- بِفَتْحِ الْمِيمِ. وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ، وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ، وَخَلَفٍ- بِكَسْرِ الْمِيمِ- وَأَصْلُهُ: يَا ابْنَ أُمِّي، فَحُذِفَتْ يَاءُ الْمُتَكَلِّمِ تَخْفِيفًا، وَهُوَ حَذْفٌ مَخْصُوصٌ بِالنِّدَاءِ. وَالْقِرَاءَتَانِ وَجْهَانِ فِي حَذْفِ يَاءِ الْمُتَكَلِّمِ الْمُضَافِ إِلَيْهَا لَفْظُ أُمَّ وَلَفْظُ (عَمِّ) فِي النِّدَاءِ.
mîm harfinin fethasıyla okumuştur. İbn Âmir, Hamza, Kisâî, Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir ve Halef ise mîm harfinin kesresiyle okumuşlardır. Kelimenin aslı (يَا ابْنَ أُمِّي) şeklindedir; tahfif (kolaylık) amacıyla mütekellim yâ'sı hazfedilmiştir ve bu hazif nida sîgasına mahsustur. İki kıraat de nidâda (أُمَّ) ve (عَمِّ) lafızlarına muzâf olan mütekellim yâ'sının hazfinde caiz olan iki vecihtir.
وَعُطِفَ الرَّأْسُ عَلَى اللِّحْيَةِ لِأَنَّ أَخْذَهُ مِنْ لِحْيَتِهِ أَشَدُّ أَلَمًا وَأَنْكَى فِي الْإِذْلَالِ.
Başın sakala atfedilmesi; sakaldan tutmanın daha çok acı verici ve küçültücülük bakımından daha ağır olmasındandır.
وَابْنُ الْأُمِّ: الْأَخُ. وَعَدَلَ عَنْ (يَا أَخِي) إِلَى (ابْنَ أُمَّ) لِأَنَّ ذِكْرَ الْأُمِّ تَذْكِيرٌ بِأَقْوَى أَوَاصِرِ الْأُخُوَّةِ، وَهِيَ آصِرَةُ الْوِلَادَةِ مِنْ بَطْنٍ وَاحِدٍ وَالرِّضَاعِ مِنْ لِبَانٍ وَاحِدٍ.
İbnü'l-ümm (anamın oğlu), kardeş demektir. (يَا أَخِي) [ey kardeşim] yerine (ابْنَ أُمَّ) [ey anamın oğlu] ifadesine yönelmesi; annenin zikredilmesinin kardeşlik bağlarının en güçlüsünü, yani aynı karından doğma ve aynı memeden emzirilme bağını hatırlatması sebebiyledir.
وَاللِّحْيَةُ- بِكَسْرِ اللَّامِ وَيَجُوزُ- فَتْحُ اللَّامِ فِي لُغَةِ الْحِجَازِ- اسْمٌ لِلشَّعْرِ النَّابِتِ بِالْوَجْهِ عَلَى مَوْضِعِ اللِّحْيَيْنِ وَالذَّقْنِ، وَقَدْ أَجْمَعَ الْقُرَّاءُ عَلَى- كَسْرِ اللَّامِ- مِنْ لِحْيَتِي.
Lihye (لِحْيَة) —lâm harfinin kesresiyle olup Hicaz lügatinde lâm harfinin fethası da caizdir— yüzde çene kemikleri ve çene ucu üzerinde biten kılın adıdır. Bütün kurrâ { لِحْيَتِي } lafzında lâm harfinin kesresi üzerinde icmâ etmiştir.
وَاعْتَذَرَ هَارُونُ عَنْ بَقَائِهِ بَيْنَ الْقَوْم بقوله نِّي خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ
Hârûn kavmin arasında kalışı hususunda: { إِنِّي خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ } diyerek mazeret beyan etmiştir,
، أَيْ أَنْ تَظُنَّ ذَلِكَ بِي فَتَقَوْلَهَ لَوْمًا وَتَحْمِيلًا لِتَبِعَةِ الْفُرْقَةِ الَّتِي ظَنَّ أَنَّهَا وَاقِعَةٌ لَا مَحَالَةَ إِذَا أَظْهَرَ هَارُونُ غَضَبَهُ عَلَيْهِمْ لِأَنَّهُ يَسْتَتْبِعُهُ طَائِفَةٌ مِنَ الثَّابِتِينَ عَلَى الْإِيمَانِ وَيُخَالِفُهُمُ الْجُمْهُورُ فَيَقَعُ انْشِقَاقٌ
yani «Bunu benden bilip beni kınayarak ve ayrılığın sorumluluğunu bana yükleyerek böyle söylemenden korktum» demiştir. Zira Hârûn onlara öfkesini açığa vurduğunda bu ayrılığın kaçınılmaz olarak vuku bulacağını zannetmişti; çünkü imanda sebat eden bir grup ona uyacak, çoğunluk ise onlara muhalefet edecek ve böylece bir bölünme gerçekleşecekti.
بَيْنَ الْقَوْمِ وَرُبَّمَا اقْتَتَلُوا فَرَأَى مِنَ الْمَصْلَحَةِ أَنْ يُظْهِرَ الرِّضَى عَنْ فِعْلِهِمْ لِيَهْدَأَ الْجُمْهُورُ وَيَصْبِرَ الْمُؤْمِنُونَ اقْتِدَاءً بِهَارُونَ، وَرَأَى فِي سُلُوكِ هَذِهِ السِّيَاسَةِ تَحْقِيقًا لِقَوْلِ مُوسَى لَهُ وَأَصْلِحْ وَلا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [١٤٢] . وَهُوَ الَّذِي أَشَارَ إِلَيْهِ هُنَا بِقَوْلِهِ لَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي
kavim arasında ayrılık çıkacak ve belki de birbirleriyle savaşacaklardı. Bu yüzden çoğunluğun yatışması ve müminlerin de Hârûn'a uyarak sabretmesi için onların yaptıklarına rıza gösterir gibi görünmeyi maslahata uygun gördü. Bu siyaseti takip etmekte, A'râf sûresinde [142] geçen Mûsâ'nın kendisine söylediği: { وَأَصْلِحْ وَلا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ } “Islah et ve bozguncuların yoluna uyma” sözünün gereğini yerine getirmeyi gördü. İşte burada: { لَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي } “Sözüme riayet etmedin” sözüyle işaret ettiği şey de budur,
، فَهُوَ مِنْ جُمْلَةِ حِكَايَةِ قَوْلِ مُوسَى الَّذِي قَدَّرَهُ هَارُونُ فِي ظَنِّهِ.
dolayısıyla bu da Hârûn'un zannında takdir ettiği Mûsâ'nın sözünün aktarımı cümlesindendir.
وَهَذَا اجْتِهَادٌ مِنْهُ فِي سِيَاسَةِ الْأُمَّةِ إِذْ تَعَارَضَتْ عِنْدَهُ مَصْلَحَتَانِ مَصْلَحَةُ حِفْظِ الْعَقِيدَةِ وَمَصْلَحَةُ حِفْظِ الْجَامِعَةِ مِنَ الْهَرَجِ. وَفِي أَثْنَائِهَا حِفْظُ الْأَنْفُسِ وَالْأَمْوَالِ وَالْأُخُوَّةِ بَيْنَ الْأُمَّةِ فَرَجَّحَ الثَّانِيَةَ، وَإِنَّمَا رَجَّحَهَا لِأَنَّهُ رَآهَا أَدْوَمَ فَإِنَّ مَصْلَحَةَ حِفْظِ الْعَقِيدَةِ يُسْتَدْرَكُ فَوَاتُهَا الْوَقْتِيُّ بِرُجُوعِ مُوسَى وَإِبْطَالِهِ عِبَادَةَ الْعِجْلِ حَيْثُ غَيَّوْا عُكُوفَهَمْ عَلَى الْعِجْلِ بِرُجُوعِ مُوسَى، بِخِلَافِ مَصْلَحَةِ حِفْظِ الْأَنْفُسِ وَالْأَمْوَالِ وَاجْتِمَاعِ الْكَلِمَةِ إِذَا انْثَلَمَتْ عَسُرَ تَدَارُكُهَا.
