Binûn

19- Meryem Suresi — 5. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَمُؤْذِنٌ أَيْضًا بِتَمْهِيدِ التَّعْرِيضِ بِالْيَهُودِ إِذْ طَعَنُوا فِيهِ وَشَتَمُوهُ فِي الْأَحْوَالِ الثَّلَاثَةِ، فَقَالُوا: وُلِدَ مِنْ زِنًى، وَقَالُوا: مَاتَ مَصْلُوبًا، وَقَالُوا: يُحْشَرُ مَعَ الْمَلَاحِدَةِ وَالْكَفَرَةِ، لِأَنَّهُمْ يَزْعُمُونَ أَنَّهُ كَفَرَ بِأَحْكَامٍ من التَّوْرَاة.

Ayrıca [bu ifade], bu üç durumda ona dil uzatıp hakaret eden Yahudilere üstü kapalı bir dokundurmaya (ta‘riz) zemin hazırlamayı da hissettirir; nitekim onlar: “Zinadan doğdu” dediler, “Çarmıha gerilerek öldü” dediler ve Tevrat'ın birtakım hükümlerini inkâr ettiğini iddia ettikleri için “Mülhidler ve kâfirlerle birlikte haşrolunacak” dediler.

[٣٤- ٣٥]

[34-35]

[سُورَة مَرْيَم (١٩) : الْآيَات ٣٤ إِلَى ٣٥]

[MERYEM SURESİ (19): AYETLER 34-35]

ذلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ (٣٤) مَا كانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ سُبْحانَهُ إِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٣٥)

{ ذلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ (٣٤) مَا كانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ سُبْحانَهُ إِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٣٥) } “İşte hakkında şüpheye düştükleri Meryem oğlu İsa, hak söze göre budur. Allah'ın çocuk edinmesi düşünülemez; O bundan münezzehtir. Bir işe hükmettiği zaman, ona sadece ‘Ol!’ der, o da hemen oluverir.”

اعْتِرَاضٌ بَيْنَ الْجُمَلِ الْمَقُولَةِ فِي قَوْلِهِ: قالَ إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ [مَرْيَم: ٣٠] مَعَ قَوْلِهِ:

{ قالَ إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ } “[Çocuk] dedi ki: Şüphesiz ben Allah'ın kuluyum” [Meryem: 30] buyruğu içinde söylenen cümleler ile,

وَإِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ [مَرْيَم: ٣٦] ، أَيْ ذَلِكَ الْمَذْكُورُ هُوَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ لَا كَمَا تَزْعُمُ النَّصَارَى وَالْيَهُودُ.

{ وَإِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ } “Şüphesiz Allah, benim de Rabbim, sizin de Rabbinizdir” [Meryem: 36] buyruğu arasında yer alan bir itiraziyyedir (ara cümledir). Yani: İşte o zikredilen şahıs, Hristiyanların ve Yahudilerin iddia ettiği gibi değil, Meryem oğlu İsa'nın ta kendisidir.

وَالْإِشَارَةُ لِتَمْيِيزِ الْمَذْكُورِ أَكْمَلَ تَمْيِيزٍ تَعْرِيضًا بِالرَّدِّ عَلَى الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى جَمِيعًا، إِذْ أَنْزَلَهُ الْيَهُودُ إِلَى حَضِيضِ الْجُنَاةِ، وَرَفَعَهُ النَّصَارَى إِلَى مَقَامِ الْإِلَهِيَّةِ، وَكِلَاهُمَا مُخْطِئٌ مُبْطِلٌ، أَيْ ذَلِكَ هُوَ عِيسَى بِالْحَقِّ،

İşaret [zamiri], zikredilen şahsı en kâmil manada temyiz etmek (ayırt etmek) içindir; bu da hem Yahudilere hem de Hristiyanlara üstü kapalı bir reddiyedir. Zira Yahudiler onu suçluların en aşağı derekesine indirmiş, Hristiyanlar ise ilahlık makamına yüceltmişlerdir; her iki fırka da hatalı ve batıl üzerindedir. Yani: Hakiki İsa işte budur;

وَأَمَّا مَنْ تَصِفُونَهُ فَلَيْسَ هُوَ عِيسَى لِأَنَّ اسْتِحْضَارَ الشَّخْصِ بِصِفَاتٍ غَيْرِ صِفَاتِهِ تَبْدِيلٌ لِشَخْصِيَّتِهِ، فَلَمَّا وَصَفُوهُ بِغَيْرِ مَا هُوَ صِفَتُهُ جُعِلُوا بِمَنْزِلَةِ من لَا يعرفونه فَاجْتُلِبَ اسْمُ الْإِشَارَةِ لِيَتَمَيَّزَ الْمَوْصُوفُ أَكْمَلَ تَمْيِيزٍ عِنْدَ الَّذِينَ يُرِيدُونَ أَنْ يَعْرِفُوهُ حَقَّ مَعْرِفَتِهِ. وَالْمَقْصُودُ بِالتَّمْيِيزِ تَمْيِيزُ صِفَاتِهِ الْحَقِيقِيَّةِ عَنِ الصِّفَاتِ الْبَاطِلَةِ الَّتِي أَلْصَقُوهَا بِهِ لَا تَمْيِيزَ ذَاتِهِ عَنِ الذَّوَاتِ إِذْ لَيْسَتْ ذَاتُهُ بِحَاضِرَةٍ وَقْتَ نُزُولِ الْآيَةِ، أَيْ تِلْكَ حَقِيقَةُ عِيسَى ﵇ وَصِفَتُهُ.

sizin nitelediğiniz kişi ise İsa değildir. Çünkü bir şahsı kendi sıfatlarının dışındaki sıfatlarla zihinde canlandırmak, onun şahsiyetini tahrif etmektir. Onu kendi vasfından farklı bir şekilde nitelediklerinde, sanki onu hiç tanımayan kimseler konumuna düştüler. Bu yüzden, onu hakkıyla tanımak isteyenler nezdinde bu nitelenen şahsın en mükemmel şekilde ayırt edilmesi için işaret ismi getirilmiştir. Bu ayırt etmeden maksat, -ayetin indiği vakitte onun şahsı hazır bulunmadığından- zatını diğer zatlardan ayırt etmek değil, onun hakiki sıfatlarını ona isnat ettikleri batıl sıfatlardan ayırt etmektir. Yani: İsa [aleyhisselâm]'ın hakikati ve vasfı işte budur.

وقَوْلَ الْحَقِّ قَرَأَهُ الْجُمْهُورُ بِالرَّفْعِ، وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ، وَعَاصِمٌ، وَيَعْقُوبُ بِالنَّصْبِ فَأَمَّا الرَّفْعُ فَهُوَ خَبَرٌ ثَانٍ عَنِ اسْمِ الْإِشَارَةِ أَوْ وَصْفٌ لِعِيسَى أَوْ بَدَلٌ مِنْهُ، وَأَمَّا النَّصْبُ فَهُوَ حَالٌ مِنِ اسْمِ الْإِشَارَةِ أَوْ مِنْ عِيسَى.

{ قَوْلَ الْحَقِّ } ifadesini cumhur merfû (قَوْلُ الْحَقِّ) olarak okumuştur; İbn Âmir, Âsım ve Ya‘kûb ise mensûb (قَوْلَ الْحَقِّ) olarak okumuştur. Merfû okunuşa göre bu, işaret isminin ikinci haberi veya İsa'nın bir sıfatı yahut ondan bedeldir. Mensûb okunuşa göre ise işaret isminden veya İsa'dan hâldir.

وَمَعْنَى قَوْلَ الْحَقِّ أَنَّ تِلْكَ الصِّفَاتِ الَّتِي سَمِعْتُمْ هِيَ قَوْلُ الْحَقِّ، أَيْ مَقُولٌ هُوَ الْحَقُّ وَمَا خَالَفَهَا بَاطِلٌ، أَوْ أَنَّ عِيسَى ﵇ هُوَ قَوْلُ الْحَقِّ، أَيْ مَقُولُ الْحَقِّ، أَيِ الْمُكَوَّنُ مِنْ قَوْلِ (كُنْ) ، فَيَكُونُ مَصْدَرًا بِمَعْنَى اسْمِ الْمَفْعُولِ كَالْخَلْقِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: هَذَا خَلْقُ اللَّهِ [لُقْمَان: ١١] .

Kavl-i Hak (قَوْلَ الْحَقِّ) ifadesinin manası; işittiğiniz bu sıfatların hak bir söz olduğu, yani hakkın ta kendisi olan bir söz olup buna aykırı olanların batıl olduğudur. Yahut İsa [aleyhisselâm]'ın bizzat kendisinin “Kavl-i Hak”, yani Hakk'ın sözü olduğu, diğer bir deyişle “Kün (Ol)” sözüyle var edilmiş olduğu manasındadır. Bu takdirde, Yüce Allah'ın: { هَذَا خَلْقُ اللَّهِ } “İşte bu, Allah'ın yarattığıdır” [Lokmân: 11] buyruğundaki “halk” lafzı gibi, mef‘ûl ismi manasında bir mastar olur.

وَجَوَّزَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ أَنْ يَكُونَ نَصْبُ قَوْلَ الْحَقِّ بِتَقْدِيرِ: أُحِقُّ قَوْلَ الْحَقِّ، أَيْ هُوَ مَصْدَرٌ مُؤَكِّدٌ لِمَضْمُونِ الْجُمْلَةِ قَبْلَهُ مَنْصُوبٌ بِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ وُجُوبًا، تَقْدِيرُهُ: أُحِقُّ قَوْلَ الْحَقِّ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَوْلَ الْحَقِّ مَصْدَرًا نَائِبًا عَنْ فِعْلِهِ، أَيْ أَقُولُ قَوْلَ الْحَقِّ. وَعَلَى

Ebû Ali el-Fârisî, { قَوْلَ الْحَقِّ } ifadesinin nasbının “uhıkku kavle'l-hakk (hakkın sözünü hak ve sabit kılarım)” takdiriyle olmasını caiz görmüştür; yani o, kendisinden önceki cümlenin mazmununu pekiştiren bir mef‘ûl-i mutlak (tekit edici mastar) olup takdiri “uhıkku kavle'l-hakk” olan vücûben mahzuf bir fiille mensûb kılınmıştır. { قَوْلَ الْحَقِّ } ifadesinin kendi fiilinin yerine geçen bir mastar olması da caizdir, yani “ekûlu kavle'l-hakk (hakkın sözünü söylerim)” takdirindedir. Bu

هَذَيْنِ الْوَجْهَيْنِ يَكُونُ اعْتِرَاضًا. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَوْلَ مَصْدَرًا بِمَعْنَى الْفَاعِل صفة لعيسى أَوْ حَالًا مِنْهُ، أَيْ قَائِلُ الْحَقِّ إِذْ قَالَ: إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ آتانِيَ الْكِتابَ إِلَى قَوْلِهِ: أُبْعَثُ حَيًّا [مَرْيَم: ٣٠- ٣٣] .

iki veche göre [bu kısım] bir itiraziyye (ara cümle) olur. “Kavl” kelimesinin fâil (özne) manasında bir mastar olarak İsa'nın sıfatı yahut ondan hâl olması da caizdir; yani: { إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ آتانِيَ الْكِتابَ } “Şüphesiz ben Allah'ın kuluyum, O bana kitabı verdi...” buyruğundan { أُبْعَثُ حَيًّا } “diri olarak diriltileceğim [güne kadar]” [Meryem: 30-33] sözüne kadar hakkı söyleyen kişi manasındadır.

والَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ صِفَةٌ ثَانِيَةٌ أَوْ حَالٌ ثَانِيَةٌ أَوْ خَبَرٌ ثَانٍ عَنْ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ عَلَى مَا يُنَاسِبُ الْوُجُوهَ الْمُتَقَدِّمَةَ.

{ الَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ } ifadesi ise, yukarıda geçen vecihlere uygun olarak, Meryem oğlu İsa'nın ikinci bir sıfatı, ikinci bir hâli veya ikinci bir haberidir.

وَالِامْتِرَاءُ: الشَّكُّ، أَيِ الَّذِي فِيهِ يَشُكُّونَ، أَيْ يَعْتَقِدُونَ اعْتِقَادًا مَبْنَاهُ الشَّكُّ وَالْخَطَأُ، فَإِنْ عَادَ الْمَوْصُولُ إِلَى الْقَوْلِ فَالِامْتِرَاءُ فِيهِ هُوَ الِامْتِرَاءُ فِي صِدْقِهِ، وَإِنْ عَادَ إِلَى عِيسَى فَالِامْتِرَاءُ فِيهِ هُوَ الِامْتِرَاءُ فِي صِفَاتِهِ بَيْنَ رَافِعٍ وَخَافِضٍ.

İmtirâ (الِامْتِرَاء): Şüphe etmek demektir; yani “hakkında şüpheye düştükleri kimsedir”, yani temeli şüphe ve hataya dayanan bir inanca sahip olurlar. Şayet mevsûl zamiri “kavl”e dönüyorsa, onun hakkındaki imtirâ (şüphe), doğruluğundaki şüphedir. Şayet İsa'ya dönüyorsa, onun hakkındaki imtirâ, onu [haddinden fazla] yücelten ile [haddinden fazla] alçaltan arasında sıfatlarındaki şüphedir.

وَجُمْلَةُ مَا كانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ تَقْرِيرٌ لِمَعْنَى الْعُبُودِيَّةِ، أَوْ تَفْصِيلٌ لِمَضْمُونِ جُمْلَةِ الَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ فَتَكُونُ بِمَنْزِلَةِ بَدَلِ الْبَعْضِ أَوِ الِاشْتِمَالِ مِنْهَا، اكْتِفَاءً بِإِبْطَالِ قَوْلِ النَّصَارَى بِأَنَّ عِيسَى ابْنُ اللَّهِ، لِأَنَّهُ أَهَمُّ بِالْإِبْطَالِ، إِذْ هُوَ تَقْرِيرٌ لِعُبُودِيَّةِ عِيسَى وَتَنْزِيهٌ لِلَّهِ تَعَالَى عَمَّا لَا يَلِيقُ بِجَلَالِ الْأُلُوهِيَّةِ مِنِ اتِّخَاذِ الْوَلَدِ وَمِنْ شَائِبَةِ الشِّرْكِ، وَلِأَنَّهُ الْقَوْلُ النَّاشِئُ عَنِ الْغُلُوِّ فِي التَّقْدِيسِ، فَكَانَ فِيمَا ذُكِرَ مِنْ صِفَاتِ الْمَدْحِ لِعِيسَى مَا قَدْ يُقَوِّي شُبْهَتَهُمْ فِيهِ بِخِلَافِ قَوْلِ الْيَهُودِ فَقَدْ ظَهَرَ بُطْلَانُهُ بِمَا عُدِّدَ لِعِيسَى مِنْ صِفَاتِ الْخَيْرِ.

{ مَا كانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ } “Allah'ın çocuk edinmesi düşünülemez” cümlesi, kulluk (ubûdiyyet) manasının bir takriri veya { الَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ } “hakkında şüpheye düştükleri” cümlesinin içeriğinin bir açıklamasıdır; dolayısıyla bu ifadeden bir bedel-i ba‘z veya bedel-i iştimal mesabesindedir. Bu, Hristiyanların “İsa Allah'ın oğludur” şeklindeki iddialarını iptal etmekle yetinmektir; çünkü bu iddianın iptali daha mühimdir, zira bunda İsa'nın kulluğunun takriri ve Yüce Allah'ın çocuk edinmekten ve şirk şaibesinden, uluhiyyet celaline yakışmayan şeylerden tenzihi vardır. Hem de bu iddia, aşırı kutsamadan (gulüvden) doğan bir söz olduğu için, İsa hakkında zikredilen övgü sıfatları içinde onların bu şüphesini güçlendirebilecek unsurlar bulunabilirdi; Yahudilerin sözü ise böyle değildir, zira onların sözünün batıllığı İsa için sayılan hayır sıfatlarıyla zaten açığa çıkmıştır.

وَصِيغَةُ مَا كانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ تُفِيدُ انْتِفَاءَ الْوَلَدِ عَنْهُ تَعَالَى بِأَبْلَغِ وَجْهٍ لِأَنَّ لَامَ الْجُحُودِ تُفِيدُ مُبَالَغَةَ النَّفْيِ، وَأَنَّهُ مِمَّا لَا يُلَاقِي وُجُودَ الْمَنْفِيِّ عَنْهُ، وَلِأَنَّ فِي قَوْلِهِ: أَنْ يَتَّخِذَ إِشَارَةً إِلَى أَنَّهُ لَوْ كَانَ لَهُ وَلَدٌ لَكَانَ هُوَ خَلَقَهُ، وَاتَّخَذَهُ فَلَمْ يَعْدُ أَنْ يَكُونَ مِنْ جُمْلَةِ مخلوقاته، فإثبات النبوّة لَهُ خُلْفٌ مِنَ الْقَوْلِ.

{ مَا كانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ } kalıbı, Yüce Allah'tan çocuk nispetini en beliğ şekilde nefyeder. Çünkü nefy-i cühûd lâmı (لَامُ الْجُحُودِ), olumsuzlukta mübalağa ifade eder ve bu durumun kendisinden nefyedilen zata asla uyuşmayacağını gösterir. Ayrıca O'nun { أَنْ يَتَّخِذَ } “edinmesi” buyruğunda şuna bir işaret vardır: Şayet O'nun bir çocuğu olsaydı, onu bizzat O yaratmış ve edinmiş olurdu; dolayısıyla o varlık da O'nun yaratılmışlarının bir parçası olmaktan öteye geçemezdi. Bu bakımdan ona uluhiyyet isnat etmek tutarsız ve saçma bir sözdür.

وَجُمْلَةُ إِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ بَيَانٌ لِجُمْلَةِ مَا كانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ، لِإِبْطَالِ شُبْهَةِ النَّصَارَى إِذْ جَعَلُوا تَكْوِينَ إِنْسَانٍ بِأَمْرِ التَّكْوِينِ عَنْ غَيْرِ سَبَبٍ مُعْتَادٍ دَلِيلًا عَلَى أَنَّ الْمُكَوَّنَ ابْنٌ لِلَّهِ تَعَالَى، فَأَشَارَتِ الْآيَةُ إِلَى أَنَّ هَذَا يَقْتَضِي أَنْ تَكُونَ أُصُولُ الْمَوْجُودَاتِ أَبْنَاءً لِلَّهِ وَإِنْ كَانَ مَا يَقْتَضِيهِ لَا يَخْرُجُ عَنِ الْخُضُوعِ إِلَى أَمر التكوين.

{ إِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “Bir işe hükmettiği zaman, ona sadece ‘Ol!’ der, o da hemen oluverir” cümlesi, { مَا كانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ } “Allah'ın çocuk edinmesi düşünülemez” cümlesinin bir beyanıdır; ta ki Hristiyanların şüphesi iptal edilsin; zira onlar bir insanın alışılagelmiş bir sebep olmaksızın yaratma emriyle var edilmesini, var edilen o zatın Yüce Allah'ın oğlu olduğuna delil saymışlardır. Ayet ise buna işaret etmektedir ki: Bu mantık, mevcudatın bütün köklerinin de Allah'ın oğulları olmasını gerektirirdi; oysa bu durumun gerektirdiği şey, yaratma emrine boyun eğmekten başka bir şey değildir.

[سُورَة مَرْيَم (١٩) : آيَة ٣٦]

[MERYEM SURESİ (19): AYET 36]

وَإِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ (٣٦)

{ وَإِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ (٣٦) } “Şüphesiz Allah, benim de Rabbim, sizin de Rabbinizdir; öyleyse O'na kulluk edin. İşte dosdoğru yol budur.”

يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ هَذَا بَقِيَّةً لِكَلَامٍ جَرَى عَلَى لِسَانِ عِيسَى تَأْيِيدًا لِبَرَاءَةِ أُمِّهِ وَمَا بَيْنَهُمَا اعْتِرَاضٌ كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا.

Bunun, annesinin masumiyetini teyit etmek üzere İsa'nın lisanından dökülen sözün devamı olması caizdir; aradaki kısım ise az önce geçtiği üzere bir itiraziyyedir (ara cümledir).

وَالْمَعْنَى: تَعْمِيمُ رُبُوبِيَّةِ اللَّهِ تَعَالَى لِكُلِّ الْخَلْقِ.

Manası: Yüce Allah'ın rabliğinin bütün yaratılmışları kapsadığının genellenmesidir.

