وَالْجَنِيُّ: فَعِيلٌ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ، أَيْ مُجْتَنًى، وَهُوَ كِنَايَةٌ عَنْ حَدَثَانِ سُقُوطِهِ، أَيْ عَنْ طَرَاوَتِهِ وَلَمْ يَكُنْ مِنَ الرُّطَبِ الْمَخْبُوءِ مِنْ قَبْلُ لِأَنَّ الرُّطَبَ مَتَى كَانَ أَقْرَبَ عَهْدًا بِنَخْلَتِهِ كَانَ أَطْيَبَ طَعْمًا.
Ceniyy (الْجَنِيُّ): Meful anlamında faîl veznindedir; yani devşirilmiş, toplanmış (müctenâ) demektir. Bu, onun yeni düşmüş oluşundan, yani tazeliğinden kinayedir; önceden saklanmış taze hurmalardan değildir. Çünkü taze hurma, ağacından koparılma vakti ne kadar yakınsa lezzeti de o kadar güzel olur.
وَ (تُساقِطْ) قَرَأَهُ الْجُمْهُورُ- بِفَتْحِ التَّاءِ وَتَشْدِيدِ السِّينِ- أَصْلُهُ تَتَسَاقَطُ بِتَاءَيْنِ أُدْغِمَتِ التَّاءُ الثَّانِيَةُ فِي السِّينِ لِيَتَأَتَّى التَّخْفِيفُ بِالْإِدْغَامِ.
{ تُساقِطْ } kelimesini cumhur; te harfinin fethası ve sîn harfinin şeddesiyle [tessâkat] şeklinde okumuştur. Aslı iki te ile { تَتَسَاقَطُ } olup, idgam yoluyla hafiflik sağlamak için ikinci te sîn harfine idgam edilmiştir.
وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ- بِتَخْفِيفِ السِّينِ- عَلَى حَذْفِ إِحْدَى التَّاءَيْنِ لِلتَّخْفِيفِ. ورُطَباً عَلَى هَاتِهِ الْقِرَاءَاتِ تَمْيِيزٌ لِنِسْبَةِ التَّسَاقُطِ إِلَى النَّخْلَةِ.
Hamza ise hafifletmek amacıyla iki te'den birini hazfederek sîn harfinin şeddesiz haliyle [tesâkat] okumuştur. Bu kıraatlere göre { رُطَباً } kelimesi, dökülme fiilinin hurma ağacına olan nisbetinin temyizidir.
وَقَرَأَهُ حَفْصٌ- بِضَمِّ التَّاءِ وَكَسْرِ السِّينِ- عَلَى أَنَّهُ مُضَارِعُ سَاقَطَتِ النَّخْلَةُ تَمْرَهَا، مُبَالَغَةٌ فِي أَسْقَطَتْ ورُطَباً مَفْعُولٌ بِهِ.
Hafs ise { أَسْقَطَتْ } (düşürdü) fiilinin mübalağası olan “Hurma ağacı meyvesini döktü” anlamındaki { سَاقَطَتِ } fiilinin muzarisi olarak te harfinin dammesi ve sîn harfinin kesresiyle [tusâkıt] okumuştur. [Bu durumda] { رُطَباً } mefulün bihtir (düz tümleçtir).
وَقَرَأَهُ يَعْقُوبُ بِيَاءٍ تَحْتِيَّةٍ مَفْتُوحَةٍ وَفَتْحِ الْقَافِ وَتَشْدِيدِ السِّينِ فَيَكُونُ الضَّمِيرُ الْمُسْتَتِرُ عَائِدًا إِلَى بِجِذْعِ النَّخْلَةِ.
Ya‘kûb ise fethalı bir ye, kâf harfinin fethası ve sîn harfinin şeddesiyle [yessâkat] okumuştur; bu durumda müstetir (gizli) zamir { بِجِذْعِ النَّخْلَةِ } (hurma kütüğü) ifadesine döner.
وَجُمْلَةُ فَكُلِي وَمَا بَعْدَهَا فَذْلَكَةٌ لِلْجُمَلِ الَّتِي قَبْلَهَا مِنْ قَوْلِهِ قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا، أَيْ فَأَنْتِ فِي بُحْبُوحَةِ عَيْشٍ.
{ فَكُلِي } cümlesi ve devamı, { قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا } ifadesinden itibaren önceki cümlelerin bir hülasasıdır (özetidir); yani: «Artık sen bolluk ve refah içinde bir hayat sürmektesin» demektir.
وَقُرَّةُ الْعَيْنِ: كِنَايَةٌ عَنِ السُّرُورِ بِطَرِيقِ الْمُضَادَّةِ، لِقَوْلِهِمْ: سَخَنَتْ عَيْنُهُ إِذَا كَثُرَ بُكَاؤُهُ، فَالْكِنَايَةُ بِضِدِّ ذَلِكَ عَنِ السُّرُورِ كِنَايَةٌ بِأَرْبَعِ مَرَاتِبَ. وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقالَتِ امْرَأَتُ فِرْعَوْنَ قُرَّتُ عَيْنٍ لِي وَلَكَ [الْقَصَص: ٩] . وَقُرَّةُ الْعَيْنِ تَشْمَلُ هَنَاءَ الْعَيْشِ وَتَشْمَلُ الْأُنْسَ بِالطِّفْلِ الْمَوْلُودِ. وَفِي كَوْنِهِ قُرَّةَ عَيْنٍ كِنَايَةً عَنْ ضَمَانِ سَلَامَتِهِ وَنَبَاهَةِ شَأْنِهِ.
Kurretü’l-ayn (göz aydınlığı): Zıtlık yoluyla sevinçten kinayedir; zira Araplar ağlaması çoğaldığında «Gözü ısındı/yandı (سَخَنَتْ عَيْنُهُ)» derler. Dolayısıyla bunun zıddı ile sevinçten kinaye yapılması dört mertebeli bir kinayedir. Bu husus Yüce Allah'ın: { وَقالَتِ امْرَأَتُ فِرْعَوْنَ قُرَّتُ عَيْنٍ لِي وَلَكَ } [el-Kasas 28/9] “Firavun’un karısı dedi ki: «Benim için de senin için de bir göz aydınlığı!»” buyruğunda geçmişti. Göz aydınlığı, hem hayatın huzur ve afiyetini hem de yeni doğan çocukla ünsiyet bulup sevinmeyi kapsar. Çocuğun göz aydınlığı olması ifadesinde, onun esenliğinin garanti altında olduğuna ve şanının yüceliğine dair bir kinaye de vardır.
وَفَتْحُ الْقَافِ فِي وَقَرِّي عَيْناً لِأَنَّهُ مُضَارِعُ قَرِرَتْ عَيْنُهُ مِنْ بَابِ رَضِيَ، أُدْغِمَ فَنُقِلَتْ حَرَكَةُ عَيْنِ الْكَلِمَةِ إِلَى فَائِهَا فِي الْمُضَارِعِ لِأَنَّ الْفَاءَ سَاكِنَةٌ.
{ وَقَرِّي عَيْناً } ifadesinde kāf harfinin fethalı olması; { رَضِيَ } babından olan { قَرِرَتْ عَيْنُهُ } fiilinin emri hazırından gelmesi sebebiyledir. İdgam yapılmış, muzaride ve emirde fâü’l-fiil (ilk kök harf) sakin olduğu için aynü’l-fiilin (ikinci kök harfin) harekesi ona aktarılmıştır.
فَإِمَّا تَرَيِنَّ مِنَ الْبَشَرِ أَحَداً فَقُولِي إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمنِ صَوْماً فَلَنْ أُكَلِّمَ الْيَوْمَ إِنْسِيًّا. (٢٦)
{ فَإِمَّا تَرَيِنَّ مِنَ الْبَشَرِ أَحَداً فَقُولِي إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمنِ صَوْماً فَلَنْ أُكَلِّمَ الْيَوْمَ إِنْسِيًّا (٢٦) } “Eğer insanlardan birini görürsen: «Ben Rahmân’a oruç adadım; artık bugün hiçbir insanla konuşmayacağım» de. (26)”
هَذَا مِنْ بَقِيَّة مَا ناداها بِهِ عِيسَى، وَهُوَ وَحْيٌ مِنَ اللَّهِ إِلَى مَرْيَمَ أَجْرَاهُ عَلَى لِسَانِ الطِّفْلِ، تَلْقِينًا مِنَ اللَّهِ لِمَرْيَمَ وَإِرْشَادًا لِقَطْعِ الْمُرَاجَعَة
Bu, Îsâ'nın ona seslendiği sözlerin devamındandır. Bu, Allah'tan Meryem'e bir vahiy olup onu çocuğun dili üzerinden cereyan ettirmiştir; [bu da] Allah'tan Meryem'e bir telkin ve sözlü münakaşayı kesmesi için bir yol göstermedir
مَعَ مَنْ يُرِيدُ مُجَادَلَتَهَا، فَعَلَّمَهَا أَنْ تَنْذُرَ صَوْمًا يُقَارِنُهُ انْقِطَاعٌ عَنِ الْكَلَامِ، فَتَكُونَ فِي عِبَادَةٍ وَتَسْتَرِيحَ مِنْ سُؤَالِ السَّائِلِينَ وَمُجَادَلَةِ الْجَهَلَةِ.
kendisiyle tartışmak isteyen kimselerle olan [tartışmayı kesmesi içindir]. Böylece ona, konuşmaktan kesilmenin eşlik ettiği bir oruç adamasını öğretti ki hem bir ibadet halinde olsun hem de soru soranların sorularından ve cahillerin tartışmalarından rahatlasın.
وَكَانَ الِانْقِطَاعُ عَنِ الْكَلَامِ مِنْ ضُرُوبِ الْعِبَادَةِ فِي بَعْضِ الشَّرَائِعِ السَّالِفَةِ، وَقَدِ اقْتَبَسَهُ الْعَرَبُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ حَدِيثُ الْمَرْأَةِ مِنْ أَحْمَسَ الَّتِي حَجَّتْ مُصْمَتَةً. وَنُسِخَ فِي شَرِيعَة الْإِسْلَام بِالسنةِ،
Konuşmaktan kesilmek önceki bazı şeriatlerde ibadet türlerinden biriydi. Cahiliye döneminde Araplar da bunu benimsemişlerdi; nitekim susarak hacceden Ahmesli kadın hadisinin gösterdiği gibi. Ancak İslam şeriatinde bu, sünnet ile neshedilmiştir;
فَفِي «الْمُوَطَّأِ» أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ رَأَى رَجُلًا قَائِمًا فِي الشَّمْسِ فَقَالَ:
nitekim *el-Muvatta*’da rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem güneşte ayakta duran bir adam görüp şöyle buyurmuştur:
مَا بَالُ هَذَا؟ فَقَالُوا: نَذَرَ أَنْ لَا يَتَكَلَّمَ وَلَا يَسْتَظِلَّ مِنَ الشَّمْسِ وَلَا يَجْلِسَ وَيَصُومَ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: مُرُوهُ فَلْيَتَكَلَّمْ وَلِيَسْتَظِلَّ وَلِيَجْلِسْ وَلِيُتِمَّ صِيَامَهُ»
«Bunun nesi var?» Onlar: «Konuşmamayı, güneşten gölgelenmemeyi, oturmamayı ve oruç tutmayı adadı» dediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ona emredin; konuşsun, gölgelensin, otursun ve orucunu tamamlasın!» buyurdu.