Bu, ümmetin siyaseti konusunda onun bir içtihadıdır; zira onun nazarında iki maslahat çatışmıştır: Akîdeyi koruma maslahatı ile toplumu kargaşadan koruma maslahatı. Bunun kapsamında canların, malların ve ümmet arasındaki kardeşliğin korunması da vardır. O ikinci maslahatı tercih etti; onu tercih etmesinin sebebi ise daha kalıcı görmesiydi. Çünkü akîdeyi koruma maslahatının geçici olarak elden çıkması, Mûsâ'nın dönmesi ve buzağıya tapmayı iptal etmesiyle telafi edilebilirdi; zira onlar buzağıya tapma sürelerini Mûsâ'nın dönüşüyle sınırlandırmışlardı. Oysa canların, malların ve birlik beraberliğin korunması maslahatı bozulduğu takdirde bunun telafisi zordur.
وَتَضَمَّنَ هَذَا قَوْله نِّي خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي
Onun şu sözü bunu içermektedir: { إِنِّي خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي } “Doğrusu ben senin: 'İsrâiloğulları arasına ayrılık soktun, sözüme riayet etmedin' demenden korktum.”
، وَكَانَ اجْتِهَادُهُ ذَلِكَ مَرْجُوحًا لِأَنَّ حِفْظَ الْأَصْلِ الْأَصِيلِ لِلشَّرِيعَةِ أَهَمُّ مِنْ حِفْظِ الْأُصُولِ الْمُتَفَرِّعَةِ عَلَيْهِ، لِأَنَّ مَصْلَحَةَ صَلَاحِ الِاعْتِقَادِ هِيَ أُمُّ الْمَصَالِحِ الَّتِي بِهَا صَلَاحُ الِاجْتِمَاعِ، كَمَا بَيَّنَّاهُ فِي كِتَابِ «أُصُولِ نِظَامِ الِاجْتِمَاعِ الْإِسْلَامِيِّ» . وَلِذَلِكَ لَمْ يَكُنْ مُوسَى خَافِيًا عَلَيْهِ أَنَّ هَارُونَ كَانَ مِنْ
Fakat onun bu içtihadı mercûhtu (tercih edilmeyen zayıf görüştü); çünkü şeriatın asıl temelini korumak, ondan türeyen ikincil esasları korumaktan daha önemlidir. Zira inanç düzgünlüğü maslahatı, toplumun ıslahını sağlayan maslahatların anasıdır; nitekim bunu «Usûlü Nizâmi'l-İctimâi'l-İslâmî» adlı kitabımızda açıkladık. Bundan dolayı Mûsâ için şu husus gizli değildi: Hârûn'un üzerine düşen,
وَاجِبِهِ أَنْ يَتْرُكَهُمْ وَضَلَالَهُمْ وَأَنْ يَلْتَحِقَ بِأَخِيهِ مَعَ عِلْمِهِ بِمَا يُفْضِي إِلَى ذَلِكَ مِنَ الِاخْتِلَافِ بَيْنَهُمْ، فَإِنَّ حُرْمَةَ الشَّرِيعَةِ بِحِفْظِ أُصُولِهَا وَعَدَمِ التَّسَاهُلِ فِيهَا، وَبِحُرْمَةِ الشَّرِيعَةِ يَبْقَى نُفُوذُهَا فِي الْأُمَّةِ وَالْعَمَلُ بِهَا كَمَا بَيَّنْتُهُ فِي كِتَابِ «مَقَاصِدِ الشَّرِيعَةِ» .
aralarında çıkacak ihtilafı bilmesine rağmen onları sapıklıklarıyla baş başa bırakıp kardeşine katılmasıydı. Çünkü şeriatın dokunulmazlığı ve saygınlığı, esaslarının korunması ve bunlarda taviz verilmemesi ile mümkündür; şeriatın hürmeti ve saygınlığı sayesinde onun ümmet içindeki nüfuzu ve onunla amel edilmesi devam eder; nitekim bunu «Makâsıdü'ş-Şerîa» adlı kitabımda açıklamıştım.
وَفِي قَوْله تَعَالَى: يْنَ بَنِي
Yüce Allah'ın: { بَيْنَ بَنِي } buyruğunda,
جِنَاسٌ، وَطَرْدٌ وَعَكْسٌ.
cinâs ile tard ve aks sanatı vardır.
وَهَذَا بَعْضُ مَا اعْتَذَرَ بِهِ هَارُونُ، وَحُكِيَ عَنْهُ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [١٥٠] أَنَّهُ اعْتَذَرَ بِقَوْلِهِ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِي وَكادُوا يَقْتُلُونَنِي.
Bu, Hârûn'un mazeret beyan ettiği şeylerin bir kısmıdır. A'râf sûresinde [150] onun şöyle mazeret beyan ettiği aktarılmıştır: { إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِي وَكادُوا يَقْتُلُونَنِي } “Doğrusu bu kavim beni zayıf düşürdü ve neredeyse beni öldüreceklerdi.”
[٩٥- ٩٦]
[95-96]
[سُورَة طه (٢٠) : الْآيَات ٩٥ إِلَى ٩٦]
[TÂHÂ SÛRESİ (20): ÂYETLER 95-96]
قالَ فَما خَطْبُكَ يَا سامِرِيُّ (٩٥) قالَ بَصُرْتُ بِما لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ فَنَبَذْتُها وَكَذلِكَ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي (٩٦)
{ قالَ فَما خَطْبُكَ يَا سامِرِيُّ (٩٥) قالَ بَصُرْتُ بِما لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ فَنَبَذْتُها وَكَذلِكَ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي (٩٦) } “[Mûsâ] dedi ki: 'Ey Sâmirî! Ya senin derdin ne?' [Sâmirî] dedi ki: 'Ben onların görmediklerini gördüm; elçinin izinden bir avuç alıp onu [harca] attım. İşte nefsim bana böyle hoş gösterdi.'”
الْتَفَتَ مُوسَى بِتَوْجِيهِ الْخِطَابِ إِلَى السَّامِرِيِّ الَّذِي كَانَ سَبَبًا فِي إِضْلَالِ الْقَوْمِ، فَالْجُمْلَةُ نَاشِئَةٌ عَنْ قَوْلِ الْقَوْمِ فَكَذلِكَ أَلْقَى السَّامِرِيُّ فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلًا [طه: ٨٨] إِلَخْ، فَهِيَ ابْتِدَاءُ خِطَابٍ. وَلَعَلَّ مُوسَى لَمْ يُغْلِظْ لَهُ الْقَوْلَ كَمَا أَغْلَظَ لِهَارُونَ لِأَنَّهُ كَانَ جَاهِلًا بِالدِّينِ فَلَمْ يَكُنْ فِي ضَلَالِهِ عَجَبٌ. وَلَعَلَّ هَذَا يُؤَيِّدُ مَا قِيلَ: إِنَّ السَّامِرِيَّ لَمْ يَكُنْ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَلَكِنَّهُ كَانَ مِنَ الْقِبْطِ أَوْ مِنْ كِرْمَانَ فَانْدَسَّ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ. وَلَمَّا كَانَ مُوسَى
Mûsâ hitabını kavmin sapmasına sebep olan Sâmirî'ye yöneltti. Dolayısıyla bu cümle, kavmin: { فَكَذلِكَ أَلْقَى السَّامِرِيُّ فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلًا } [Tâhâ: 88] vb. sözlerinden neşet etmiştir ve yeni bir hitap başlangıcıdır. Muhtemelen Mûsâ, Hârûn'a sert davrandığı gibi ona sert davranmamıştır; çünkü o dini bilmiyordu ve bu sebeple sapması şaşılacak bir durum değildi. Bu durum, Sâmirî'nin İsrâiloğullarından olmadığı, bilakis Kıptîlerden veya Kirman halkından olup İsrâiloğullarının arasına karıştığı yönündeki görüşü teyit eder niteliktedir. Mûsâ,
مَبْعُوثًا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ خَاصَّةً وَلِفِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ لِأَجْلِ إِطْلَاقِ بَنِي إِسْرَائِيلَ، كَانَ اتِّبَاعُ غَيْرِ الْإِسْرَائِيلِيِّينَ لِشَرِيعَةِ مُوسَى أَمْرًا غَيْرَ وَاجِبٍ عَلَى غَيْرِ الْإِسْرَائِيلِيِّينَ وَلَكِنَّهُ مُرَغَّبٌ فِيهِ لِمَا فِيهِ مِنَ الِاهْتِدَاءِ، فَلِذَلِكَ لَمْ يُعَنِّفْهُ مُوسَى لِأَنَّ الْأَجْدَرَ بِالتَّعْنِيفِ هُمُ الْقَوْمُ الَّذِينَ عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَى الشَّرِيعَة.
