مَوْقِعُ هَذِهِ الْآيَةِ هُنَا غَرِيبٌ. فَقَالَ جُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ: إِنَّ سَبَبَ نُزُولِهَا أَنَّ جِبْرِيلَ ﵇ أَبْطَأَ أَيَّامًا عَنِ النُّزُولِ إِلَى النَّبِيءِ ﷺ وَأَنَّ النَّبِيءَ وَدَّ أَنْ تَكُونَ زِيَارَةُ جِبْرِيلَ لَهُ أَكْثَرَ مِمَّا هُوَ يَزُورُهُ
Bu ayetin buradaki yeri gariptir. Müfessirlerin cumhuru şöyle demiştir: Ayetin nüzul sebebi, Cebrail aleyhisselâm'ın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e inmekte birkaç gün gecikmesi ve Peygamber'in Cebrail'in kendisini ziyaret ettiğinden daha fazla ziyaret etmesini arzu etmesidir.
فَقَالَ لِجِبْرِيلَ: «أَلَا تَزُورُنَا أَكْثَرَ مِمَّا تَزُورُنَا» . فَنَزَلَتْ: وَما نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ إِلَى آخَرِ الْآيَةِ. أَيْ إِلَى قَوْلِهِ نَسِيًّا، رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ وَالتِّرْمِذِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ
Bunun üzerine Cebrail'e: «Bizi şu ziyaret ettiğinden daha çok ziyaret etmez misin?» demiştir. Bunun üzerine ayetin sonuna kadar { وَما نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ } “Biz ancak Rabbinin emriyle ineriz...” ayeti, yani { نَسِيًّا } lafzına kadar nazil olmuştur. Bunu Buhârî ve Tirmizî, İbn Abbas'tan rivayet etmiştir.
. وَظَاهِرُهُ أَنَّهُ رِوَايَةٌ وَهُوَ أَصَحُّ مَا رُوِيَ فِي سَبَبِ نُزُولِهَا وَأَلْيَقُهُ بِمَوْقِعِهَا هُنَا. وَلَا يُلْتَفَتُ إِلَى غَيْرِهِ مِنَ الْأَقْوَالِ فِي سَبَبِ نُزُولِهَا.
Zahiri olan bunun bir rivayet olduğudur; ayetin nüzul sebebi hakkında rivayet edilenlerin en sahihi ve buradaki konumuna en uygun olanı da budur. Nüzul sebebi hakkındaki diğer görüşlere itibar edilmez.
وَالْمَعْنَى: أَنَّ اللَّهَ أَمَرَ جِبْرِيلَ ﵇ أَنْ يَقُولَ هَذَا الْكَلَامَ جَوَابًا عَنْهُ، فَالنَّظْمُ نَظْمُ الْقُرْآنِ بِتَقْدِيرِ: وَقُلْ مَا نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ، أَيْ قُلْ يَا جِبْرِيلُ، فَكَانَ هَذَا خِطَابًا لِجِبْرِيلَ لِيُبَلِّغُهُ إِلَى النَّبِيءِ ﷺ قُرْآنًا. فَالْوَاوُ عَاطِفَةُ فِعْلِ الْقَوْلِ الْمَحْذُوفِ عَلَى الْكَلَامِ الَّذِي قَبْلَهُ عَطْفَ قِصَّةٍ عَلَى قِصَّةٍ مَعَ اخْتِلَافِ الْمُخَاطَبِ، وَأَمْرَ اللَّهُ رَسُولَهُ أَنْ يَقْرَأَهَا هُنَا، وَلِأَنَّهَا نَزَلَتْ لِتَكُونَ مِنَ الْقُرْآنِ.
Manası şudur: Allah, Cebrail aleyhisselâm'a O'nun adına bir cevap olarak bu sözü söylemesini emretmiştir; dolayısıyla nazım, «[De ki:] Biz ancak Rabbinin emriyle ineriz», yani «De ki ey Cebrail!» takdiriyle bir Kur'an nazmıdır. Bu, Cebrail'e bunu bir Kur'an olarak Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e tebliğ etmesi için bir hitaptı. Buradaki vav harfi, muhatabın farklılığıyla birlikte bir kıssayı diğer bir kıssaya atfetme kabilinden, mahzuf olan kavl (söyleme) fiilini kendisinden önceki söze bağlamaktadır. Allah Resulü'ne onu burada okumasını emretmiştir; zira bu, Kur'an'dan olmak üzere inmiştir.
وَلَا شَكَّ أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ قَالَ ذَلِكَ لِجِبْرِيلَ ﵇ عِنْدَ انْتِهَاءِ قَصَصِ الْأَنْبِيَاءِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ فَأُثْبِتَتِ الْآيَةُ فِي الْمَوْضِعِ الَّذِي بَلَغَ إِلَيْهِ نُزُولُ الْقُرْآنِ.
Şüphe yok ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bunu Cebrail aleyhisselâm'a bu suredeki peygamber kıssaları bittiğinde söylemiş, böylece ayet Kur'an indirişinin ulaştığı bu yere yerleştirilmiştir.
وَالضَّمِيرُ لِجِبْرِيلَ وَالْمَلَائِكَةِ، أَعْلَمَ اللَّهُ نَبِيئَهُ عَلَى لِسَانِ جِبْرِيلَ أَنَّ نُزُولَ الْمَلَائِكَةِ لَا يَقَعُ إِلَّا عَنْ أَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى وَلَيْسَ لَهُمُ اخْتِيَارٌ
Zamir, Cebrail ve meleklere aittir. Allah, Peygamberi'ne Cebrail'in diliyle meleklerin inişinin ancak Allah Teâlâ'nın emriyle gerçekleştiğini ve onların kendi iradeleriyle hareket etmediklerini bildirmiştir
فِي النُّزُولِ وَلِقَاءِ الرُّسُلِ، قَالَ تَعَالَى: لَا
inme ve elçilerle buluşma konusunda [bir tercihleri yoktur]. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { لَا
يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ
يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ } “Söz ile O'nun önüne geçemezler ve onlar ancak O'nun emriyle hareket ederler”
[الْأَنْبِيَاء: ٢٧] .
“Söz ile O'nun önüne geçemezler ve onlar ancak O'nun emriyle hareket ederler” [Enbiyâ: 27].
ونَتَنَزَّلُ مُرَادِفُ نَنْزِلُ، وَأَصْلُ التَّنَزُّلِ: تُكَلُّفُ النُّزُولِ، فَأُطْلِقَ ذَلِكَ عَلَى نُزُولِ الْمَلَائِكَةِ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الْأَرْضِ لِأَنَّهُ نُزُولٌ نَادِرٌ وَخُرُوجٌ عَنْ عَالَمِهِمْ فَكَأَنَّهُ مُتَكَلَّفٌ. قَالَ تَعَالَى: تَنَزَّلُ الْمَلائِكَةُ وَالرُّوحُ فِيها [الْقدر: ٤] .
{ نَتَنَزَّلُ } kelimesi, 'nenzilu' (ineriz) ile eş anlamlıdır. Tenezzülün aslı, inmeye tekellüf göstermektir (özel bir çaba sarf etmektir). Bu ifade meleklerin gökten yere inişi için kullanılmıştır; çünkü bu nadir bir iniştir ve kendi âlemlerinin dışına çıkıştır, bu yüzden sanki tekellüflü bir iştir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { تَنَزَّلُ الْمَلائِكَةُ وَالرُّوحُ فِيها } “Melekler ve Ruh onda inerler” [Kadir: 4].
وَاللَّامُ فِي «لَهُ» لِلْمُلْكِ، وَهُوَ مُلْكُ التَّصَرُّفِ.
{ لَهُ } lafzındaki lâm harfi mülkiyet içindir; bu da tasarruf mülkiyetidir.
وَالْمُرَادُ بِ مَا بَيْنَ أَيْدِينا مَا هُوَ أَمَامَنَا، وبِ وَما خَلْفَنا: مَا هُوَ وَرَاءَنَا، وبِ وَما بَيْنَ ذلِكَ: مَا كَانَ عَنْ أَيْمَانِهِمْ وَعَنْ شَمَائِلِهِمْ، لِأَنَّ مَا كَانَ عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمَالِ هُوَ بَيْنَ الْأَمَامِ وَالْخَلْفِ. وَالْمَقْصُودُ اسْتِيعَابُ الْجِهَاتِ.
{ مَا بَيْنَ أَيْدِينا } ifadesiyle kastedilen önümüzde olan şeyler, { وَما خَلْفَنا } ile arkamızda olan şeyler, { وَما بَيْنَ ذلِكَ } ile de sağlarında ve sollarında bulunan şeylerdir; zira sağda ve solda olan şeyler ön ile arka arasındadır. Maksat ise bütün yönleri kuşatmaktır.
وَلَمَّا كَانَ ذَلِكَ مُخْبَرًا عَنْهُ بِأَنَّهُ مِلْكٌ لِلَّهِ تَعَيَّنَ أَنْ يُرَادَ بِهِ الْكَائِنَاتُ الَّتِي فِي تِلْكَ الْجِهَاتِ، فَالْكَلَامُ مَجَازٌ مُرْسَلٌ بِعَلَاقَةِ الْحُلُول، مثل وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ [يُوسُف: ٨٢] ، فَيَعُمُّ جَمِيعَ الْكَائِنَاتِ، وَيَسْتَتْبِعُ عُمُومَ أَحْوَالِهَا وَتَصَرُّفَاتِهَا مِثْلَ التَّنَزُّلِ بِالْوَحْيِ. وَيَسْتَتْبِعُ عُمُومَ الْأَزْمَانِ الْمُسْتَقْبَلِ وَالْمَاضِي وَالْحَالِ، وَقَدْ فُسِّرَ بِهَا قَوْلُهُ مَا بَيْنَ أَيْدِينا وَما خَلْفَنا وَما بَيْنَ ذلِكَ.
Bunun Allah'ın mülkü olduğu haber verildiğine göre, bununla o cihetlerde bulunan varlıkların kastedildiği kesinleşir. Bu söz, { وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ } [Yûsuf: 82] ayetinde olduğu gibi hulûl (yerleşme) alakasıyla mecâz-ı mürseldir; dolayısıyla bütün varlıkları kapsar ve vahiy ile tenezzül etmek gibi onların bütün durum ve tasarruflarının genelliğini de beraberinde getirir. Gelecek, geçmiş ve şimdiki zamanın genelliğini de kapsar ki, { مَا بَيْنَ أَيْدِينا وَما خَلْفَنا وَما بَيْنَ ذلِكَ } buyruğu bu zamanlarla da tefsir edilmiştir.