وَكَانَ هَذَا الرَّجُلُ يُدْعَى أَبَا إِسْرَائِيلَ.
Bu adam Ebû İsrâîl diye anılırdı.
وَرُوِيَ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ ﵁ أَنَّهُ دَخَلَ عَلَى امْرَأَةٍ قَدْ نَذَرَتْ أَنْ لَا تَتَكَلَّمَ، فَقَالَ لَهَا: «إِنَّ الْإِسْلَامَ قَدْ هَدَمَ هَذَا فَتَكَلِّمِي» . وَفِي الْحَدِيثِ أَنَّ امْرَأَةً مِنْ أَحْمَسَ حَجَّتْ مُصْمِتَةً، أَيْ لَا تَتَكَلَّمُ. فَالصَّمْتُ كَانَ عِبَادَةً فِي شَرْعِ مَنْ قَبْلَنَا وَلَيْسَ هُوَ بِشَرْعٍ لَنَا لِأَنَّهُ نَسَخَهُ الْإِسْلَامُ
Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre o, konuşmamayı adamış bir kadının yanına girmiş ve ona: «Şüphesiz İslam bunu yıkmıştır, artık konuş!» demiştir. Hadiste geçtiğine göre Ahmes kabilesinden bir kadın susarak (musmite olarak), yani hiç konuşmadan haccetmiştir. Demek ki susmak bizden öncekilerin şeriatinde bir ibadetti, fakat bizim için bir şeriat değildir; zira İslam bunu neshetmiştir,
بِقَوْلِ النَّبِيءِ ﷺ: «مُرُوهُ فَلْيَتَكَلَّمْ»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Ona emredin, konuşsun!» buyruğu
، وَعَمَلِ أَصْحَابِهِ.
ve ashabının uygulaması ile [neshedilmiştir].
وَقَدْ دَلَّتِ الْآثَارُ الْوَارِدَةُ فِي هَذِهِ عَلَى أَشْيَاءَ:
Bu konuda varid olan rivayetler birkaç hususa delalet etmiştir:
الْأَوَّلُ: أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ لَمْ يُوجِبِ الْوَفَاءَ بِالنَّذْرِ فِي مِثْلِ هَذَا، فَدَلَّ عَلَى أَنَّهُ غَيْرُ قُرْبَةٍ.
Birincisi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem böyle bir durumda adağın yerine getirilmesini vacip kılmamıştır; bu da onun bir kurbet (Allah'a yaklaştırıcı ibadet) olmadığına delalet eder.
الثَّانِي: أَنَّهُ لَمْ يَأْمُرْ فِيهِ بِكَفَّارَةٍ شَأْنَ النَّذْرِ الَّذِي يَتَعَذَّرُ الْوَفَاءُ بِهِ أَوِ الَّذِي لَمْ يُسَمَّ لَهُ عَمَلٌ مُعَيَّنٌ كَقَوْلِهِ: عَلَيَّ نَذْرٌ. وَفِي «الْمُوَطَّأِ» عَقِبَ ذِكْرِ الْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ قَالَ مَالِكٌ: وَلَمْ يَأْمُرْهُ بِكَفَّارَةٍ
İkincisi: Yerine getirilmesi imkânsız olan adaklarda veya kişinin «Üzerime adak olsun» demesi gibi belirli bir amel tayin edilmeyen adaklarda olduğu gibi bunda da kefaret emretmemiştir. *el-Muvatta*’da söz konusu hadisin zikrinin ardından Mâlik şöyle demiştir: «Ona kefaret emretmedi;
وَلَوْ كَانَتْ فِيهِ كَفَّارَةٌ لَأَمَرَهُ بِهَا فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ عَمَلٌ لَا اعْتِدَادَ بِهِ بِوَجْهٍ.
şayet bunda bir kefaret olsaydı ona bunu emrederdi.» Dolayısıyla bu, onun hiçbir surette itibar edilmeyen bir amel olduğuna delalet etmiştir.
الثَّالِثُ: أَنَّهُ أَوْمَأَ إِلَى عِلَّةِ عَدَمِ انْعِقَادِ النَّذْرِ بِهِ
Üçüncüsü: Onunla adağın münakit olmamasının (bağlayıcı hale gelmemesinin) illetine
بِقَوْلِهِ: «إِنَّ اللَّهَ عَنْ تَعْذِيبِ هَذَا نَفْسَهُ لَغَنِيٌّ» .
«Şüphesiz Allah, bunun kendisine eziyet etmesinden müstağnidir (ihtiyacı yoktur)» sözüyle işaret buyurmuştur.
فَعَلِمْنَا مِنْ ذَلِكَ أَنَّ مَعْنَى الْعِبَادَةِ أَنْ تَكُونَ قَوْلًا أَوْ فِعْلًا يَشْتَمِلُ عَلَى مَعْنَى يُكْسِبُ النَّفْسَ تَزْكِيَةً وَيَبْلُغُ بِهَا إِلَى غَايَةٍ مَحْمُودَةٍ مِثْلَ الصَّوْمِ وَالْحَجِّ، فَيُحْتَمَلُ مَا فِيهَا مِنَ الْمَشَقَّةِ لِأَجْلِ الْغَايَةِ السَّامِيَةِ، وَلَيْسَتِ الْعِبَادَةُ بِانْتِقَامٍ مِنَ اللَّهِ لِعَبْدِهِ وَلَا تَعْذِيبٍ لَهُ كَمَا كَانَ أَهْلُ الضَّلَالِ يَتَقَرَّبُونَ بِتَعْذِيبِ نُفُوسِهِمْ، وَكَمَا شُرِعَ فِي بَعْضِ الْأَدْيَانِ التَّعْذِيبُ الْقَلِيلُ لِخَضْدِ جَلَافَتِهِمْ.
Bundan anladık ki ibadetin anlamı; oruç ve hac gibi, nefse tezkiye (arınma) kazandıran ve onu övülen bir gayeye ulaştıran bir anlamı içeren söz veya fiil olmasıdır; nitekim oradaki meşakkate yüce gaye uğruna katlanılır. Yoksa ibadet, sapkınlık ehlinin kendilerine eziyet ederek [ilahlarına] yakınlaşmaya çalıştıkları gibi veya kaba-sert mizaçlarını kırmak için bazı dinlerde az bir eziyetin meşru kılındığı gibi, Allah'ın kulundan intikam alması veya ona azap/eziyet etmesi demek değildir.
وَفِي هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ تَعَالَى: فَكُلُوا مِنْها وَأَطْعِمُوا الْقانِعَ وَالْمُعْتَرَّ كَذلِكَ سَخَّرْناها لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ لَنْ يَنالَ اللَّهَ لُحُومُها وَلا دِماؤُها وَلكِنْ يَنالُهُ التَّقْوى مِنْكُمْ [الْحَج: ٣٦- ٣٧] ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَحْسَبُونَ أَنَّ الْقُرْبَةَ إِلَى اللَّهِ فِي الْهَدَايَا أَنْ يُرِيقُوا دِمَاءَهَا وَيَتْرُكُوا لُحُومَهَا مُلْقَاةً لِلْعَوَافِي.
Bu manada Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: { فَكُلُوا مِنْها وَأَطْعِمُوا الْقانِعَ وَالْمُعْتَرَّ كَذلِكَ سَخَّرْناها لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ لَنْ يَنالَ اللَّهَ لُحُومُها وَلا دِماؤُها وَلكِنْ يَنالُهُ التَّقْوى مِنْكُمْ } [el-Hac 22/36-37] “Artık onlardan hem kendiniz yiyin hem de kanaat edene ve istemek zorunda kalana yedirin. Şükredesiniz diye onları böylece sizin hizmetinize verdik. Onların ne etleri Allah’a ulaşır ne de kanları; lâkin O’na ancak sizden takva ulaşır.” Çünkü onlar kurbanlardaki kurbetin (Allah'a yakınlaşmanın), onların kanlarını akıtıp etlerini yırtıcı kuşlara ve vahşi hayvanlara terk etmekten ibaret olduğunu sanıyorlardı.
وَفِي «الْبُخَارِيِّ» : عَنْ أَنَسٍ «أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ رَأَى شَيْخًا يُهَادَى بَيْنَ ابْنَيْهِ فَقَالَ: مَا بَالُ هَذَا؟ قَالُوا: نَذَرَ أَنْ يَمْشِيَ. قَالَ: إِنَّ اللَّهَ عَنْ تَعْذِيبِ هَذَا نَفْسَهُ لَغَنِيٌّ. وَأَمَرَهُ أَنْ يَرْكَبَ»
*el-Buhârî*’de Enes’ten şöyle rivayet edilmiştir: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, iki oğlunun arasında [onlara dayanarak] yürümeye çalışan yaşlı bir adam gördü ve: “Bunun nesi var?” buyurdu. “Yürümeyi adadı” dediler. Buyurdu ki: “Şüphesiz Allah, bunun kendisine eziyet etmesinden müstağnidir.” Ve ona binek hayvanına binmesini emretti.»
، فَلَمْ يَرَ لَهُ فِي الْمَشْيِ فِي الطَّوَافِ قُرْبَةً.
Dolayısıyla tavafta [bu şekilde zorlanarak] yürümesinde onun için bir kurbet görmemiştir.
وَفِيهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: «أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ مَرَّ وَهُوَ يَطُوفُ بِالْكَعْبَةِ بِإِنْسَانٍ رَبَطَ يَدَهُ إِلَى إِنْسَانٍ بِسَيْرٍ أَوْ بِخَيْطٍ أَوْ بِشَيْءٍ غَيْرِ ذَلِكَ، فَقَطَعَهُ النَّبِيءُ بِيَدِهِ ثُمَّ قَالَ: قده بِيَدِهِ»
Yine onda İbn Abbâs’tan [şu rivayet yer alır]: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Kâbe’yi tavaf ederken, elini bir kayışla, bir iple veya başka bir şeyle bir insanın eline bağlamış bir kimseye rastladı. Peygamber onu kendi eliyle kesti, sonra: “Onu elinden tutarak sevk et” buyurdu.»