وَقَرَأَ نَافِعٌ، وَابْنُ كَثِيرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو، وَأَبُو جَعْفَرٍ، وَرُوَيْسٌ عَنْ يَعْقُوبَ هَمْزَةَ وَأَنَّ مَفْتُوحَةً فَخَرَّجَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ أَنَّهُ عَلَى تَقْدِيرِ لَامِ التَّعْلِيلِ، فَإِنْ كَانَ مِنْ كَلَامِ عِيسَى فَهُوَ تَعْلِيلٌ لِقَوْلِهِ فَاعْبُدُوهُ عَلَى أَنَّهُ مُقَدَّمٌ مِنْ تَأْخِيرٍ لِلِاهْتِمَامِ بِالْعِلَّةِ لِكَوْنِهَا مُقَرِّرَةً لِلْمَعْلُولِ وَمُثْبِتَةً لَهُ عَلَى أُسْلُوبِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَنَّ الْمَساجِدَ لِلَّهِ فَلا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَداً [الجنّ: ١٨] وَيَكُونُ قَوْلُهُ فَاعْبُدُوهُ مُتَفَرِّعًا عَلَى قَوْلِهِ إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ [مَرْيَم: ٣٠] بَعْدَ أَن أرْدف بِمَا تعلّق بِهِ مِنْ أَحْوَالِ نَفْسِهِ.

Nâfi‘, İbn Kesîr, Ebû Amr, Ebû Ca‘fer ve Ya‘kûb'dan rivayetle Ruveys, { وَأَنَّ } kelimesinin hemzesini fetha ile okumuşlardır. Zemahşerî bunu, ta‘lil lâmının takdiriyle açıklamıştır. Şayet bu İsa'nın sözünden ise; illetin, ma‘lûlü (hükmü) pekiştirmesi ve sabitleştirmesi sebebiyle ona verilen ehemmiyetten ötürü takdim-tehir kabilinden öne alınmış olarak { فَاعْبُدُوهُ } “O'na kulluk edin” buyruğunun gerekçesidir; tıpkı Yüce Allah'ın: { وَأَنَّ الْمَساجِدَ لِلَّهِ فَلا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَداً } “Mescitler şüphesiz Allah'ındır; öyleyse Allah ile birlikte hiç kimseye yalvarmayın” [Cin: 18] buyruğunun üslubunda olduğu gibi. { فَاعْبُدُوهُ } buyruğu da, kendi nefsinin durumlarıyla ilgili hususlar peş peşe sıralandıktan sonra, { إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ } “Şüphesiz ben Allah'ın kuluyum” [Meryem: 30] sözünün bir semeresi (fâidesi) olur.

وَلَمَّا اشْتَمَلَ مَدْخُولُ لَامِ التَّعْلِيلِ عَلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ أُضْمِرَ لَهُ فِيمَا بَعْدُ. وَتَقْدِيرُ النَّظْمِ هَكَذَا: فَاعْبُدُوا اللَّهَ لِأَنَّهُ رَبِّي وَرَبُّكُمْ.

Ta‘lil lâmının dahil olduğu kısım lafza-i celâli içerdiğinden, sonrasında onun yerine zamir kullanılmıştır. Dizilişin takdiri şöyledir: “Fe‘budullâhe li-ennehû rabbî ve rabbukum (Allah'a ibadet edin; çünkü O, benim de Rabbim, sizin de Rabbinizdir).”

وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَطْفًا عَلَى قَوْلِهِ بِالصَّلاةِ وَالزَّكاةِ [مَرْيَم: ٣١] ، أَيْ وَأَوْصَانِي بِأَنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ، فَيَكُونُ بِحَذْفِ حَرْفِ الْجَرِّ وَهُوَ مُطَّرِدٌ مَعَ (أَنَّ) .

[Bu ifadenin] { بِالصَّلاةِ وَالزَّكاةِ } “namazı ve zekâtı [emretti]” [Meryem: 31] buyruğuna matuf olması da caizdir; yani “ve bana Allah'ın benim de Rabbim sizin de Rabbiniz olduğunu tavsiye etti/vasiyet etti” takdirindedir. Bu durumda cer harfinin hazfiyle oluşur ki bu da “enne” (أَنَّ) ile birlikte kurallı ve yaygındır.

وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَعْطُوفًا عَلَى الْحَقِّ مِنْ قَوْلِهِ قَوْلَ الْحَقِّ [مَرْيَم: ٣٤] عَلَى وَجْهِ جَعْلِ قَوْلَ بِمَعْنَى قَائِلٍ، أَيْ قَائِلٌ الْحَقَّ وَقَائِلٌ إِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ، فَإِنَّ هَمْزَةَ أَنْ يَجُوزُ فَتْحُهَا وَكَسْرُهَا بَعْدَ مَادَّةِ الْقَوْلِ.

{ قَوْلَ الْحَقِّ } [Meryem: 34] buyruğundaki “el-Hak” lafzına matuf olması da caizdir; bu da “kavl” lafzının “kâil” (söyleyen) manasında kabul edilmesi vechine göredir; yani “hakkı söyleyen ve şüphesiz Allah benim de Rabbim sizin de Rabbinizdir diyen” manasındadır. Zira “kavl” kökünden sonra gelen “enne/inne”nin hemzesinin fethalı veya kesreli okunması caizdir.

وَإِنْ كَانَ مِمَّا خُوطِبَ النَّبِيءُ ﷺ بِأَنْ يَقُولَهُ كَانَ بِتَقْدِيرِ قَوْلٍ مَحْذُوفٍ، أَوْ عَطْفًا عَلَى مَرْيَمَ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى:

Şayet bu, Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e söylemesi emredilen bir hitap ise, mahzuf bir “kavl” (de ki) takdiriyle olur; yahut Yüce Allah'ın:

وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ مَرْيَمَ

{ وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ مَرْيَمَ } “Kitap'ta Meryem'i de an”

[مَرْيَمَ: ١٦] ، أَيِ اذْكُرْ يَا مُحَمَّدُ أَنَّ اللَّهَ رَبِّي فَكَذَلِكَ، وَيَكُونُ تَفْرِيعُ فَاعْبُدُوهُ عَلَى قَوْلِهِ: مَا كانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ سُبْحانَهُ [مَرْيَم: ٣٥] إِلَى آخِرِهِ ...

“Kitap'ta Meryem'i de an” [Meryem: 16] buyruğundaki “Meryem” kelimesine atfedilir; yani “Ey Muhammed, Allah'ın benim Rabbim olduğunu da an” demektir ve durum yine aynıdır. { فَاعْبُدُوهُ } “O'na kulluk edin” ifadesinin [hükmü] ise: { مَا كانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ سُبْحانَهُ } “Allah'ın çocuk edinmesi düşünülemez; O bundan münezzehtir...” [Meryem: 35] buyruğunun sonuna kadarki kısmın bir semeresi (sonucu) olur.

وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ، وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَخَلَفٌ، وَرَوْحٌ عَنْ يَعْقُوبَ- بِكَسْرِ هَمْزَةِ إِنَّ. وَوَجْهُهَا ظَاهِرٌ عَلَى كِلَا الِاحْتِمَالَيْنِ.

İbn Âmir, Hamza, Kisâî, Halef ve Ya‘kûb'dan rivayetle Ravh ise bunu “inne”nin hemzesini kesre ile ({ وَإِنَّ }) okumuşlardır. Bunun izahı her iki ihtimale göre de açıktır.

وَجُمْلَةُ هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ تَذْيِيلٌ وَفَذْلَكَةٌ لِمَا سَبَقَهُ عَلَى اخْتِلَافِ الْوُجُوهِ.

{ هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ } “İşte dosdoğru yol budur” cümlesi, farklı vecihlere göre kendisinden öncekilerin bir fezlekesi (özeti) ve tezyilidir (tamamlayıcısıdır).

وَالْإِشَارَةُ إِلَى مَضْمُونِ مَا تَقَدَّمَ عَلَى اخْتِلَافِ الْوُجُوهِ.

İşaret [zamiri], farklı vecihlere göre daha önce geçen hususların muhtevasına yöneliktir.

وَالْمُرَادُ بِالصِّرَاطِ الْمُسْتَقِيمِ اعْتِقَادُ الْحَقِّ، شُبِّهَ بِالصِّرَاطِ الْمُسْتَقِيمِ عَلَى التَّشْبِيهِ الْبَلِيغِ، شَبَّهَ الِاعْتِقَادَ الْحَقَّ فِي كَوْنِهِ مَوْصُولًا إِلَى الْهُدَى بِالصِّرَاطِ الْمُسْتَقِيمِ فِي إِيصَالِهِ إِلَى الْمَكَانِ الْمَقْصُودِ بِاطْمِئْنَانِ بَالٍ، وَعُلِمَ أَنَّ غَيْرَ هَذَا كَبُنَيَّاتِ الطَّرِيقِ مَنْ سَلَكَهَا أَلْقَت بِهِ فِي الْمَخَاوِفُ وَالْمَتَالِفُ كَقَوْلِهِ وَأَنَّ هَذَا صِراطِي مُسْتَقِيماً فَاتَّبِعُوهُ وَلا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ

Sırât-ı müstakîm (dosdoğru yol) ile kastedilen, hak inançtır. Beliğ bir teşbih yoluyla dosdoğru bir yola benzetilmiştir; hak inanç, hidayete ulaştırması bakımından, dosdoğru yolun insanı hedeflenen yere gönül rahatlığıyla ulaştırmasına benzetilmiştir. Bilinmektedir ki bunun dışındakiler, yolun sağa sola ayrılan tali yolları gibidir; bunlara sapan kimseyi tehlikelere ve helaklere sürükler; nitekim Yüce Allah: { وَأَنَّ هَذَا صِراطِي مُسْتَقِيماً فَاتَّبِعُوهُ وَلا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ } “Şüphesiz bu, benim dosdoğru yolumdur, ona uyun; başka yollara uymayın ki sizi

سَبِيلِهِ

{ سَبِيلِهِ } “O'nun yolundan”

[الْأَنْعَام: ١٥٣] .

O'nun yolundan ayırmasın” [En‘âm: 153] buyurmuştur.

[سُورَة مَرْيَم (١٩) : آيَة ٣٧]

[MERYEM SURESİ (19): AYET 37]

فَاخْتَلَفَ الْأَحْزابُ مِنْ بَيْنِهِمْ فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ (٣٧)

{ فَاخْتَلَفَ الْأَحْزابُ مِنْ بَيْنِهِمْ فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ (٣٧) } “Fakat fırkalar kendi aralarında ihtilafa düştüler. Artık büyük bir günün tanıklığında vay o inkâr edenlerin hâline!”