وَجُمْلَةُ وَما كانَ رَبُّكَ نَسِيًّا على هَذَا الْوَجْهِ مِنَ الْكَلَامِ الْمُلَقَّنِ بِهِ جِبْرِيلُ جَوَابًا لِلنَّبِيءِ ﷺ.
{ وَما كانَ رَبُّكَ نَسِيًّا } cümlesi bu veçhe göre, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e cevap olmak üzere Cebrail'e telkin edilen sözlerdendir.
ونَسِيًّا: صِيغَةُ مُبَالَغَةٍ مِنْ نَسِيَ، أَيْ كَثِيرُ النِّسْيَانِ أَوْ شَدِيدُهُ.
{ نَسِيًّا } lafzı, 'nesiye' (unuttu) fiilinden mübalağa sîgasıdır; yani çok unutan veya unutkanlığı şiddetli olan demektir.
وَالنِّسْيَانُ: الْغَفْلَةُ عَنْ تَوْقِيتِ الْأَشْيَاءِ بِأَوْقَاتِهَا، وَقَدْ فَسَّرُوهُ هُنَا بِتَارِكٍ، أَيْ مَا كَانَ رَبُّكَ تَارِكُكَ وَعَلَيْهِ فَالْمُبَالَغَةُ مُنْصَرِفَةٌ إِلَى
Nisyan (النِّسْيَانُ), şeyleri vakitlerine göre zamanlamaktan gafil olmaktır. Müfessirler bunu burada 'târik' (terk eden) manasıyla açıklamışlardır; yani Rabbin seni terk etmiş değildir. Buna göre mübalağa,
طُولِ مُدَّةِ النِّسْيَانِ. وَفُسِّرَ بِمَعْنَى شَدِيدِ النِّسْيَانِ، فَيَتَعَيَّنُ صَرْفُ الْمُبَالَغَةِ إِلَى جَانِبِ نِسْبَةِ نفي النسْيَان عَن اللَّهِ، أَيْ تَحْقِيقُ نَفْيِ النِّسْيَانِ مِثْلَ الْمُبَالَغَةِ فِي قَوْلِهِ وَما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ [فصّلت: ٤٦] فَهُوَ هُنَا كِنَايَةٌ عَنْ إِحَاطَةِ عِلْمِ اللَّهِ، أَيْ أَنَّ تَنَزُّلَنَا بِأَمْرِ اللَّهِ لِمَا هُوَ عَلَى وَفْقِ عِلْمِهِ وَحِكْمَتِهِ فِي ذَلِكَ، فَنَحْنُ لَا نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِهِ.
unutma süresinin uzunluğuna yöneliktir. Unutması şiddetli olan manasında da tefsir edilmiştir; bu durumda mübalağanın, Allah'tan nisyanın nefyedilmesi tarafına yöneltilmesi gerekir; yani Allah Teâlâ'nın: { وَما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ } “Rabbin kullara asla zulmedici değildir” [Fussilet: 46] buyruğundaki mübalağa gibi nisyanın nefyinin pekiştirilmesidir. Dolayısıyla buradaki ifade, Allah'ın ilminin kuşatıcılığından kinayedir; yani bizim inişimiz, bu husustaki ilmine ve hikmetine uygun olan şey için Allah'ın emriyledir; biz ancak O'nun emriyle ineriz.
وَهُوَ لَا يَأْمُرُنَا بِالتَّنَزُّلِ إِلَّا عِنْدَ اقْتِضَاءِ عِلْمِهِ وَحِكْمَتِهِ أَنْ يَأْمُرَنَا بِهِ.
O da ancak ilmi ve hikmeti bize emretmesini gerektirdiğinde bize inmeyi emreder.
وَجَوَّزَ أَبُو مُسْلِمٍ وَصَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مِنْ تَمَامِ حِكَايَةِ كَلَامِ أَهْلِ الْجَنَّةِ بِتَقْدِيرِ فِعْلِ يَقُولُونَ حَالًا مِنْ قَوْلِهِ مَنْ كانَ تَقِيًّا [مَرْيَم: ٦٣] ، أَيْ وَمَا نَتَنَزَّلُ فِي هَذِهِ الْجَنَّةِ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ إِلَخْ، وَهُوَ تَأْوِيلٌ حَسَنٌ.
Ebû Müslim ve el-Keşşâf sahibi, { مَنْ كانَ تَقِيًّا } [Meryem: 63] buyruğundan hâl olmak üzere 'yekûlûne' (derler ki) fiilinin takdiriyle, bu ayetin cennet ehlinin sözünün naklinin devamı olmasını da caiz görmüşlerdir; yani «Biz bu cennete ancak Rabbinin emriyle ineriz... ilâhır.» Bu da güzel bir tefsirdir.
وَعَلَيْهِ فَكَافُ الْخِطَابِ فِي قَوْلِهِ بِأَمْرِ رَبِّكَ خِطَابُ كُلِّ قَائِلٍ لِمُخَاطِبِهِ، وَهَذَا التَّجْوِيزُ بِنَاءً عَلَى أَنَّ مَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ رَأْيٌ لَهُ فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ لَا تَتَعَيَّنُ مُتَابَعَتُهُ.
Buna göre { بِأَمْرِ رَبِّكَ } buyruğundaki hitap kafı, her konuşanın kendi muhatabına hitabıdır. Bu cevaz, İbn Abbas'tan rivayet edilen hususun ayetin tefsirinde kendi şahsi görüşü olduğu ve ona uyulmasının zorunlu olmadığı esasına dayanır.
وَعَلَيْهِ فَجُمْلَةُ وَما كانَ رَبُّكَ نَسِيًّا مِنْ قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى لِرَسُولِهِ تَذْيِيلًا لِمَا قَبْلَهُ، أَوْ هِيَ مِنْ كَلَامِ أَهْلِ الْجَنَّةِ، أَيْ وَمَا كَانَ رَبُّنَا غَافِلًا عَنْ إِعْطَاءِ مَا وعدنا بِهِ.
Buna göre { وَما كانَ رَبُّكَ نَسِيًّا } cümlesi, öncesine bir fezleke (tezyîl) olmak üzere Allah Teâlâ'nın Resulü'ne hitabıdır; yahut cennet ehlinin sözlerindendir, yani «Rabbimiz bize vadettiği şeyleri vermekten asla gafil olmamıştır.»
[سُورَة مَرْيَم (١٩) : آيَة ٦٥]
[MERYEM SURESİ (19): AYET 65]
رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما فَاعْبُدْهُ وَاصْطَبِرْ لِعِبادَتِهِ هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا (٦٥)
{ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما فَاعْبُدْهُ وَاصْطَبِرْ لِعِبادَتِهِ هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا (٦٥) } “[O,] göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin Rabbidir. Öyleyse O'na kulluk et ve O'na kullukta sabırla diren. Hiç O'nun adını taşıyan [bir benzerini] biliyor musun?”
جُمْلَةٌ مُسْتَأْنَفَةٌ مِنْ كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى كَمَا يَقْتَضِيهِ قَوْلُهُ فَاعْبُدْهُ إِلَى آخِرِهِ ذُيِّلَ بِهِ الْكَلَامُ الَّذِي لُقِّنَهُ جِبْرِيلُ الْمُتَضَمِّنُ: أَنَّ الْمَلَائِكَةَ لَا يَتَصَرَّفُونَ إِلَّا عَنْ إِذْنِ رَبِّهمْ وَأَنَّ أَحْوَالَهُمْ كُلَّهَا فِي قَبْضَتِهِ بِمَا
{ فَاعْبُدْهُ } buyruğunun devamının da gerektirdiği üzere, Allah Teâlâ'nın kelamından müstakil bir cümledir (müste'nefedir). Meleklerin ancak Rablerinin izniyle tasarruf ettiklerini ve bütün hallerinin O'nun kabzasında olduğunu içeren ve Cebrail'e telkin edilen söze fezleke kılınmıştır; öyle ki bu,
يُفِيدُ عُمُومَ تَصَرُّفِهِ تَعَالَى فِي سَائِرِ الْكَائِنَاتِ، ثُمَّ فَرَّعَ عَلَيْهِ أَمْرَ الرَّسُولِ ﵇ بِعِبَادَتِهِ، فَقَدِ انْتَقَلَ الْخِطَابُ إِلَيْهِ.
Allah Teâlâ'nın bütün varlıklar üzerindeki umumi tasarrufunu ifade eder. Ardından bunun üzerine Resul aleyhisselâm'a O'na ibadet etmesi emri terettüp ettirilmiştir; böylece hitap ona yönelmiştir.
وَارْتَفَعَ رَبُّ السَّماواتِ عَلَى الْخَبَرِيَّةِ لِمُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ مُلْتَزِمَ الْحَذْفِ فِي الْمَقَامِ الَّذِي يُذْكَرُ فِيهِ أَحَدٌ بِأَخْبَارٍ وَأَوْصَافٍ ثُمَّ يُرَادُ تَخْصِيصُهُ بِخَبَرٍ آخَرَ. وَهَذَا الْحَذْفُ سَمَّاهُ السَّكَّاكِيُّ بِالْحَذْفِ الَّذِي اتُّبِعَ فِيهِ الِاسْتِعْمَالُ كَقَوْلِ الصَّوْلِيِّ أَوِ ابْنُ الزُّبَيْرِ- بِفَتْحِ الزَّايِ وَكَسْرِ الْمُوَحَّدَةِ-:
{ رَبُّ السَّماواتِ } lafzı, bir kimsenin haberler ve sıfatlarla anıldığı ve ardından başka bir haberle tahsis edilmek istendiği makamlarda hazfedilmesi iltizam edilen mahzuf bir mübtedanın haberi olarak merfû olmuştur. Sekkâkî bu tür hazfi, es-Savlî'nin veya İbnü'z-Zübeyr'in (ze harfinin fethası ve ba harfinin kesresiyle) şu sözünde olduğu gibi 'kullanıma tabi olunan hazif' olarak adlandırmıştır:
سَأَشْكُرُ عَمْرًا إِنْ تَرَاخَتْ مَنِيَّتِي ... أَيَادِيَ لَمْ تُمْنَنْ وَإِنْ هِيَ جَلَّتِ
Ecelim gecikirse Amr'a şükredeceğim ... o büyük iyiliklere ki, ne kadar yüce olsalar da başa kakılmamıştır.