. و
Ve
فِي «مُسْنَدِ أَحْمَدَ» عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِي: «أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ أَدْرَكَ رَجُلَيْنِ وَهُمَا مُقْتَرِنَانِ. فَقَالَ: مَا بَالُهُمَا؟ قَالَا: إِنَّا نَذَرْنَا لَنَقْتَرِنَنَّ حَتَّى نَأْتِيَ الْكَعْبَةَ، فَقَالَ:
*Müsned-i Ahmed*’de Muhammed b. Abdillâh b. Amr b. el-Âs’tan rivayet edildiğine göre: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem birbirine bağlanmış iki adama yetişti ve: “Bunların nesi var?” buyurdu. Onlar: “Biz Kâbe’ye varıncaya kadar birbirimize bağlı kalmayı adadık” dediler. Bunun üzerine şöyle buyurdu:
أَطْلِقَا أَنْفُسَكُمَا لَيْسَ هَذَا نَذْرًا إِنَّمَا النَّذْرُ مَا يُبْتَغَى بِهِ وَجْهُ اللَّهِ»
“Kendinizi çözün! Bu bir adak değildir; adak ancak kendisiyle Allah’ın rızası murat edilen şeydir.”»
. وَقَالَ: إِسْنَادُهُ حَسَنٌ.
Ve isnadının hasen olduğunu söyledi.
الرَّابِعُ: أَنَّ الرَّاوِيَ لِبَعْضِ هَذِهِ الْآثَارِ رَوَاهَا بِلَفْظِ: نَهَى رَسُولُ اللَّهِ عَنْ ذَلِكَ، وَلِذَلِكَ قَالَ مَالِكٌ فِي «الْمُوَطَّأِ» عَقِبَ حَدِيثِ الرَّجُلِ الَّذِي نَذَرَ أَنْ لَا يَسْتَظِلَّ وَلَا يَتَكَلَّمَ وَلَا يَجْلِسَ: «قَالَ مَالِكٌ: قَدْ أَمَرَهُ رَسُولُ اللَّهِ أَنْ يُتِمَّ مَا كَانَ لِلَّهِ طَاعَةً وَيَتْرُكَ مَا كَانَ لِلَّهِ مَعْصِيَةٌ» .
Dördüncüsü: Bu rivayetlerin bazısının râvisi bunu «Resûlullah bundan nehyetti» lafzıyla rivayet etmiştir. Bu sebepledir ki Mâlik, gölgelenmemeyi, konuşmamayı ve oturmamayı adayan adamın hadisinin ardından *el-Muvatta*’da şöyle demiştir: «Mâlik dedi ki: Resûlullah ona Allah için itaat olan şeyi tamamlamasını, Allah için masiyet (günah) olan şeyi ise terk etmesini emretmiştir.»
وَوَجْهُ كَوْنِهِ مَعْصِيَةً أَنَّهُ جَرَاءَةٌ عَلَى اللَّهِ بِأَنْ يَعْبُدَهُ بِمَا لَمْ يَشْرَعْ لَهُ وَلَوْ لَمْ يَكُنْ فِيهِ حَرَجٌ عَلَى النَّفْسِ كَنَذْرِ صَمْتِ سَاعَةٍ، وَأَنَّهُ تَعْذِيبٌ لِلنَّفْسِ الَّتِي كَرَّمَهَا اللَّهُ تَعَالَى مِنَ التَّعْذِيبِ بِوُجُوهِ التَّعْذِيبِ إِلَّا لِعَمَلٍ اعْتَبَرَهُ الْإِسْلَامُ مَصْلَحَةً لِلْمَرْءِ فِي خَاصَّتِهِ أَوْ لِلْأُمَّةِ أَوْ لِدَرْءِ مَفْسَدَةٍ مِثْلَ الْقِصَاصِ وَالْجَلْدِ. وَلِذَلِكَ قَالَ: وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ إِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُمْ رَحِيماً [النِّسَاء: ٢٩] .
Bunun masiyet olmasının gerekçesi; bir saat susmayı adamak gibi nefse bir meşakkati olmasa bile Allah'a O'nun meşru kılmadığı bir şeyle ibadet etmeye kalkışarak O'na karşı cüretkarlıkta bulunmaktır. Ayrıca İslam'ın kişinin bizzat kendisi veya ümmet için bir maslahat kabul ettiği yahut kısas ve celde (kırbaç) cezası gibi bir mefsedeti defetmeye yönelik bir amel hariç, Yüce Allah'ın eziyet çeşitlerinden koruyup mükerrem kıldığı nefse eziyet etmektir. Nitekim Allah Teâlâ: { وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ إِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُمْ رَحِيماً } [en-Nisâ 4/29] “Kendinizi öldürmeyin. Şüphesiz Allah size çok merhametlidir” buyurmuştur.
وَقَالَ النَّبِيءُ ﷺ: «إِنَّ دِمَاءَكُمْ وَأَمْوَالَكُمْ وَأَنْفُسَكُمْ وَأَبْشَارَكُمْ عَلَيْكُمْ حَرَامٌ»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz kanlarınız, mallarınız, canlarınız ve tenleriniz (bedenleriniz) birbirinize haramdır.»
لِأَنَّ شَرِيعَةَ الْإِسْلَامِ لَا تُنَاطُ شَرَائِعُهَا إِلَّا بِجَلْبِ الْمَصَالِحِ وَدَرْءِ الْمَفَاسِدِ.
Çünkü İslam şeriatının hükümleri, ancak maslahatların celbi ve mefsedetlerin defi esasına bağlanmıştır.
وَالْمَأْخُوذُ مِنْ قَوْلِ مَالِكٍ فِي هَذَا أَنَّهُ مَعْصِيَةٌ كَمَا قَالَهُ فِي «الْمُوَطَّأِ» . وَلِذَلِكَ قَالَ الشَّيْخُ أَبُو مُحَمَّدٍ فِي «الرِّسَالَةِ» : «وَمَنْ نَذَرَ مَعْصِيَةً مِنْ قَتْلِ نَفْسٍ أَوْ شُرْبِ خَمْرٍ أَوْ نَحْوِهُ أَوْ مَا لَيْسَ بِطَاعَةٍ وَلَا مَعْصِيَةٍ فَلَا شَيْءَ عَلَيْهِ، وَلْيَسْتَغْفِرِ اللَّهَ» ، فَقَوْلُهُ: «وَلْيَسْتَغْفِرِ اللَّهَ» بِنَاءً عَلَى أَنَّهُ أَتَى بِنَذْرِهِ مُخَالِفًا لِنَهْيِ النَّبِيءِ ﷺ عَنْهُ.
Mâlik'in bu konudaki sözünden anlaşılan, *el-Muvatta*’da ifade ettiği gibi bunun bir masiyet olduğudur. Bu sebepledir ki Şeyh Ebû Muhammed *er-Risâle*’de şöyle demiştir: «Kim cana kıymak, içki içmek veya benzeri bir günahı yahut itaat de masiyet de olmayan bir şeyi adarsa, üzerine hiçbir şey [kefaret] gerekmez; ancak Allah'tan mağfiret dilesin.» Onun «Allah'tan mağfiret dilesin» demesi, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yasaklamasına aykırı bir adakta bulunmuş olmasına dayanmaktadır.
وَلَوْ فَعَلَ أَحَدٌ صَمْتًا بِدُونِ نَذْرٍ وَلَا قَصْدِ عِبَادَةٍ لَمْ يَكُنْ حَرَامًا إِلَّا إِذَا بَلَغَ إِلَى حَدِّ الْمَشَقَّةِ الْمُضْنِيَةِ.
Şayet bir kimse adak adamaksızın ve ibadet kastı taşımaksızın susacak olsa, takatten düşürücü ağır bir meşakkat derecesine varmadığı sürece bu haram olmaz.
وَقَدْ بَقِيَ عِنْدَ النَّصَارَى اعْتِبَارُ الصَّمْتِ عِبَادَةً وَهُمْ يَجْعَلُونَهُ تَرَحُّمًا عَلَى الْمَيِّتِ أَنْ يَقِفُوا صَامِتِينَ هُنَيْهَةً.
Hristiyanlarda susmayı ibadet sayma geleneği varlığını sürdürmüştür; onlar ölüye merhamet dileme (saygı duruşu) olarak bir süre sessizce ayakta dururlar.
وَمَعْنَى فَقُولِي إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمنِ صَوْماً فَانْذُرِي صَوْمًا وَإِنْ لَقِيتِ مِنَ الْبَشَرِ أَحَدًا فَقُولِي: إِنِّي نَذَرْتُ صَوْمًا فَحُذِفَتْ جُمْلَةٌ لِلْقَرِينَةِ. وَقَدْ جُعِلَ الْقَوْلُ الْمُتَضَمِّنُ إِخْبَارًا بِالنَّذْرِ عِبَارَةً عَنْ إِيقَاعِ النَّذْرِ وَعَنِ الْإِخْبَارِ بِهِ كِنَايَةً عَنْ إِيقَاعِ النَّذْرِ لِتَلَازُمِهِمَا لِأَنَّ الْأَصْلَ فِي الْخَبَرِ الصِّدْقُ وَالْمُطَابَقَةُ لِلْوَاقِعِ مِثْلَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ [الْبَقَرَة: ١٣٦] . وَلَيْسَ الْمُرَادَ أَنَّهَا تَقُولُ ذَلِكَ وَلَا تَفْعَلُهُ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يَأْذَنُ فِي الْكَذِبِ إِلَّا فِي حَالِ الضَّرُورَةِ مَعَ عَدَمِ تَأَتِّي الصِّدْقِ مَعَهَا، وَلِذَلِكَ
{ فَقُولِي إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمنِ صَوْماً } “«Ben Rahmân’a oruç adadım» de” ifadesinin manası: «Bir oruç ada ve insanlardan biriyle karşılaşırsan: 'Ben oruç adadım' de» demektir; karine dolayısıyla bir cümle hazfedilmiştir. Adağı haber vermeyi içeren söz, aralarındaki ayrılmaz bağ (telâzüm) sebebiyle adakta bulunmaktan kinaye ve adağın gerçekleşmesi yerine kullanılmıştır; çünkü haberde asıl olan doğruluk ve vakıaya uygunluktur; tıpkı Yüce Allah'ın: { قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ } [el-Bakara 2/136] “«Allah’a iman ettik» deyin” buyruğunda olduğu gibi. Maksat, onun bunu söyleyip de yapmaması değildir; zira Allah Teâlâ, doğruyu söylemenin imkânsız olduğu zaruret halleri müstesna yalana asla izin vermez; nitekim bu sebeple
جَاءَ فِي الْحَدِيثِ: «إِنَّ فِي الْمَعَارِيضِ مَنْدُوحَةً عَنِ الْكَذِبِ»
hadiste: «Şüphesiz üstü kapalı ve kinayeli sözlerde (maâriz), yalandan kurtaracak geniş bir yol vardır» buyrulmuştur.