الْفَاءُ لِتَفْرِيعِ الْإِخْبَارِ بِحُصُولِ الِاخْتِلَافِ عَلَى الْإِخْبَارِ بِأَنَّ هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ، أَيْ حَادَ عَنِ الصِّرَاطِ الْمُسْتَقِيمِ الْأَحْزَابُ فَاخْتَلَفُوا بَيْنَهُمْ فِي الطَّرَائِقِ الَّتِي سَلَكُوهَا، أَيْ هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ لَا يَخْتَلِفُ سَالِكُوهُ اخْتِلَافًا أَصْلِيًّا، فَسَلَكَ الْأَحْزَابُ طُرُقًا أُخْرَى هِيَ حَائِدَةٌ عَنِ الصِّرَاطِ الْمُسْتَقِيمِ فَلَمْ يَتَّفِقُوا عَلَى شَيْءٍ.

Fâ harfi, ihtilafın vuku bulduğunu bildirmeyi, bunun dosdoğru bir yol olduğunu bildirmeye bağlamak (tafrî‘) içindir; yani fırkalar dosdoğru yoldan saptılar da tuttukları yollarda kendi aralarında ihtilafa düştüler. Diğer bir deyişle: Bu, yolcularının esasta ihtilaf etmeyeceği dosdoğru bir yoldur; fakat o fırkalar dosdoğru yoldan sapan başka yollara saptılar ve hiçbir şey üzerinde anlaşamadılar.

وَقَوْلُهُ مِنْ بَيْنِهِمْ متعلّق باختلف. و (من) حَرْفُ تَوْكِيدٍ، أَيِ اخْتَلَفُوا بَيْنَهُمْ.

O'nun { مِنْ بَيْنِهِمْ } buyruğu “ihtelefe” (ihtilafa düştüler) fiiline taalluk eder. “Min” (من) ise tekit harfidir; yani “kendi aralarında ihtilafa düştüler” demektir.

وَالْمُرَادُ بِالْأَحْزَابِ أَحْزَابُ النَّصَارَى، لِأَنَّ الِاخْتِلَافَ مُؤْذِنٌ بِأَنَّهُمْ كَانُوا مُتَّفِقِينَ وَلَمْ يَكُنِ الْيَهُودُ مُوَافِقِينَ النَّصَارَى فِي شَيْءٍ مِنَ الدِّينِ. وَقَدْ كَانَ النَّصَارَى عَلَى قَوْلٍ وَاحِدٍ عَلَى التَّوْحِيدِ فِي حَيَاةِ الْحَوَارِيِّينَ ثُمَّ حَدَثَ الِاخْتِلَافُ فِي تَلَامِيذِهِمْ. وَقَدْ ذَكَرْنَا فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلا تَقُولُوا ثَلاثَةٌ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [١٧١] أَنَّ الِاخْتِلَافَ انْحَلَّ إِلَى ثَلَاثَةِ مَذَاهِبَ: الْمَلْكَانِيَّةُ (وَتُسَمَّى الْجَاثُلِيقِيَّةَ) وَالْيَعْقُوبِيَّةُ، وَالنَّسْطُورِيَّةُ. وَانْشَعَبَتْ مِنْ هَذِهِ الْفِرَقِ عِدَّةُ فِرَقٍ ذَكَرَهَا الشَّهْرَسْتَانِيُّ، وَمِنْهَا الْأَلْيَانَةُ، وَالْبِلْيَارِسِيَّةُ، وَالْمِقْدَانُوسِيَّةُ، وَالسِّبَالِيَّةُ، وَالْبُوطِينُوسِيَّةُ، وَالْبُولِيَّةُ، إِلَى فِرَقٍ أُخْرَى. مِنْهَا فِرْقَةٌ كَانَتْ فِي الْعَرَبِ تُسَمَّى الرَّكُوسِيَّةُ وَرَدَ ذِكْرُهَا

el-Ahzâb (الْأَحْزَاب) ile kastedilen, Hristiyan fırkalarıdır; zira ihtilaf [kelimesi], onların önceden ittifak halinde olduklarını hissettirir; oysa Yahudiler Hristiyanlarla dinin hiçbir konusunda uyuşmamışlardı. Hristiyanlar ise havârilerin sağlığında tevhid üzerinde tek bir görüş üzere idiler, ardından onların talebeleri arasında ihtilaf ortaya çıktı. Nisâ Suresi'nde [171] Yüce Allah'ın: { فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلا تَقُولُوا ثَلاثَةٌ } “Allah'a ve peygamberlerine inanın, ‘Üçtür’ demeyin” buyruğunun tefsirinde zikretmiştik ki bu ihtilaf neticede üç mezhebe ayrılmıştır: Melkâniyye (Câselîkıyye de denir), Ya‘kûbiyye ve Nestûriyye. Şehristânî'nin zikrettiği üzere bu fırkalardan da Alyâne, Bilyârisiyye, Mikdânûsiyye, Sibâliyye, Bûtînûsiyye, Bûliyye gibi ve daha başka birçok fırka türemiştir. Bunlardan biri de Araplar arasında bulunan ve “er-Rekûsiyye” olarak adlandırılan bir fırkaydı ki

فِي الْحَدِيثِ: «أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ قَالَ لِعَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ: إِنَّكَ رَكُوسِيٌّ»

hadiste şu şekilde zikri geçmiştir: “Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] Adî b. Hâtim'e: ‘Şüphesiz sen bir rekûsîsin’ buyurmuştur.”

. قَالَ أَهْلُ اللُّغَةِ هِيَ نَصْرَانِيَّةٌ مَشُوبَةٌ بِعَقَائِدِ الصَّابِئَةِ. وَحَدَثَتْ بَعْدَ ذَلِكَ فِرْقَةُ الِاعْتِرَاضِيَّةِ (الْبُرُوتِسْتَانُ) أَتْبَاعُ (لُوثِيرَ) . وَأَشْهَرُ الْفِرَقِ الْيَوْمَ هِيَ الْمَلْكَانِيَّةُ (كاثوليك) ، واليعقوبية (أرثودوكس) ، والاعتراضية (بروتستان) . وَلَمَّا كَانَ اخْتِلَافُهُمْ قَدِ انْحَصَرَ فِي مَرْجِعٍ وَاحِدٍ يَرْجِعُ إِلَى إِلَهِيَّةِ عِيسَى اغْتِرَارًا وَسُوءَ فَهْمٍ فِي مَعْنَى لَفْظِ (ابْنٍ) الَّذِي وَرَدَ صِفَةً لِلْمَسِيحِ فِي الْأَنَاجِيلِ مَعَ أَنَّهُ قَدْ وُصِفَ بِذَلِكَ فِيهَا أَيْضًا أَصْحَابُهُ. وَقَدْ جَاءَ فِي التَّوْرَاةِ أَيْضًا «أَنْتُمْ أَبْنَاءُ اللَّهِ» . وَفِي إِنْجِيلِ مَتَّى الْحَوَارِيِّ وَإِنْجِيلِ يُوحَنَّا الْحَوَارِيِّ كَلِمَاتٌ صَرِيحَةٌ فِي أَنَّ الْمَسِيحَ ابْنُ إِنْسَانٍ وَأَنَّ اللَّهَ إِلَهُهُ وَرَبُّهُ، فَقَدِ انْحَصَرَتْ مَذَاهِبُهُمْ فِي الْكُفْرِ بِاللَّهِ فَلِذَلِكَ ذُيِّلَ بِقَوْلِهِ فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ، فَشَمِلَ قَوْلُهُ (الَّذِينَ كَفَرُوا) هَؤُلَاءِ الْمُخْبَرَ عَنْهُمْ مِنَ النَّصَارَى وَشَمِلَ الْمُشْرِكِينَ غَيرهم.

Dil ehli, bunun Sâbiî inançlarıyla karışmış bir Hristiyanlık olduğunu söylemiştir. Daha sonra ise Luther'in takipçileri olan İtirâziyye (Protestanlar) fırkası ortaya çıkmıştır. Günümüzde en meşhur fırkalar ise Melkâniyye (Katolik), Ya‘kûbiyye (Ortodoks) ve İtirâziyye (Protestan)'dir. Onların ihtilafı, İncillerde Mesih'in bir vasfı olarak geçen -ki bu vasıf İncillerde onun arkadaşları için de kullanılmıştır- “oğul” kelimesinin manasını yanlış anlama ve aldanma sebebiyle İsa'nın ilahlığı gibi tek bir merkeze raci olduğundan -ki nitekim Tevrat'ta da: “Sizler Allah'ın oğullarısınız” ifadesi yer almaktadır; Havâri Matta İncili'nde ve Havâri Yuhanna İncili'nde ise Mesih'in insanoğlu olduğuna, Allah'ın onun ilahı ve Rabbi olduğuna dair apaçık ifadeler bulunmaktadır- onların mezhepleri neticede Allah'ı inkârda toplanmıştır. İşte bu yüzden: { فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ } “Artık büyük bir günün tanıklığında vay o inkâr edenlerin hâline!” buyruğuyla sonlandırılmıştır. Dolayısıyla { الَّذِينَ كَفَرُوا } “inkâr edenler” ifadesi, kendilerinden haber verilen bu Hristiyanları kapsadığı gibi, onların dışındaki müşrikleri de kapsamaktadır.

وَالْمَشْهَدُ صَالِحٌ لِمَعَانٍ، وَهُوَ أَنْ يَكُونَ مُشْتَقًّا مِنَ الْمُشَاهَدَةِ أَوْ مِنَ

el-Meşhed (الْمَشْهَد) kelimesi muhtelif anlamlara elverişlidir; müşahede (görme/tanıklık etme) kökünden türemiş olabileceği gibi,

الشُّهُودِ، ثُمَّ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مَصْدَرًا مِيمِيًّا فِي الْمَعْنَيَيْنِ أَوِ اسْمَ مَكَانٍ لَهُمَا أَوِ اسْمَ زَمَانٍ لَهُمَا، أَيْ يَوْمٍ فِيهِ

şühûd (hazır bulunma) kökünden de türemiş olabilir. Sonra her iki manaya göre ya mîmî mastar ya her ikisi için ism-i mekân yahut her ikisi için ism-i zaman olur; yani bu ve başka durumların

ذَلِكَ وَغَيْرُهُ.

içinde bulunduğu bir gün demektir.

وَالْوَيْلُ حَاصِلٌ لَهُمْ فِي الِاحْتِمَالَاتِ كُلِّهَا وَقَدْ دَخَلُوا فِي عُمُومِ الَّذِينَ كَفَرُوا بِاللَّهِ، أَيْ نَفَوْا وَحْدَانِيَّتَهُ، فَدَخَلُوا فِي زُمْرَةِ الْمُشْرِكِينَ لَا مَحَالَةَ، وَلَكِنَّهُمْ أَهْلُ كِتَابٍ دون الْمُشْركين.