فَتًى غَيْرُ مَحْجُوبِ الْغِنَى عَنْ صَدِيقِهِ ... وَلَا مُظْهِرِ الشَّكْوَى إِذَا النَّعْلُ زَلَّتِ
O öyle bir yiğittir ki zenginliği dostundan gizlenmez ... ayağı kayıp tökezlediğinde de şikâyetini açığa vurmaz.
وَالسَّمَاوَاتُ: الْعَوَالِمُ الْعُلْوِيَّةُ. وَالْأَرْضُ: الْعَالَمُ السُّفْلِيُّ، وَمَا بَيْنَهُمَا: الْأَجْوَاءُ وَالْآفَاقُ. وَتِلْكَ الثَّلَاثَةُ تَعُمُّ سَائِرَ الْكَائِنَاتِ.
Semavat (السَّمَاوَاتُ), yüce âlemlerdir. Arz (الْأَرْضُ), aşağı âlemdir. İkisi arasındakiler ise (وَمَا بَيْنَهُمَا) atmosfer ve ufuklardır. Bu üçü bütün varlıkları kuşatır.
وَالْخِطَابُ فِي فَاعْبُدْهُ وَاصْطَبِرْ وهَلْ تَعْلَمُ لِلنَّبِيءِ ﷺ.
{ فَاعْبُدْهُ } “O'na ibadet et”, { وَاصْطَبِرْ } “sabırla diren” ve { هَلْ تَعْلَمُ } “biliyor musun” ifadelerindeki hitap Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'edir.
وَتَفْرِيعُ الْأَمْرِ بِعِبَادَتِهِ عَلَى ذَلِكَ ظَاهِرُ الْمُنَاسِبَةِ وَيَحْصُلُ مِنْهُ التَّخَلُّصُ إِلَى التَّنْوِيهِ بِالتَّوْحِيدِ وَتَفْظِيعِ الْإِشْرَاكِ.
O'na ibadet etme emrinin buna dayandırılmasının uygunluğu açıktır; buradan tevhidi yüceltmeye ve şirkin çirkinliğini ortaya koymaya bir geçiş (tahallüs) hasıl olur.
وَالِاصْطِبَارِ: شِدَّةُ الصَّبْرِ عَلَى الْأَمْرِ الشَّاقِّ، لِأَنَّ صِيغَةَ الِافْتِعَالِ تَرِدُ لِإِفَادَةِ قُوَّةِ الْفِعْلِ. وَكَانَ الشَّأْنُ أَنْ يُعَدَّى الِاصْطِبَارُ بِحَرْفِ (عَلَى) كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْها [طه: ١٣٢] وَلكنه عُدِّيَ هُنَا بِاللَّامِ لِتَضْمِينِهِ مَعْنَى الثَّبَاتِ. أَيِ اثْبُتْ لِلْعِبَادَةِ، لِأَنَّ الْعِبَادَةَ مَرَاتِبٌ كَثِيرَةٌ مِنْ مُجَاهَدَةِ النَّفْسِ، وَقَدْ يَغْلِبُ بَعْضُهَا بَعْضَ النُّفُوسِ فَتَسْتَطِيعَ الصَّبْرَ عَلَى بَعْضِ الْعِبَادَاتِ دُونَ بَعْضٍ كَمَا
İstibar (الِاصْطِبَارِ), meşakkatli bir işe karşı şiddetle sabretmektir; çünkü ifti'âl kalıbı fiilin kuvvetini ifade etmek için gelir. Aslında istibar kelimesinin, Allah Teâlâ'nın: { وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْها } “Ailene namazı emret ve kendin de ona sabırla devam et” [Tâhâ: 132] buyruğunda olduğu gibi (عَلَى) harfiyle geçişli yapılması gerekirdi; ancak burada sebat manasını tazammun ettiği için lâm harfiyle müteaddî kılınmıştır. Yani ibadette sebat göster; zira ibadet, nefisle mücadelenin pek çok mertebesini içerir ve bazen bunların bir kısmı bazı nefislere galip gelir, böylece kişi bazısına sabredebilirken diğerine sabredemez. Nitekim
قَالَ النَّبِيءُ ﷺ فِي صَلَاةِ الْعِشَاءِ: «هِيَ
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem yatsı namazı hakkında şöyle buyurmuştur: «O,
أَثْقَلُ صَلَاةٍ عَلَى الْمُنَافِقِينَ»
münafıklara en ağır gelen namazdır»
. فَلِذَلِكَ لَمَّا أَمَرَ اللَّهُ رَسُولَهُ بِالصَّبْرِ عَلَى الْعِبَادَةِ كُلِّهَا وَفِيهَا أَصْنَافٌِِ
. İşte bu sebeple Allah Resulü'ne, azim sebatı gerektiren pek çok çeşidi bulunan ibadetin tamamına sabretmesini
جَمَّةٌ تَحْتَاجُ إِلَى ثَبَاتِ الْعَزِيمَةِ، نُزِّلَ الْقَائِمُ بِالْعِبَادَةِ مَنْزِلَةَ الْمُغَالِبِ لِنَفْسِهِ، فَعُدِّيَ الْفِعْلُ بِاللَّامِ كَمَا يُقَالُ: اثْبُتْ لِعُدَاتِكَ.
emrettiğinde, ibadeti yerine getiren kimse nefsiyle mücadele eden konumuna yerleştirilmiş ve «Düşmanlarına karşı sebat göster» denildiği gibi fiil lâm harfiyle geçişli kılınmıştır.
وَجُمْلَةُ هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا وَاقِعَةٌ مُوَقِعَ التَّعْلِيلِ لِلْأَمْرِ بِعِبَادَتِهِ وَالِاصْطِبَارِ عَلَيْهَا.
{ هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا } “O'nun bir adaşı/benzeri olduğunu biliyor musun?” cümlesi, O'na ibadet etme ve bu ibadette sabırla sebat gösterme emrinin gerekçesi (ta'lîl) konumundadır.
وَالسَّمِيُّ هُنَا الْأَحْسَنُ أَنْ يَكُونَ بِمَعْنَى المسامي، أَي الممائل فِي شؤونه كُلِّهَا. فَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ فَسَّرَهُ بِالنَّظِيرِ، مَأْخُوذًا مِنَ الْمُسَامَاةِ فَهُوَ فَعِيلٌ بِمَعْنَى فَاعِلٍ، لَكِنَّهُ أُخِذَ مِنَ الْمَزِيدِ كَقَوْلِ عَمْرو بن معد يكرب:
Buradaki semiyy (السَّمِيُّ) kelimesinin "müsâmî" (المسامي) yani bütün işlerinde ve durumlarında O'na denk/benzer olan manasında olması en güzelidir. İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre o, bu kelimeyi müsâmât (المُسَامَاة) kökünden hareketle "nazîr" (denk, benzer) olarak tefsir etmiştir. Dolayısıyla fâil anlamında faîl veznindedir; ancak Amr b. Ma'dîkerib'in şu sözünde olduğu gibi mezîd fiilden türetilmiştir:
أَمِنْ رَيْحَانَةَ الدَّاعِي السَّمِيعُ أَيِ الْمُسْمِعُ. وَكَمَا سُمِّيَ تَعَالَى الْحَكِيمَ، أَيِ الْمُحْكِمُ لِلْأُمُورِ، فَالسَّمِيُّ هُنَا بِمَعْنَى الْمُمَاثِلِ فِي الصِّفَاتِ بِحَيْثُ تَكُونُ الْمُمَاثَلَةُ فِي الصِّفَاتِ كَالْمُسَامَاةِ.
«Reyhâne'den seslenen o işiten (es-semî') midir?» yani işittiren (el-müsmi') midir? Nitekim Allah Teâlâ'nın el-Hakîm (işleri sağlam yapan/muhkem kılan) olarak isimlendirilmesi gibi, buradaki semiyy de sıfatlardaki benzerliğin müsâmât (boy ölçüşme, denklik) gibi olması hasebiyle sıfatlarda benzer olan manasındadır.
وَالِاسْتِفْهَامُ إِنْكَارِيٌّ، أَيْ لَا مُسَامِيَ لِلَّهِ تَعَالَى، أَيْ لَيْسَ مَنْ يُسَامِيهِ، أَيْ يُضَاهِيهِ، مَوْجُودًا.
Soru inkârîdir; yani Allah Teâlâ'nın hiçbir dengi/müsâmîsi yoktur; yani O'na denk olabilecek, O'na benzeyecek hiçbir varlık mevcut değildir.
وَقِيلَ السَّمِيُّ: الْمُمَاثِلُ فِي الِاسْمِ. كَقَوْلِهِ فِي ذِكْرِ يَحْيَى لَمْ نَجْعَلْ لَهُ مِنْ قَبْلُ سَمِيًّا [مَرْيَم: ٧] . وَالْمَعْنَى: لَا تَعْلَمُ لَهُ مُمَاثِلًا فِي اسْمِهِ اللَّهُ، فَإِنَّ الْمُشْرِكِينَ لَمْ يُسَمُّوا شَيْئًا مِنْ أَصْنَامِهِمُ اللَّهَ بِاللَّامِ وَإِنَّمَا يَقُولُونَ لِلْوَاحِدِ مِنْهَا إِلَهٌ، فَانْتِفَاءُ تَسْمِيَةِ غَيْرِهِ مِنَ الْمَوْجُودَاتِ الْمُعَظَّمَةِ بِاسْمِهِ كِنَايَةً عَنْ إعترافِ النَّاسِ بِأَنْ لَا مُمَاثِلَ لَهُ فِي صِفَةِ الْخَالِقَيَّةِ، لِأَنَّ الْمُشْرِكِينَ لَمْ يَجْتَرِئُوا على أَن يدعوا لِآلِهَتِهِمُ الْخَالِقِيَّةَ. قَالَ تَعَالَى: وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ [لُقْمَان: ٢٥] . وَبِذَلِكَ يَتِمُّ كَوْنُ الْجُمْلَةِ تَعْلِيلًا لِلْأَمْرِ بِإِفْرَادِهِ بِالْعِبَادَةِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ أَيْضًا.