. وَأُطْلِقَ الْقَوْلُ عَلَى مَا يَدُلُّ عَلَى مَا فِي النَّفْسِ، وَهُوَ الْإِيمَاءُ إِلَى أَنَّهَا نَذَرَتْ صَوْمًا مَجَازًا بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ فَلَنْ أُكَلِّمَ الْيَوْمَ إِنْسِيًّا. فَالْمُرَادُ أَنْ تُؤَدِّيَ ذَلِكَ بِإِشَارَةٍ إِلَى أَنَّهَا نَذَرَتْ صَوْمًا بِأَنْ تُشِيرَ إِشَارَةً تَدُلُّ عَلَى الِانْقِطَاعِ عَنِ الْأَكْلِ، وَإِشَارَةً تَدُلُّ عَلَى أَنَّهَا لَا تَتَكَلَّمُ لِأَجْلِ ذَلِكَ، فَإِنْ كَانَ الصَّوْمُ فِي شَرْعِهِمْ مَشْرُوطًا بِتَرْكِ الْكَلَامِ كَمَا قِيلَ فَالْإِشَارَةُ الْوَاحِدَةُ كَافِيَة، وَإِن كَانَ الصَّوْمِ عِبَادَةٌ مُسْتَقِلَّةٌ قَدْ يَأْتِي بِهَا الصَّائِمُ مَعَ تَرْكِ الْكَلَامِ تُشِيرُ إِشَارَتَيْنِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّهَا نَذَرَتِ الْأَمْرَيْنِ، وَقَدْ عَلِمَتْ مَرْيَمُ أَنَّ الطِّفْلَ الَّذِي كَلَّمَهَا هُوَ الَّذِي يَتَوَلَّى الْجَوَابَ عَنْهَا حِينَ تُسْأَلُ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَأَشارَتْ إِلَيْهِ [مَرْيَم: ٢٩] .
{ فَلَنْ أُكَلِّمَ الْيَوْمَ إِنْسِيًّا } “Artık bugün hiçbir insanla konuşmayacağım” buyruğunun karinesiyle mecaz olarak, içteki duygu ve düşünceyi gösteren şeye -ki o da oruç adadığına işaret etmektir- "söz" (kavl) denilmiştir. Buradaki maksat, yemeden içmeden kesildiğini belirten bir işaret ve bundan dolayı konuşmadığını belirten bir işaret yapmak suretiyle, oruç adadığını bir işaretle ifade etmesidir. Şayet onların şeriatinde oruç -denildiği gibi- konuşmayı terk etme şartına bağlı idiyse tek bir işaret yeterlidir. Şayet oruç, oruçlunun konuşmayı terk etmekle birlikte eda ettiği müstakil bir ibadet idiyse, her iki hususu da adadığını göstermek için iki kez işaret eder. Meryem, Yüce Allah'ın: { فَأَشارَتْ إِلَيْهِ } [Meryem 19/29] “Bunun üzerine ona [çocuğa] işaret etti” buyruğunun karinesiyle, kendisine soru sorulduğunda kendisi adına cevabı üstlenecek olanın kendisiyle konuşan bu çocuk olduğunu bilmiştir.
وَالنُّونُ فِي قَوْلِهِ تَرَيِنَّ نُونُ التَّوْكِيدِ الشَّدِيدَةُ اتَّصَلَتْ بِالْفِعْلِ الَّذِي صَارَ آخِرُهُ يَاءً بِسَبَبِ حَذْفِ نُونِ الرَّفْعِ لِأَجْلِ حَرْفِ الشَّرْطِ فَحُرِّكَتِ الْيَاءُ بِحَرَكَةٍ مُجَانِسَةٍ لَهَا كَمَا هُوَ الشَّأْنُ مَعَ نُونِ التَّوْكِيدِ الشَّدِيدَةِ.
{ تَرَيِنَّ } buyruğundaki nûn, şeddeli tekit nûnudur. Şart edatı sebebiyle ref alâmeti olan nûnun hazfedilmesi neticesinde sonu ye olan fiile bitişmiştir; şeddeli tekit nûnuyla birlikte yapıldığı üzere ye harfi kendi cinsinden bir harekeyle (kesre ile) harekelenmiştir.
وَالْإِنْسِيُّ: الْإِنْسَانُ، وَالْيَاءُ فِيهِ لِلنَّسَبِ إِلَى الْإِنْسِ، وَهُوَ اسْمُ جَمْعِ إِنْسَانٍ، فَيَاءُ النَّسَبِ لِإِفَادَةِ فَرْدٍ مِنَ الْجِنْسِ مِثْلَ: يَاءُ حَرَسِيٍّ لِوَاحِدٍ مِنَ الْحَرَسِ. وَهَذَا نَكِرَةٌ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ يُفِيدُ الْعُمُومَ، أَيْ لَنْ أُكَلِّمَ أَحَدًا.
İnsiyy (الْإِنْسِيُّ): İnsan demektir. Buradaki ye (ي) harfi, insanın topluluk ismi olan ins (الْإِنْس) kelimesine nisbet içindir. Dolayısıyla nisbet yâ'sı, cinsten bir ferdi ifade etmek içindir; tıpkı muhafızlardan (hares) bir tek kişi için kullanılan { حَرَسِيٍّ } (harasî) kelimesindeki ye gibi. Bu kelime olumsuzluk bağlamında gelen bir nekre olup umum (genellik) ifade eder; yani: «Hiç kimseyle konuşmayacağım» demektir.
وَعَدَلَ عَنْ أَحَدٍ إِلَى إِنْسِيًّا لِلرَّعْيِ عَلَى فَاصِلَةِ الْيَاءِ، وَلَيْسَ ذَلِكَ احْتِرَازًا عَنْ تَكْلِيمِهَا الْمَلَائِكَةَ إِذْ لَا يَخْطُرُ ذَلِكَ بِالْبَالِ عِنْدَ الْمُخَاطَبِينَ بِمَنْ هُيِّئَتْ لَهُمْ هَذِهِ الْمَقَالَةُ فَالْحَمْلُ عَلَيْهِ سماجة.
“Ehad” (أَحَد) kelimesi yerine “insiyyen” (إِنْسِيًّا) kelimesine yönelinmesi, yâ fasılasına riayet etmek içindir. Yoksa bu, onun meleklerle konuşmasından sakınmak (ihtiraz) maksadıyla değildir; zira bu sözün muhatapları olan kimselerin aklına böyle bir şey gelmez, dolayısıyla [ayeti] buna hamletmek yakışıksız / anlamsız olur.
[٢٧- ٢٨]
[27-28]
[سُورَة مَرْيَم (١٩) : الْآيَات ٢٧ إِلَى ٢٨]
[Meryem Suresi (19), Ayetler 27-28]
فَأَتَتْ بِهِ قَوْمَها تَحْمِلُهُ قالُوا يَا مَرْيَمُ لَقَدْ جِئْتِ شَيْئاً فَرِيًّا (٢٧) يَا أُخْتَ هارُونَ مَا كانَ أَبُوكِ امْرَأَ سَوْءٍ وَما كانَتْ أُمُّكِ بَغِيًّا (٢٨)
{ فَأَتَتْ بِهِ قَوْمَها تَحْمِلُهُ قالُوا يَا مَرْيَمُ لَقَدْ جِئْتِ شَيْئاً فَرِيًّا (٢٧) يَا أُخْتَ هارُونَ مَا كانَ أَبُوكِ امْرَأَ سَوْءٍ وَما كانَتْ أُمُّكِ بَغِيًّا (٢٨) } “Sonunda onu kucağında taşıyarak kavmine getirdi. Dediler ki: 'Ey Meryem! Andolsun ki sen çok çirkin/kötü bir şey yaptın! Ey Harun'un kız kardeşi! Senin baban kötü bir adam değildi, annen de iffetsiz bir kadın değildi.'”
دَلَّتِ الْفَاءُ عَلَى أَنَّ مَرْيَمَ جَاءَتْ أَهْلَهَا عَقِبَ انْتِهَاءِ الْكَلَامِ الَّذِي كَلَّمَهَا ابْنُهَا. وَفِي إِنْجِيلِ لُوقَا: أَنَّهَا بَقِيَتْ فِي بَيْتِ لَحْمٍ إِلَى انْتِهَاءِ وَاحِدٍ وَأَرْبَعِينَ يَوْمًا، وَهِيَ أَيَّامُ التَّطْهِيرِ مِنْ دَمِ النِّفَاسِ، فَعَلَى هَذَا يَكُونُ التَّعْقِيبُ الْمُسْتَفَادُ مِنَ الْفَاءِ تَعْقِيبًا عُرْفِيًّا مِثْلَ: تَزَوَّجَ فَوُلِدَ لَهُ.
Fâ (فَ) harfi, Meryem'in, oğlunun kendisiyle yaptığı konuşmanın bitmesinin hemen ardından ailesine geldiğine delalet etmiştir. Luka İncili'nde ise; onun Beytüllahim'de kırk bir günün sonuna kadar kaldığı -ki bu nifas kanından temizlenme günleridir- geçer. Buna göre fâ harfinden anlaşılan takibîlik (hemen ardından olma); “Evlendi, peşinden çocuğu oldu” sözündeki gibi örfî bir takibîliktir.
وقَوْمَها: أَهْلُ مَحَلَّتِهَا. وَجُمْلَةُ تَحْمِلُهُ حَالٌ من تَاء فَأَتَتْ. وَهَذِهِ الْحَالُ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّهَا أَتَتْ مُعْلِنَةً بِهِ غَيْرَ سَاتِرَةٍ لِأَنَّهَا قَدْ عَلِمَتْ أَنَّ اللَّهَ سَيُبَرِّئُهَا مِمَّا يُتَّهَمُ بِهِ مِثْلُ مَنْ جَاءَ فِي حَالَتِهَا.
{ قَوْمَها } ifadesi, onun mahallesinin halkıdır. { تَحْمِلُهُ } cümlesi, { فَأَتَتْ } fiilindeki fail zamiri olan tâ'dan hâldir. Bu hâl, onun gizlemeksizin onu alenen ortaya koyarak getirdiğine delalet etmek içindir; çünkü o, Allah'ın, kendi durumunda gelen bir kimseye isnat edilecek suçlamalardan kendisini temize çıkaracağını bilmekteydi.
وَجُمْلَةُ قالُوا يَا مَرْيَمُ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا. وَقَالَ قَوْمُهَا هَذِهِ الْمَقَالَةَ تَوْبِيخًا لَهَا.
{ قالُوا يَا مَرْيَمُ } cümlesi, istînâf-ı beyânîdir. Kavmi bu sözü onu azarlamak ve kınamak maksadıyla söylemiştir.
