ٧٣] فَالْمَكَانُ يُرَادِفُ الْمَقَامَ، وَالْجُنْدُ الْأَعْوَانُ، لِأَنَّ النّدِيَّ أُرِيدَ بِهِ أَهْلُهُ كَمَا تَقَدَّمَ، فَقُوبِلَ خَيْرٌ نَدِيًّا بِ أَضْعَفُ جُنْداً.
Âyetteki { شَرٌّ مَكاناً وَأَضْعَفُ جُنْداً } “Makamca daha kötü ve taraftarca daha zayıf” ifadesi, onların { خَيْرٌ مَقاماً وَأَحْسَنُ نَدِيًّا } [Meryem: 73] “Makamca daha hayırlı ve meclisce daha güzel” sözünün mukabilidir. Mekân lafzı makam lafzıyla eş anlamlıdır; cünd (جُنْد) ise yardımcılar demektir; zira daha önce geçtiği üzere nediyy (نَدِيّ) ile oradakiler kastedilmiştir. Böylece [onların] "daha güzel meclis" sözüne karşı { أَضْعَفُ جُنْداً } “taraftarca daha zayıf” ifadesi getirilmiştir.
وَجُمْلَةُ وَيَزِيدُ اللَّهُ الَّذِينَ اهْتَدَوْا هُدىً مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ مَنْ كانَ فِي الضَّلالَةِ فَلْيَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمنُ مَدًّا لِمَا تَضَمَّنَهُ ذَلِكَ مِنَ الْإِمْهَالِ الْمُفْضِي إِلَى الِاسْتِمْرَارِ فِي الضَّلَالِ، وَالِاسْتِمْرَارُ: الزِّيَادَةُ. فَالْمَعْنَى عَلَى الِاحْتِبَاكِ، أَيْ فليمدد لَهُ الرحمان مَدًّا فَيَزْدَدْ ضَلَالًا، وَيَمُدُّ لِلَّذِينِ اهْتَدَوْا فَيَزْدَادُوا هُدًى.
{ وَيَزِيدُ اللَّهُ الَّذِينَ اهْتَدَوْا هُدىً } cümlesi, { مَنْ كانَ فِي الضَّلالَةِ فَلْيَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمنُ مَدًّا } cümlesine matuftur; çünkü bu, sapıklıkta devam etmeye yol açan bir mühlet vermeyi içermektedir; devamlılık ise artış demektir. Dolayısıyla mana ihtibâk sanatı üzeredir; yani: "Rahmân ona mühlet versin de sapıklığı artsın; doğru yolda olanlara da lütufta bulunsun da hidayetleri artsın."
وَجُمْلَةُ وَالْباقِياتُ الصَّالِحاتُ خَيْرٌ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَيَزِيدُ اللَّهُ الَّذِينَ اهْتَدَوْا هُدىً. وَهُوَ ارْتِقَاءٌ مِنْ بِشَارَتِهِمْ بِالنَّجَاةِ إِلَى بِشَارَتِهِمْ بِرَفْعِ الدَّرَجَاتِ، أَيْ الْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ مِنَ السَّلَامَةِ مِنَ الْعَذَابِ الَّتِي اقْتَضَاهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَسَيَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ شَرٌّ مَكاناً وَأَضْعَفُ جُنْداً، أَيْ فَسَيَظْهَرُ أَنَّ مَا كَانَ فِيهِ الْكَفَرَةُ مِنَ النِّعْمَةِ وَالْعِزَّةِ هُوَ أَقَلُّ مِمَّا كَانَ
{ وَالْباقِياتُ الصَّالِحاتُ خَيْرٌ } cümlesi, { وَيَزِيدُ اللَّهُ الَّذِينَ اهْتَدَوْا هُدىً } cümlesine matuftur. Bu, onları kurtuluşla müjdelemekten derecelerinin yükseltilmesiyle müjdelemeye doğru bir terakkîdir (derece artırımıdır); yani kalıcı salih ameller, Yüce Allah'ın { فَسَيَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ شَرٌّ مَكاناً وَأَضْعَفُ جُنْداً } kavlinin gerektirdiği azaptan kurtulma nimetinden daha hayırlıdır; yani kâfirlerin içinde bulunduğu nimet ve izzetin, Müslümanların içinde bulunduğu
عَلَيْهِ الْمُسْلِمُونَ مِنَ الشَّظَفِ وَالضَّعْفِ بِاعْتِبَارِ الْمَآلَيْنِ، إِذْ كَانَ مَآلُ الْكَفَرَةِ الْعَذَابُ وَمَآلُ
darlık ve zayıflıktan iki tarafın varacağı akıbetler bakımından daha değersiz olduğu ortaya çıkacaktır; zira kâfirlerin akıbeti azap,
الْمُؤْمِنِينَ السَّلَامَةُ مِنَ الْعَذَابِ وَبَعْدُ فَلِلْمُؤْمِنِينَ الثَّوَابُ.
müminlerin akıbeti ise azaptan kurtuluştur; üstelik bundan sonra müminler için mükâfat da vardır.
وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ: صِفَتَانِ لِمَحْذُوفٍ مَعْلُومٍ من الْمقَام، أَي الْأَعْمَالُ الْبَاقِي نَعِيمُهَا وَخَيْرُهَا، وَالصَّالِحَاتُ لِأَصْحَابِهَا هِيَ خَيْرٌ عِنْدَ اللَّهِ مِنْ نِعْمَةِ النَّجَاةِ مِنَ الْعَذَابِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ وَجْهُ تَقْدِيمِ الْبَاقِيَاتِ عَلَى الصَّالِحَاتِ عِنْدَ الْكَلَامِ عَلَى نَظِيرِهِ فِي أَثْنَاءِ سُورَةِ الْكَهْفِ.
el-Bâkıyâtü's-sâlihât (الْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ), bağlamdan bilinen hazfedilmiş bir ismin iki sıfatıdır; yani nimeti ve hayrı kalıcı olan ameller ile sahipleri için salih olan ameller, Allah katında azaptan kurtulma nimetinden daha hayırlıdır. el-Bâkıyât kelimesinin es-sâlihât kelimesinden önce getirilmesinin gerekçesi, Kehf Suresi'nin ortalarında geçen benzerinin açıklamasında geçmişti.
وَالْمَرَدُّ، الْمَرْجِعُ. وَالْمُرَادُ بِهِ عَاقِبَة الْأَمر.
Mered (مَرَدّ), mercidir (dönülecek yerdir). Bundan maksat ise işin akıbetidir.
[٧٧- ٨٠]
[77-80]
[سُورَة مَرْيَم (١٩) : الْآيَات ٧٧ إِلَى ٨٠]
[Meryem Suresi (19), Ayetler 77-80]
أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآياتِنا وَقالَ لَأُوتَيَنَّ مَالًا وَوَلَداً (٧٧) أَطَّلَعَ الْغَيْبَ أَمِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً (٧٨) كَلاَّ سَنَكْتُبُ مَا يَقُولُ وَنَمُدُّ لَهُ مِنَ الْعَذابِ مَدًّا (٧٩) وَنَرِثُهُ مَا يَقُولُ وَيَأْتِينا فَرْداً (٨٠)
{ أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآياتِنا وَقالَ لَأُوتَيَنَّ مَالًا وَوَلَداً (٧٧) أَطَّلَعَ الْغَيْبَ أَمِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً (٧٨) كَلاَّ سَنَكْتُبُ مَا يَقُولُ وَنَمُدُّ لَهُ مِنَ الْعَذابِ مَدًّا (٧٩) وَنَرِثُهُ مَا يَقُولُ وَيَأْتِينا فَرْداً (٨٠) } “Ayetlerimizi inkâr eden ve 'Bana mutlaka mal ve evlat verilecektir' diyen kimseyi gördün mü? (77) O gaybı mı bildi, yoksa Rahmân'ın katından bir söz mü aldı? (78) Hayır! Biz onun söylediğini yazacağız ve onun azabını uzattıkça uzatacağız! (79) Söylediği şeylere biz mirasçı olacağız ve o bize yapayalnız gelecektir. (80)”
تَفْرِيعٌ عَلَى قَوْلِهِ وَيَقُولُ الْإِنْسانُ أَإِذا مَا مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا [مَرْيَم: ٦٦] وَمَا اتَّصَلَ بِهِ مِنَ الِاعْتِرَاضِ وَالتَّفْرِيعَاتِ. وَالْمُنَاسَبَةِ: أَنَّ قَائِلَ هَذَا الْكَلَامِ كَانَ فِي غُرُورٍ مِثْلِ الْغُرُورِ الَّذِي كَانَ فِيهِ أَصْحَابُهُ. وَهُوَ غُرُورُ إِحَالَةِ الْبَعْثِ.
{ وَيَقُولُ الْإِنْسانُ أَإِذا مَا مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا } [Meryem: 66] “İnsan der ki: 'Öldüğüm zaman gerçekten diri olarak mı çıkarılacağım?'” buyruğuna ve buna bağlı ara cümleler ile detaylara dayanan bir ayrıntılandırmadır (tefrî'). Münasebeti ise şudur: Bu sözü söyleyen kişi, arkadaşlarının içinde bulunduğu aldanışın bir benzeri içindeydi; o da yeniden dirilmeyi imkânsız görme aldanışıdır.
وَالْآيَةُ تُشِيرُ إِلَى قِصَّةِ خَبَّابِ بْنِ الأرتّ مَعَ الْعَاصِ بْنِ وَائِلٍ السَّهْمِيِّ. فَفِي «الصَّحِيحِ» : أَنَّ خَبَّابًا كَانَ يَصْنَعُ السُّيُوفَ فِي مَكَّة، فَعمل للعاص بْنِ وَائِلَ سَيْفًا وَكَانَ ثَمَنُهُ دينا على الْعَاصِ، وَكَانَ خَبَّابٌ قَدْ أَسْلَمَ، فَجَاءَ خَبَّابٌ يَتَقَاضَى دينه من الْعَاصِ فَقَالَ لَهُ الْعَاصِ بْنُ
Âyet, Habbâb b. Eret'in Âs b. Vâil es-Sehmî ile olan kıssasına işaret etmektedir. Sahîh'te geçtiğine göre Habbâb, Mekke'de kılıç yapardı. Âs b. Vâil için bir kılıç yapmıştı ve ücreti Âs'ın üzerinde borç olarak kalmıştı. Habbâb Müslüman olmuştu; alacağını Âs'tan istemeye geldiğinde Âs b.