özel olarak İsrâiloğullarına ve İsrâiloğullarını salıvermesi için Firavun ile ileri gelenlerine gönderildiğinden, İsrâilli olmayanların Mûsâ'nın şeriatına uymaları onlar üzerine vacip olmayıp hidayete vesile olması bakımından sadece teşvik edilen bir şeydi. İşte bu sebeple Mûsâ onu azarlamamıştır; zira azarlanmaya daha layık olanlar, şeriat üzere Allah'a söz veren kavimdi.
وَمعنى فَما خَطْبُكَ مَا طَلَبُكَ، أَيْ مَاذَا تَخْطُبُ، أَيْ تَطْلُبُ، فَهُوَ مَصْدَرٌ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: «وَهِيَ كَلِمَةٌ أَكْثَرُ مَا تُسْتَعْمَلُ فِي الْمَكَارِهِ،
{ فَما خَطْبُكَ } ifadesinin anlamı «talebin nedir?», yani «ne istiyorsun, ne talep ediyorsun?» demektir ve bir masdardır. İbn Atıyye şöyle demiştir: «Bu kelime çoğunlukla hoşa gitmeyen, sıkıntılı durumlarda kullanılır;
لِأَنَّ الْخَطْبَ هُوَ الشَّأْنُ الْمَكْرُوهُ. كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَما خَطْبُكُمْ أَيُّهَا الْمُرْسَلُونَ [الذاريات: ٣١] ، فَالْمَعْنَى: مَا هِيَ مُصِيبَتُكَ الَّتِي أَصَبْتَ بِهَا الْقَوْمَ وَمَا غَرَضُكَ مِمَّا فَعَلْتَ.
çünkü hatb (خَطْب), hoşa gitmeyen mühim iş demektir. Nitekim Yüce Allah'ın: { فَما خَطْبُكُمْ أَيُّهَا الْمُرْسَلُونَ } [Zâriyât: 31] buyruğunda da bu anlamdadır.» Buna göre anlam: «Kavmin başına açtığın bu bela nedir ve yaptığın bu şeyle amacın neydi?» demektir.
وَقَوْلُهُ بَصُرْتُ بِما لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ إِلَى قَوْلِهِ فَنَبَذْتُها إِنْ حُمِلَتْ كَلِمَاتُ (بَصُرْتُ بِمَا لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ. وقبضت قَبْضَةً، وَأثر، ونبذتها) عَلَى حَقَائِقِ مَدْلُولَاتِهَا كَمَا ذَهَبَ إِلَيْهِ جُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ كَانَ الْمَعْنَى أَبْصَرْتُ مَا لَمْ يُبْصِرُوهُ، أَيْ نَظَرْتُ مَا لَمْ يَنْظُرُوهُ، بِنَاءً عَلَى أَنَّ بَصُرْتُ، وأبصرت كِلَاهُمَا مِنْ أَفْعَالِ النَّظَرِ بِالْعَيْنِ، إِلَّا أَنَّ بَصُرَ بِالشَّيْءِ حَقِيقَتُهُ صَارَ بَصِيرًا بِهِ أَوْ بَصِيرًا بِسَبَبِهِ، أَيْ شَدِيدَ الْإِبْصَارِ، فَهُوَ أَقْوَى مِنْ أَبْصَرْتُ، لِأَنَّهُ صِيغَ مِنْ فِعْلٍ- بِضَمِّ الْعَيْنِ- الَّذِي تُشْتَقُّ مِنْهُ الصِّفَاتُ الْمُشَبَّهَةُ الدَّالَّةُ عَلَى كَوْنِ الْوَصْفِ سَجِيَّةً، قَالَ تَعَالَى:
{ بَصُرْتُ بِما لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ } ifadesinden { فَنَبَذْتُها } ifadesine kadar olan kısımdaki (بَصُرْتُ بِمَا لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ), (وقبضت قَبْضَةً), (أثر) ve (نبذتها) kelimeleri, müfessirlerin çoğunluğunun benimsediği gibi hakiki anlamlarına hamledilirse mana: «Onların görmediğini gördüm», yani «onların bakmadığı şeye baktım» şeklinde olur. Zira (بَصُرْتُ) ve (أبصرت) fiillerinin her ikisi de gözle bakma fiillerindendir. Ancak bir şeye basura (بَصُرَ بِالشَّيْءِ) olmanın hakiki anlamı; onu iyi görür hale gelmek veya onun sebebiyle basiret sahibi olmak, yani son derece keskin görmek demektir. Bu bakımdan (أبصرت) ifadesinden daha güçlüdür; zira vasfın cibilliyet/seciye olduğunu gösteren sıfat-ı müşebbehelerin türetildiği ayn harfi zammeli olan fiil kalıbından gelmiştir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
فَبَصُرَتْ بِهِ عَنْ جُنُبٍ فِي سُورَةِ الْقَصَصِ [١١] .
Kasas sûresinde [11]: { فَبَصُرَتْ بِهِ عَنْ جُنُبٍ } “Böylece onu uzaktan gözetledi.”
وَلَمَّا كَانَ الْمَعْنَى هُنَا جَلِيًّا عَن أَمر مرثيّ تَعَيَّنَ حَمْلُ اللَّفْظِ عَلَى الْمَجَازِ بِاسْتِعَارَةِ بَصُرَ الدَّالِّ عَلَى قُوَّةِ الْإِبْصَارِ إِلَى مَعْنَى الْعِلْمِ الْقَوِيِّ بِعَلَاقَةِ الْإِطْلَاقِ عَنِ التَّقْيِيدِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ [ق: ٢٢] ، وَكَمَا سُمِّيَتِ الْمَعْرِفَةُ الرَّاسِخَةُ بَصِيرَةً فِي قَوْله أَدْعُوا إِلَى اللَّهِ عَلى بَصِيرَةٍ [يُوسُف: ١٠٨] . وَحُكِيَ فِي «لِسَانِ الْعَرَبِ» عَنِ اللِّحْيَانِيِّ: إِنَّهُ لَبَصِيرٌ بِالْأَشْيَاءِ، أَيْ عَالِمٌ بِهَا، وَبَصُرْتُ بِالشَّيْءِ: عَلِمْتُهُ. وَجُعِلَ مِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: بَصُرْتُ بِما لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ، وَكَذَلِكَ فَسَّرَهَا الْأَخْفَشُ فِي نَقْلِ «لِسَانِ الْعَرَبِ» وَأَثْبَتَهُ الزَّجَّاجُ.