Vay hâline [ifadesinin gerektirdiği azap], bütün ihtimallerde onlar için gerçekleşecektir. Onlar Allah'ı inkâr edenlerin geneline dâhil olmuşlardır; yani O'nun birliğini nefyetmişler, böylece kaçınılmaz olarak müşrikler zümresine girmişlerdir; ancak onlar müşriklerden farklı olarak Ehl-i kitaptırlar.

[سُورَة مَرْيَم (١٩) : آيَة ٣٨]

[Meryem Suresi (19), Ayet 38]

أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ يَوْمَ يَأْتُونَنا لكِنِ الظَّالِمُونَ الْيَوْمَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٣٨)

{ أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ يَوْمَ يَأْتُونَنا لكِنِ الظَّالِمُونَ الْيَوْمَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “Bize gelecekleri gün onlar ne iyi işitirler, ne iyi görürler! Fakat o zalimler bugün apaçık bir sapıklık içindedirler.”

أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ صِيغَتَا تَعَجُّبٍ، وَهُوَ تَعَجُّبٌ عَلَى لِسَانِ الرَّسُولِ وَالْمُؤْمِنِينَ، أَوْ هُوَ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّعْجِيبِ، وَالْمَعْنَيَانِ مُتَقَارِبَانِ، وَهُوَ مُسْتَعْمَلٌ كِنَايَةً أَيْضًا عَنْ تَهْدِيدِهِمْ، فَتَعَيَّنَ أَنَّ التَّعْجِيبَ مِنْ بُلُوغِ حَالِهِمْ فِي السُّوءِ مَبْلَغًا يُتَعَجَّبُ مِنْ طَاقَتِهِمْ عَلَى مُشَاهَدَةِ مَنَاظِرِهِ وَسَمَاعِ مَكَارِهِهِ. وَالْمَعْنَى مَا أَسْمَعَهُمْ وَمَا أَبْصَرَهُمْ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ، أَيْ مَا أَقْدَرَهُمْ عَلَى السَّمْعِ وَالْبَصَرِ بِمَا يَكْرَهُونَهُ. وَقَرِيبٌ هُوَ مِنْ مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: فَما أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ [الْبَقَرَة: ١٧٥] .

{ أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ } iki taaccüp (hayret bildiren) sîgasıdır. Bu, Resûl'ün ve müminlerin dilinden bir hayret ifadesidir yahut ta‘cîb (hayrete düşürme) anlamında kullanılmıştır; iki mana birbirine yakındır. Bu [ifade] aynı zamanda onları tehdit etmekten kinayedir. Dolayısıyla hayrete düşürmenin, onların hâllerinin kötülükte ulaştığı derece sebebiyle, o günün korkunç manzaralarını görmeye ve hoşa gitmeyen şeylerini işitmeye olan güç ve tahammüllerine şaşılmasından kaynaklandığı kesinleşir. Anlam şudur: O gün onlar ne iyi işitir ve ne iyi görürler! Yani hoşlanmadıkları şeyleri işitme ve görmeye ne kadar da muktedirdirler! Bu, Yüce Allah'ın: { فَما أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ } “Ateşe karşı ne kadar da sabırlıdırlar!” [Bakara: 175] kavlinin manasına yakındır.

وَجُوِّزَ أَنْ يَكُونَ أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ غَيْرَ مُسْتَعْمَلٍ فِي التَّعَجُّبِ بَلْ صَادَفَ أَنْ جَاءَ عَلَى صُورَةِ فِعْلِ التَّعَجُّبِ، وَإِنَّمَا هُوَ عَلَى أَصْلِ وَضْعِهِ أَمْرٌ لِلْمُخَاطَبِ غَيْرِ الْمُعَيَّنِ بِأَنْ يَسْمَعَ وَيُبْصِرَ بِسَبَبِهِمْ، وَمَعْمُولُ السَّمْعِ وَالْبَصَرِ مَحْذُوفٌ لِقَصْدِ التَّعْمِيمِ لِيَشْمَلَ كُلَّ مَا يَصِحُّ أَنْ يُسْمَعَ وَأَنْ يُبْصَرَ. وَهَذَا كِنَايَةٌ عَنِ التَّهْدِيدِ.

{ أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ } ifadesinin taaccüp için kullanılmayıp sadece taaccüp fiili kalıbında gelmiş olması da caiz görülmüştür. Bu durumda ifade, asıl vazolunduğu üzere, muayyen olmayan muhataba onlar sebebiyle işitmesi ve görmesi yönünde bir emirdir; işitme ve görme fiillerinin mefulü ise işitilmesi ve görülmesi caiz olan her şeyi kapsasın diye genelleştirme kastıyla hazfedilmiştir. Bu da tehditten kinayedir.

وَضَمِيرُ الْغَائِبِينَ عَائِدٌ إِلَى (الَّذِينَ كَفَرُوا) ، أَيْ أَعْجِبْ بِحَالِهِمْ يَوْمَئِذٍ مِنْ نَصَارَى وَعَبَدَةِ الْأَصْنَامِ.

Çoğul gaib zamiri { الَّذِينَ كَفَرُوا } “inkâr edenler” [ifadesine] racidir; yani Hristiyanlardan ve putperestlerden oluşan bu kimselerin o günkü hâline şaş!

وَالِاسْتِدْرَاكُ الَّذِي أَفَادَهُ قَوْلُهُ لكِنِ الظَّالِمُونَ الْيَوْمَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ رَاجِعٌ إِلَى مَا يُفِيدُهُ التَّقْيِيدُ بِالظَّرْفِ فِي قَوْلِهِ يَوْمَ يَأْتُونَنا مِنْ تَرَقُّبِ سُوءِ حَالِهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ الَّذِي يَقْتَضِي الظَّنَّ بِأَنَّهُمُ الْآنَ فِي سَعَةٍ مِنَ الْحَالِ. فَأُفِيدَ أَنَّهُمْ مُتَلَبِّسُونَ بِالضَّلَالِ الْمُبِينِ وَهُوَ مِنْ سُوءِ الْحَالِ لَهُمْ لِمَا يَتْبَعُهُ مِنِ اضْطِرَابِ الرَّأْيِ وَالْتِبَاسِ الْحَالِ عَلَى صَاحِبِهِ. وَتِلْكَ نُكْتَةُ التَّقْيِيدِ بِالظَّرْفِ فِي قَوْلِهِ الْيَوْمَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ.

{ لكِنِ الظَّالِمُونَ الْيَوْمَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “Fakat o zalimler bugün apaçık bir sapıklık içindedirler” buyruğunun ifade ettiği istidrâk (düzeltme), { يَوْمَ يَأْتُونَنا } “Bize gelecekleri gün” kavlindeki zarf ile kayıtlamanın ifade ettiği manaya racidir; zira onların kıyamet günündeki kötü hâllerinin beklenmesi, şu anda refah ve genişlik içinde oldukları zannını doğurabilir. Dolayısıyla onların apaçık bir sapıklığa bürünmüş oldukları ifade edilmiştir ki bu da beraberinde getirdiği fikir karmaşası ve kişinin durumunun karışması sebebiyle onlar için hâlin kötülüğündendir. { الْيَوْمَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “bugün apaçık bir sapıklık içindedirler” kavlindeki zarfla kayıtlama nükte-i belagatı da işte budur.

وَالتَّعْبِيرُ عَنْهُمْ بِ الظَّالِمُونَ إِظْهَارٌ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ. وَنُكْتَتُهُ التَّخَلُّصُ إِلَى خُصُوصِ الْمُشْرِكِينَ لِأَنَّ اصْطِلَاحَ الْقُرْآنِ إِطْلَاقُ الظَّالِمِينَ عَلَى عَبَدَةِ الْأَصْنَامِ وَإِطْلَاقُ الظُّلْمِ عَلَى عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ، قَالَ تَعَالَى: إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ [لُقْمَان: ١٣] .

Onlardan { الظَّالِمُونَ } “zalimler” şeklinde bahsedilmesi, zamir makamında açık isim kullanılmasıdır (izhar fi makami'l-izmar). Bunun nükte-i belagatı, özellikle müşriklere intikal etmektir. Çünkü Kur'an'ın ıstılahı, “zalimler” lafzını putperestler için, “zulüm” lafzını da putlara tapmak için kullanmaktır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ } “Şüphesiz şirk, pek büyük bir zulümdür.” [Lokmân: 13].

[سُورَة مَرْيَم (١٩) : آيَة ٣٩]

[Meryem Suresi (19), Ayet 39]

وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِيَ الْأَمْرُ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ وَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ (٣٩)

{ وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِيَ الْأَمْرُ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ وَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ } “İş bitirilip [hüküm verilmişken], onlar hâlâ gaflet içindeyken ve inanmıyorken onları o hasret (pişmanlık) günü ile uyar!”

عَقَّبَ تَحْذِيرَهُمْ مِنْ عَذَابِ الْآخِرَةِ وَالنِّدَاءَ عَلَى سُوءِ ضَلَالِهِمْ فِي الدُّنْيَا بِالْأَمْرِ بِإِنْذَارِهِمِ اسْتِقْصَاءً فِي الْإِعْذَارِ لَهُمْ.

Onları ahiret azabından sakındırmanın ve dünyadaki sapıklıklarının kötülüğünü ilan etmenin peşinden, mazeretlerini bütünüyle ortadan kaldırmak amacıyla onları uyarmayı emretmiştir.

وَالضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى الظَّالِمِينَ، وَهُمُ الْمُشْرِكُونَ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ وَغَيْرِهِمْ مِنْ عَبَدَةِ الْأَصْنَامِ لِقَوْلِهِ وَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ وَقَوْلِهِ وَإِلَيْنا يُرْجَعُونَ [مَرْيَم: ٤٠] .

[Uyarma fiilindeki] zamir zalimlere racidir; bunlar da { وَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ } “ve onlar inanmıyorken” ve { وَإِلَيْنا يُرْجَعُونَ } “ve Bize döndürüleceklerdir” [Meryem: 40] buyrukları sebebiyle Mekke ehlinden olan müşrikler ve onların dışındaki putperestlerdir.

وَانْتَصَبَ يَوْمَ الْحَسْرَةِ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ خَلَفَ عَنِ الْمَفْعُول الثَّانِي ل أَنْذِرْهُمْ، لِأَنَّهُ بِمَعْنَى أَنْذِرْهُمْ عَذَابَ يَوْمِ الْحَسْرَةِ.