Bir görüşe göre de semiyy (السَّمِيُّ), isimde ortak olan (adaş) demektir. Tıpkı Yahyâ hakkındaki: { لَمْ نَجْعَلْ لَهُ مِنْ قَبْلُ سَمِيًّا } “Daha önce ona hiçbir adaş yapmamıştık” [Meryem: 7] ayetinde olduğu gibi. Anlamı şudur: O'nun "Allah" isminde hiçbir adaşı/benzeri olduğunu bilmezsin; zira müşrikler putlarından hiçbirini lâm takısıyla "Allah" diye isimlendirmemiş, onlardan her biri için sadece "ilâh" demişlerdir. Dolayısıyla O'ndan başka tazim edilen varlıkların bu isimle anılmaması, insanların O'nun yaratıcılık (hâlıkıyyet) sıfatında hiçbir benzeri olmadığını itiraf etmelerinden kinayedir; çünkü müşrikler ilahlarının yaratıcı olduğunu iddia etmeye cesaret edememişlerdir. Nitekim Allah Teâlâ: { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ } “Andolsun onlara: 'Gökleri ve yeri kim yarattı?' diye sorsan, mutlaka 'Allah' derler” [Lokmân: 25] buyurmuştur. Böylece cümlenin, bu vecihle de O'nu ibadette birleme emrinin gerekçesi oluşu tamamlanmaktadır.
وَكُنِّيَ بِانْتِفَاءِ الْعِلْمِ بِسَمِيِّهِ عَنِ انْتِفَاءِ وُجُودِ سَمِّيٍّ لَهُ، لِأَنَّ الْعِلْمَ يَسْتَلْزِمُ وُجُودَ الْمَعْلُومِ، وَإِذَا انْتَفَى مُمَاثِلُهُ انْتَفَى مَنْ يَسْتَحِقُّ الْعِبَادَة غَيره.
O'nun bir adaşının/denginin bilinmeyişi, böyle bir dengin var olmayışından kinaye kılınmıştır; çünkü bilgi, bilinenin (ma'lûm) varlığını gerektirir. O'nun benzeri/dengi yok olunca, O'ndan başka ibadeti hak eden kimse de kalmaz.
[٦٦- ٦٧]
[66- 67]
[سُورَة مَرْيَم (١٩) : الْآيَات ٦٦ إِلَى ٦٧]
[Meryem Suresi (19), Ayetler 66 ila 67]
وَيَقُولُ الْإِنْسانُ أَإِذا مَا مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا (٦٦) أَوَلا يَذْكُرُ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ يَكُ شَيْئاً (٦٧)
{ وَيَقُولُ الْإِنْسانُ أَإِذا مَا مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا (٦٦) أَوَلا يَذْكُرُ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ يَكُ شَيْئاً (٦٧) } “İnsan der ki: 'Ben öldüğüm zaman gerçekten diri olarak [kabrimden] çıkarılacak mıyım?' İnsan hiç düşünmez mi ki, daha önce o hiçbir şey değilken biz kendisini yarattık?”
لَمَّا تَضَمَّنَ قَوْلُهُ فَاعْبُدْهُ وَاصْطَبِرْ لِعِبادَتِهِ [مَرْيَم: ٦٥] إِبْطَالَ عَقِيدَةِ الْإِشْرَاكِ بِهِ نَاسَبَ الِانْتِقَالَ إِلَى إِبْطَالِ أَثَرٍ مِنْ آثَارِ الشِّرْكِ. وَهُوَ نَفْيُ الْمُشْرِكِينَ وُقُوعَ الْبَعْثِ بَعْدَ الْمَوْتِ حَتَّى
{ فَاعْبُدْهُ وَاصْطَبِرْ لِعِبادَتِهِ } “O'na ibadet et ve O'na ibadette sabırla diren” [Meryem: 65] buyruğu O'na şirk koşma inancını iptal etmeyi içerince, şirkin sonuçlarından biri olan müşriklerin ölümden sonra dirilişi (ba's) inkâr etmelerini iptal etmeye geçilmesi münasip düşmüştür; ta ki
يَتِمَّ انْتِقَاضُ أَصْلَيِ الْكُفْرِ. فَالْوَاوُ عَاطِفَةٌ قِصَّةً عَلَى قِصَّةٍ، وَالْإِتْيَانُ بِفِعْلِ يَقُولُ مُضَارِعًا لِاسْتِحْضَارِ حَالَةِ هَذَا الْقَوْلِ لِلتَّعْجِيبِ مِنْ قَائِلِهِ تَعْجِيبَ إِنْكَارٍ.
küfrün iki temel esası da çürütülmüş olsun. Vâv harfi bir kıssayı diğerine atfetmektedir. { يَقُولُ } fiilinin muzâri olarak getirilmesi ise, bu sözün söylendiği durumu canlandırmak ve söyleyenin durumunu inkâr yollu bir hayretle karşılatmak içindir.
وَالْمُرَادُ بِالْإِنْسَانِ جَمْعٌ مِنَ النَّاسِ بِقَرِينَةِ قَوْله بعده فَوَ رَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ [مَرْيَم: ٦٨] ، فَيُرَادُ مَنْ كَانَتْ هَاتِهِ مَقَالَتُهُ وَهُمْ مُعْظَمُ الْمُخَاطَبِينَ بِالْقُرْآنِ فِي أَوَّلِ نُزُولِهِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ وَصْفٌ حُذِفَ، أَيِ الْإِنْسَانُ الْكَافِرُ، كَمَا حُذِفَ الْوَصْفُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْباً [الْكَهْف: ٧٩] ، أَيْ كُلَّ سَفِينَةٍ صَالِحَةٍ، فَتَكُونُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَيَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَلَّنْ نَجْمَعَ عِظامَهُ بَلى قادِرِينَ عَلى أَنْ نُسَوِّيَ بَنانَهُ [القيامى: ٣، ٤] . وَكَذَلِكَ إِطْلَاقُ النَّاسِ عَلَى خُصُوصِ الْمُشْرِكِينَ مِنْهُمْ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ [الْبَقَرَة: ٢١] إِلَى قَوْلِهِ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ [الْبَقَرَة: ٢٣] فَإِن ذَلِكَ خِطَابٌ لِلْمُشْرِكِينَ. وَقِيلَ تَعْرِيفُ الْإِنْسانُ لِلْعَهْدِ لِإِنْسَانٍ مُعَيَّنٍ. فَقِيلَ، قَائِلُ هَذَا أُبَيُّ بْنُ خَلَفٍ، وَقِيلَ: الْوَلِيدُ بْنُ الْمُغِيرَةِ.
«İnsan»dan kasıt, sonrasındaki: { فَوَ رَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ } “Rabbine andolsun ki biz onları mutlaka toplayacağız” [Meryem: 68] ifadesinin karinesiyle bir insan topluluğudur; yani bu sözü söyleyen kimseler kastedilmektedir ki onlar da Kur'an'ın ilk inişinde muhatap olanların çoğunluğudur. Bir sıfatın hazfedilmiş olması da caizdir; yani kâfir insan demektir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْباً } “Her gemiyi zorla alıyordu” [Kehf: 79] ayetinde sıfatın hazfedilerek "her sağlam gemiyi" kastedilmesi gibi. Bu durumda ayet, Allah Teâlâ'nın: { أَيَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَلَّنْ نَجْمَعَ عِظامَهُ بَلى قادِرِينَ عَلى أَنْ نُسَوِّيَ بَنانَهُ } “İnsan, onun kemiklerini asla bir araya toplayamayacağımızı mı sanır? Evet, parmak uçlarını dahi düzenlemeye kadiriz” [Kıyâme: 3, 4] buyruğu gibi olur. Aynı şekilde pek çok ayette "insanlar" ifadesinin sadece müşriklere ıtlak edilmesi de böyledir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ } “Ey insanlar! Sizi ve sizden öncekileri yaratan Rabbinize ibadet edin” [Bakara: 21] ayetinden { فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ } “onun benzeri bir sure getirin” [Bakara: 23] ayetine kadar olan kısım müşriklere hitaptır. «İnsan»daki belirtecin (lâm-ı tarif) belirli bir kişi için ahd için olduğu da söylenmiştir. Bu sözü söyleyenin Übey b. Halef olduğu, bir rivayette de Velîd b. Muğîre olduğu söylenmiştir.
وَالِاسْتِفْهَامُ فِي أَإِذا مَا مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا إِنْكَارٌ لِتَحْقِيقِ وُقُوعِ الْبَعْثِ، فَلِذَلِكَ أُتِيَ بِالْجُمْلَةِ الْمُسَلَّطِ عَلَيْهَا الْإِنْكَارُ مُقْتَرِنَةً بِلَامِ الِابْتِدَاءِ الدَّالَةِ عَلَى تَوْكِيدِ الْجُمْلَةِ الْوَاقِعَةِ هِيَ فِيهَا، أَيْ يَقُولُ لَا يَكُونُ مَا حَقَّقْتُمُوهُ مِنْ إِحْيَائِي فِي الْمُسْتَقْبَلِ.
{ أَإِذا مَا مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا } “Öldüğüm zaman gerçekten diri olarak çıkarılacak mıyım?” ifadesindeki soru, dirilişin gerçekleşmesini inkâr içindir. Bu sebeple inkârın yöneltildiği cümle, içinde bulunduğu cümleyi pekiştiren lâm-ı ibtidâ ile getirilmiştir; yani o: «Gelecekte beni dirilteceğinize dair kesinleştirdiğiniz şey asla olmayacaktır» demektedir.
وَمُتَعَلِّقُ أُخْرَجُ مَحْذُوفٌ أَيْ أُخْرَجُ مِنَ الْقَبْرِ.
{ أُخْرَجُ } fiilinin müteallakı hazfedilmiştir; yani «kabirden çıkarılacağım» demektir.
وَقَدْ دَخَلَتْ لَامُ الِابْتِدَاءِ فِي قَوْلِهِ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا على الْمُضَارِعِ الْمُسْتَقْبَلِ بِصَرِيحِ وُجُودِ حَرْفِ الِاسْتِقْبَالِ، وَذَلِكَ حُجَّةٌ لِقَوْلِ ابْنِ مَالِكٍ بِأَنَّ لَامَ الِابْتِدَاءِ تَدْخُلُ عَلَى الْمُضَارِعِ الْمُرَادِ بِهِ الِاسْتِقْبَالُ وَلَا تُخَلِّصُهُ لِلْحَالِ. وَيَظْهَرُ أَنَّهُ مَعَ الْقَرِينَةِ الصَّرِيحَةِ لَا يَنْبَغِي الِاخْتِلَافُ فِي عَدَمِ تَخْلِيصِهَا الْمُضَارِعَ لِلْحَالِ، وإِنْ صَمَّمَ الزَّمَخْشَرِيُّ عَلَى مَنْعِهِ، وَتَأَوَّلَ مَا هُنَا بِأَنَّ اللَّامَ مَزِيدَةٌ لِلتَّوْكِيدِ وَلَيْسَتْ لَامَ الِابْتِدَاءِ، وَتَأَوَّلَهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَسَوْفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ فَتَرْضى [الضُّحَى: ٥] بِتَقْدِيرِ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ وَلَأَنْتَ سَوْفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ فَتَرْضَى، فَلَا تَكُونُ اللَّامُ دَاخِلَةً عَلَى الْمُضَارِعِ، وَكُلُّ ذَلِكَ تكلّف لَا ملجىء إِلَيْهِ.
{ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا } kavlindeki lâm-ı ibtidâ, istikbal harfinin açıkça bulunmasıyla gelecek zaman ifade eden muzâri fiilin başına girmiştir. Bu da İbn Mâlik'in, lâm-ı ibtidânın gelecek zaman kastedilen muzâri fiilin başına girebileceği ve onu şimdiki zamana (hâl) tahsis etmeyeceği görüşüne bir delildir. Açık karine bulunduğunda, bu edatın muzâriyi şimdiki zamana tahsis etmediği konusunda ihtilaf edilmemesi gerektiği anlaşılmaktadır. Zemahşerî bunu menetmekte ısrar etmiş ve buradaki lâm'ın lâm-ı ibtidâ olmayıp tekid için zâit kılındığını tevil etmiş; Allah Teâlâ'nın: { وَلَسَوْفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ فَتَرْضى } “Ve elbette Rabbin sana verecek, sen de hoşnut olacaksın” [Duhâ: 5] ayetinde ise mahzuf bir mübtedâ takdir ederek «Ve elbette sen öyle birisin ki Rabbin sana verecek ve sen hoşnut olacaksın» şeklinde tevil etmiş ve böylece lâm'ın muzâriye dahil olmadığını söylemiştir. Bütün bunlar ise hiçbir mecburiyet bulunmayan tekellüflü izahlardır.
وَجُمْلَةُ أَوَلا يَذْكُرُ الْإِنْسانُ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ يَقُولُ الْإِنْسانُ، أَيْ يَقُولُ ذَلِكَ وَمِنَ النَّكِيرِ عَلَيْهِ أَنَّهُ لَا يَتَذَكَّرُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ قَبْلِ وُجُودِهِ.
{ أَوَلا يَذْكُرُ الْإِنْسانُ } “İnsan hiç düşünmez/hatırlamaz mı?” cümlesi, { يَقُولُ الْإِنْسانُ } “İnsan der ki” cümlesine matuftur; yani o böyle söylemektedir, oysa onun var oluşundan önce kendisini yarattığımızı hatırlamaması kınanacak ve inkâr edilecek bir durumdur.
وَالِاسْتِفْهَامُ إِنْكَارٌ وَتَعْجِيبٌ مِنْ ذُهُولِ الْإِنْسَانِ الْمُنْكِرِ الْبَعْثَ عَنْ خَلْقِهِ الْأَوَّلِ.
Soru, dirilişi inkâr eden insanın ilk yaratılışından gafil oluşunu inkâr ve buna hayret etme anlamı taşır.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ أَوَلا يَذْكُرُ بِسُكُونِ الذَّالِ وَضَمِّ الْكَافِ- مِنَ الذُّكْرِ- بِضَمِّ الذَّالِ-. وَقَرَأَهُ أَبُو جَعْفَرٍ بِفَتْحِ الذَّالِ وَتَشْدِيدِ الْكَافِ عَلَى أَنَّ أَصْلَهُ يَتَذَكَّرُ فَقُلِبَتِ التَّاءُ الثَّانِيَةُ ذَالًا لِقُرْبِ مَخْرَجَيْهِمَا.
Cumhur { أَوَلا يَذْكُرُ } kelimesini zâl harfinin sükûnu ve kâf harfinin zammesiyle —zâl'in zammesiyle "zükr" masdarından— okumuştur. Ebû Ca'fer ise zâl'in fethası ve kâf'ın şeddesiyle [yezzekkeru şeklinde] okumuştur ki aslı "yetezekkeru" olup, mahreç yakınlığından dolayı ikinci tâ harfi zâl harfine dönüştürülmüştür.
وَالشَّيْءُ: هُوَ الْمَوْجُودُ، أَيْ أَنَّا خَلَقْنَاهُ وَلَمْ يَكُ مَوْجُودًا.
Şey (الشَّيْءُ), var olan (mevcut) demektir; yani biz onu hiçbir şekilde mevcut değilken yarattık.
وَ (قَبْلُ) مِنَ الْأَسْمَاءِ الْمُلَازِمَةِ لِلْإِضَافَةِ. وَلَمَّا حُذِفَ الْمُضَافُ إِلَيْهِ وَاعْتُبِرَ مُضَافًا إِلَيْهِ مُجْمَلًا وَلَمْ يُرَاعَ لَهُ لَفْظٌ مَخْصُوصٌ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ بُنِيَتْ (قَبْلُ) عَلَى الضَّمِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: لِلَّهِ الْأَمْرُ مِنْ قَبْلُ وَمِنْ بَعْدُ [الرّوم: ٤٠] .
(قَبْلُ) izafeti lazım olan isimlerdendir. Muzâfun ileyh hazfedilip mücmel bir muzâfun ileyh olarak kabul edildiğinde ve daha önce zikredilmiş özel bir lafız gözetilmediğinde (قَبْلُ) zamme üzere mebni kılınır; nitekim Allah Teâlâ'nın: { لِلَّهِ الْأَمْرُ مِنْ قَبْلُ وَمِنْ بَعْدُ } “Önünde de sonunda da emir Allah'ındır” [Rûm: 4] kavlinde olduğu gibi.
وَالتَّقْدِيرُ: أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ قَبْلُ كُلِّ حَالَةٍ هُوَ عَلَيْهَا، وَالتَّقْدِيرُ فِي آيَةِ سُورَةِ الرُّومِ: لِلَّهِ الْأَمْرُ مِنْ قَبْلِ كُلِّ حَدَثٍ وَمِنْ بَعْدِهِ.
Takdiri şöyledir: «Biz onu, üzerinde bulunduğu her durumdan önce yarattık.» Rûm suresindeki ayetin takdiri ise şöyledir: «Her olaydan önce de sonra da emir Allah'ındır.»
وَالْمَعْنَى: الْإِنْكَارُ عَلَى الْكَافِرِينَ أَنْ يَقُولُوا ذَلِكَ وَلَا يَتَذَكَّرُوا حَالَ النَّشْأَةِ الْأُولَى فَإِنَّهَا أَعْجَبُ عِنْدَ الَّذِينَ يَجْرُونَ فِي مَدَارِكِهِمْ عَلَى أَحْكَامِ الْعَادَةِ، فَإِنَّ الْإِيجَادَ عَنْ عَدَمٍ مِنْ غَيْرِ سَبْقِ مَثَّالٍ أَعْجَبُ وَأَدْعَى إِلَى الِاسْتِبْعَادِ مِنْ إِعَادَةِ مَوْجُودَاتٍ كَانَتْ لَهَا أَمْثِلَةٌ. وَلَكِنَّهَا فَسَدَتْ هَيَاكِلُهَا وَتَغَيَّرَتْ تَرَاكِيبُهَا. وَهَذَا قِيَاسٌ عَلَى الشَّاهِدِ وَإِنْ كَانَ الْقَادِرُ سَوَاءٌ عَلَيْهِ الْأَمْرَانِ.
Anlam şudur: Kâfirlerin böyle söylemeleri ve ilk yaratılış halini hatırlamamaları kınanmaktadır; zira ilk yaratılış, idraklerinde adetlerin hükümlerine göre hareket eden kimselere göre daha şaşırtıcıdır. Çünkü yoktan ve önceden bir örneği bulunmaksızın var etmek, daha önce örnekleri bulunup da kalıpları bozulmuş ve yapıları değişmiş olan varlıkları yeniden yaratmaktan daha şaşırtıcı ve [aklen] imkânsız görülmeye daha elverişlidir. Bu, her ne kadar [mutlak] kudret sahibi olan Allah için her iki durum da eşit olsa bile, görülen âlem (şâhid) üzerinden yapılan bir kıyastır.
[٦٨- ٧٠]
[68- 70]
[سُورَة مَرْيَم (١٩) : الْآيَات ٦٨ إِلَى ٧٠]
[Meryem Suresi (19), Ayetler 68 ila 70]
فَوَ رَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَالشَّياطِينَ ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا (٦٨) ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ أَيُّهُمْ أَشَدُّ عَلَى الرَّحْمنِ عِتِيًّا (٦٩) ثُمَّ لَنَحْنُ أَعْلَمُ بِالَّذِينَ هُمْ أَوْلى بِها صِلِيًّا (٧٠)
{ فَوَ رَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَالشَّياطِينَ ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا (٦٨) ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ أَيُّهُمْ أَشَدُّ عَلَى الرَّحْمنِ عِتِيًّا (٦٩) ثُمَّ لَنَحْنُ أَعْلَمُ بِالَّذِينَ هُمْ أَوْلى بِها صِلِيًّا (٧٠) } “Rabbine andolsun ki, biz onları da şeytanları da mutlaka toplayacağız; sonra onları diz üstü çökmüş vaziyette cehennemin çevresinde hazır bulunduracağız. Sonra her fırkadan, Rahmân'a karşı azgınlıkta en ileri gidenleri çekip çıkaracağız. Sonra oraya atılmaya en layık olanları elbette biz en iyi biliriz.”
الْفَاءُ تَفْرِيعٌ عَلَى جُمْلَةِ أَوَلا يَذْكُرُ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ [مَرْيَم: ٦٧] ، بِاعْتِبَارِ مَا تَضَمَّنَتْهُ مِنَ التَّهْدِيدِ. وَوَاوُ الْقَسَمِ لِتَحْقِيقِ الْوَعِيدِ. وَالْقَسَمُ بِالرَّبِّ مُضَافًا إِلَى ضَمِيرِ الْمُخَاطَبِ وَهُوَ النَّبِيءُ ﷺ إِدْمَاجٌ لِتَشْرِيفِ قَدْرِهِ.
Fâ harfi, içerdiği tehdit itibarıyla { أَوَلا يَذْكُرُ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ } “İnsan hiç düşünmez mi ki, daha önce biz kendisini yarattık” [Meryem: 67] cümlesine dayandırılmıştır (tefrî'). Yemin vâv'ı tehdidin kesinliğini vurgulamak içindir. Rab isminin muhatap zamirine —yani Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e— izafe edilerek yemin edilmesi, onun kadrini yüceltmek için yapılmış bir idmâcdır.