Buradaki anlam görülebilen bir şeyden uzak ve açık olunca, görmenin gücüne delalet eden basura (بَصُرَ) fiilinin, kayıttan mutlak kılınma (genelleştirme) alakasıyla güçlü ilim/bilgi anlamına istiâre edilmesi suretiyle lafzın mecaza hamledilmesi gerekmiştir; nitekim Yüce Allah'ın: { فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ } [Kâf: 22] buyruğunda ve { أَدْعُوا إِلَى اللَّهِ عَلى بَصِيرَةٍ } [Yûsuf: 108] buyruğunda köklü marifetin basiret olarak isimlendirilmesinde olduğu gibidir. Lisânü'l-Arab'da Lihyânî'den şöyle nakledilmiştir: «O, işleri çok iyi bilendir (بَصِيرٌ بِالْأَشْيَاءِ)», yani onları bilendir; «bir şeyi bildim (بَصُرْتُ بِالشَّيْءِ)» demek «onu bildim» demektir. Yüce Allah'ın { بَصُرْتُ بِما لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ } buyruğu da bu kabilden sayılmıştır; Lisânü'l-Arab'ın naklinde Ahfeş de bunu böyle tefsir etmiş ve Zeccâc da bunu teyit etmiştir.
فَالْمَعْنَى: عَلِمْتُ مَا لَمْ يَعْلَمُوهُ وَفَطِنْتُ لِمَا لَمْ يَفْطِنُوا لَهُ، كَمَا جَعَلَهُ فِي «الْكَشَّافِ» أَوَّلَ وَجْهَيْنِ فِي مَعْنَى الْآيَةِ. وَلِذَلِكَ طَرِيقَتَانِ: إِمَّا جَعْلُ بَصُرْتُ مَجَازًا، وَإِمَّا جَعْلُهُ حَقِيقَةً.
Buna göre anlam: «Onların bilmediğini bildim ve onların fark etmediği şeyi kavradım» demektir; nitekim el-Keşşâf'ta âyetin anlamı hususunda iki vecihten ilki olarak bu zikredilmiştir. Bunun iki yöntemi vardır: Ya (بَصُرْتُ) lafzını mecaz kılmak ya da onu hakikat kılmaktır.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ يَبْصُرُوا بِتَحْتِيَّةٍ عَلَى أَنَّهُ رَافِعٌ لِضَمِيرِ الْغَائِبِ. وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَخَلَفٌ- بِفَوْقِيَّةٍ- عَلَى أَنَّهُ خِطَابٌ لِمُوسَى وَمَنْ مَعَهُ.
Cumhur, gaib zamirini merfû kılarak { يَبْصُرُوا } kelimesini yâ ile okumuştur. Hamza, Kisâî ve Halef ise Mûsâ ve beraberindekilere hitap olarak tâ ile [tebsurû] okumuşlardır.
وَالْقَبْضَةُ:- بِفَتْحِ الْقَافِ- الْوَاحِدَةُ: مِنَ الْقَبْضِ، وَهُوَ غَلْقُ الرَّاحَةِ عَلَى شَيْءٍ، فَالْقَبْضَةُ مَصْدَرٌ بِمَعْنَى الْمَفْعُولِ، وَضِدُّ الْقَبْضِ: الْبَسْطُ.
Kabza (الْقَبْضَةُ) —kāf harfinin fethasıyla— kabz (tutma/kavrama) eyleminin bir defa yapılmasını ifade eden ism-i merredir; o da avuç içini bir şeyin üzerine kapatmaktır. Dolayısıyla kabza, ism-i mef'ûl (avucun aldığı miktar) anlamında bir masdardır; kabzın zıddı ise bast (açmak/yaymak)tır.
وَالنَّبْذُ: إِلْقَاءُ مَا فِي الْيَدِ.
Nebz (النَّبْذُ): Eldekini fırlatıp atmaktır.
وَالْأَثَرُ: حَقِيقَتُهُ: مَا يَتْرُكُهُ الْمَاشِي مِنْ صُورَةِ قَدَمِهِ فِي الرَّمْلِ أَوِ التُّرَابِ. وَتَقَدَّمَ آنِفًا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ هُمْ أُولاءِ عَلى أَثَرِي [طه: ٨٤] .
Eser (الْأَثَرُ) kelimesinin hakiki anlamı: Yürüyenin kumda veya toprakta bıraktığı ayak izidir. Az önce Yüce Allah'ın: { قالَ هُمْ أُولاءِ عَلى أَثَرِي } [Tâhâ: 84] buyruğunun tefsirinde geçmişti.
وعَلى حمل هَذِه الْكَلِمَاتِ عَلَى حَقَائِقِهَا يَتَعَيَّنُ صَرْفُ الرَّسُولِ عَنِ الْمَعْنَى الْمَشْهُورِ، فَيَتَعَيَّنُ حَمْلُهُ عَلَى جِبْرِيلَ فَإِنَّهُ رَسُولٌ مِنَ اللَّهِ إِلَى الْأَنْبِيَاءِ. فَقَالَ جُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ: الْمُرَادُ بِالرَّسُولِ جِبْرِيلُ، وَرَوَوْا قِصَّةٌ قَالُوا: إِنَّ السَّامِرِيَّ فَتَنَهُ اللَّهُ، فَأَرَاهُ اللَّهُ جِبْرِيلَ رَاكِبًا فَرَسًا فَوَطِئَ حَافِرُ الْفَرَسِ مَكَانًا فَإِذَا هُوَ مُخْضَرٌّ بِالنَّبَاتِ. فَعَلِمَ السَّامِرِيُّ أَنَّ أَثَرَ جِبْرِيلَ إِذَا أُلْقِيَ فِي جَمَادٍ صَارَ حَيًّا، فَأَخَذَ قَبْضَةً مِنْ ذَلِكَ التُّرَابِ وَصَنَعَ عجلا وَألقى القبضة عَلَيْهِ فَصَارَ جَسَدًا، أَيْ حَيًّا، لَهُ خُوَارٌ كَخُوَارِ الْعِجْلِ، فَعَبَّرَ عَنْ ذَلِكَ الْإِلْقَاءِ بِالنَّبْذِ. وَهَذَا الَّذِي ذَكَرُوهُ لَا يُوجَدُ فِي كُتُبِ الْإِسْرَائِيلِيِّينَ وَلَا وَرَدَ بِهِ أَثَرٌ مِنَ السُّنَّةِ وَإِنَّمَا هِيَ أَقْوَالٌ لِبَعْضِ السَّلَفِ وَلَعَلَّهَا تَسَرَّبَتْ لِلنَّاسِ مِنْ رِوَايَاتِ الْقَصَّاصِينَ.
Bu kelimelerin hakiki anlamlarına hamledilmesi durumunda, resul kelimesini meşhur anlamından çevirmek zorunlu hale gelir ve onu Cebrâil'e hamletmek gerekir; zira o da Allah'tan peygamberlere gönderilen bir elçidir. Müfessirlerin çoğunluğu şöyle demiştir: «Resulden kasıt Cebrâil'dir.» Onlar şöyle bir kıssa rivayet etmişlerdir: «Allah Teâlâ Sâmirî'yi imtihan etti; ona Cebrâil'i bir ata binmiş olarak gösterdi, atın tırnağının bastığı yer hemen yeşerip bitki veriyordu. Sâmirî, Cebrâil'in bastığı izin cansız bir maddeye atıldığında onun canlanacağını anladı; o topraktan bir avuç aldı, bir buzağı heykeli yaptı ve o avucu üzerine attı; böylece heykel canlandı ve buzağı böğürmesi gibi böğürmesi olan bir ceset haline geldi.» İşte bu atmayı nebz lafzıyla ifade etmiştir. Ancak onların zikrettiği bu rivayet İsrâiloğullarının kitaplarında bulunmadığı gibi sünnetten de bu konuda bir rivayet gelmemiştir; bunlar sadece bazı Selef âlimlerinin sözleridir ve muhtemelen insanlara kıssacıların rivayetlerinden sızmıştır.