{ يَوْمَ الْحَسْرَةِ } ifadesi, { أَنْذِرْهُمْ } “onları uyar” fiilinin ikinci mefulünün yerine geçen bir meful olarak mansub olmuştur; zira bu, “onları hasret gününün azabıyla uyar” manasındadır.

وَالْحَسْرَةُ: النَّدَامَةُ الشَّدِيدَةُ الدَّاعِيَةُ إِلَى التَّلَهُّفِ. وَالْمُرَادُ بِيَوْمِ الْحَسْرَةِ يَوْمُ الْحِسَابِ، أُضِيفَ الْيَوْمُ إِلَى الْحَسْرَةِ لِكَثْرَةِ مَا يَحْدُثُ فِيهِ مِنْ

Hasret (el-hasret): İç geçirmeye ve teessüfe sevk eden şiddetli pişmanlık demektir. Hasret gününden maksat ise hesap günüdür; gün kelimesi hasrete, onda

تَحَسُّرِ الْمُجْرِمِينَ عَلَى مَا فَرَّطُوا فِيهِ مِنْ أَسْبَابِ النَّجَاةِ، فَكَانَ ذَلِكَ الْيَوْمُ كَأَنَّهُ مِمَّا اخْتَصَّتْ بِهِ الْحَسْرَةُ، فَهُوَ يَوْمُ حَسْرَةٍ بِالنِّسْبَةِ إِلَيْهِمْ وَإِنْ كَانَ يَوْمَ فَرَحٍ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الصَّالِحِينَ.

suçluların kurtuluş vesileleri konusunda yaptıkları ihmallerden dolayı çekecekleri hasretin çokluğu sebebiyle izafe edilmiştir. Dolayısıyla o gün sanki hasrete tahsis edilmiş gibidir; salih kimseler için bir sevinç günü olsa da onlara nispetle bir hasret günüdür.

وَاللَّامُ فِي الْحَسْرَةِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ لَامُ الْعَهْدِ الذِّهْنِيِّ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اللَّامُ عِوَضًا عَنِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ، أَيْ يَوْمَ حَسْرَةِ الظَّالِمِينَ.

Bu veche göre { الْحَسْرَةِ } lafzındaki elif-lâm, ahd-i zihnî içindir; elif-lâmın muzafun ileyhin yerine geçmiş (ıvaz) olması da caizdir, yani “zalimlerin hasret günü” demektir.

وَمَعْنَى قُضِيَ الْأَمْرُ: تُمِّمَ أَمْرُ اللَّهِ بِزَجِّهِمْ فِي الْعَذَابِ فَلَا مُعَقِّبَ لَهُ.

{ قُضِيَ الْأَمْرُ } kavlinin manası: Allah'ın onları azaba atma emri tamamlanmıştır, artık onu geri çevirecek hiçbir şey yoktur.

وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالْأَمْرِ أَمْرَ اللَّهِ بِمَجِيءِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ، أَي إِذْ حُشِرُوا. وَ (إِذْ) اسْمُ زَمَانٍ، بَدَلٌ مِنْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ.

Emirden maksadın, Allah'ın kıyamet gününün gelmesine dair emri olması da caizdir; yani haşredildikleri zaman demektir. (إِذْ) ise { يَوْمَ الْحَسْرَةِ } ifadesinden bedel olan bir zaman ismidir.

وَجُمْلَةُ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ حَالٌ مِنَ الْأَمْرُ وَهِيَ حَالٌ سَبَبِيَّةٌ، إِذِ التَّقْدِيرُ: إِذْ قُضِيَ أَمْرُهُمْ.

{ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ } cümlesi { الْأَمْرُ } kelimesinden hâldir ve sebebî bir hâldir; zira takdiri: “onların işi bitirildiği zaman” şeklindedir.

وَالْغَفْلَةُ: الذُّهُولُ عَنْ شَيْءٍ شَأْنُهُ أَنْ يُعْلَمَ.

Gaflet (el-gaflet): Bilinmesi gereken bir şeyden habersiz ve gafil olmak demektir.

وَمَعْنَى جُمْلَةِ الْحَالِ عَلَى الِاحْتِمَالِ الْأَوَّلِ فِي مَعْنَى الْأَمْرِ الْكِنَايَةُ عَنْ سُرْعَةِ صُدُورِ الْأَمْرِ بِتَعْذِيبِهِمْ، أَيْ قُضِيَ أَمْرُهُمْ عَلَى حِينِ أَنَّهُمْ فِي غَفْلَةٍ، أَيْ بَهْتٍ. وَعَلَى الِاحْتِمَالِ الثَّانِي تَحْذِيرٌ مِنْ حُلُولِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ بِهِمْ قَبْلَ أَنْ يُؤْمِنُوا كَقَوْلِهِ لَا تَأْتِيكُمْ إِلَّا بَغْتَةً [الْأَعْرَاف:

Hâl cümlesinin manası, “emir” kelimesinin anlamındaki birinci ihtimale göre, onların cezalandırılmasına dair emrin süratle verilmesinden kinayedir; yani onlar gaflet, yani şaşkınlık ve dehşet içindeyken işleri bitirilmiştir. İkinci ihtimale göre ise, iman etmelerinden önce kıyamet gününün başlarına gelmesinden bir sakındırmadır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: “O size ancak ansızın gelir.” [A‘râf:

١٨٧] ، وَهَذَا أَلْيَقُ بِقَوْلِهِ: وَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ.

187]; bu da O'nun: { وَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ } “ve onlar inanmıyorken” buyruğuna daha uygundur.

وَمَعْنَى وَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ اسْتِمْرَارُ عَدَمِ إِيمَانِهِمْ إِلَى حُلُولِ قَضَاءِ الْأَمْرِ يَوْمَ الْحَسْرَةِ.

{ وَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ } “ve onlar inanmıyorken” ifadesinin manası, hasret gününde emrin hükme bağlanması gerçekleşene kadar onların imansızlıklarının devam etmesidir.

فَاخْتِيَارُ صِيغَةِ الْمُضَارِعِ فِيهِ دُونَ صِيغَةِ اسْمِ الْفَاعِلِ لِمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ الْمُضَارِعُ مِنِ اسْتِمْرَارِ الْفِعْلِ وَقْتًا فَوَقْتًا اسْتِحْضَارًا لِذَلِكَ الِاسْتِمْرَارِ الْعَجِيبِ فِي طوله وتمكنه.

Burada ism-i fâil sîgası yerine muzâri sîgasının tercih edilmesi, muzârinin fiilin vakit be vakit devam ettiğine delalet etmesinden ötürü, bu devamlılığın uzunluğundaki ve kökleşmişliğindeki şaşırtıcılığı zihinde canlandırmak içindir.

[سُورَة مَرْيَم (١٩) : آيَة ٤٠]

[Meryem Suresi (19), Ayet 40]

إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ وَمَنْ عَلَيْها وَإِلَيْنا يُرْجَعُونَ (٤٠)

{ إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ وَمَنْ عَلَيْها وَإِلَيْنا يُرْجَعُونَ } “Şüphesiz yeryüzüne ve üzerindekilere Biz vâris oluruz ve onlar ancak Bize döndürüleceklerdir.”

تَذْيِيلٌ لِخَتْمِ الْقِصَّةِ عَلَى عَادَةِ الْقُرْآنِ فِي تَذْيِيلِ الْأَغْرَاضِ عِنْدَ الِانْتِقَالِ مِنْهَا إِلَى غَيْرِهَا. وَالْكَلَامُ مُوَجَّهٌ إِلَى الْمُشْرِكِينَ لِإِبْلَاغِهِ إِلَيْهِمْ.

Kur'an'ın bir konudan diğerine geçerken maksatları fezlekeyle bağlama âdeti üzere, kıssayı sonlandıran bir fezlekedir (tezyîl). Söz, kendilerine tebliğ edilmek üzere müşriklere yöneltilmiştir.

وَضَمِيرُ يُرْجَعُونَ عَائِدٌ إِلَى مَنْ عَلَيْها وَإِلَى مَا عَادَ إِلَيْهِ ضَمِيرُ الْغَيْبَةِ فِي وَأَنْذِرْهُمْ [مَرْيَم: ٣٩] .

{ يُرْجَعُونَ } “döndürüleceklerdir” fiilindeki zamir, { مَنْ عَلَيْها } “üzerindekiler” ifadesine ve { وَأَنْذِرْهُمْ } “onları uyar” [Meryem: 39] ayetindeki gaib zamirinin raci olduğu kimselere racidir.

وَحَقِيقَةُ الْإِرْثِ: مَصِيرُ مَالِ الْمَيِّتِ إِلَى مَنْ يَبْقَى بَعْدَهُ. وَهُوَ هُنَا مَجَازٌ فِي تَمَحُّضِ التَّصَرُّفِ فِي الشَّيْءِ دُونَ مُشَارِكٍ. فَإِنَّ الْأَرْضَ كَانَتْ فِي تَصَرُّفِ سُكَّانِهَا مِنَ الْإِنْسَانِ وَالْحَيَوَانِ كُلٌّ بِمَا يُنَاسِبُهُ، فَإِذَا هَلَكَ النَّاسُ وَالْحَيَوَانُ فَقَدْ صَارُوا فِي بَاطِنِ الْأَرْضِ وَصَارَتِ الْأَرْضُ فِي غَيْرِ تَصَرُّفِهِمْ فَلَمْ يَبْقَ تَصَرُّفٌ فِيهَا إِلَّا لِخَالِقِهَا، وَهُوَ تَصَرُّفٌ كَانَ فِي ظَاهِرِ الْأَمْرِ مُشْتَرَكًا بِمِقْدَارِ مَا خَوَّلَهُمُ اللَّهُ التَّصَرُّفَ فِيهَا إِلَى أَجَلٍ مَعْلُومٍ، فَصَارَ الْجَمِيعُ فِي مَحْضِ تَصَرُّفِ اللَّهِ، وَمِنْ جُمْلَةِ ذَلِكَ تَصَرُّفُهُ بِالْجَزَاءِ.