وَائِلٍ: لَا أَقْضِيكَهُ حَتَّى تَكْفُرَ بِمُحَمَّدٍ، فَقَالَ خَبَّابٌ (وَقَدْ غَضِبَ) : لَا أَكْفُرُ بِمُحَمَّدٍ حَتَّى يُمِيتَكَ اللَّهُ ثُمَّ يَبْعَثك. قَالَ الْعَاصِ: أَو مَبْعُوث أَنَا بَعْدَ الْمَوْتِ؟ قَالَ: نعم. قَالَ (الْعَاصِ مُتَهَكِّمًا) : إِذَا كَانَ ذَلِكَ فَسَيَكُونُ لِي مَالٌ وَوَلَدٌ وَعِنْدَ ذَلِكَ أَقْضِيكَ دَيْنَكَ» . فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي ذَلِك. فالعاص بْنُ وَائِلٍ هُوَ الْمُرَادُ بِالَّذِي كَفَرَ بِآيَاتِنَا.
Vâil ona şöyle dedi: “Muhammed'i inkâr etmedikçe borcunu ödemem.” Habbâb (öfkelenerek): “Allah seni öldürüp sonra yeniden diriltinceye kadar Muhammed'i inkâr etmem!” dedi. Âs: “Ben öldükten sonra diriltilecek miyim?” dedi. Habbâb: “Evet” dedi. Âs (alay ederek): “O hâlde [orada] benim malım ve evladım olacaktır; borcunu o zaman öderim” dedi. Bunun üzerine bu ayet nazil oldu. İşte ayette geçen { الَّذِي كَفَرَ بِآياتِنا } “ayetlerimizi inkâr eden kimse” ile kastedilen Âs b. Vâil'dir.
وَالِاسْتِفْهَامُ فِي أَفَرَأَيْتَ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّعْجِيبِ مِنْ كُفْرِ هَذَا الْكَافِرِ.
{ أَفَرَأَيْتَ } lafzındaki istifham (soru), bu kâfirin inkârına hayret uyandırma (ta'cîb) manasında kullanılmıştır.
وَالرُّؤْيَةُ مُسْتَعَارَةٌ لِلْعِلْمِ بِقِصَّتِهِ الْعَجِيبَةِ. نَزَلَتِ الْقِصَّةُ مَنْزِلَةَ الشَّيْءِ الْمُشَاهَدِ بِالْبَصَرِ لِأَنَّهُ مِنْ أَقْوَى طُرُقِ الْعِلْمِ. وَعُبِّرَ عَنْهُ بِالْمَوْصُولِ لِمَا فِي الصِّلَةِ مِنْ منشأ الْعجب وَلَا سِيمَا قَوْلُهُ لَأُوتَيَنَّ مَالًا وَوَلَداً.
Buradaki rü'yet (görme), onun bu tuhaf kıssasını bilmek için istiare edilmiştir. Kıssa, gözle müşahede edilen bir şey konumuna getirilmiştir; zira bu, bilginin en güçlü yollarındandır. Kendisinden ism-i mevsul ile bahsedilmesi ise sıla cümlesinde şaşılacak bir durumun bulunmasındandır; bilhassa onun { لَأُوتَيَنَّ مَالًا وَوَلَداً } “Bana mutlaka mal ve evlat verilecektir” sözü böyledir.
وَالْمَقْصُودُ مِنَ الِاسْتِفْهَامِ لَفْتُ الذِّهْنِ إِلَى مَعْرِفَةِ هَذِهِ الْقِصَّةِ أَوْ إِلَى تَذَكُّرِهَا إِنْ كَانَ عَالِمًا بِهَا.
İstifhamdan (sorudan) maksat, zihni bu kıssayı bilmeye veya şayet biliyorsa onu hatırlamaya yöneltmektir.
وَالْخِطَابُ لِكُلِّ مَنْ يَصْلُحُ لِلْخِطَابِ فَلَمْ يُرَدْ بِهِ مُعَيَّنٌ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ خِطَابًا لِلنَّبِيءِ ﷺ.
Hitap, muhatap olmaya elverişli herkese yöneliktir; bununla belirli biri kastedilmemiştir. Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir hitap olması da caizdir.
وَالْآيَاتُ: الْقُرْآنُ، أَيْ كَفَرَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنَ الْآيَاتِ وَكَذَّبَ بِهَا. وَمِنْ جُمْلَتِهَا آيَاتُ الْبَعْثِ.
Ayetler (آيَات) Kur'an'dır; yani kendisine indirilen ayetleri inkâr etmiş ve onları yalanlamıştır. Bu ayetlerin bir kısmı da yeniden dirilme (ba's) ayetleridir.
وَالْوَلَدُ: اسْمُ جَمْعٍ لِوَلَدٍ الْمُفْرَدِ، وَكَذَلِكَ قَرَأَهُ الْجُمْهُورُ، وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ- فِي هَذِهِ السُّورَةِ فِي الْأَلْفَاظِ الْأَرْبَعَةِ- «وَوُلْدٌ» - بِضَمِّ الْوَاوِ وَسُكُونِ اللَّامِ- فَهُوَ جَمْعُ وَلَدٍ، كَأَسَدٍ وَأُسْدٍ.