فَإِذَا صُرِفَتْ هَذِهِ الْكَلِمَاتُ السِّتُّ إِلَى مَعَانٍ مَجَازِيَّةٍ كَانَ بَصُرْتُ بِمَعْنَى عَلِمْتُ وَاهْتَدَيْتُ، أَيِ اهْتَدَيْتُ إِلَى عِلْمِ مَا لَمْ يَعْلَمُوهُ، وَهُوَ عِلْمُ صِنَاعَةِ التَّمَاثِيلِ وَالصُّوَرِ الَّذِي بِهِ صُنِعَ الْعِجْلُ، وَعِلْمُ الْحِيَلِ الَّذِي أَوْجَدَ بِهِ خُوَارَ الْعِجْلِ، وَكَانَتِ الْقَبْضَةُ بِمَعْنَى النَّصِيبِ الْقَلِيلِ، وَكَانَ الْأَثَرُ بِمَعْنَى التَّعْلِيمِ، أَيِ الشَّرِيعَةِ، وَكَانَ نَبَذْتُ بِمَعْنَى أَهْمَلْتُ وَنَقَضْتُ، أَيْ كُنْتُ ذَا مَعْرِفَةٍ إِجْمَالِيَّةٍ مِنْ هَدْيِ الشَّرِيعَةِ فَانْخَلَعْتُ عَنْهَا بِالْكُفْرُ. وَبِذَلِكَ يَصِحُّ أَنْ يُحْمَلَ لَفْظُ الرَّسُولِ عَلَى الْمَعْنَى الشَّائِعِ الْمُتَعَارَفِ وَهُوَ مَنْ أُوحِيَ إِلَيْهِ بِشَرْعٍ مِنَ اللَّهِ وُأُمِرَ بِتَبْلِيغِهِ.
Eğer bu altı kelime mecazi anlamlara hamledilirse; (بَصُرْتُ) bildim ve kavradım anlamına gelir, yani «onların bilmediği bir ilmi kavradım ki o da buzağının yapıldığı heykeltıraşlık ve sûret yapma ilmi ile buzağının böğürmesini sağladığı hile/mekanik ilmidir». Kabza (الْقَبْضَةُ) kelimesi az bir nasip ve pay anlamına gelir. Eser (الْأَثَرُ) kelimesi öğretilen şey, yani şeriat anlamına gelir. (نَبَذْتُ) kelimesi ise terk ettim ve bozdum anlamına gelir; yani «şeriatın hidayetinden genel bir bilgiye sahiptim, fakat küfre girerek ondan sıyrılıp çıktım» demek olur. Bu takdirde resul lafzını yaygın ve bilinen anlamına hamletmek sahih olur; o da Allah'tan kendisine bir şeriat vahyolunup bunu tebliğ etmekle emrolunan kimsedir.
وَكَانَ الْمَعْنَى: إِنِّي بِعَمَلِيَ الْعِجْلَ لِلْعِبَادَةِ نَقَضْتُ اتِّبَاعَ شَرِيعَةِ مُوسَى. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ اعْتَرَفَ أَمَامَ مُوسَى بِصُنْعِهِ الْعِجْلَ وَاعْتَرَفَ بِأَنَّهُ جَهِلَ فَضَلَّ، وَاعْتَذَرَ بِأَنَّ ذَلِكَ سَوَّلَتْهُ لَهُ نَفْسُهُ.
Anlam şöyle olur: «Ben tapınmak üzere buzağıyı yapmakla Mûsâ'nın şeriatına uymayı terk ettim.» Yani Mûsâ'nın huzurunda buzağıyı yaptığını itiraf etmiş, cahillik edip saptığını kabul etmiş ve nefsinin bunu kendisine hoş gösterdiğini mazeret olarak ileri sürmüştür.
وَعَلَى هَذَا الْمَعْنَى فَسَّرَ أَبُو مُسْلِمٍ الْأَصْفَهَانِيُّ وَرَجَّحَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ بِتَقْدِيمِهِ فِي الذِّكْرِ عَلَى تَفْسِيرِ الْجُمْهُورِ وَاخْتَارَهُ الْفَخْرُ.
Ebû Müslim el-İsfahânî âyeti bu anlam üzere tefsir etmiş, Zemahşerî cumhurun tefsirinden önce zikrederek bunu tercih etmiş ve Fahreddin er-Râzî de bunu benimsemiştir.
وَالتَّسْوِيلُ: تَزْيِينُ مَا لَيْسَ بِزَيْنٍ.
Tesvîl (التَّسْوِيلُ): Güzel olmayan bir şeyi süsleyip güzel göstermektir.
وَالتَّشْبِيهُ فِي قَوْلِهِ وَكَذلِكَ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي تَشْبِيهُ الشَّيْءِ بِنَفْسِهِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:
{ وَكَذلِكَ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي } buyruğundaki teşbih, bir şeyin kendisine benzetilmesidir; nitekim Yüce Allah'ın:
وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً [الْبَقَرَة: ١٤٣] ، أَيْ كَذَلِكَ التَّسْوِيلُ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي، أَيْ تَسْوِيلًا لَا يَقْبَلُ التَّعْرِيفَ بِأَكْثَرَ من ذَلِك.
{ وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً } [Bakara: 143] buyruğunda olduğu gibidir; yani «İşte nefsim bana böyle bir hoş gösterme ile hoş gösterdi ki bundan daha fazla tarif kabul etmez bir hoş göstermedir» demektir.
[سُورَة طه (٢٠) : آيَة ٩٧]
[TÂHÂ SÛRESİ (20): ÂYET 97]
قالَ فَاذْهَبْ فَإِنَّ لَكَ فِي الْحَياةِ أَنْ تَقُولَ لَا مِساسَ وَإِنَّ لَكَ مَوْعِداً لَنْ تُخْلَفَهُ وَانْظُرْ إِلى إِلهِكَ الَّذِي ظَلْتَ عَلَيْهِ عاكِفاً لَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِي الْيَمِّ نَسْفاً (٩٧)
{ قالَ فَاذْهَبْ فَإِنَّ لَكَ فِي الْحَياةِ أَنْ تَقُولَ لَا مِساسَ وَإِنَّ لَكَ مَوْعِداً لَنْ تُخْلَفَهُ وَانْظُرْ إِلى إِلهِكَ الَّذِي ظَلْتَ عَلَيْهِ عاكِفاً لَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِي الْيَمِّ نَسْفاً (٩٧) } “[Mûsâ] dedi ki: 'Defol git! Artık hayat boyunca sana: «Bana dokunmayın!» demek vardır. Ayrıca senin için asla kaçamayacağın bir ceza günü vardır. Kendisine tapınıp durduğun ilahına da bir bak! Onu mutlaka yakacağız; sonra da onu parça parça edip denize savuracağız.'”
لَمْ يَزِدْ مُوسَى فِي عِقَابِ السَّامِرِيِّ عَلَى أَنْ خَلَعَهُ مِنَ الْأُمَّةِ، إِمَّا لِأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ فَلَمْ يَكُنْ بِالَّذِي تَجْرِي عَلَيْهِ أَحْكَامُ الشَّرِيعَةِ، وَإِمَّا لِأَنَّ مُوسَى أَعْلَمُ بِأَنَّ السَّامِرِيَّ لَا يُرْجَى صَلَاحُهُ، فَيَكُونُ مِمَّنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ كَلِمَةُ الْعَذَابِ، مِثْلَ الَّذِينَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى فِيهِمْ:
Mûsâ, Sâmirî'yi ümmetten dışlayıp kovmaktan başka bir ceza vermemiştir; bu da ya onun kendilerinden olmaması sebebiyle üzerinde şeriat hükümlerinin uygulanamayacağından ya da Mûsâ'nın onun ıslah olmasından ümit kesildiğini bilmesindendir. Dolayısıyla o, Yüce Allah'ın haklarında şöyle buyurduğu kimselerden olmuştur:
إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَاتُ رَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ وَلَوْ جاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ [يُونُس: ٩٦، ٩٧] ، وَيَكُونُ قَدْ أَطْلَعَ اللَّهُ مُوسَى عَلَى ذَلِكَ بِوَحْيٍ أَوْ إِلْهَامٍ، مِثْلَ الَّذِي قَاتَلَ قِتَالًا شَدِيدًا مَعَ الْمُسْلِمِينَ،
{ إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَاتُ رَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ وَلَوْ جاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ } [Yûnus: 96-97] “Doğrusu haklarında Rabbinin hükmü kesinleşmiş olanlar, kendilerine bütün âyetler gelse bile elem verici azabı görünceye kadar inanmazlar.” Allah Teâlâ bunu Mûsâ'ya vahiy veya ilham yoluyla bildirmiş olabilir; tıpkı Müslümanlarla beraber şiddetle savaşan adamın durumu gibi.