وَضَمِيرُ لَنَحْشُرَنَّهُمْ عَائِدٌ إِلَى الْإِنْسانُ [مَرْيَم: ٦٦] الْمُرَادِ بِهِ الْجِنْسُ الْمُفِيدُ لِلِاسْتِغْرَاقِ الْعُرْفِيِّ كَمَا تَقَدَّمَ، أَيْ لَنَحْشُرَنَّ الْمُشْرِكِينَ.
{ لَنَحْشُرَنَّهُمْ } fiilindeki zamir, daha önce geçtiği üzere örfî istiğrâk ifade eden cins anlamındaki { الْإِنْسانُ } [Meryem: 66] kelimesine dönmektedir; yani «Müşrikleri mutlaka toplayacağız» demektir.
وَعَطْفُ (الشَّيَاطِينَ) عَلَى ضَمِيرِ الْمُشْرِكِينَ لِقَصْدِ تَحْقِيرِهِمْ بِأَنَّهُمْ يُحْشَرُونَ مَعَ أَحْقَرِ جِنْسٍ وَأَفْسَدِهِ، وَلِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ الشَّيَاطِينَ هُمْ سَبَبُ ضَلَالِهِمُ الْمُوجِبُ لَهُمْ هَذِهِ الْحَالَةَ، فَحَشَرَهُمْ مَعَ الشَّيَاطِين إنذار لَهُمْ بِأَنَّ مَصِيرَهُمْ هُوَ مَصِيرُ الشَّيَاطِينَ وَهُوَ مُحَقَّقٌ عِنْدَ النَّاسِ
(الشَّيَاطِينَ) kelimesinin müşriklerin zamirine atfedilmesi, onların en aşağılık ve en bozguncu cinsle birlikte haşredileceklerini belirterek onları tahkir etmek ve şeytanların onların bu duruma düşmesine sebep olan sapıklıklarının faili olduğuna işaret etmek içindir. Onların şeytanlarla birlikte haşredilmesi, akıbetlerinin şeytanların akıbetiyle aynı olacağına dair bir uyarıdır ki bu da bütün insanlar
كُلِّهِمْ. فَلِذَلِكَ عَطَفَ عَلَيْهِ جُمْلَةَ ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا، وَالضَّمِيرُ لِلْجَمِيعِ.
nezdinde kesin olarak bilinen bir husustur. İşte bu yüzden onun üzerine { ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا } “Sonra onları diz üstü çökmüş vaziyette cehennemin çevresinde hazır bulunduracağız” cümlesi atfedilmiştir; buradaki zamir hepsini kapsamaktadır.
وَهَذَا إعداد آخر للتقريب مِنَ الْعَذَابِ فَهُوَ إِنْذَارٌ عَلَى إِنْذَارٍ وَتَدَرُّجٌ فِي إِلْقَاءِ الرُّعْبِ فِي قُلُوبِهِمْ. فَحَرْفُ ثُمَّ لِلتَّرْتِيبِ الرُّتْبِيِّ لَا لِلْمُهْلَةِ إِذْ لَيْسَتِ الْمُهْلَةُ مَقْصُودَةٌ وَإِنَّمَا الْمَقْصُودُ أَنَّهُمْ يُنْقَلُونَ مِنْ حَالَةِ عَذَابٍ إِلَى أَشَدَّ.
Bu, azaba yaklaştırmak için yapılan başka bir hazırlıktır; dolayısıyla uyarı üstüne uyarı ve kalplerine korku salmada bir derecelendirmedir. «Sümme» (ثُمَّ) harfi zaman aralığı (mühlet) için değil, rütbe sıralaması (tertîb-i rütbî) içindir; zira mühlet amaçlanmamış, bilakis onların bir azap durumundan daha şiddetlisine nakledilecekleri kastedilmiştir.
وجِثِيًّا حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ لَنُحْضِرَنَّهُمْ، وَالْجُثِيُّ: جَمْعُ جَاثٍ. وَوَزْنُهُ فُعُولٌ مِثْلُ: قَاعِدٍ وَقُعُودٍ وَجَالِسٍ وَجُلُوسٍ، وَهُوَ وَزْنٌ سَمَاعِيٌّ فِي جَمْعِ فَاعِلٍ. وَتَقَدَّمَ نَظِيرُهُ خَرُّوا سُجَّداً وَبُكِيًّا [مَرْيَم: ٥٨] ، فَأصل جثي جثور- بِوَاوَيْنِ- لِأَنَّ فِعْلَهُ وَاوِيٌّ، يُقَالُ:
{ جِثِيًّا } kelimesi { لَنُحْضِرَنَّهُمْ } fiilindeki zamirden haldir. el-Cüsiyy (الْجُثِيُّ), "câsin" (جَاثٍ) kelimesinin çoğuludur. Vezni "kaid/kuud" ve "câlis/culûs" gibi fuûl (فُعُولٌ) veznindedir; bu, fâil vezninin çoğulunda semâî bir vezindir. Benzeri daha önce { خَرُّوا سُجَّداً وَبُكِيًّا } [Meryem: 58] ayetinde geçmişti. Cüsiyy kelimesinin aslı —fiili vâvî olduğu için— iki vâv ile "cüsûv" (جُثُوو) şeklindedir. Şöyle denir:
جَثَا يَجْثُو إِذَا بَرَكَ عَلَى رُكْبَتَيهِ وَهِيَ هَيْئَةُ الْخَاضِعِ الذَّلِيلِ، فَلَمَّا اجْتَمَعَ فِي جُثُووٍ وَاوَانِ اسْتُثْقِلَا بَعْدَ ضَمَّةِ الثَّاءَ فَصِيرَ إِلَى تَخْفِيفِهِ بِإِزَالَةِ سَبَبِ الثِّقَلِ السَّابِقِ وَهُوَ الضَّمَّةُ فَعُوِّضَتْ بِكَسْرِ الثَّاءِ، فَلَمَّا كُسِرْتِ الثَّاءُ تَعَيَنَ قَلْبُ الْوَاوِ الْمُوَالِيَةِ لَهَا يَاءً لِلْمُنَاسَبَةِ فَاجْتَمَعَ الْوَاوُ وَالْيَاءُ وَسُبِقَ أَحدهمَا بِالسُّكُونِ فقلبت الْوَاوُ الْأُخْرَى يَاءً وَأُدْغِمَتَا فَصَارَ جثي.
Dizleri üzerine çöktüğünde "cesâ yecsû" (جَثَا يَجْثُو) denir ki bu boyun eğen zelil kimsenin duruşudur. "Cüsuvv" (جُثُوو) kelimesinde iki vâv bir araya gelince, sâ harfinin zammesinden sonra telaffuzu ağır geldi. Bunun üzerine baştaki ağırlık sebebi olan zamme giderilip sâ harfinin kesresiyle telafi edilerek kelime hafifletildi. Sâ kesrelenince, uyum gereği onu takip eden vâv harfinin yâ'ya dönüştürülmesi zorunlu oldu; böylece vâv ve yâ harfi yan yana gelip biri diğerinden önce sâkin olunca diğer vâv da yâ'ya dönüştürülüp idgam edildi ve "cüsiyyen" (جِثِيًّا) oldu.
وقرى حَمْزَة، وَالْكسَائِيّ، وَحَفْص، وَخلف- بِكَسْر الْجِيم- وَهُوَ كسر إتباع لحركة الثَّاء.
Hamza, Kisâî, Hafs ve Halef bu kelimeyi cîm harfinin kesresiyle okumuşlardır ki bu, sâ harfinin harekesine tâbi kılma (itbâ') kesresidir.
وَهَذَا الْجُثُوُّ هُوَ غَيْرُ جُثُوِّ النَّاسِ فِي الْحَشْرِ الْمَحْكِيِّ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَتَرى كُلَّ أُمَّةٍ جاثِيَةً كُلُّ أُمَّةٍ تُدْعى إِلى كِتابِهَا [الجاثية: ٢٨] فَإِن ذَلِكَ جُثُوُّ خُضُوعٍ لِلَّهِ، وَهَذَا الْجُثُوُّ حَوْلَ جَهَنَّمَ جُثُوُّ مَذَلَّةٍ.
Bu diz çöküş, Allah Teâlâ'nın: { وَتَرى كُلَّ أُمَّةٍ جاثِيَةً كُلُّ أُمَّةٍ تُدْعى إِلى كِتابِهَا } “Her ümmeti diz üstü çökmüş görürsün; her ümmet kendi kitabına çağrılır” [Câsiye: 28] kavlinde anlatılan insanların haşirdeki diz çöküşünden farklıdır; zira o, Allah'a karşı bir boyun eğiş diz çöküşüdür; cehennemin çevresindeki bu diz çöküş ise zillet diz çöküşüdür.
وَالْقَوْلُ فِي عَطْفِ جُمْلَةِ ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ كَالْقَوْلِ فِي جُمْلَةِ ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ. وَهَذِهِ حَالَةٌ أُخْرَى مِنَ الرُّعْبِ أَشَدُّ مِنَ
{ ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ } cümlesinin atfı hakkındaki açıklama, { ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ } cümlesi hakkındaki açıklama gibidir. Bu da öncekilerden daha şiddetli bir diğer
اللَّتَيْنِ قَبْلَهَا وَهِي حَالَة تمييزهم لِلْإِلْقَاءِ فِي دِرْكَاتِ الْجَحِيمِ عَلَى حَسْبِ مَرَاتِبِ غُلُوِّهِمْ فِي الْكُفْرِ.
korku durumudur ki o da küfürdeki aşırılık derecelerine göre cehennemin derekelerine atılmak üzere onların ayırt edilmesi durumudur.
وَالنَّزْعُ: إِخْرَاجُ شَيْءٍ مِنْ غَيْرِهِ، وَمِنْهُ نَزْعُ الْمَاءِ مِنَ الْبِئْرِ.
Nez' (النَّزْعُ), bir şeyi başka bir şeyin içinden çekip çıkarmaktır; kuyudan su çekmek (nez'u'l-mâ') ifadesi de bundandır.
وَالشِّيعَةُ: الطَّائِفَة الَّتِي شاعت أَحَدًا، أَيِ اتَّبَعَتْهُ، فَهِيَ عَلَى رَأْيٍ وَاحِدٍ. وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ فِي شِيَعِ الْأَوَّلِينَ فِي سُورَةِ الْحِجْرِ [١٠] . وَالْمُرَادُ هُنَا شِيَعُ أَهْلِ الْكُفْرِ، أَيْ مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ مِنْهُمْ. أَيْ مِمَّنْ أَحْضَرْنَاهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ.