وَفَرِيٌّ: فَعِيلٌ مِنْ فَرَى مِنْ ذَوَاتِ الْيَاءِ. وَلِهَذَا اللَّفْظِ عِدَّةُ إِطْلَاقَاتٍ، وَأَظْهَرُ مَحَامِلِهِ هُنَا أَنَّهُ الشَّنِيعُ فِي السُّوءِ، قَالَهُ مُجَاهِدٌ وَالسُّدِّيُّ، وَهُوَ جَاءَ مِنْ مَادَّةِ افْتَرَى إِذَا كُذِّبَ لِأَنَّ الْمَرْأَةَ تَنْسِبُ وَلَدَهَا الَّذِي حَمَلَتْ بِهِ مِنْ زِنًى إِلَى زَوْجِهَا كَذِبًا. وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا يَأْتِينَ بِبُهْتانٍ يَفْتَرِينَهُ بَيْنَ أَيْدِيهِنَّ وَأَرْجُلِهِنَّ [الممتحنة: ١٢] .
Feriyy (فَرِيٌّ): Yâ'lı kökten gelen ferâ (فَرَى) fiilinden fa‘îl (فَعِيل) veznindedir. Bu lafzın birden çok kullanımı vardır; buradaki en açık anlamı ise kötülükte haddi aşmış, son derece çirkin şeydir; Mücâhid ve es-Süddî böyle demiştir. Bu kelime, yalan söylediği zaman kullanılan ifterâ (افْتَرَى) kökünden gelmektedir; zira kadın zinadan gebe kaldığı çocuğunu yalan yere kocasına nisbet eder. Nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğu da bu kabildendir: { وَلا يَأْتِينَ بِبُهْتانٍ يَفْتَرِينَهُ بَيْنَ أَيْدِيهِنَّ وَأَرْجُلِهِنَّ } [Mümtehine 60/12] “Elleriyle ayakları arasında bir bühtan uydurup getirmemeleri [şartıyla]...”.
وَمِنْ أَهْلِ اللُّغَةِ مَنْ قَالَ: إِنَّ الْفَرِيَّ وَالْفِرْيَةَ مُشْتَقَّانِ مِنَ الْإِفْرَاءِ بِالْهَمْزِ، وَهُوَ قَطْعُ الْجَلْدِ لِإِفْسَادِهِ أَوْ لِتَحْرِيقِهِ، تَفْرِقَةً بَيْنَ أَفْرَى وَفَرَى، وَأَنَّ فَرَى الْمُجَرَّدَ لِلْإِصْلَاحِ.
Dilcilerden bir kısmı şöyle demiştir: Feriyy (الْفَرِيَّ) ve firye (الْفِرْيَةَ) kelimeleri, efra (أَفْرَى) ile ferâ (فَرَى) arasındaki farkı belirtmek üzere, deriyi bozmak veya yakıp delmek için kesmek anlamına gelen hemzeli el-ifrâ (الْإِفْرَاء) kökünden türemiştir; yalın hâldeki ferâ (فَرَى) ise düzeltip ıslah etmek içindir.
وَالْأُخْتُ: مُؤَنَّثُ الْأَخِ، اسْمٌ يُضَافُ إِلَى اسْمٍ آخَرَ، فَيُطْلَقُ حَقِيقَةً عَلَى ابْنَةِ أَبَوَيْ مَا
Uht (الْأُخْتُ - kız kardeş): Ah (الْأَخ - erkek kardeş) kelimesinin müennesidir; başka bir isme izafe edilen bir isim olup hakiki anlamda,
أُضِيفَتْ إِلَى اسْمِهِ أَوِ ابْنَةِ أَحَدِ أَبَوَيْهِ. وَيُطْلَقُ عَلَى مَنْ تَكُونُ مِنْ أَبْنَاءِ صَاحِبِ الِاسْمِ الَّذِي تُضَافُ إِلَيْهِ إِذَا كَانَ اسْمَ قَبِيلَةٍ كَقَوْلِهِمْ: يَا أَخَا الْعَرَبِ، كَمَا فِي حَدِيثِ ضَيْفِ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ قَوْلُهُ لِزَوْجِهِ: «يَا أُخْتَ بَنِي فِرَاسٍ مَا هَذَا؟» ، فَإِذَا لَمْ يُذْكَرْ لَفْظُ (بَنِي) مُضَافًا إِلَى اسْمِ جَدِّ الْقَبِيلَةِ كَانَ مُقَدَّرًا، قَالَ سَهْلُ بْنُ مَالِكٍ الْفَزَارِيُّ:
ismine izafe edildiği kimsenin her iki ebeveyninin yahut ebeveyninden birinin kızına denir. Bir kabile ismi olması halinde izafe edildiği ismin mensuplarından olan kimseye de mecazen ıtlak edilir; nitekim: “Ey Arapların kardeşi!” demeleri ve Ebû Bekir es-Sıddîk'ın misafiriyle ilgili hadiste hanımına: «Ey Benî Firâs'ın kız kardeşi, bu nedir?» demesi gibi. Şayet kabile atasının ismine izafe edilen (benî) lafzı zikredilmemişse takdir edilmiş sayılır; nitekim Sehl b. Mâlik el-Fezârî şöyle demiştir:
يَا أُخْتَ خَيْرِ الْبَدْوِ وَالْحَضَارَةْ ... كَيْفَ تَرَيْنَ فِي فَتَى فَزَارَةْ
“Ey göçebelerin ve şehirlilerin en hayırlısının bacısı! / Fezâre'nin yiğidi hakkında ne düşünürsün?”
يُرِيدُ يَا أُخْتَ أَفْضَلِ قَبَائِلِ الْعَرَبِ مِنْ بَدْوِهَا وَحَضَرِهَا.
“Ey bedevisiyle şehirlisiyle Arapların en faziletli kabilesinin mensubu/kızı!” demek istemektedir.
فَقَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أُخْتَ هارُونَ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ عَلَى حَقِيقَتِهِ، فَيَكُونَ لِمَرْيَمَ أَخٌ اسْمُهُ هَارُونُ كَانَ صَالِحًا فِي قَوْمِهِ، خَاطَبُوهَا بِالْإِضَافَةِ إِلَيْهِ زِيَادَةً فِي التَّوْبِيخِ، أَيْ مَا كَانَ لِأُخْتِ مِثْلِهِ أَنْ تَفْعَلَ فِعْلَتَكَ، وَهَذَا أَظْهَرُ الْوَجْهَيْنِ. فَفِي «صَحِيحِ مُسْلِمٍ» وَغَيْرِهِ عَنِ الْمُغِيرَةِ ابْن شُعْبَةَ قَالَ: «بَعَثَنِي رَسُولُ اللَّهِ إِلَى أَهْلِ نَجْرَانَ فَقَالُوا: أَرَأَيْتَ مَا تَقْرَءُونَ يَا أُخْتَ هارُونَ
Yüce Allah'ın: { يَا أُخْتَ هارُونَ } “Ey Harun'un kız kardeşi!” buyruğu hakiki manasında olabilir; buna göre Meryem'in kavmi içinde salih olan Harun adında bir erkek kardeşi vardı ve kınamayı artırmak için ona izafe ederek hitap ettiler; yani: “Onun gibi birinin kız kardeşine senin yaptığın bu işi yapmak yakışmazdı” [demek istediler]. İki vecihten daha kuvvetli olanı da budur. Nitekim Sahîh-i Müslim ve diğer eserlerde Muğîre b. Şu‘be'den şöyle rivayet edilmiştir: «Resûlullah beni Necran halkına gönderdi; onlar şöyle dediler: 'Sizin okuduğunuz: { يَا أُخْتَ هارُونَ } [Ey Harun'un kız kardeşi]
وَمُوسَى قَبْلَ عِيسَى بِكَذَا وَكَذَا؟ قَالَ الْمُغِيرَةُ: فَلَمْ أَدْرِ مَا أَقُولُ، فَلَمَّا قَدِمْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ذَكَرْتُ ذَلِكَ لَهُ، فَقَالَ: أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّهُمْ كَانُوا يُسَمُّونَ بِأَسْمَاءِ أَنْبِيَائِهِمْ وَالصَّالِحِينَ قَبْلَهُمُ» اه. فَفِي هَذَا تَجْهِيلٌ لِأَهْلِ نَجْرَانَ أَنْ طَعَنُوا فِي الْقُرْآنِ عَلَى تَوَهُّمِ أَنْ لَيْسَ فِي الْقَوْمِ مَنِ اسْمُهُ هَارُونُ إِلَّا هَارُونَ الرَّسُولَ أَخَا مُوسَى.
ayeti hakkında ne dersiniz? Oysa Musa, İsa'dan şu kadar şu kadar zaman öncedir?' Muğîre dedi ki: 'Ne diyeceğimi bilemedim. Resûlullah'ın yanına döndüğümde bunu ona anlattım. Bunun üzerine şöyle buyurdu: «Onlar, kendilerinden önceki peygamberlerinin ve salih kimselerin isimlerini verdiklerini bilmezler mi?»'» Burada, kavim içinde ismi Harun olan kimsenin sadece Musa'nın kardeşi elçi Harun olduğu vehmine kapılarak Kur'an'a dil uzatan Necran halkının cehaleti ortaya konmaktadır.
وَيُحْتَمَلُ أَنَّ مَعْنَى يَا أُخْتَ هارُونَ أَنَّهَا إِحْدَى النِّسَاء مِنْ ذُرِّيَّةِ هَارُونَ أخي مُوسَى، كَقَوْل أبي بكر: يَا أُخْت بني فراس. وَقد كَانَت مَرْيَم من ذُرِّيَّة هَارُون أَخِي مُوسَى مِنْ سِبْطِ لَاوِي. فَفِي إِنْجِيلِ لُوقَا كَانَ كَاهِنٌ اسْمُهُ زَكَرِيَّاءُ مِنْ فِرْقَةِ أَبِيَّا وَامْرَأَتُهُ مِنْ بَنَاتِ هَارُونَ وَاسْمُهَا إِلْيَصَابَاتُ، وَإِلْيَصَابَاتُ زَوْجَةُ زَكَرِيَّاءَ نَسِيبَةُ مَرْيَمَ، أَيِ ابْنَةِ عَمِّهَا، وَمَا وَقَعَ لِلْمُفَسِّرِينَ فِي نَسَبِ مَرْيَمَ أَنَّهَا مِنْ نَسْلِ سُلَيْمَان بن دَاوُود خَطَأٌ.
{ يَا أُخْتَ هارُونَ } ifadesinin manasının, Ebû Bekir'in: “Ey Benî Firâs'ın kız kardeşi” sözünde olduğu gibi, onun Musa'nın kardeşi Harun'un soyundan gelen kadınlardan biri olması da muhtemeldir. Zira Meryem, Lâvî sıbtından (kabilesinden) olan Musa'nın kardeşi Harun'un soyundandı. Nitekim Luka İncili'nde şöyle geçer: Aviya bölüğünden Zekeriya adında bir kâhin vardı; karısı Harun'un kızlarındandı ve adı Elizabet (İlyesâbât) idi. Zekeriya'nın eşi Elizabet, Meryem'in akrabası, yani teyze/amca kızı idi. Müfessirlerin Meryem'in nesebi hakkında onun Dâvûd oğlu Süleyman'ın soyundan olduğunu söylemeleri ise bir hatadır.