Mirasın hakiki anlamı: Ölen kişinin malının kendisinden sonra kalana intikal etmesidir. Buradaki kullanımı ise hiçbir ortak olmaksızın bir şey üzerinde tasarrufun yalnızca birine ait olması anlamında mecazdır. Zira yeryüzü, üzerinde yaşayan insan ve hayvanların her birine uygun düşecek şekilde onların tasarrufundaydı; insanlar ve hayvanlar helak olunca artık yerin bağrına girmiş olurlar ve yeryüzü onların tasarrufundan çıkar. Böylece onda yaratıcısından başka hiç kimsenin tasarrufu kalmaz. Bu tasarruf, zahirde Allah'ın onlara belirli bir vakte kadar tanıdığı tasarruf yetkisi ölçüsünde ortaktı; sonra ise her şey sırf Allah'ın tasarrufuna geçmiş olur ki ceza ve mükâfatla tasarrufta bulunması da bu cümledendir.

وَتَأْكِيدُ جُمْلَةِ إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ بِحَرْفِ التَّوْكِيدِ لِدَفْعِ الشَّكِّ لِأَنَّ الْمُشْرِكِينَ يُنْكِرُونَ الْجَزَاءَ، فَهُمْ يُنْكِرُونَ أَنَّ اللَّهَ يَرِثُ الْأَرْضَ وَمَنْ عَلَيْهَا بِهَذَا الْمَعْنَى.

{ إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ } cümlesinin tekit harfiyle pekiştirilmesi şüpheyi gidermek içindir; zira müşrikler karşılığı (ahiretteki ceza ve mükâfatı) inkâr etmektedirler, dolayısıyla Allah'ın yeryüzüne ve üzerindekilere bu anlamda vâris olacağını da inkâr etmektedirler.

وَأَمَّا ضَمِيرُ الْفَصْلِ فِي قَوْلِهِ نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ فَهُوَ لِمُجَرَّدِ التَّأْكِيدِ وَلَا يُفِيدُ تَخْصِيصًا، إِذْ لَا يُفِيدُ رَدَّ اعْتِقَادٍ مُخَالِفٍ لِذَلِكَ.

{ نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ } kavlindeki fasıl zamiri ise sırf tekit içindir ve tahsis ifade etmez; zira buna muhalif bir inancı reddetme gayesi taşımaz.

وَظَهَرَ لِي: أَنَّ مَجِيءَ ضمير الْفَصْل بِمُجَرَّد التَّأْكِيدِ كَثِيرٌ إِذَا وَقَعَ ضَمِيرُ الْفَصْلِ بَعْدَ ضَمِيرٍ آخَرَ نَحْوَ قَوْلِهِ إِنَّنِي أَنَا اللَّهُ فِي سُورَةِ طه [١٤] ، وَقَوْلِهِ: وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كافِرُونَ فِي سُورَةِ يُوسُفَ [٣٧] .

Bana öyle göründü ki: Fasıl zamirinin başka bir zamirden sonra gelmesi durumunda sırf tekit için kullanılması pek çoktur; Tâhâ Suresi'ndeki: { إِنَّنِي أَنَا اللَّهُ } “Şüphesiz Ben, yalnız Ben Allah'ım” [14] kavli ve Yûsuf Suresi'ndeki: { وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كافِرُونَ } “ve onlar ahireti inkâr edenlerin ta kendileridir” [37] kavli gibi.

وَأَفَادَ هَذَا التَّذْيِيلُ التَّعْرِيفَ بِتَهْدِيدِ الْمُشْرِكِينَ بِأَنَّهُمْ لَا مَفَرَّ لَهُمْ مِنَ الْكَوْنِ فِي قَبْضَةِ الرَّبِّ الْوَاحِدِ الَّذِي أَشْرَكُوا بِعِبَادَتِهِ بَعْضَ مَا عَلَى

Bu fezleke (tezyîl), müşriklere, yeryüzünde bulunan kimi varlıkları ibadetinde O'na ortak koştukları tek Rabbin kabzasında bulunmaktan kaçışları olmadığını

الْأَرْضِ، وَأَنَّ آلِهَتَهُمْ لَيْسَتْ بِمَرْجُوَّةٍ لِنَفْعِهِمْ إِذْ مَا هِيَ إِلَّا مِمَّا يَرِثُهُ اللَّهُ.

ve ilahlarının kendilerine bir fayda sağlamasının umulamayacağını bildiren bir tehdit ifade etmiştir; zira o ilahlar da ancak Allah'ın vâris olacağı varlıklardandır.

وَبِذَلِكَ كَانَ مَوْقِعُ جُمْلَةِ وَإِلَيْنا يُرْجَعُونَ بَيِّنًا، فَالتَّقْدِيمُ مُفِيدٌ الْقَصْرَ، أَيْ لَا يَرْجِعُونَ إِلَى غَيْرِنَا. وَمَحْمَلُ هَذَا التَّقْدِيمِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْمُسْلِمِينَ الِاهْتِمَامُ وَمَحْمَلُهُ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْمُشْرِكِينَ الْقَصْرُ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ.

Böylece { وَإِلَيْنا يُرْجَعُونَ } “ve Bize döndürüleceklerdir” cümlesinin yeri belirginleşmiştir; [ögenin] öne alınması (takdim) hasr ifade etmektedir, yani “Bizden başkasına döndürülmeyeceklerdir” demektir. Bu takdimin manası müminlere nispetle önem (ihtimam), müşriklere nispetle ise daha önce { إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ } kavlinde geçtiği üzere hasrdır.

[٤١، ٤٢]

[41, 42]

[سُورَة مَرْيَم (١٩) : الْآيَات ٤١ إِلَى ٤٢]

[Meryem Suresi (19), Ayetler 41 ila 42]

وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِبْراهِيمَ إِنَّهُ كانَ صِدِّيقاً نَبِيًّا (٤١) إِذْ قالَ لِأَبِيهِ يَا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ وَلا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئاً (٤٢)

{ وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِبْراهِيمَ إِنَّهُ كانَ صِدِّيقاً نَبِيًّا (٤١) إِذْ قالَ لِأَبِيهِ يَا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ وَلا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئاً (٤٢) } “Kitap'ta İbrahim'i de an. Şüphesiz o, dosdoğru (sıddîk) bir nebi idi. Hani o babasına: ‘Babacığım! İşitmeyen, görmeyen ve sana hiçbir fayda sağlamayan şeylere niçin tapıyorsun?’ demişti.”

قَدْ تَقَدَّمَ أَنَّ مِنْ أَهَمِّ مَا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ هَذِهِ السُّورَةُ التَّنْوِيهَ بِالْأَنْبِيَاءِ وَالرسل السالفين.

Bu surenin ihtiva ettiği en önemli hususlardan birinin geçmiş peygamberleri ve resulleri övgüyle anmak olduğu daha önce geçmişti.

وَإِذ كَانَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ أَبَا الْأَنْبِيَاءِ وَأَوَّلَ مَنْ أَعْلَنَ التَّوْحِيدَ إِعْلَانًا بَاقِيًا، لِبِنَائِهِ لَهُ هَيْكَلَ التَّوْحِيدِ وَهُوَ الْكَعْبَةُ، كَانَ ذِكْرُ إِبْرَاهِيمَ مِنْ أَغْرَاضِ السُّورَةِ، وَذُكِرَ عَقِبَ قِصَّةِ عِيسَى لِمُنَاسَبَةِ وُقُوعِ الرَّدِّ عَلَى الْمُشْرِكِينَ فِي آخِرِ الْقِصَّةِ ابْتِدَاءً مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ [مَرْيَم: ٣٧] إِلَى قَوْلِهِ: إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ وَمَنْ عَلَيْها [مَرْيَم: ٤٠] . وَلَمَّا كَانَ إِبْرَاهِيمُ قَدْ جَاءَ بِالْحَنِيفِيَّةِ وَخَالَفَهَا الْعَرَبُ بِالْإِشْرَاكِ وَهُمْ وَرَثَةُ إِبْرَاهِيمَ كَانَ لِتَقْدِيمِ ذِكْرِهِ عَلَى الْبَقِيَّةِ الْمَوْقِعُ الْجَلِيلُ مِنَ الْبَلَاغَةِ.

İbrahim [aleyhisselâm] peygamberlerin babası ve tevhid mabedi olan Kâbe'yi inşa etmesi sebebiyle tevhidi kalıcı bir şekilde ilk ilan eden zat olduğundan, İbrahim'in anılması surenin temel gayelerinden biri olmuştur. İsa kıssasının hemen ardından zikredilmesi ise, kıssanın sonunda Yüce Allah'ın: { فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ } “Artık büyük bir günün tanıklığında vay o inkâr edenlerin hâline!” [Meryem: 37] kavlinden: { إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ وَمَنْ عَلَيْها } “Şüphesiz yeryüzüne ve üzerindekilere Biz vâris oluruz” [Meryem: 40] kavline kadar müşriklere verilen reddiyenin yer alması münasebetiyledir. İbrahim Hanif dinini getirmişken ve onun vârisi olan Araplar şirk koşarak buna muhalefet etmişken, onun zikrinin diğerlerinin önüne geçirilmesi belagat açısından pek yüce bir mevkiye sahiptir.

وَفِي ذَلِكَ تَسْلِيَةٌ لِلنَّبِيءِ ﷺ عَلَى مَا لَقِيَ مِنْ مُشْرِكِي قَوْمِهِ لِمُشَابَهَةِ حَالِهِمْ بِحَالِ قَوْمِ إِبْرَاهِيمَ.

Bunda, kavimlerinin hâlinin İbrahim'in kavminin hâline benzemesi sebebiyle, kendi kavminin müşriklerinden gördüğü eziyetlere karşı Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] için bir teselli vardır.

وَقَدْ جَرَى سَرْدُ خَبَرِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ عَلَى أُسْلُوبِ سَرْدِ قِصَّةِ مَرْيَمَ ﵍ لِمَا فِي كُلٍّ مِنَ الْأَهَمِّيَّةِ كَمَا تَقَدَّمَ.

İbrahim [aleyhisselâm]'ın kıssasının anlatımı, daha önce geçtiği üzere her ikisinin de taşıdığı önem sebebiyle Meryem [aleyhasselâm]'ın kıssasının anlatım üslubu üzere cereyan etmiştir.

وَتَقَدَّمَ تَفْسِيرُ وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ

{ وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ } [ifadesinin] tefsiri

فِي أَوَّلِ قِصَّةِ مَرْيَمَ [١٦] .

Meryem kıssasının başında [16] geçmişti.