Veled (وَلَد), müfred olan veled kelimesinin ism-i cem'idir; cumhur da bu şekilde okumuştur. Hamza ve Kisâî ise bu suredeki dört lafızda —vâv harfinin dammesi ve lâm harfinin sükûnu ile— «vüld» (وُلْد) şeklinde okumuşlardır; bu da tıpkı esed (أَسَد) ve üsd (أُسْد) gibi veled kelimesinin çoğuludur.
وَجُمْلَةُ أَطَّلَعَ الْغَيْبَ جَوَابٌ لِكَلَامِهِ عَلَى طَرِيقَةِ الْأُسْلُوبِ الْحَكِيمِ بِحَمْلِ كَلَامِهِ عَلَى ظَاهِرِ عِبَارَتِهِ مِنَ الْوَعْدِ بِقَضَاءِ الدَّيْنِ مِنَ الْمَالِ الَّذِي سَيَجِدُهُ حِينَ يُبْعَثُ، فَالِاسْتِفْهَامُ فِي قَوْلِهِ أَطَّلَعَ الْغَيْبَ إِنْكَارِيُّ وتَعْجِيبِيُّ.
{ أَطَّلَعَ الْغَيْبَ } cümlesi, üslûb-ı hakîm tarzında onun sözüne bir cevaptır; zira onun sözü, diriltildiği zaman bulacağı maldan borcunu ödeme vaadinin zahirî ifadesine hamledilmiştir. Dolayısıyla { أَطَّلَعَ الْغَيْبَ } buyruğundaki istifham inkârî ve ta'cîbîdir (hayret ifade eder).
وَ (أَطَّلَعَ) افْتَعَلَ مَنْ طَلَعَ لِلْمُبَالَغَةِ فِي حُصُولِ فِعْلِ الطُّلُوعِ وَهُوَ الِارْتِقَاءُ، وَلِذَلِكَ يُقَالُ لِمَكَانِ الطُّلُوعِ مَطْلَعٌ بِالتَّخْفِيفِ وَمُطَّلَعٌ بِالتَّشْدِيدِ. وَمِنْ أَجْلِ هَذَا أُطْلِقَ الِاطِّلَاعُ عَلَى الْإِشْرَافِ عَلَى الشَّيْءِ، لِأَنَّ الَّذِي يَرُومُ الْإِشْرَافَ عَلَى مَكَانٍ مَحْجُوبٍ عَنْهُ يَرْتَقِي إِلَيْهِ مِنْ عُلُوٍّ، فَالْأَصْلُ أَنَّ فِعْلَ (اطَّلَعَ) قَاصِرٌ غَيْرُ مُحْتَاجٍ إِلَى التَّعْدِيَةِ، قَالَ تَعَالَى: قالَ هَلْ أَنْتُمْ مُطَّلِعُونَ فَاطَّلَعَ فَرَآهُ فِي سَواءِ الْجَحِيمِ [الصافات: ٥٤، ٥٥] ، فَإِذَا ضُمِّنَ أَطَّلَعَ مَعْنَى أَشَرَفَ عُدِّيَ بِحَرْفِ الِاسْتِعْلَاءِ كَقَوْلَهِ تَعَالَى: لَوِ اطَّلَعْتَ عَلَيْهِمْ لَوَلَّيْتَ مِنْهُمْ فِراراً وَتَقَدَّمَ إِجْمَالًا فِي سُورَةِ الْكَهْفِ [١٨] .
(İttalea / اطَّلَعَ), yükselmek demek olan tulû' (طُلُوع) fiilinin gerçekleşmesinde mübalağa için iftiâl (اِفْتَعَلَ) babındandır. Bu sebeple tulû' yerine şeddesiz olarak matla' (مَطْلَع) ve şeddeli olarak muttala' (مُطَّلَع) denir. İşte bu yüzden ittılâ (اطِّلَاع) kelimesi bir şeye tepeden bakıp vakıf olmak (işrâf) anlamında kullanılmıştır; çünkü kendisinden gizlenmiş bir yere vakıf olmak isteyen kimse oraya yüksek bir yerden bakar. Asıl olan, (ittalea / اطَّلَعَ) fiilinin geçişsiz (lâzım) olması ve müteaddi kılınmaya ihtiyaç duymamasıdır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { قالَ هَلْ أَنْتُمْ مُطَّلِعُونَ فَاطَّلَعَ فَرَآهُ فِي سَواءِ الْجَحِيمِ } [es-Sâffât: 54-55] “[Biri yanındakilere:] 'Siz de bakar mısınız?' der. Derken bakar ve onu cehennemin ta ortasında görür.” Şayet ittalea fiiline vakıf olmak (eşrafe) manası tazmin edilirse, istilâ harfiyle [alâ ile] geçişli kılınır; nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi: { لَوِ اطَّلَعْتَ عَلَيْهِمْ لَوَلَّيْتَ مِنْهُمْ فِراراً } “Onları görseydin mutlaka arkana bakmadan kaçardın.” Bu husus Kehf Suresi'nde [18] özet olarak geçmişti.
فَانْتَصَبَ الْغَيْبَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ لَا عَلَى نَزْعِ الْخَافِضِ كَمَا تَوَهَّمَهُ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ. قَالَ فِي «الْكَشَّافِ» : «وَلِاخْتِيَارِ هَذِهِ الْكَلِمَةِ شَأْن، يَقُول: أَو قد بَلَغَ مِنْ عَظَمَةِ شَأْنِهِ أَنِ ارْتَقَى إِلَى عِلَمِ الْغَيْبِ» اه. فَالْغَيْبُ: هُوَ مَا غَابَ عَنِ الْأَبْصَارِ.