وَلَعَلَّ قَوْمَهَا تَكَلَّمُوا بِاللَّفْظَيْنِ فَحَكَاهُ الْقُرْآنُ بِمَا يَصْلُحُ لَهُمَا عَلَى وَجْهِ الْإِيجَازِ. وَلَيْسَ فِي هَذَا الِاحْتِمَالِ مَا يُنَافِي حَدِيثَ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ.
Muhtemeldir ki kavmi her iki anlamı da kastederek konuşmuş, Kur'an da veciz bir üslupla her ikisine de uygun düşecek bir lafızla bunu aktarmıştır. Bu ihtimalde, Muğîre b. Şu‘be'nin hadisine aykırı hiçbir husus yoktur.
وَالسَّوْءُ- بِفَتْحِ السِّينِ وَسُكُونِ الْوَاوِ-: مَصْدَرُ سَاءَهُ، إِذَا أَضَرَّ بِهِ وَأَفْسَدَ بَعْضَ حَالِهِ، فَإِضَافَةُ اسْمٍ إِلَيْهِ تُفِيدُ أَنه من شؤونه وَأَفْعَالِهِ وَأَنَّهُ هُوَ مَصْدَرٌ لَهُ. فَمَعْنَى امْرَأَ سَوْءٍ رَجُلَ عَمَلٍ مُفْسِدٍ.
es-Sev’ (السَّوْء) -sîn harfinin fethası ve vâv’ın sükûnu ile-: Ona zarar verip durumunun bir kısmını bozduğu zaman kullanılan sâehu (سَاءَهُ) fiilinin masdarıdır. Bir ismin ona izafe edilmesi, bunun onun işlerinden ve fiillerinden olduğunu ve kendisinin bunun kaynağı olduğunu ifade eder. Dolayısıyla { امْرَأَ سَوْءٍ } ifadesinin anlamı, bozgunculuk ve kötülük yapan adam demektir.
وَمَعْنَى الْبَغِيِّ تَقَدَّمَ قَرِيبًا. وَعَنَوْا بِهَذَا الْكَلَامِ الْكِنَايَةَ عَنْ كَوْنِهَا أَتَتْ بِأَمْرٍ لَيْسَ مِنْ شَأْنِ أَهْلِهَا، أَيْ أَتَتْ بِسَوْءٍ لَيْسَ مِنْ شَأْنِ أَبِيهَا وَبِغَاءٍ لَيْسَ مِنْ شَأْنِ أُمِّهَا، وَخَالَفَتْ سِيرَةَ
el-Bağiyy (الْبَغِيّ) kelimesinin anlamı az önce geçmişti. Bu sözle, onun ailesinin şanından olmayan bir iş getirdiğini kinaye yoluyla kastetmişlerdir; yani babasının şanından olmayan bir kötülük ve annesinin şanından olmayan bir iffetsizlik ortaya koyduğunu,
أَبَوَيْهَا فَكَانَتِ امْرَأَةَ سَوْءٍ وَكَانَتْ بَغِيًّا وَمَا كَانَ أَبُوهَا امْرَأَ سَوْءٍ وَلَا كَانَتْ أُمُّهَا بَغِيًّا فَكَانَتْ مُبْتَكِرَةً الْفَوَاحِشَ فِي أَهْلِهَا. وَهُمْ أَرَادُوا ذَمَّهَا فَأَتَوْا بِكَلَامٍ صَرِيحُهُ ثَنَاءٌ عَلَى أَبَوَيْهَا مُقْتَضٍ أَنَّ شَأْنَهَا أَنْ تَكُونَ مثل أَبَوَيْهَا.
anne babasının yoluna muhalefet ettiğini; babası kötü bir adam, annesi de iffetsiz olmadığı halde kendisinin kötü bir kadın ve iffetsiz biri olduğunu, böylece ailesinde fuhşiyatı ilk başlatan kişi olduğunu [kinaye etmişlerdir]. Onlar onu yermek istemiş, bunun için de zahiri anne babasını övmekten ibaret olan ve onun da anne babası gibi olmasını gerektiren bir söz söylemişlerdir.
[سُورَة مَرْيَم (١٩) : آيَة ٢٩]
[Meryem Suresi (19), Ayet 29]
فَأَشارَتْ إِلَيْهِ قالُوا كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا (٢٩)
{ فَأَشارَتْ إِلَيْهِ قالُوا كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا (٢٩) } “Bunun üzerine ona [çocuğa] işaret etti. 'Biz, beşikteki bir bebekle nasıl konuşuruz?' dediler.”
أَيْ أَشَارَتْ إِلَيْهِ إِشَارَةً دَلَّتْ عَلَى أَنَّهَا تُحِيلُهُمْ عَلَيْهِ لِيَسْأَلُوهُ عَنْ قِصَّتِهِ، أَوْ أَشَارَتْ إِلَى أَنْ يَسْمَعُوا مِنْهُ الْجَوَابَ عَنْ تَوْبِيخِهِمْ إِيَّاهَا وَقَدْ فَهِمُوا ذَلِكَ مِنْ إِشَارَتِهَا.
Yani onun durumunu kendisine sorsunlar diye onları ona havale ettiğini gösteren bir işaret yaptı; yahut kendisini kınamalarına dair cevabı ondan işitsinler diye işaret etti; onlar da onun bu işaretinden bunu anladılar.
وَلَمَّا كَانَتْ إِشَارَتُهَا بِمَنْزِلَةِ مُرَاجَعَةِ كَلَامٍ حُكِيَ حِوَارُهُمُ الْوَاقِعُ عَقِبَ الْإِشَارَةِ بِجُمْلَةِ الْقَوْلِ مَفْصُولَةٍ غَيْرِ مَعْطُوفَةٍ.
Onun işareti sözlü bir karşılık makamında olduğu için, işaretten hemen sonra gerçekleşen diyalogları [aradaki atıf edatları atılarak] fasl edilmiş, matuf olmayan söz cümlesiyle nakledilmiştir.
وَالِاسْتِفْهَامُ: إِنْكَارٌ أَنْكَرُوا أَنْ يُكَلِّمُوا مَنْ لَيْسَ مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يَتَكَلَّمَ، وَأَنْكَرُوا أَنْ تُحِيلَهُمْ عَلَى مُكَالَمَتِهِ، أَيْ كَيْفَ نَتَرَقَّبُ مِنْهُ الْجَوَابَ أَوْ كَيْفَ نُلْقِي عَلَيْهِ السُّؤَالَ، لِأَنَّ الْحَالَتَيْنِ تَقْتَضِيَانِ التَّكَلُّمَ.
Soru edatı inkârîdir; konuşması âdetten olmayan biriyle konuşmayı ve kendilerini onunla konuşmaya havale etmesini yadırgamışlar/reddetmişlerdir; yani: “Ondan nasıl cevap bekleriz yahut ona nasıl soru sorarız? Çünkü her iki durum da konuşmayı gerektirir” [demişlerdir].
وَزِيَادَةُ فِعْلِ الْكَوْنِ فِي مَنْ كانَ فِي الْمَهْدِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى تَمَكُّنِ الْمَظْرُوفِيَّةِ فِي الْمَهْدِ مِنْ هَذَا الَّذِي أُحِيلُوا عَلَى مُكَالَمَتِهِ، وَذَلِكَ مُبَالَغَةٌ مِنْهُمْ فِي الْإِنْكَارِ، وَتَعَجُّبٌ مِنِ اسْتِخْفَافِهَا بِهِمْ. فَفِعْلُ (كَانَ) زَائِدٌ لِلتَّوْكِيدِ، وَلِذَلِكَ جَاءَ بِصِيغَةِ الْمُضِيِّ لِأَنَّ (كَانَ) الزَّائِدَةُ تَكُونُ بِصِيغَةِ الْمَاضِي غَالِبًا.
{ مَنْ كانَ فِي الْمَهْدِ } ifadesindeki kevn (kâne) fiilinin ziyadeliği, kendisiyle konuşmaya havale edildikleri bu kimsenin beşikte oluş zarfiyetinin tam olarak yerleştiğini göstermek içindir; bu da onların inkârındaki mübalağayı ve onun kendilerini hafife almasına duydukları şaşkınlığı ifade eder. Dolayısıyla (kâne) fiili pekiştirme için zâiddir; nitekim zâid (kâne) çoğunlukla mazi sîgasında geldiği için burada da mazi sîgasında gelmiştir.
وَقَوْلُهُ فِي الْمَهْدِ خَبَرٌ (مِنَ) الْمَوْصُولَةِ.
{ فِي الْمَهْدِ } ifadesi, mevsûl olan { مَنْ } edatının haberidir.
وصَبِيًّا حَالٌ مِنِ اسْم الْمَوْصُول.
{ صَبِيًّا } kelimesi, ism-i mevsûlden hâldir.
و (المهد) فِرَاشُ الصَّبِيِّ وَمَا يمهد لوضعه.
el-Mehd (الْمَهْد): Çocuğun yatağı ve yatması için serilip hazırlanan yer (beşik) demektir.
[سُورَة مَرْيَم (١٩) : الْآيَات ٣٠ إِلَى ٣٣]
[Meryem Suresi (19), Ayetler 30-33]
قالَ إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ آتانِيَ الْكِتابَ وَجَعَلَنِي نَبِيًّا (٣٠) وَجَعَلَنِي مُبارَكاً أَيْنَ مَا كُنْتُ وَأَوْصانِي بِالصَّلاةِ وَالزَّكاةِ مَا دُمْتُ حَيًّا (٣١) وَبَرًّا بِوالِدَتِي وَلَمْ يَجْعَلْنِي جَبَّاراً شَقِيًّا (٣٢) وَالسَّلامُ عَلَيَّ يَوْمَ وُلِدْتُ وَيَوْمَ أَمُوتُ وَيَوْمَ أُبْعَثُ حَيًّا (٣٣)
{ قالَ إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ آتانِيَ الْكِتابَ وَجَعَلَنِي نَبِيًّا (٣٠) وَجَعَلَنِي مُبارَكاً أَيْنَ مَا كُنْتُ وَأَوْصانِي بِالصَّلاةِ وَالزَّكاةِ مَا دُمْتُ حَيًّا (٣١) وَبَرًّا بِوالِدَتِي وَلَمْ يَجْعَلْنِي جَبَّاراً شَقِيًّا (٣٢) وَالسَّلامُ عَلَيَّ يَوْمَ وُلِدْتُ وَيَوْمَ أَمُوتُ وَيَوْمَ أُبْعَثُ حَيًّا (٣٣) } “[Bebek] şöyle dedi: 'Şüphesiz ben Allah'ın kuluyum. O bana Kitab'ı verdi ve beni peygamber yaptı. Nerede olursam olayım beni mübarek kıldı; yaşadığım sürece bana namazı ve zekâtı emretti. Beni anneme saygılı kıldı; beni zorba ve bedbaht biri yapmadı. Doğduğum gün, öleceğim gün ve diri olarak [kabirden] kaldırılacağım gün bana selâm olsun!'”