Şîa (الشِّيعَةُ), bir kimseye tâbi olan ve aynı görüş etrafında birleşen topluluktur. Bu kelime daha önce Hicr suresindeki: { وَلَقَدْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ فِي شِيَعِ الْأَوَّلِينَ } “Andolsun senden önce geçmişlerin fırkaları arasına da [elçiler] gönderdik” [Hicr: 10] ayetinde geçmişti. Buradaki murat, küfür ehlinin fırkalarıdır; yani onların her fırkasından, yani cehennemin çevresinde hazır bulundurduklarımızdan [çekip çıkaracağız].
وَالْعُتِيُّ: الْعِصْيَانُ وَالتَّجَبُّرُ، فَهُوَ مَصْدَرٌ بِوَزْنِ فُعُولٍ مِثْلُ: خُرُوجٍ وَجُلُوسٍ، فَقُلِبَتِ الْوَاوُ يَاءً. وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَحَفْصٌ، وَخَلَفٌ- بِكَسْرِ الْعَيْنِ- إِتْبَاعًا لِحَرَكَةِ التَّاءِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي جِثِيًّا.
Utî (الْعُتِيُّ), isyan ve zorbalık/azgınlık demektir; "hurûc" ve "culûs" gibi fuûl vezninde bir masdardır ve vâv harfi yâ'ya dönüştürülmüştür. Hamza, Kisâî, Hafs ve Halef bu kelimeyi —tıpkı cüsiyyen kelimesinde geçtiği gibi tâ harfinin harekesine itbâ'en— ayn harfinin kesresiyle [itıyyen şeklinde] okumuştur.
وَالْمَعْنَى: لِنُمَيِّزَنَّ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ تَجْمَعُهَا مَحَلَّةٌ خَاصَّةً مِنْ دِينِ الضَّلَالِ مَنْ هُوَ مِنْ تِلْكَ الشِّيعَةِ أَشَدُّ عِصْيَانًا لِلَّهِ وَتَجَبُّرًا عَلَيْهِ. وَهَذَا تَهْدِيدٌ لِعُظَمَاءِ الْمُشْرِكِينَ مِثْلِ أَبِي جَهْلٍ وَأُمَيَّةَ بْنِ خلف ونظرائهم.
Anlam şudur: Sapıklık dininden özel bir noktada birleşen her fırkadan, o fırka içinde Allah'a en çok isyan eden ve O'na karşı en çok büyüklük taslayanı mutlaka ayırt edip çıkaracağız. Bu, Ebû Cehil, Ümeyye b. Halef ve benzerleri gibi müşriklerin elebaşlarına yönelik bir tehdittir.
و (أيّ) اسْمٌ مَوْصُولٌ بِمَعْنى (مَا) و (من) . وَالْغَالِبُ أَنْ يُحْذَفَ صَدْرُ صِلَتِهَا فَتُبْنَى عَلَى الضَّمِ. وَأَصْلُ التَّرْكِيبِ: أَيُّهُمْ هُوَ أَشَدُّ عتيا على الرحمان. وَذكر صفة الرحمان هُنَا لِتَفْظِيعِ عُتُوِّهِمْ، لِأَنَّ شَدِيد الرّحمة بالخلق حَقِيقٌ بِالشُّكْرِ لَهُ وَالْإِحْسَانِ لَا بِالْكُفْرِ بِهِ وَالطُّغْيَانِ.
(أَيُّ) kelimesi (مَا) ve (مَنْ) anlamında bir ism-i mevsûldür. Çoğunlukla sılasının başı hazfedilir ve zamme üzere mebni kılınır. Terkibin aslı: «eyyuhum huve eşeddu utiyyen ale'r-rahmân» şeklindedir. Burada Rahmân sıfatının zikredilmesi onların azgınlığının çirkinliğini ortaya koymak içindir; zira mahlukata karşı merhameti sonsuz olan bir Zât'a karşı nankörlük ve tuğyanla değil, şükür ve ihsanla mukabele edilmesi gerekir.
وَلَمَّا كَانَ هَذَا النَّزْعُ وَالتَّمْيِيزُ مُجْمَلًا، فَقَدْ يَزْعُمُ كُلُّ فَرِيقٍ أَنَّ غَيْرَهُ أَشَدُّ عِصْيَانًا، أَعْلَمَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّهُ يَعْلَمُ مَنْ هُوَ أَوْلَى مِنْهُمْ بِمِقْدَارِ صُلِيِّ النَّارِ فَإِنَّهَا دَرَكَاتٌ مُتَفَاوِتَةٌ.
Bu çekip çıkarma ve ayırt etme işi mücmel olup her fırka başkasının daha çok isyan ettiğini iddia edebileceğinden, Allah Teâlâ cehenneme atılmaya ve orada yanmaya hangisinin daha layık olduğunu bildiğini bildirmiştir; çünkü cehennem farklı farklı derekelerden ibarettir.
وَالصُّلِيُّ: مَصْدَرُ صَلِيَ النَّارَ كَرَضِيَ، وَهُوَ مَصْدَرٌ سَمَاعِيٌّ بِوَزْنِ فُعُولٍ. وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَحَفْصٌ، وَخَلَفُ- بِكْسِرِ الصَّادِ- إِتْبَاعًا لِحَرَكَةِ اللَّامِ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي جِثِيًّا.
Suliyy (الصُّلِيُّ), "radiye" veznindeki "saliye'n-nâr" fiilinin masdarı olup fuûl vezninde semâî bir masdardır. Hamza, Kisâî, Hafs ve Halef bu kelimeyi —tıpkı cüsiyyen kelimesinde geçtiği gibi lâm harfinin harekesine itbâ'en— sâd harfinin kesresiyle [sılıyyen şeklinde] okumuştur.
وَحَرْفَا الْجَرّ يتعلقان بأفعل التَّفْضِيل.
İki cer harfi de ism-i tafdîle taalluk etmektedir.
[٧١- ٧٢]
[71- 72]
[سُورَة مَرْيَم (١٩) : الْآيَات ٧١ إِلَى ٧٢]
[Meryem Suresi (19), Ayetler 71 ila 72]
وَإِنْ مِنْكُمْ إِلاَّ وارِدُها كانَ عَلى رَبِّكَ حَتْماً مَقْضِيًّا (٧١) ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيها جِثِيًّا (٧٢)
{ وَإِنْ مِنْكُمْ إِلاَّ وارِدُها كانَ عَلى رَبِّكَ حَتْماً مَقْضِيًّا (٧١) ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيها جِثِيًّا (٧٢) } “İçinizden oraya uğramayacak/girmeyecek hiç kimse yoktur. Bu, Rabbinin üzerine aldığı kesinleşmiş bir hükümdür. Sonra [kötülüklerden] sakınanları kurtarırız; zalimleri ise orada diz üstü çökmüş olarak bırakırız.”
لَمَّا ذَكَرَ انْتِزَاعَ الَّذِينَ هُمْ أَوْلَى بِالنَّارِ مِنْ بَقِيَّةِ طَوَائِفِ الْكُفْرِ عَطَفَ عَلَيْهِ أَنَّ جَمِيعَ طَوَائِفِ الشِّرْكِ يَدْخُلُونَ النَّارَ، دَفْعًا لِتَوَهُّمِ أَنَّ انْتِزَاعَ مَنْ هُوَ أَشد على الرحمان عُتِيًّا هُوَ قُصَارَى مَا يَنَالُ تِلْكَ الطَّوَائِفِ مِنَ الْعَذَابِ بِأَنْ يَحْسَبُوا أَنَّ كُبَرَاءَهُمْ يَكُونُونَ فِدَاءً لَهُمْ مِنَ النَّارِ أَوْ نَحْوَ ذَلِكَ، أَيْ وَذَلِكَ الِانْتِزَاعُ لَا يَصْرِفُ بَقِيَّةَ الشِّيَعِ عَنِ النَّارِ فَإِنَّ اللَّهَ أَوْجَبَ عَلَى جَمِيعِهِمُ النَّارَ.
Cehenneme en layık olanların diğer küfür taifeleri arasından çekilip çıkarılacağını zikrettikten sonra, Rahmân'a karşı azgınlıkta en ileri gidenlerin çekilip çıkarılmasının bu taifelerin göreceği azabın son noktası olduğu vehmini ve ileri gelenlerinin kendilerine cehennemden feda olacağını veya benzeri bir şeyi zannetmelerini bertaraf etmek amacıyla, bütün şirk taifelerinin cehenneme gireceğini buna atfetmiştir. Yani o çekip çıkarma, geri kalan fırkaları cehennemden kurtaracak değildir; zira Allah cehennemi onların hepsine vacip kılmıştır.
وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ مُعْتَرِضَةٌ بَين جملَة فَوَ رَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ [مَرْيَم: ٦٨] إِلَخْ وَجُمْلَةِ وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا [مَرْيَم: ٧٣] إِلَخْ ...
Bu cümle, { فَوَ رَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ } [Meryem: 68] cümlesi ile { وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا } [Meryem: 73] cümlesi arasında bir ara cümledir (mu'tariza)...
فَالْخِطَابُ فِي وَإِنْ مِنْكُمْ إِلْتِفَاتٌ عَنِ الْغَيْبَةِ فِي قَوْلِهِ لَنَحْشُرَنَّهُمْ ولَنُحْضِرَنَّهُمْ [مَرْيَم: ٦٨] عَدْلٌ عَنِ الْغَيْبَةِ إِلَى الْخِطَابِ ارْتِقَاءً فِي الْمُوَاجَهَةِ بِالتَّهْدِيدِ حَتَّى لَا يَبْقَى مَجَالٌ لِلِالْتِبَاسِ الْمُرَادِ مِنْ ضَمِيرِ الْغَيْبَةِ فَإِنَّ ضَمِيرَ الْخِطَابِ أَعْرَفُ مِنْ ضَمِيرِ الْغَيْبَةِ. وَمُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَنْ يُقَالَ: وَإِنْ مِنْهُمْ إِلَّا وَارِدُهَا. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ كَانَ يَقْرَأُ وَإِنَّ مِنْهُمْ.