Dolayısıyla bu ayetteki { الْغَيْبَ } kelimesi, bazı müfessirlerin zannettiği gibi harf-i cerrin hazfedilmesiyle (nez'u'l-hâfız) değil, doğrudan mef'ûl olarak mansub olmuştur. el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: “Bu kelimenin seçilmesinde mühim bir incelik vardır; yani 'Onun şanının büyüklüğü gayb ilmine yükselecek dereceye mi ulaştı?' demektedir.” Gayb (غَيْب), gözlerden gizli kalan şeydir.
وَالْمَعْنَى: أَأَشْرَفَ عَلَى عَالَمِ الْغَيْبِ فَرَأَى مَالًا وَوَلَدًا مُعَدَّيْنِ لَهُ حِينَ يَأْتِي يَوْمُ الْقِيَامَةِ أَوْ فَرَأَى مَالَهُ وَوَلَدَهُ صَائِرِينَ مَعَهُ فِي الْآخِرَةِ لِأَنَّهُ لَمَّا قَالَ فَسَيَكُونُ لِي مَالٌ وَوَلَدٌ عَنَى أَنَّ مَالَهُ وَوَلَدَهُ رَاجِعَانِ إِلَيْهِ يَوْمَئِذٍ أَمْ عَهِدَ اللَّهُ إِلَيْهِ بِأَنَّهُ مُعْطِيهِ ذَلِكَ فَأَيْقَنَ بِحُصُولِهِ، لِأَنَّهُ لَا سَبِيلَ إِلَى مَعْرِفَةِ مَا أُعِدَّ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِلَّا أَحَدُ هَذَيْنِ إِمَّا مُكَاشَفَةُ ذَلِكَ وَمُشَاهَدَتُهُ، وَإِمَّا إِخْبَارُ اللَّهِ بِأَنَّهُ يُعْطِيهِ إِيَّاهُ.
Anlamı şudur: O gayb âlemine vakıf olup da kıyamet günü geldiğinde kendisi için hazırlanmış bir mal ve evlat mı gördü yahut malının ve evladının ahirette de kendisiyle birlikte olacağını mı gördü —çünkü o “benim malım ve evladım olacak” dediğinde, o gün malının ve evladının kendisine döneceğini kastetmişti— yoksa Allah ona bunu vereceğine dair söz verdi de o da bunun gerçekleşeceğine kesin olarak mı inandı? Zira kıyamet günü kendisi için ne hazırlandığını bilmenin bu ikisinden başka yolu yoktur: Ya bunun keşf olunup bizzat müşahede edilmesi ya da Allah'ın bunu ona vereceğini bildirmesidir.
وَمُتَعَلِّقُ الْعَهْدِ مَحْذُوفٌ يَدُلُّ عَلَيْهِ السِّيَاقُ. تَقْدِيرُهُ: بِأَنْ يُعْطِيَهُ مَالًا وَوَلَدًا.
Ahdin (sözün) müteallakı (bağlantılı olduğu şey) hazfedilmiştir; bağlam buna delalet etmektedir. Takdiri: "Ona mal ve evlat vereceğine dair [söz mü aldı]" şeklindedir.
وعِنْدَ ظَرْفُ مَكَانٍ، وَهُوَ اسْتِعَارَةٌ بِالْكِنَايَةِ بِتَشْبِيهِ الْوَعْد بِصَحِيفَة مَكْتُوبَة بِهَا تَعَاهُدٌ وَتَعَاقُدٌ بَيْنَهُ وَبَيْنَ اللَّهِ مَوْضُوعَةٌ عِنْدَ اللَّهِ،
{ عِنْدَ } bir mekân zarfıdır; bu, vaadin, kendisiyle Allah arasında bir ahitleşme ve sözleşmenin yazılı olduğu ve Allah'ın katına konulmuş bir sayfaya benzetilmesi suretiyle yapılan bir istiare-i bi'l-kinayedir;
لِأَنَّ النَّاسَ كَانُوا إِذَا أَرَادُوا تَوْثِيقَ مَا يَتَعَاهَدُونَ عَلَيْهِ كَتَبُوهُ فِي صَحِيفَةٍ وَوَضَعُوهَا فِي مَكَانٍ حَصِينٍ مَشْهُورٍ كَمَا كَتَبَ الْمُشْرِكُونَ صَحِيفَةَ الْقَطِيعَةِ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ بَنِي هَاشِمٍ وَوَضَعُوهَا فِي الْكَعْبَةِ. وَقَالَ الْحَارِثُ بْنُ حِلِّزَةَ:
çünkü insanlar aralarında ahitleştikleri şeyi belgelemek istediklerinde onu bir sayfaya yazar ve korunaklı, meşhur bir yere koyarlardı; nitekim müşrikler Haşimoğulları ile aralarındaki boykot sahifesini yazıp Kâbe'ye koymuşlardı. Hâris b. Hillize şöyle demiştir:
حَذَرَ الْجَوْرِ والتَّطَاخِي وَهَلْ يَنْقُضُ ... مَا فِي الْمَهَارِقِ الْأَهْوَاءُ
“Zulümden ve haksızlıktan sakınmak için [yazıldı]; sayfalarca yazılmış olanı heva ve hevesler bozar mı hiç?”