كَلَامُ عِيسَى هَذَا مِمَّا أَهْمَلَتْهُ أَنَاجِيلُ النَّصَارَى لِأَنَّهُمْ طَوَوْا خَبَرَ وُصُولِهَا إِلَى أَهْلِهَا بَعْدَ وَضْعِهَا، وَهُوَ طَيٌّ يُتَعَجَّبُ مِنْهُ. وَيَدُلُّ عَلَى أَنَّهَا كُتِبَتْ فِي أَحْوَالٍ غَيْرِ مَضْبُوطَةٍ، فَأَطْلَعَ اللَّهُ تَعَالَى عَلَيْهِ نَبِيئَهُ ﷺ.
İsa'nın bu konuşması, Hristiyan incillerinin ihmal ettiği hususlardandır; zira onlar, doğum yaptıktan sonra [Meryem'in] kavmine varışı haberini geçiştirip örtbas etmişlerdir; bu ise şaşılacak bir geçiştirmedir. Bu durum, o incillerin sağlam ve muntazam olmayan şartlarda yazıldığına delalet eder. Allah Teâlâ bunu Peygamberi [sallallâhu aleyhi ve sellem]’e bildirmiştir.
وَالِابْتِدَاءُ بِوَصْفِ الْعُبُودِيَّةِ لِلَّهِ أَلْقَاهُ اللَّهُ عَلَى لِسَانِ عِيسَى لِأَنَّ اللَّهَ عَلِمَ بِأَنَّ قَوْمًا سَيَقُولُونَ: أَنَّهُ ابْنُ اللَّهِ.
Sözün Allah'a kulluk (ubûdiyyet) vasfıyla başlamasını Allah İsa'nın diline ilham etmiştir; çünkü Allah, bir topluluğun: “O, Allah'ın oğludur” diyeceğini bilmekteydi.
وَالتَّعْبِيرُ عَنْ إِيتَاءِ الْكِتَابِ بِفِعْلِ الْمُضِيِّ مُرَادٌ بِهِ أَنَّ اللَّهَ قَدَّرَ إِيتَاءَهُ إِيَّاهُ، أَيْ قدّر أَن يوتيني الْكِتَابَ.
Kitab'ın verilmesinin mazi fiille ifade edilmesinden maksat, Allah'ın bunu ona vermeyi takdir etmiş olmasıdır; yani: “Bana Kitab'ı vermeyi takdir etti” demektir.
وَالْكِتَابُ: الشَّرِيعَةُ الَّتِي مِنْ شَأْنِهَا أَنْ تُكْتَبَ لِئَلَّا يَقَعَ فِيهَا تَغْيِيرٌ. فَإِطْلَاقُ الْكِتَابِ عَلَى شَرِيعَةِ عِيسَى كَإِطْلَاقِ الْكِتَابِ عَلَى الْقُرْآنِ. وَالْمُرَادُ بِالْكِتَابِ الْإِنْجِيلُ وَهُوَ مَا كُتِبَ مِنَ الْوَحْيِ الَّذِي خَاطَبَ اللَّهُ بِهِ عِيسَى. وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِالْكِتَابِ التَّوْرَاةُ فَيَكُونَ الْإِيتَاءُ إِيتَاءَ عِلْمِ مَا فِي التَّوْرَاةِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَا يَحْيى خُذِ الْكِتابَ بِقُوَّةٍ [مَرْيَم: ١٢] فَيَكُونَ قَوْلُهُ وَجَعَلَنِي نَبِيئًا ارْتِقَاءً فِي الْمَرَاتِبِ الَّتِي آتَاهُ اللَّهُ إِيَّاهَا.
Kitap (الْكِتَاب): İçinde bir değişiklik meydana gelmesin diye yazılması âdet olan şeriattir. İsa'nın şeriatine kitap denilmesi, Kur'an'a kitap denilmesi gibidir. Kitap ile kastedilen İncil'dir; o da Allah'ın İsa'ya hitap ettiği vahiyden yazılan kısımdır. Kitap ile Tevrat'ın kastedilmiş olması da caizdir; bu durumda verme (îtâ), Yüce Allah'ın: { يَا يَحْيى خُذِ الْكِتابَ بِقُوَّةٍ } [Meryem 19/12] “Ey Yahyâ! Kitab'a kuvvetle sarıl” buyruğunda olduğu gibi Tevrat'taki ilmin verilmesi olur; dolayısıyla onun: { وَجَعَلَنِي نَبِيئًا } “ve beni peygamber yaptı” sözü de Allah'ın kendisine bahşettiği mertebelerde bir yükseliş ifade eder.
وَالْقَوْلُ فِي التَّعْبِيرِ عَنْهُ بِالْمَاضِي كَالْقَوْلِ فِي قَوْلِهِ وآتانِيَ الْكِتابَ.
Bunun mazi sîgasıyla ifade edilmesine dair açıklama, { وآتانِيَ الْكِتابَ } buyruğundaki açıklama gibidir.
وَالْمُبَارَكُ: الَّذِي تُقَارِنُ الْبَرَكَةُ أَحْوَالَهُ فِي أَعْمَالِهِ وَمُحَاوَرَتِهِ وَنَحْوِ ذَلِكَ، لِأَنَّ الْمُبَارَكَ اسْمُ مَفْعُولٍ مِنْ بَارَكَهُ، إِذَا جَعَلَهُ ذَا بَرَكَةٍ، أَوْ مِنْ بَارَكَ فِيهِ، إِذَا جَعَلَ الْبَرَكَةَ مَعَهُ.
Mübarek (الْمُبَارَك): Amellerinde, konuşmalarında ve benzeri hususlarda bereketin durumlarına eşlik ettiği kimsedir; zira mübarek, onu bereketli kıldığı zaman kullanılan bârekehu (بَارَكَهُ) fiilinin yahut bereketi onunla kıldığı zaman kullanılan bâreke fîhi (بَارَكَ فِيهِ) ifadesinin ism-i mef'ûlüdür.
وَالْبَرَكَةُ: الْخَيْرُ وَالْيُمْنُ.
Bereket (الْبَرَكَة): Hayır ve uğur demektir.
ذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ أَرْسَلَهُ بِرَحْمَةٍ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ لِيُحِلَّ لَهُمْ بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْهِمْ وَلِيَدْعُوَهُمْ إِلَى مَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ بَعْدَ أَنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَغَيَّرُوا مِنْ دِينِهِمْ، فَهَذِهِ أَعْظَمُ بَرَكَةٍ تُقَارِنُهُ. وَمِنْ بَرَكَتِهِ أَنْ جَعَلَ اللَّهُ حُلُولَهُ فِي الْمَكَانِ سَبَبًا لِخَيْرِ أَهْلِ تِلْكَ الْبُقْعَةِ مِنْ خِصْبِهَا وَاهْتِدَاءِ أَهْلِهَا وَتَوْفِيقِهِمْ إِلَى الْخَيْرِ، وَلِذَلِكَ كَانَ إِذَا لَقِيَهُ الْجَهَلَةُ وَالْقُسَاةُ وَالْمُفْسِدُونَ انْقَلَبُوا صَالِحِينَ وَانْفَتَحَتْ قُلُوبُهُمْ لِلْإِيمَانِ وَالْحِكْمَةِ، وَلِذَلِكَ تَرَى أَكْثَرَ الْحَوَارِيِّينَ كَانُوا مِنْ عَامَّةِ الْأُمِّيِّينَ مِنْ صَيَّادِينَ وَعَشَّارِينَ فَصَارُوا دُعَاةَ هَدًى وَفَاضَتْ أَلْسِنَتُهُمْ بِالْحِكْمَةِ.
Bunun sebebi şudur: Allah onu, kendilerine haram kılınan bazı şeyleri helal kılması ve kalpleri katılaşıp dinlerini değiştirdikten sonra onları güzel ahlaka davet etmesi için İsrailoğullarına bir rahmet olarak göndermiştir; işte ona eşlik eden en büyük bereket budur. Onun bereketinden biri de Allah'ın, onun bir mekânda bulunmasını o belde halkının hayrına, oranın bolluk ve bereketine, halkının hidayetine ve hayra muvaffak kılınmasına vesile kılmasıdır. Bu sebeple cahiller, katı kalpliler ve bozguncular onunla karşılaştıklarında salih kimselere dönüşür, kalpleri imana ve hikmete açılırdı. Nitekim havârilerin çoğunun balıkçılar ve vergi memurları (aşşârlar) gibi avamdan ümmî kimseler olduğunu, sonrasında ise hidayet davetçilerine dönüşüp dillerinden hikmet aktığını görürsün.
وَبِهَذَا يَظْهَرُ أَنَّ كَوْنَهُ مُبَارَكًا أَعَمُّ مِنْ كَوْنِهِ نَبِيئًا عُمُومًا وَجْهِيًّا، فَلَمْ يَكُنْ فِي قَوْله وَجَعَلَنِي نبيئا غُنْيَةٌ عَنْ قَوْلِهِ وَجَعَلَنِي مُبارَكاً.
Bununla anlaşılmaktadır ki onun mübarek olması, peygamber olmasından vechî (belirli bir yönden) bir umumilikle daha geneldir; dolayısıyla onun { وَجَعَلَنِي نَبِيئًا } sözü, { وَجَعَلَنِي مُبارَكاً } sözünün yerini tutamazdı.
وَالتَّعْمِيمُ الَّذِي فِي قَوْلِهِ أَيْنَ مَا كُنْتُ تَعْمِيمٌ لِلْأَمْكِنَةِ، أَيْ لَا تَقْتَصِرُ بَرَكَتُهُ عَلَى كَوْنِهِ فِي الْهَيْكَلِ بِالْمَقْدِسِ أَوْ فِي مَجْمَعِ أَهْلِ بَلَدِهِ، بَلْ هُوَ حَيْثُمَا حَلَّ تَحُلَّ مَعَهُ الْبَرَكَةُ.
{ أَيْنَ مَا كُنْتُ } buyruğundaki genelleme (ta‘mîm), mekânlar için bir genellemedir; yani onun bereketi Beytülmakdis'teki Mabed'de veya memleketinin ahalisinin toplandığı yerde bulunmasıyla sınırlı kalmaz, bilakis o nereye konaklarsa bereket de onunla birlikte oraya iner.