والصِّدِّيقُ- بِتَشْدِيدِ الدَّالِ- صِيغَةُ مُبَالَغَةٍ فِي الِاتِّصَافِ، مِثْلُ الْمَلِكِ الضِّلِّيلِ لَقَبِ امْرِئِ الْقَيْسِ، وَقَوْلِهِمْ: رَجُلٌ مِسِّيكٌ: أَيْ شَحِيحٌ، وَمِنْهُ طَعَامٌ حِرِّيفٌ، وَيُقَالُ: دَلِيل خرّيت، إِذا كَانَ ذَا حِذْقٍ بِالطُّرُقِ الْخَفِيَّةِ فِي الْمَفَاوِزِ، مُشْتَقًّا مِنَ الْخَرْتِ وَهُوَ ثَقْبُ الشَّيْءِ كَأَنَّهُ يَثْقُبُ الْمَسْدُودَاتِ بِبَصَرِهِ. وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ [يُوسُف: ٤٦] .

Sıddîk (es-sıddîk) -dâl harfinin şeddesiyle-, İmruülkays'ın lakabı olan el-melikü'd-dillîl (aşırı sapkın kral), cimri anlamındaki raculün missîk (aşırı cimri adam) sözleri, yakıcı/keskin yemek anlamındaki taâmun hırrîf ve çöllerin gizli yollarını çok iyi bilen kimse hakkında kullanılan delîlün hırrît (yolları çok iyi bilen kılavuz) ifadesi gibi bir vasıfla aşırı nitelenmeyi bildiren mübalağa sîgasıdır; bu sonuncusu, bir şeyi delmek demek olan el-hart kökünden türemiştir, sanki basiretiyle kapalı yolları delip geçmektedir. Bu kelime daha önce Yüce Allah'ın: { يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ } “Ey Yûsuf, ey dosdoğru kişi!” [Yûsuf: 46] kavlinde geçmişti.

وُصِفَ إِبْرَاهِيمُ بِالصِّدِّيقِ لِفَرْطِ صِدْقِهِ فِي امْتِثَالِ مَا يُكَلِّفُهُ اللَّهُ تَعَالَى لَا يَصُدُّهُ عَنْ ذَلِكَ مَا قَدْ يَكُونُ عُذْرًا لِلْمُكَلَّفِ مِثْلَ مُبَادَرَتِهِ إِلَى مُحَاوَلَةِ ذَبْحِ وَلَدِهِ حِينَ أَمَرَهُ اللَّهُ بِذَلِكَ فِي وَحْيِ الرُّؤْيَا، فَالصِّدْقُ هُنَا بِمَعْنَى بُلُوغِ نِهَايَةِ الصِّفَةِ فِي الْمَوْصُوفِ بِهَا، كَمَا فِي قَوْلِ تَأَبَّطَ شَرًّا:

İbrahim'in “sıddîk” olarak nitelendirilmesi, Yüce Allah'ın kendisine emrettiği şeyleri yerine getirmedeki aşırı sadakati sebebiyledir; öyle ki mükellef için mazeret sayılabilecek hususlar bile onu bundan alıkoymamıştır; nitekim Allah bunu rüya vahyiyle kendisine emrettiğinde çocuğunu kurban etmeye hemen teşebbüs etmiştir. Buradaki sıdk (doğruluk/sadakat), vasıflanan kişide o vasfın zirvesine ulaşması anlamındadır; nitekim Teebbeta Şerran'ın şu beytinde olduğu gibi:

إِنِّي لَمُهْدٍ مِنْ ثَنَائِي فَقَاصِدٌ ... بِهِ لِابْنِ عَمِّ الصِّدْقِ شَمْسِ بْنِ مَالِكِ

“Ben övgümü armağan ediyor ve onu Halis amcamın oğlu Şems b. Mâlik'e yöneltiyorum.”

وَتَأْكِيدُ هَذَا الْخَبَرِ بِحَرْفِ التَّوْكِيدِ وَبِإِقْحَامِ فِعْلِ الْكَوْنِ لِلِاهْتِمَامِ بِتَحْقِيقِهِ زِيَادَةً فِي الثَّنَاءِ عَلَيْهِ.

Bu haberin tekit harfiyle ve “kâne” (كَانَ) fiilinin araya sokulmasıyla pekiştirilmesi, onun üzerindeki övgüyü artırmak amacıyla durumun kesinliğini vurgulamaya verilen önem içindir.

وَجُمْلَةُ إِنَّهُ كانَ صِدِّيقاً نَبِيًّا وَاقِعَةٌ مَوْقِعَ التَّعْلِيلِ لِلِاهْتِمَامِ بِذِكْرِهِ فِي التِّلَاوَةِ، وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ الْمُبْدَلِ مِنْهُ وَالْبدل، فَإِن (إِذْ) اسْمُ زَمَانٍ وَقَعَ بَدَلًا مِنْ إِبْرَاهِيمَ، أَيِ اذْكُرْ ذَلِكَ خُصُوصًا مِنْ أَحْوَالِ إِبْرَاهِيمَ فَإِنَّهُ أَهَمُّ مَا يُذْكَرُ فِيهِ لِأَنَّهُ مَظْهَرُ صِدِّيقِيَّتِهِ إِذْ خَاطَبَ أَبَاهُ بِذَلِكَ الْإِنْكَارِ.

{ إِنَّهُ كانَ صِدِّيقاً نَبِيًّا } cümlesi, onun tilavette zikredilmesine gösterilen önemin gerekçesi konumundadır. Bu cümle, mübdelün minh ile bedel arasında yer alan bir ara cümledir (mu'tarıza). Nitekim { إِذْ } zaman ismi olup İbrahim'den bedeldir; yani: İbrahim'in hâllerinden özellikle bu ânı an; çünkü bu an, onda zikredilecek şeylerin en önemlisidir, zira babasına o inkâr ve itirazla hitap ettiği vakit onun sıddîklığının tezahür ettiği andır.

وَالنَّبِيءُ: فَعِيلٌ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ، مِنْ أَنْبَأَهُ بِالْخَبَرِ. وَالْمُرَادُ هُنَا أَنَّهُ مُنَبَّأٌ مِنْ جَانِبِ اللَّهِ تَعَالَى بِالْوَحْيِ. وَالْأَكْثَرُ أَنْ يَكُونَ النَّبِيءُ مُرْسَلًا لِلتَّبْلِيغِ، وَهُوَ مَعْنًى شَرْعِيٌّ، فَالنَّبِيءُ فِيهِ حَقِيقَةٌ عُرْفِيَّةٌ. وَتَقَدَّمَ

Nebi (النَّبِيءُ); ona haber verdi (أَنْبَأَهُ) kökünden mef'ûl (ismin-i mef'ûl) anlamında faîl veznindedir. Buradaki kastedilen anlam, onun Yüce Allah tarafından vahiy yoluyla bilgilendirilmiş olmasıdır. Nebinin çoğunlukla tebliğ için gönderilmiş bir elçi olması ise şer'î bir anlamdır; dolayısıyla nebi bu anlamda örfî bir hakikattir. [Bu konu] daha önce

فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٤٦] عِنْدَ قَوْلِهِ: إِذْ قالُوا لِنَبِيٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنا مَلِكاً، فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ قَوْلَهُ لِأَبِيهِ يَا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ

Bakara Suresi'nde [246] { إِذْ قالُوا لِنَبِيٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنا مَلِكاً } “Peygamberlerine: 'Bize bir hükümdar tayin et...' dediklerinde” ayetinin tefsirinde geçmişti. Bu durum, onun babasına söylediği { يَا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ } “Babacığım! İşitmeyen ve görmeyen şeylere niçin tapıyorsun?” sözünün,

إِنَّمَا كَانَ عَنْ وَحْيٍ مِنَ اللَّهِ لِيُبَلِّغَ قَوْمَهُ إِبْطَالَ عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ.

kavmine putlara tapmanın batıl olduğunu tebliğ etmesi için Allah'tan gelen bir vahiy sebebiyle olduğunu gösterir.

وَقَرَأَ الْجُمْهُور نَبِيًّا بِيَاءٍ مُشَدَّدَةٍ بِتَخْفِيفِ الْهَمْزَةِ يَاءً لِثِقَلِهَا وَلِمُنَاسَبَةِ الْكَسْرَةِ. وَقَرَأَهُ نَافِعٌ وَحْدَهُ (نَبِيئًا) بِهَمْزَةٍ آخِرَهُ، وَبِذَلِكَ تَصِيرُ الْفَاصِلَةُ الْقُرْآنِيَّةُ عَلَى حَرْفِ الْأَلِفِ، وَمِثْلُ تِلْكَ الْفَاصِلَةِ كَثِيرٌ فِي فَوَاصِلِ الْقُرْآنِ.

Cumhur, hemzenin ağırlığından ve önceki kesreye uygunluğundan dolayı hemzeyi ya harfine dönüştürerek { نَبِيًّا } şeklinde şeddeli ya ile okumuştur. Nâfi ise tek başına sonunda hemze ile (نَبِيئًا) şeklinde okumuştur. Bu şekilde Kur'an fâsılaları elif harfi üzerine gelmiş olur ki buna benzer fâsılalar Kur'an'ın durak sonlarında (fevâsıl) pek çoktur.

وَقَوْلُهُ: إِذْ قالَ لِأَبِيهِ

Yüce Allah'ın: { إِذْ قالَ لِأَبِيهِ } “Hani babasına demişti ki:” kavli,

إِلَخْ بَدَلُ اشْتِمَالٍ من (إِبْرَاهِيم) . و (إِذْ) اسْمُ زَمَانٍ مُجَرَّدٌ عَنِ الظَّرْفِيَّةِ لِأَنَّ (إِذْ) ظَرْفٌ مُتَصَرِّفٌ عَلَى التَّحْقِيقِ. وَالْمَعْنَى: اذْكُرْ إِبْرَاهِيمَ زَمَانَ قَوْلِهِ لِأَبِيهِ فَإِنَّ ذَلِكَ الْوَقْتَ أَجْدَرُ أَوْقَاتِ إِبْرَاهِيمَ بِأَنْ يُذْكَرَ.

ve devamı, (إِبْرَاهِيم) kelimesinden bedel-i iştimaldir. (إِذْ) kelimesi zarflıktan sıyrılmış bir zaman ismidir; çünkü (إِذْ) tercihe şayan görüşe göre mutasarrıf (çekimlenebilen) bir zarftır. Anlam şöyledir: İbrahim'i, babasına o sözü söylediği zamanla hatırla; çünkü o vakit, İbrahim'in zikredilmeye en layık olduğu vaktidir.

وَأَبُو إِبْرَاهِيمَ هُوَ (آزَارُ) تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ.

İbrahim'in babası ise Âzer'dir (آزَارُ); onun zikri daha önce En'âm Suresi'nde geçmişti.