{ وَإِنْ مِنْكُمْ } kavlindeki hitap, { لَنَحْشُرَنَّهُمْ } ve { لَنُحْضِرَنَّهُمْ } [Meryem: 68] kavillerindeki gâib sîgasından iltifattır. Tehditle yüzleştirmede dereceyi yükseltmek ve gâib zamirinden kastedilenin kim olduğu konusunda hiçbir kapalılık kalmaması için gâib sîgasından muhatap sîgasına geçilmiştir; zira muhatap zamiri gâib zamirinden daha belirgindir. Zahirin gereği «onlardan oraya varmayacak hiç kimse yoktur» denilmesiydi. İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre o, bu kısmı «ve inne minhum» şeklinde okumaktaydı.
وَكَذَلِكَ قَرَأَ عِكْرِمَةُ وَجَمَاعَةٌ.
İkrime ve bir topluluk da bu şekilde okumuştur.
فَالْمَعْنَى: وَمَا مِنْكُمْ أَحَدٌ مِمَّنْ نُزِعَ مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ وَغَيْرِهِ إِلَّا وَارِدٌ جَهَنَّمَ حَتْمًا قَضَاهُ اللَّهُ فَلَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِهِ، أَيْ فَلَا تَحْسَبُوا أَنْ تَنْفَعَكُمْ شَفَاعَتُهمْ أَوْ تَمْنَعَكُمْ عِزَّةُ شِيَعِكُمْ، أَوْ تُلْقُونَ التَّبِعَةَ عَلَى سَادَتِكُمْ وَعُظَمَاءِ أَهْلِ ضَلَالِكُمْ، أَوْ يَكُونُونَ فِدَاءً عَنْكُمْ مِنَ النَّارِ.
Anlam şudur: Her fırkadan çekilip çıkarılanlardan veya diğerlerinden olsun, Allah'ın kesinleştirdiği bir hüküm olarak cehenneme varmayacak hiçbir kimse yoktur; dolayısıyla O'nun kelimelerini değiştirecek hiç kimse de yoktur. Yani onların şefaatinin size fayda vereceğini veya fırkalarınızın itibarının sizi koruyacağını ya da sorumluluğu efendilerinize ve sapıklık ehlinin ileri gelenlerine atabileceğinizi yahut onların sizin yerinize ateşten kurtulma fidyesi olacaklarını sanmayın.
وَهَذَا نَظِيرُ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوِينَ وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ [الْحجر: ٤٢، ٤٣] ، أَيِ الْغَاوِينَ وَغَيْرِهِمْ.
Bu, Yüce Allah'ın şu kavlinin bir benzeridir: { إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوِينَ وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ } [el-Hicr: 42, 43] “Şüphesiz kullarım üzerinde senin hiçbir hâkimiyetin yoktur; ancak azgınlardan sana uyanlar müstesna. Cehennem ise onların hepsine vadedilen yerdir.”, yani azgınların ve diğerlerinin [hepsine].
وَحَرْفُ (إِنَّ) لِلنَّفْيِ.
[Buradaki] (in / إِنْ) harfi olumsuzluk (nefy) içindir.
وَالْوُرُودُ: حَقِيقَتُهُ الْوُصُولُ إِلَى الْمَاءِ لِلِاسْتِقَاءِ. وَيُطْلَقُ عَلَى الْوُصُولِ مُطْلَقًا مَجَازًا شَائِعًا، وَأَمَّا إِطْلَاقُ الْوُرُودِ عَلَى الدُّخُولِ فَلَا يُعْرَفُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَجَازًا غَيْرَ مَشْهُورٍ فَلَا بُدَّ لَهُ مِنْ قَرِينَةٍ.
Vurûd (وُرُود) kelimesinin hakiki anlamı, su içmek veya su almak için suya ulaşmaktır. Yaygın bir mecaz olarak mutlak manada bir şeye ulaşmak için de kullanılır. Vurûd kelimesinin doğrudan "girmek" (duhûl) anlamında kullanılması ise bilinmemektedir; meğerki meşhur olmayan bir mecaz olsun ki bunun için de mutlaka bir karine gereklidir.
وَجُمْلَةُ ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا زِيَادَةٌ فِي الِارْتِقَاءِ بِالْوَعِيدِ بِأَنَّهُمْ خَالِدُونَ فِي الْعَذَابِ، فَلَيْسَ وُرُودُهُمُ النَّارَ بِمُوَقَّتٍ بِأَجْلٍ.
{ ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا } cümlesi, onların azapta ebedî kalacaklarını belirterek tehdidin derecesini artırmaktadır; zira onların ateşe varmaları belirli bir süreyle sınırlı değildir.
وثُمَّ لِلتَّرْتِيبِ الرُّتْبِيِّ تَنْوِيهًا بِإِنْجَاءِ الَّذِينَ اتَّقَوْا وَتَشْوِيهًا بِحَالِ الَّذِينَ يَبْقُونَ فِي جَهَنَّمَ جُثِيًّا. فَالْمَعْنَى: وَعِلَاوَةٌ عَلَى ذَلِكَ نُنْجِي الَّذِينَ اتَّقَوْا مِنْ وُرُودِ جَهَنَّمَ. وَلَيْسَ الْمَعْنَى: ثُمَّ يُنْجِي الْمُتَّقِينَ مِنْ بَيْنِهِمْ بَلِ الْمَعْنَى أَنَّهُمْ نَجَوْا مِنَ الْوُرُودِ إِلَى النَّارِ. وَذِكْرُ إِنْجَاءِ الْمُتَّقِينَ: أَيِ الْمُؤْمِنِينَ، إِدْمَاجٌ بِبِشَارَةِ الْمُؤْمِنِينَ فِي أَثْنَاءِ وَعِيدِ الْمُشْرِكِينَ.
[Ayetteki] sümme (ثُمَّ), sakınanların (müttakîlerin) kurtarılmasını övmek ve cehennemde diz üstü çökmüş olarak kalanların durumunun çirkinliğini vurgulamak amacıyla rütbî (derece bakımından) tertip içindir. Dolayısıyla anlam şöyledir: “Buna ek olarak, sakınanları cehenneme varmaktan kurtarırız.” Anlam “sonra müttakîleri onların arasından kurtarır” demek değildir; bilakis onların ateşe varmaktan bütünüyle kurtulmuş olmalarıdır. Müttakîlerin yani müminlerin kurtarılışının zikredilmesi, müşriklere yönelik tehdit esnasında müminleri müjdelemeyi araya katma (idmâc) sanatıdır.
وَجُمْلَةُ وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيها جِثِيًّا عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها.
{ وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيها جِثِيًّا } cümlesi, { وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها } cümlesine matuftur.
وَالظَّالِمُونَ: الْمُشْرِكُونَ.
Zâlimler, müşriklerdir.
وَالتَّعْبِيرُ بِالَّذِينِ ظَلَمُوا إِظْهَارٌ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ. وَالْأَصْلُ: وَنَذَرُكُمْ أَيُّهَا الظَّالِمُونَ.
[Zalimler şeklinde] açık isimle ifade edilmesi, zamir makamında izhar (açık isim kullanma) sanatıdır. Aslı: “Ey zalimler, sizi bırakırız” şeklindedir.
وَنَذَرُ: نَتْرُكُ، وَهُوَ مُضَارِعٌ لَيْسَ لَهُ مَاضٍ مِنْ لَفْظِهِ، أَمَاتَ الْعَرَبُ مَاضِي (نَذَرُ) اسْتِغْنَاءً عَنهُ بماضي (ترك) ، كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٩١] .
Nezeru (نَذَرُ), "bırakırız" (netruku) demektir ve kendi lafzından mazi fiili olmayan bir muzari fiildir. Araplar, (tere-ke / تَرَكَ) fiilinin mazisini yeterli görerek (nezeru) fiilinin mazisini kullanımdan düşürmüşlerdir; nitekim bu durum En‘âm Suresi'ndeki { ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ } [91] kavlinin tefsirinde geçmişti.
فَلَيْسَ الْخِطَابُ فِي قَوْلِهِ وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها لِجَمِيعِ النَّاسِ مُؤْمِنِهمْ وَكَافِرهِمْ عَلَى مَعْنَى ابْتِدَاءِ كَلَامٍ بِحَيْثُ يَقْتَضِي أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ
Dolayısıyla { وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها } kavlindeki hitap, müminlerin de
يَرِدُونَ النَّارَ مَعَ الْكَافِرِينَ ثُمَّ يَنْجُونَ مِنْ عَذَابِهَا، لِأَنَّ هَذَا مَعنًى ثَقِيلٌ يَنْبُو عَنْهُ السِّيَاقُ، إِذْ لَا مُنَاسَبَةَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ سِيَاقِ الْآيَاتِ
kâfirlerle birlikte ateşe varıp sonra onun azabından kurtulacaklarını gerektirecek şekilde, yeni bir söz başlangıcı olarak müminiyle kâfiriyle bütün insanlara yönelik değildir. Zira bu, bağlamın reddettiği ağır bir anlamdır; çünkü bununla önceki ayetlerin bağlamı arasında
السَّابِقَةِ، وَلِأَنَّ فَضْلَ اللَّهِ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ بِالْجَنَّةِ وَتَشْرِيفَهُمْ بِالْمَنَازِلِ الرَّفِيعَةِ يُنَافِي أَنْ يَسُوقَهُمْ مَعَ الْمُشْرِكِينَ مسَاقًا وَاحِدًا، كَيْفَ وَقَدْ صَدَّرَ الْكَلَام بقوله فَوَ رَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَالشَّياطِينَ [مَرْيَم: ٦٨] وَقَالَ تَعَالَى: يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمنِ وَفْداً وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلى جَهَنَّمَ وِرْداً [مَرْيَم: ٨٥، ٨٦] ، وَهُوَ صَرِيحٌ فِي اخْتِلَافِ حَشْرِ الْفَرِيقَيْنِ.
hiçbir münasebet yoktur. Ayrıca Allah'ın müminlere cenneti lütfetmesi ve onları yüce makamlarla şereflendirmesi, onları müşriklerle aynı şekilde sevk etmesiyle bağdaşmaz. Nitekim sözün başında { فَوَ رَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَالشَّياطِينَ } [Meryem: 68] buyurmuş, yine Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمنِ وَفْداً وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلى جَهَنَّمَ وِرْداً } [Meryem: 85, 86] “O gün sakınanları Rahmân'ın huzurunda bir heyet olarak toplarız; günahkârları ise susuz olarak cehenneme süreriz.” Bu da iki grubun haşrinin birbirinden farklı olduğunu açıkça göstermektedir.