وَالْوِصَايَةُ: الْأَمْرُ الْمُؤَكَّدُ بِعَمَلٍ مُسْتَقْبَلٍ، أَيْ قَدَّرَ وَصِيَّتَي بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ، أَيْ أَنْ يَأْمُرَنِي بِهِمَا أَمْرًا مُؤَكَّدًا مُسْتَمِرًّا، فَاسْتِعْمَالُ صِيغَةِ الْمُضِيِّ فِي أَوْصانِي مِثْلَ اسْتِعْمَالِهَا
Vasiyet (الْوِصَايَة): Gelecekteki bir amele dair kuvvetli ve pekiştirilmiş emirdir; yani: “Bana namazı ve zekâtı emretmeyi takdir etti; yani bana bunları kuvvetli ve sürekli bir emirle emretmesini takdir etti” demektir. Dolayısıyla { أَوْصانِي } lafzında mazi sîgasının kullanılması,
فِي قَوْلِهِ آتانِيَ الْكِتابَ.
{ آتانِيَ الْكِتابَ } buyruğundaki kullanımı gibidir.
وَالزَّكَاةُ: الصَّدَقَةُ. وَالْمُرَادُ: أَنْ يُصَلِّيَ وَيُزَكِّيَ. وَهَذَا أَمْرٌ خَاصٌّ بِهِ كَمَا أُمِرَ نَبِيئُنَا ﷺ بِقِيَامِ اللَّيْلِ، وَقَرِينَةُ
Zekât (الزَّكَاة): Sadaka demektir. Buradaki maksat; namaz kılması ve zekât/sadaka vermesidir. Bu, Peygamberimiz [sallallâhu aleyhi ve sellem]’in gece namazıyla emrolunması gibi ona has bir emirdir;
الْخُصُوصِ قَوْلُهُ مَا دُمْتُ حَيًّا لِدَلَالَتِهِ عَلَى اسْتِغْرَاقِ مُدَّةِ حَيَّاتِهِ بِإِيقَاعِ الصَّلَاةِ وَالصَّدَقَةِ، أَيْ أَنْ يُصَلِّيَ وَيَتَصَدَّقَ فِي أَوْقَاتِ التَّمَكُّنِ مِنْ ذَلِكَ، أَيْ غَيْرِ أَوْقَاتِ الدَّعْوَةِ أَوِ الضَّرُورَاتِ.
hususiliğin karinesi ise { مَا دُمْتُ حَيًّا } buyruğudur; zira bu, hayatı süresince namaz ve sadakayı sürekli yerine getirmeyi, yani tebliğ veya zaruret vakitleri dışındaki imkân bulduğu vakitlerde namaz kılıp sadaka vermesini ifade eder.
فَالِاسْتِغْرَاقُ الْمُسْتَفَادُ مِنْ قَوْلِهِ مَا دُمْتُ حَيًّا اسْتِغْرَاقٌ عُرْفِيٌّ مُرَادٌ بِهِ الْكَثْرَةُ وَلَيْسَ الْمُرَادُ الصَّلَاةَ وَالصَّدَقَةَ الْمَفْرُوضَتَيْنِ عَلَى أُمَّتِهِ، لِأَنَّ سِيَاقَ الْكَلَامِ فِي أَوْصَافٍ تَمَيَّزَ بِهَا عِيسَى ﵇، وَلِأَنَّهُ لَمْ يَأْتِ بِشَرْعِ صَلَاةٍ زَائِدَةٍ عَلَى مَا شُرِعَ فِي التَّوْرَاةِ.
Dolayısıyla { مَا دُمْتُ حَيًّا } sözünden anlaşılan istiğrâk (bütün zamanı kapsama), örfî bir istiğrâk olup bununla çokluk kastedilmiştir; yoksa ümmetine farz kılınan namaz ve sadaka kastedilmemiştir. Zira sözün akışı, İsa [aleyhisselâm]’ın kendisiyle temayüz ettiği vasıflar hakkındadır ve ayrıca o, Tevrat'ta meşru kılınan namazdan fazla yeni bir namaz şeriatı getirmemiştir.
وَالْبَرُّ- بِفَتْحِ الْبَاءِ-: اسْمٌ بِمَعْنَى الْبَارِّ. وَتَقَدَّمَ آنِفًا. وَقَدْ خَصَّهُ اللَّهُ تَعَالَى بِذَلِكَ بَيْنَ قَوْمِهِ، لِأَنَّ بِرَّ الْوَالِدَيْنِ كَانَ ضَعِيفًا فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ يَوْمَئِذٍ، وَبِخَاصَّةٍ الْوَالِدَةُ لِأَنَّهَا تُسْتَضْعَفُ، لِأَنَّ فَرْطَ حَنَانِهَا وَمَشَقَّتِهَا قَدْ يُجَرِّئَانِ الْوَلَدَ عَلَى التَّسَاهُلِ فِي الْبِرِّ بِهَا.
el-Berr (الْبَرُّ) -bâ harfinin fethasıyla-: el-Bârr (iyiliksever/saygılı) manasında bir isimdir ve az önce geçmişti. Allah Teâlâ onu kavmi arasında bununla mümtaz kılmıştır; çünkü o günlerde İsrailoğulları arasında anne babaya iyilik zayıflamıştı, bilhassa da anneye; zira anne zayıf görülür, onun aşırı şefkati ve meşakkati çocuğu ona karşı hürmette gevşeklik göstermeye cüretlendirebilir.
وَالْجَبَّارُ: الْمُتَكَبِّرُ الْغَلِيظُ عَلَى النَّاسِ فِي مُعَامَلَتِهِمْ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ هُودٍ [٥٩] قَوْلُهُ: وَاتَّبَعُوا أَمْرَ كُلِّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ.
Cebbâr (الْجَبَّار): Kibirli ve insanlarla muamelesinde kaba/sert olan kimsedir. Hûd Suresi'nde [59] Yüce Allah'ın: { وَاتَّبَعُوا أَمْرَ كُلِّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ } buyruğu daha önce geçmişti.
وَالشَّقِيُّ: الْخَاسِرُ وَالَّذِي تَكُونُ أَحْوَالُهُ كَدِرَةً لَهُ وَمُؤْلِمَةً، وَهُوَ ضِدُّ السَّعِيدِ. وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ فِي آخِرِ سُورَةِ هُودٍ [١٠٥] .
Şakiyy (الشَّقِيّ): Kaybeden, hüsrana uğrayan ve halleri kendisi için kederli ve elem verici olan kimsedir; saîd (mutlu/huzurlu) kelimesinin zıddıdır. Hûd Suresi'nin sonunda [105] Yüce Allah'ın: { فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ } buyruğunda daha önce geçmişti.
وَوُصِفَ الْجَبَّارُ بِالشَّقِيِّ بِاعْتِبَارِ مَآلِهِ فِي الْآخِرَةِ وَرُبَّمَا فِي الدُّنْيَا.
Cebbâr (zorba) olan kimse, âhiretteki ve muhtemelen dünyadaki akıbeti dikkate alınarak “şakiyy” (bedbaht) olarak nitelendirilmiştir.
وَقَوْلُهُ وَالسَّلامُ عَلَيَّ يَوْمَ وُلِدْتُ إِلَى آخِرِهِ، تَنْوِيهٌ بِكَرَامَتِهِ عِنْدَ اللَّهِ، أَجْرَاهُ عَلَى لِسَانِهِ لِيَعْلَمُوا أَنَّهُ بِمَحَلِّ الْعِنَايَةِ مِنْ رَبِّهِ، وَالْقَوْلُ فِيهِ تَقَدَّمَ فِي آيَةِ ذِكْرِ يَحْيَى.
Onun: { وَالسَّلامُ عَلَيَّ يَوْمَ وُلِدْتُ } “Doğduğum gün bana selâm olsun...” ifadesi, sonuna kadar, Allah katındaki şerefine bir dikkat çekmedir. Rabbi katında bir inayet ve lütuf makamında olduğunu bilsinler diye [Allah] bu sözü onun lisanından söyletmiştir. Bu konudaki açıklama Yahyâ'nın zikredildiği ayette geçmişti.
وَجِيءَ بِالسَّلَامِ هُنَا معرّفا بِاللَّامِ الدَّالَّة عَلَى الْجِنْسِ مُبَالَغَةً فِي تَعَلُّقِ السَّلَامِ بِهِ حَتَّى كَانَ جِنْسُ السَّلَامِ بِأَجْمَعِهِ عَلَيْهِ. وَهَذَا مُؤْذِنٌ
Burada “es-Selâm” (السَّلَامُ) kelimesi, selâmın ona olan taallukunda mübalağa bildirmek ve adeta selâm cinsinin tamamının onun üzerine olduğunu ifade etmek üzere cins bildiren harf-i tarif (lâm) ile marife getirilmiştir. Bu da
بِتَفْضِيلِهِ عَلَى يَحْيَى إِذْ قِيلَ فِي شَأْنِهِ وَسَلامٌ عَلَيْهِ يَوْمَ وُلِدَ
onun Yahyâ'ya olan üstünlüğünü hissettirir; zira onun hakkında: { وَسَلامٌ عَلَيْهِ يَوْمَ وُلِدَ } “Doğduğu gün ona selâm olsun”
[مَرْيَم: ١٥] ، وَذَلِكَ هُوَ الْفَرْقُ بَيْنَ الْمُعَرَّفِ بِلَامِ الْجِنْسِ وَبَيْنَ النَّكِرَةِ.
[Meryem: 15] buyrulmuştur. Cins bildiren harf-i tarifle marife olan ile nekra (belirsiz) arasındaki fark işte budur.
وَيَجُوزُ جَعْلُ اللَّامِ لِلْعَهْدِ، أَيْ سَلَامٌ إِلَيْهِ، وَهُوَ كِنَايَةٌ عَنْ تَكْرِيمِ اللَّهِ عَبْدَهُ بِالثَّنَاءِ عَلَيْهِ فِي الْمَلَأِ الْأَعْلَى وَبِالْأَمْرِ بِكَرَامَتِهِ. وَمِنْ هَذَا الْقَبِيلِ السَّلَامُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيماً [الْأَحْزَاب: ٥٦] ، وَمَا أَمَرَنَا بِهِ فِي التَّشَهُّدِ فِي الصَّلَاةِ مِنْ قَوْلِ الْمُتَشَهِّدِ: «السَّلَامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا النَّبِيءُ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ» .
Lâm harfinin ahid için kılınması da caizdir; yani “ona [mahsus] bir selâm” demektir. Bu da Allah'ın, kulunu Mele-i A'lâ'da övmek ve ona hürmet gösterilmesini emretmek suretiyle taltif etmesinden kinayedir. Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيماً } “Ey iman edenler! Siz de ona salât edin ve tam bir teslimiyetle selâm verin” [Ahzâb: 56] buyruğundaki Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e selâm ile namazdaki teşehhütte teşehhüd okuyan kimsenin söylediği: “es-Selâmu aleyke eyyuhen-nebiyyu ve rahmetullâhi ve berekâtuh (Ey Peygamber! Selâm, Allah’ın rahmeti ve bereketleri senin üzerine olsun)” sözü de bu kabildendir.