وَلَعَلَّ فِي تَعْقِيبِهِ بِقَوْلِهِ سَنَكْتُبُ مَا يَقُولُ إِشَارَةٌ إِلَى هَذَا الْمَعْنَى بِطَرِيقِ مُرَاعَاةِ النَّظِيرِ.
Bunun ardından { سَنَكْتُبُ مَا يَقُولُ } “Onun söylediğini yazacağız” buyruğunun getirilmesinde, mürâât-ı nazîr yoluyla bu manaya bir işaret bulunması muhtemeldir.
وَاخْتِيرَ هُنَا من أَسْمَائِهِ الرَّحْمنِ، لِأَنَّ اسْتِحْضَارَ مَدْلُولِهِ أَجْدَرُ فِي وَفَائِهِ بِمَا عَهِدَ بِهِ مِنْ النِّعْمَةِ الْمَزْعُومَةِ لِهَذَا الْكَافِرِ، وَلِأَنَّ فِي ذِكْرِ هَذَا الِاسْمِ تَوَرُّكًا عَلَى الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ قَالُوا وَمَا الرَّحْمنُ [الْفرْقَان: ٦٠] .
Burada O'nun isimlerinden { الرَّحْمنِ } isminin seçilmesi, bu ismin delalet ettiği manayı zihne getirmenin, bu kâfir için iddia edilen nimet sözünün yerine getirilmesine daha uygun düşmesindendir; ayrıca bu ismin zikredilmesinde { وَمَا الرَّحْمنُ } [el-Furkân: 60] “Rahmân da nedir?” diyen müşriklerin aleyhine bir baskı ve delil getirme (teverrük) vardır.
وكَلَّا حَرْفُ رَدْعٍ وَزَجْرٍ عَنْ مَضْمُونِ كَلَامٍ سَابِقٍ مِنْ مُتَكَلِّمٍ وَاحِدٍ، أَوْ مِنْ كَلَامٍ يُحْكَى عَنْ مُتَكَلِّمٍ آخَرَ أَوْ مَسْمُوعٍ مِنْهُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ أَصْحابُ مُوسى إِنَّا لَمُدْرَكُونَ قالَ كَلَّا إِنَّ مَعِي رَبِّي [الشُّعَرَاء: ٦١، ٦٢] .
{ كَلَّا } kelimesi, tek bir mütekellimden (konuşandan) sadır olan önceki bir sözün içeriğini yahut başka bir konuşandan nakledilen veya ondan işitilen bir sözü reddetme ve menetme (red' ve zecr) harfidir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { قالَ أَصْحابُ مُوسى إِنَّا لَمُدْرَكُونَ قالَ كَلَّا إِنَّ مَعِي رَبِّي } [eş-Şu'arâ: 61-62] “Musa'nın adamları: 'Kesinlikle yakalandık!' dediler. [Musa:] 'Hayır/Asla! Rabbim şüphesiz benimledir' dedi.”
وَالْأَكْثَرُ أَنْ تَكُونَ عَقِبَ آخِرِ الْكَلَامِ الْمُبْطَلِ بِهَا، وَقَدْ تَقَدَّمَ عَلَى الْكَلَامِ الْمُبْطَلِ لِلِاهْتِمَامِ بِالْإِبْطَالِ وَتَعْجِيلِهِ وَالتَّشْوِيقِ إِلَى سَمَاعِ الْكَلَامِ الَّذِي سَيَرِدُ بَعْدَهَا كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: كَلَّا وَالْقَمَرِ وَاللَّيْلِ إِذْ أَدْبَرَ وَالصُّبْحِ إِذا أَسْفَرَ إِنَّها لَإِحْدَى الْكُبَرِ [المدثر: ٣٢- ٣٥] على أَحَدِ تَأْوِيلَيْنِ، وَلِمَا فِيهَا مِنْ مَعْنَى الْإِبْطَالِ كَانَتْ فِي مَعْنَى النَّفْيِ، فَهِيَ نَقِيضُ إِي وَأجل وَنَحْوِهِمَا مِنْ أَحْرُفِ الْجَوَابِ بِتَقْدِيرِ الْكَلَامِ السَّابِقِ.
Çoğunlukla kendisiyle iptal edilen sözün hemen ardında yer alır; bazen de iptale önem vermek, bunu öne almak ve kendisinden sonra gelecek sözü işitmeye şevk uyandırmak amacıyla iptal edilen sözün önüne geçirilir; nitekim iki yorumdan birine göre Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi: { كَلَّا وَالْقَمَرِ وَاللَّيْلِ إِذْ أَدْبَرَ وَالصُّبْحِ إِذا أَسْفَرَ إِنَّها لَإِحْدَى الْكُبَرِ } [el-Müddessir: 32-35] “Hayır! Andolsun aya, dönüp gittiği vakit geceye ve ağardığı vakit sabaha ki o [cehennem] gerçekten büyüklerden biridir.” İçerdiği iptal manasından ötürü nefy (olumsuzluk) manasındadır; dolayısıyla önceki sözün takdiri dikkate alındığında “î” (إِيْ: evet), “ecel” (أَجَلْ: evet) ve benzeri cevap harflerinin zıddıdır.