وَقَالَ النَّبِيءُ ﷺ: «أَمَا إِنَّهُ مِنْ أَهْلِ النَّارِ»
Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] de: «Bilin ki o, cehennemliklerdendir!» buyurmuştu;
، وَمِثْلَ الْمُنَافِقِينَ الَّذِينَ أَعْلَمَ اللَّهُ بِهِمْ مُحَمَّدًا ﷺ وَكَانَ النَّبِيءُ ﷺ أَعْلَمَ حُذَيْفَةَ بْنَ الْيَمَانِ بِبَعْضِهِمْ.
[tıpkı] Allah'ın Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e bildirdiği ve Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in de bazısını Huzeyfe b. el-Yemân'a bildirdiği münafıklar gibi.
فَقَوْلُهُ فَاذْهَبْ الْأَظْهَرُ أَنَّهُ أَمْرٌ لَهُ بِالِانْصِرَافِ وَالْخُرُوجِ مِنْ وَسَطِ الْأُمَّةِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ كَلِمَةَ زَجْرٍ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ اذْهَبْ فَمَنْ تَبِعَكَ
{ فَاذْهَبْ } sözü, zâhir olan [anlama göre] ona toplumun arasından ayrılıp çıkmasını emretmektir. Bunun bir azarlama sözü olması da caizdir; nitekim Yüce Allah'ın: { قالَ اذْهَبْ فَمَنْ تَبِعَكَ }
مِنْهُمْ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزاؤُكُمْ [الْإِسْرَاء:
{ مِنْهُمْ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزاؤُكُمْ } [el-İsrâ: 63] “[Allah] buyurdu ki: 'Git! Artık onlardan kim sana uyarsa, şüphesiz cehennem sizin cezanızdır.'” buyruğunda
٦٣] ، وَكَقَوْلِ الشَّاعِرِ مِمَّا أَنْشَدَهَ سِيبَوَيْهِ فِي «كِتَابِهِ» وَلَمْ يَعْزُهُ:
ve Sîbeveyh'in «el-Kitâb»ında kime ait olduğunu belirtmeksizin naklettiği şu şairin sözünde olduğu gibi:
فَالْيَوْمَ قَرَّبْتَ تَهْجُونَا وَتَشْتِمُنَا ... فَاذْهَبْ فَمَا وَبِك لأيام مِنْ عَجَبِ
«Bugün bizi yermeye ve sövmeye giriştin... Çek git artık, senin yüzünden günlerde şaşılacak bir şey kalmadı!»
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُرَادًا بِهِ عَدَمُ الِاكْتِرَاثِ بِحَالِهِ كَقَوْلِ النَّبْهَانِيِّ مِنْ شُعَرَاءِ «الْحَمَاسَةِ» :
Bununla onun durumuna aldırış etmemenin kastedilmiş olması da caizdir; nitekim «el-Hamâse» şairlerinden en-Nebhânî'nin şu sözünde olduğu gibi:
فَإِنْ كُنْتَ سَيِّدَنَا سُدْتَنَا ... وَإِنْ كُنْتَ لِلْخَالِ فَاذْهَبْ فَخَلْ
«Eğer efendimiz isen bize efendilik edersin... Yok eğer dayıya tabiysen, defol git ve bırak!»
أَمَّا قَوْلُهُ فَإِنَّ لَكَ فِي الْحَياةِ أَنْ تَقُولَ لَا مِساسَ وَإِنَّ لَكَ مَوْعِداً لَنْ تُخْلَفَهُ فَهُوَ إِخْبَارٌ بِمَا عَاقَبَهُ اللَّهُ بِهِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، فَجَعَلَ حَظَّهُ فِي حَيَاتِهِ أَنْ يَقُولَ لَا مِسَاسَ، أَيْ سَلَبَهُ اللَّهُ الْأُنْسَ الَّذِي فِي طَبْعِ الْإِنْسَانِ فَعَوَّضَهُ بِهِ هَوَسًا وَوِسْوَاسًا وَتَوَحُّشًا، فَأَصْبَحَ مُتَبَاعِدًا عَنْ مُخَالَطَةِ النَّاسِ، عَائِشًا وَحْدَهُ لَا يَتْرُكُ أَحَدًا يَقْتَرِبُ مِنْهُ، فَإِذَا لَقِيَهُ إِنْسَانٌ قَالَ لَهُ: لَا مِسَاسَ، يَخْشَى أَنْ يَمَسَّهُ، أَيْ لَا تَمَسَّنِي وَلَا أَمَسُّكَ، أَوْ أَرَادَ لَا اقْتِرَابَ مِنِّي، فَإِنَّ الْمَسَّ يُطْلَقُ عَلَى الِاقْتِرَابِ كَقَوْلِهِ وَلا تَمَسُّوها بِسُوءٍ [هود: ٦٤] ، وَهَذَا أَنْسَبُ بِصِيغَةِ الْمُفَاعَلَةِ، أَيْ مُقَارَبَةٌ بَيْنِنَا، فَكَانَ يَقُولُ ذَلِكَ، وَهَذِهِ حَالَةٌ فَظِيعَةٌ أَصْبَحَ بِهَا سُخْرِيَةً.
{ فَإِنَّ لَكَ فِي الْحَياةِ أَنْ تَقُولَ لَا مِساسَ وَإِنَّ لَكَ مَوْعِداً لَنْ تُخْلَفَهُ } buyruğuna gelince; bu, Allah'ın dünyada ve ahirette ona verdiği cezayı haber vermektedir. Hayattaki nasibini «bana dokunmayın» demesi kılmıştır; yani Allah, insanın tabiatında bulunan cana yakınlığı/ünsiyeti ondan çekip almış, bunun yerine ona kuruntu, vesvese ve insanlardan kaçma duygusu vermiştir. Böylece o, insanlarla bir arada bulunmaktan uzaklaşmış, hiç kimseyi yanına yaklaştırmadan tek başına yaşar hale gelmiştir. Bir insanla karşılaştığında, kendisine dokunmasından korkarak ona «Lâ misâs (bana dokunma)» derdi; yani «bana dokunma, ben de sana dokunmayayım» veya «bana yaklaşma» demek isterdi. Çünkü dokunmak (mess), yaklaşmak anlamında da kullanılır; nitekim { وَلا تَمَسُّوها بِسُوءٍ } [Hûd: 64] buyruğunda da böyledir. Bu mana müşareket (işteşlik) kalıbına da daha uygundur; yani «aramızda yaklaşma olmasın» demektir. O bunu söyler dururdu; bu ise kendisiyle alay edilen feci bir durumdu.
وَمِسَاسَ- بِكَسْرِ الْمِيمِ- فِي قِرَاءَةِ جَمِيعِ الْقُرَّاءِ وَهُوَ مَصْدَرُ مَاسَّهُ بِمَعْنَى مَسَّهُ، وَ (لَا) نَافِيَةٌ لِلْجِنْسِ، ومِساسَ اسْمُهَا مَبْنَيٌّ عَلَى الْفَتْحِ.