وَالْمَعْنَى: لَا يَقَعُ مَا حَكَى عَنْهُ مِنْ زَعْمِهِ وَلَا مِنْ غُرُورِهِ، وَالْغَالِبُ أَنْ تَكُونَ مُتْبَعَةً بِكَلَامٍ بَعْدَهَا، فَلَا يُعْهَدُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ أَنْ يَقُولَ قَائِلٌ فِي رَدِّ كَلَامٍ: كَلَّا، وَيَسْكُتُ.
Manası şudur: Ondan nakledilen iddia ve gurur asla gerçekleşmeyecektir. Çoğunlukla arkasından bir sözün gelmesi gerekir; nitekim Arap kelamında bir kimsenin bir söze karşılık sadece «Kellâ» (Hayır/Asla) deyip susması görülmüş şey değildir.
وَلِكَوْنِهَا حَرْفَ رَدْعٍ أَفَادَتْ مَعْنًى تَامًا يَحْسُنُ السُّكُوتُ عَلَيْهِ. فَلِذَلِكَ جَازَ الْوَقْفُ عَلَيْهَا عِنْدَ الْجُمْهُورِ، وَمَنَعَ الْمُبَرِّدُ الْوَقْفَ عَلَيْهَا بِنَاءً على أَنَّهَا لَا بُد أَنْ تُتْبَعَ بِكَلَامٍ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: مَوَاقِعُهَا أَرْبَعَةٌ:
Red ve zecr harfi olması hasebiyle üzerinde durulması (sukût) uygun olan tam bir mana ifade eder. Bu sebeple cumhura göre üzerinde vakıf yapmak caiz görülmüştür; el-Müberred ise ardından mutlaka bir sözün gelmesi gerektiği esasına dayanarak üzerinde vakıf yapılmasını menetmiştir. Ferrâ ise onun dört konumunun olduğunu söylemiştir:
- مُوَقِعٌ يَحْسُنُ الْوَقْفُ عَلَيْهَا وَالِابْتِدَاءُ بِهَا كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ.
- Bu ayette olduğu gibi, üzerinde hem vakıf yapılması hem de kendisiyle başlanması güzel olan konum.
- وموقع يَحْسُنُ الْوَقْفُ عَلَيْهَا وَلَا يَحْسُنُ الِابْتِدَاءُ بِهَا كَقَوْلِهِ: فَأَخافُ أَنْ يَقْتُلُونِ قالَ كَلَّا فَاذْهَبا [الشُّعَرَاء: ١٤، ١٥] .
- Kendisinde vakıf yapılması güzel olup kendisiyle başlanması güzel olmayan konum; nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi: { فَأَخافُ أَنْ يَقْتُلُونِ قالَ كَلَّا فَاذْهَبا } [eş-Şu'arâ: 14-15] “[Musa:] 'Beni öldürmelerinden korkuyorum' dedi. [Allah:] 'Hayır/Asla! İkiniz gidin' buyurdu.”
- وَمُوقِعٌ يَحْسُنُ فِيهِ الِابْتِدَاءُ بِهَا وَلَا يَحْسُنُ الْوَقْفُ عَلَيْهَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: كَلَّا إِنَّها تَذْكِرَةٌ [عبس: ١١] .
- Kendisinde başlanması güzel olup üzerinde vakıf yapılması güzel olmayan konum; nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi: { كَلَّا إِنَّها تَذْكِرَةٌ } [Abese: 11] “Hayır! Şüphesiz bu [ayetler] bir öğüttür.”
- وموقع لَا يَحْسُنُ فِيهِ شَيْءٌ مِنَ الْأَمْرَيْنِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ كَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ [التكاثر: ٤] .
- Bu iki durumun hiçbirinin güzel olmadığı konum; nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi: { ثُمَّ كَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ } [et-Tekâsür: 4] “Sonra hayır! İleride bileceksiniz.”
وَكَلَامُ الْفَرَّاءِ يُبَيِّنُ أَنَّ الْخِلَافَ بَيْنَ الْجُمْهُورِ وَبَيْنَ الْمُبَرِّدِ لَفْظِيُّ لِأَنَّ الْوَقْفَ أَعَمُّ مِنَ السُّكُوتِ التَّامِّ.
Ferrâ'nın sözü, cumhur ile el-Müberred arasındaki ihtilafın lafzî olduğunu açıklamaktadır; çünkü vakıf, tam bir sukûttan (tamamen susmaktan) daha geneldir.
وَحَرْفُ التَّنْفِيسِ فِي قَوْلِهِ سَنَكْتُبُ لِتَحْقِيقِ أَنَّ ذَلِكَ وَاقِعٌ لَا مَحَالَةَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى:
«Senebtübü» (سَنَكْتُبُ: Yazacağız) kavlindeki tenfis harfi (sîn: سَ), bunun kaçınılmaz olarak gerçekleşeceğini tahkik etmek içindir; nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi:
قالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي [يُوسُف: ٩٨] .
{ قالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي } [Yûsuf: 98] “[Yakup:] 'Sizin için Rabbimden bağışlanma dileyeceğim' dedi.”
وَالْمَدُّ فِي الْعَذَابِ: الزِّيَادَةُ مِنْهُ، كَقَوْلِهِ: فَلْيَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمنُ مَدًّا [مَرْيَم: ٧٥] .
Azapta medd (uzatma), ondan artırmaktır; nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi: { فَلْيَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمنُ مَدًّا } [Meryem: 75] “Rahmân ona mühlet verdikçe versin (azabını artırsın).”