Bütün kurrânın kıraatinde mîm'in kesresiyle Misâs (مِسَاسَ) şeklindedir ve «messe» anlamındaki «mâsse» fiilinin masdarıdır. (Lâ) cinsini nefyeden olumsuzluk edatıdır, «misâs» ise onun fetha üzere mebnî olan ismidir.
وَقَوْلُهُ وَإِنَّ لَكَ مَوْعِداً اللَّامُ فِي لَكَ اسْتِعَارَةٌ تَهَكُّمِيَّةٌ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها [الْإِسْرَاء: ٧] أَيْ فَعَلَيْهَا. وَتَوَعَّدَهُ بِعَذَابِ الْآخِرَةِ فَجَعَلَهُ مَوْعِدًا لَهُ، أَيْ مَوْعِدَ الْحَشْرِ وَالْعَذَابِ، فَالْمَوْعِدُ مَصْدَرٌ، أَيْ وَعْدٌ لَا يُخْلَفُ وَعْدَ اللَّهِ لَا يُخْلِفُ اللَّهُ وَعْدَهُ [الرّوم: ٦] . وَهُنَا تَوَعُّدٌ بِعَذَابِ الْآخِرَةِ.
{ وَإِنَّ لَكَ مَوْعِداً } buyruğundaki «leke»de yer alan lâm harfi alay yollu bir istiaredir; nitekim Yüce Allah'ın: { وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها } [el-İsrâ: 7] yani «kendi aleyhinedir» buyruğunda da böyledir. Onu ahiret azabıyla tehdit etmiş ve bunu onun için bir vaat kılmıştır; yani haşir ve azap vaktidir. Mev'id masdardır; yani şaşmayacak bir vaattir, { وَعْدَ اللَّهِ لَا يُخْلِفُ اللَّهُ وَعْدَهُ } [er-Rûm: 6] gibidir. Burada ahiret azabıyla bir tehdit vardır.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ لَنْ تُخْلَفَهُ- بِفَتْحِ اللَّامِ- مَبْنِيًّا لِلْمَجْهُولِ لِلْعِلْمِ بِفَاعِلِهِ، وَهُوَ اللَّهُ تَعَالَى، أَيْ لَا يُؤَخِّرُهُ اللَّهُ عَنْكَ، فَاسْتُعِيرَ الْإِخْلَافُ لِلتَّأْخِيرِ لِمُنَاسَبَةِ الْمَوْعِدِ.
Cumhur { لَنْ تُخْلَفَهُ } kelimesini lâm'ın fethasıyla meçhul olarak okumuştur; çünkü faili malumdur, o da Yüce Allah'tır. Yani «Allah onu senden ertelemeyecektir»; vaat kelimesine uygunluğu sebebiyle erteleme manasında ihlâf istiare edilmiştir.
وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو، وَيَعْقُوبُ- بِكَسْرِ اللَّامِ- مُضَارِعُ أَخْلَفَ وَهَمْزَتُهُ لِلْوِجْدَانِ. يُقَالُ: أَخْلَفَ الْوَعْدَ إِذَا وَجَدَهُ مُخْلَفًا، وَإِمَّا عَلَى جَعْلِ السَّامِرِيِّ هُوَ الَّذِي بِيَدِهِ إِخْلَافُ الْوَعْدِ وَأَنَّهُ لَا يُخْلِفُهُ، وَذَلِكَ عَلَى طَرِيقِ التَّهَكُّمِ تَبَعًا لِلتَّهَكُّمِ الَّذِي أَفَادَهُ لَامُ الْمِلْكِ.
İbn Kesîr, Ebû Amr ve Ya'kûb ise lâm'ın kesresiyle [lün tuhlifehû] okumuşlardır; bu «ahlefe» fiilinin muzarisidir ve hemzesi bulma (vicdân) içindir. Vaadi bozulmuş bulduğunda «ahlefe'l-va'd» denir. Yahut vaadi bozmanın Sâmirî'nin elinde olduğu ve onun vaadi bozamayacağı varsayımına dayanır ki bu da aidiyet bildiren lâm harfinin ifade ettiği alay manasına tabi olarak alay yolludur.
وَبَعْدَ أَنْ أَوْعَدَ مُوسَى السَّامِرِيَّ بَيَّنَ لَهُ وَلِلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ ضَلَالَهُمْ بِعِبَادَتِهِمُ الْعِجْلَ بِأَنَّهُ لَا يَسْتَحِقُّ الإلهيّة لأنّه معرّض لِلِامْتِهَانِ وَالْعَجْزِ، فَقَالَ: وَانْظُرْ إِلى إِلهِكَ الَّذِي ظَلْتَ عَلَيْهِ عاكِفاً لَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِي الْيَمِّ نَسْفاً. فَجُعِلَ الِاسْتِدْلَالُ بِالنَّظَرِ إِشَارَةً إِلَى أَنَّهُ دَلِيلٌ بَيِّنٌ لَا يَحْتَاجُ الْمُسْتَدِلُّ بِهِ إِلَى أَكْثَرَ مِنَ الْمُشَاهَدَةِ فَإِنَّ دَلَالَةَ الْمَحْسُوسَاتِ أَوْضَحُ مِنْ دَلَالَةِ الْمَعْقُولَاتِ.
Mûsâ, Sâmirî'yi tehdit ettikten sonra, aşağılanmaya ve acziyete maruz kaldığı için buzağının ilahlığa layık olmadığını hem ona hem de ona uyanlara açıklayarak şöyle dedi: { وَانْظُرْ إِلى إِلهِكَ الَّذِي ظَلْتَ عَلَيْهِ عاكِفاً لَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِي الْيَمِّ نَسْفاً }. Görmekle delil getirmeyi, bunun açık bir delil olduğuna ve bu delili kullananın müşahededen fazlasına ihtiyaç duymadığına bir işaret kıldı; zira duyulur şeylerin delaleti akledilir şeylerin delaletinden daha açıktır.
وَأَضَافَ الْإِلَهَ إِلَى ضَمِيرِ السَّامِرِيِّ تَهَكُّمًا بِالسَّامِرِيِّ وَتَحْقِيرًا لَهُ، وَوَصَفَ ذَلِكَ الْإِلَهَ الْمَزْعُومَ بِطَرِيقِ الْمَوْصُولِيَّةِ لِمَا تَدُلُّ عَلَيْهِ الصِّلَةُ مِنَ التَّنْبِيهِ عَلَى الضَّلَالِ وَالْخَطَأِ، أَيِ الَّذِي لَا يَسْتَحِقُّ أَنْ يُعْكَفَ عَلَيْهِ.
Sâmirî ile alay etmek ve onu küçük düşürmek için ilahı Sâmirî'nin zamirine izafe etti. Bu sözde ilahı da mevsûl yoluyla niteledi; çünkü sıla cümlesi sapıklığa ve hataya dikkat çekmektedir, yani «kendisine tapınılmayı hak etmeyen [ilah]» demektir.
وَقَوْلُهُ ظَلْتَ- بِفَتْحِ الظَّاءِ- فِي الْقِرَاءَاتِ الْمَشْهُورَةِ، وَأَصْلُهُ: ظَلَلْتَ: حُذِفَتْ مِنْهُ اللَّامُ الْأُولَى تَخْفِيفًا مِنْ تَوَالِي اللَّامَيْنِ وَهُوَ حَذْفٌ نَادِرٌ عِنْدَ سِيبَوَيْهِ وَعِنْدَ غَيْرِهِ هُوَ قِيَاسٌ.
{ ظَلْتَ } kelimesi meşhur kıraatlerde zâ harfinin fethasıyladır. Aslı «zalilte»dir; iki lâm harfinin peş peşe gelmesinden kaynaklanan ağırlığı hafifletmek için birinci lâm hazfedilmiştir. Bu hazif Sîbeveyh'e göre nadir, başkalarına göre ise kurala uygundur (kıyâsîdir).