وَمَا يَقُولُ فِي الْمَوْضِعَيْنِ إِيجَازٌ، لِأَنَّهُ لَوْ حَكَيَ كَلَامَهُ لَطَالَ. وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى:
Her iki yerdeki «mâ yekûlü» (مَا يَقُولُ: söylediği şey) ifadesinde icaz (özlü anlatım) vardır; zira onun sözü aynen nakledilseydi uzardı. Bu, tıpkı Yüce Allah'ın şu buyruğu gibidir:
قُلْ قَدْ جاءَكُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِي بِالْبَيِّناتِ وَبِالَّذِي قُلْتُمْ [آل عمرَان: ١٨٣] ، أَيْ وَبِقُرْبَانٍ تَأْكُلُهُ النَّارُ، أَيْ مَا قَالَهُ مِنَ الْإِلْحَادِ وَالتَّهَكُّمِ بِالْإِسْلَامِ، وَمَا قَالَهُ مِنَ الْمَالِ وَالْوَلَدِ، أَيْ سَنَكْتُبُ جَزَاءَهُ وَنُهْلِكُهُ فَنَرِثُهُ مَا سَمَّاهُ مِنَ الْمَالِ وَالْوَلَدِ، أَيْ نَرِثُ أَعْيَانَ مَا ذَكَرَ أَسْمَاءَهُ، إِذْ لَا يُعْقَلُ أَنْ يُورَثَ عَنْهُ قَوْلُهُ وَكَلَامُهُ. فَ مَا يَقُولُ بَدَلُ اشْتِمَالٍ مِنْ ضَمِيرِ النَّصْبِ فِي نَرِثُهُ، إِذِ التَّقْدِيرُ: وَنَرِثُ وَلَدَهُ وَمَالَهُ.
{ قُلْ قَدْ جاءَكُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِي بِالْبَيِّناتِ وَبِالَّذِي قُلْتُمْ } [Âl-i İmrân: 183] “De ki: 'Benden önce de peygamberler size apaçık delillerle ve dediğiniz şeyle gelmişti.'” Yani ateşin yiyeceği bir kurbanla [gelmişti]. Yani İslam'ı inkâr ve onunla alay etme babında söylediği şeyleri ve mal ile evlat hususunda söylediği şeyleri [yazacağız]; yani cezasını yazıp onu helak edeceğiz ve adını andığı mal ve evladı ondan miras alacağız, yani isimlerini zikrettiği şeylerin bizzat kendilerine varis olacağız; çünkü onun sözünün ve kelamının tevarüs edilmesi akıl kârı değildir. Dolayısıyla «mâ yekûlü» (مَا يَقُولُ), «nerisühû»daki (نَرِثُهُ) nasb zamirinden bedel-i iştimaldir; zira takdiri şöyledir: “Ve onun çocuğuna ve malına varis olacağız.”
وَالْإِرْثُ: مُسْتَعْمَلٌ مَجَازًا فِي السَّلْبِ وَالْأَخْذِ، أَوْ كِنَايَةً عَنْ لَازَمِهِ وَهُوَ الْهَلَاكُ.
İrs (miras alma), çekip almak ve el koymak anlamında mecazen yahut bunun gereği olan helakten kinaye olarak kullanılmıştır.
وَالْمَقْصُودُ: تَذْكِيرُهُ بِالْمَوْتِ، أَوْ تَهْدِيدُهُ بِقُرْبِ هَلَاكِهِ.
Maksat ise ona ölümü hatırlatmak veya helakinin yaklaştığını tehdit etmektir.
وَمَعْنَى إِرْثِ أَوْلَادِهِ أَنَّهُمْ يَصِيرُونَ مُسْلِمِينَ فَيَدْخُلُونَ فِي حِزْبِ اللَّهِ، فَإِنَّ الْعَاصِي وَلَدَ عَمْرًا الصَّحَابِيَّ الْجَلِيلَ وَهِشَامًا الصَّحَابِيَّ الشَّهِيدَ يَوْمَ أَجْنَادِينَ، فَهُنَا بِشَارَةٌ للنبيء ﷺ ونكاية وكمد لِلْعَاصِي بْنِ وَائِلٍ.
Çocuklarına varis olunmasının anlamı ise onların Müslüman olup Allah'ın tarafına dahil olmalarıdır; nitekim Âs, yüce sahabî Amr'ın ve Ecnâdeyn günü şehit düşen sahabî Hişâm'ın babasıydı. Dolayısıyla burada Peygamber'e ﷺ bir müjde, Âs b. Vâil'e ise bir keder ve yıkım vardır.
وَالْفَرْدُ: الَّذِي لَيْسَ مَعَهُ مَا يَصِيرُ بِهِ عَدَدًا، إِشَارَةً إِلَى أَنَّهُ يُحْشَرُ كَافِرًا وَحْدَهُ دُونَ وَلَدِهِ، وَلَا مَالَ لَهُ، وفَرْداً حَال.
Ferd (فَرْد), kendisiyle birlikte bir sayı oluşturacak kimsesi bulunmayan kimsedir; bu da onun çocuğundan yoksun ve hiçbir malı olmaksızın tek başına bir kâfir olarak haşredileceğine işarettir. «Ferden» (فَرْداً) ise hâldir (durum bildiren ögedir).
[٨١- ٨٢]
[81-82]