وَفِعْلُ (ظَلَّ) مِنْ أَخَوَاتِ (كَانَ) . وَأَصْلُهُ الدَّلَالَةُ عَلَى اتِّصَافِ اسْمِهِ بِخَبَرِهِ فِي وَقْتِ النَّهَارِ، وَهُوَ هُنَا مَجَازٌ فِي مَعْنَى (دَامَ) بِعَلَاقَةِ الْإِطْلَاقِ بِنَاءً عَلَى أَنَّ غَالِبَ الْأَعْمَالِ يَكُونُ فِي النَّهَارِ.
(Zalle) fiili, (kâne)'nin kardeşlerindendir. Aslı, isminin haberindeki vasfa gündüz vaktinde sahip olduğunu göstermektir. Burada ise, işlerin çoğunun gündüz yapılmasına dayanan ıtlak alakasıyla (dâme / devam etti) anlamında mecazdır.
وَالْعُكُوفُ: مُلَازَمَةُ الْعِبَادَةِ وَتَقَدَّمَ آنِفًا. وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ فِي قَوْلِهِ عَلَيْهِ عاكِفاً لِلتَّخْصِيصِ، أَيِ الَّذِي اخْتَرْتَهُ لِلْعِبَادَةِ دُونَ غَيْرِهِ، أَيْ دُونَ اللَّهِ تَعَالَى.
Ukûf (الْعُكُوفُ): İbadete sürekli devam etmektir; az önce geçmişti. { عَلَيْهِ عاكِفاً } ifadesinde mecrurun öne alınması tahsis içindir; yani «başkasına değil, sırf ona ibadet etmeyi seçtiğin», yani Allah Teâlâ'ya değil [ona ibadet ettiğin].
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ لَنُحَرِّقَنَّهُ- بِضَمِّ النُّونِ الْأُولَى وَفَتْحِ الْحَاءِ وَكَسْرِ الرَّاءِ مُشَدَّدَةً-.
Cumhur { لَنُحَرِّقَنَّهُ } kelimesini ilk nûn'un dammesi, hâ'nın fethası ve râ'nın şeddeli kesresiyle okumuştur.
وَالتَّحْرِيقُ: الْإِحْرَاقُ الشَّدِيدُ، أَيْ لَنُحَرِّقَنَّهُ إِحْرَاقًا لَا يَدَعُ لَهُ شَكْلًا. وَأَرَادَ بِهِ أَنْ يُذِيبَهُ بِالنَّارِ
Tehrîk (التَّحْرِيقُ): Şiddetli yakmaktır; yani «ondan hiçbir şekil bırakmayacak bir yakışla onu yakacağız» demektir. Bununla ateşte eritilmesini kastetmiştir;
حَتَّى يَفْسُدَ شَكْلُهُ وَيَصِيرَ قِطَعًا.
tâ ki şekli bozulsun ve parça parça hale gelsin.
وَقَرَأَ ابْنُ جَمَّازٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ لَنُحَرِّقَنَّهُ- بِضَمِّ النُّونِ الْأُولَى وَبِإِسْكَانِ الْحَاءِ وَتَخْفِيفِ الرَّاءِ-. وَقَرَأَهُ ابْنُ وَرْدَانَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ- بِفَتْحِ النُّونِ الْأُولَى وَإِسْكَانِ الْحَاءِ وَضَمِّ الرَّاءِ- لِأَنَّهُ يُقَالُ: أَحْرَقَهُ وَحَرَّقَهُ.
Ebû Ca'fer'den İbn Cemmâz { لَنُحَرِّقَنَّهُ } kelimesini ilk nûn'un dammesi, hâ'nın sükûnu ve râ'nın şeddesiz haliyle [lünuhrikannehû] okumuştur. Ebû Ca'fer'den İbn Vebdân ise ilk nûn'un fethası, hâ'nın sükûnu ve râ'nın dammesiyle [lenahrukannehû] okumuştur; çünkü hem «ahrakahu» hem de «harrakahu» denir.
وَالنَّسْفُ: تَفْرِيقٌ وَإِذْرَاءٌ لِأَجْزَاءِ شَيْءٍ صَلْبٍ كَالْبِنَاءِ وَالتُّرَابِ.
Nesf (النَّسْفُ): Bina ve toprak gibi katı bir şeyin parçalarını dağıtıp savurmaktır.
وَأَرَادَ بِالْيَمِّ الْبَحْرَ الْأَحْمَرَ الْمُسَمَّى بَحْرَ الْقُلْزُمِ، وَالْمُسَمَّى فِي التَّوْرَاةِ: بَحْرَ سُوفٍ، وَكَانُوا نَازِلِينَ حِينَئِذٍ عَلَى سَاحِلِهِ فِي سَفْحِ الطُّورِ.
Deniz (yemm) ile Kulzüm Denizi olarak adlandırılan, Tevrat'ta ise Sûf Denizi denilen Kızıldeniz'i kastetmiştir. O sırada Tûr'un eteğinde, onun sahilinde konaklamışlardı.
وَ (ثُمَّ) لِلتَّرَاخِي الرُّتْبِيِّ، لِأَنَّ نَسْفَ الْعِجْلِ أَشَدُّ فِي إِعْدَامِهِ مِنْ تَحْرِيقِهِ وَأَذَلُّ لَهُ.
(Sümme / ثُمَّ) edatı mertebe bakımından sonralık (terâhî-i rütbî) içindir; çünkü buzağının [parçalarını] savurmak, onu yok etmede yakmaktan daha tesirli ve onu daha çok rezil edicidir.
وَأَكَّدَ «نَنْسِفَنَّهُ» بِالْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ إِشَارَةً إِلَى أَنَّهُ لَا يَتَرَدَّدُ فِي ذَلِكَ وَلَا يَخْشَى غَضَبَهُ كَمَا يَزْعُمُونَ أنّه إِلَه.
«Nensifennehu» fiilini mef'ûl-i mutlakla pekiştirerek, onun bir ilah olduğunu iddia ettikleri gibi onun öfkesinden korkmadığına ve bu işte asla tereddüt etmeyeceğine işaret etmiştir.
[سُورَة طه (٢٠) : آيَة ٩٨]
[TÂHÂ SÛRESİ (20): ÂYET 98]
إِنَّما إِلهُكُمُ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً (٩٨)
{ إِنَّما إِلهُكُمُ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً (٩٨) } “Sizin ilahınız ancak kendisinden başka hiçbir ilah olmayan Allah'tır. O, ilmiyle her şeyi kuşatmıştır.”
هَذِهِ الْجُمْلَةُ مِنْ حِكَايَةِ كَلَامِ مُوسَى- ﵇ فَمَوْقِعُهَا مَوْقِعُ التَّذْيِيلِ لِوَعْظِهِ، وَقَدِ الْتَفَتَ مِنْ خِطَابِ السَّامِرِيِّ إِلَى خِطَابِ الْأُمَّةِ إِعْرَاضًا عَنْ خِطَابِهِ تَحْقِيرًا لَهُ، وَقَصْدًا لِتَنْبِيهِهِمْ عَلَى خَطَئِهِمْ، وَتَعْلِيمِهِمْ صِفَاتَ الْإِلَهِ الْحَقِّ، وَاقْتَصَرَ مِنْهَا عَلَى الْوَحْدَانِيَّةِ وَعُمُومِ الْعِلْمِ لِأَنَّ الْوَحْدَانِيَّةَ تَجْمَعُ جَمِيعَ الصِّفَاتِ، كَمَا قُرِّرَ فِي دَلَالَةِ كَلِمَةِ التَّوْحِيدِ عَلَيْهَا فِي كُتُبِ عِلْمِ الْكَلَامِ.
Bu cümle Mûsâ'nın -aleyhisselâm- sözünün naklindendir; konumu itibarıyla onun vaazını tamamlayıcı (tezyîl) mahiyetindedir. Sâmirî'yi küçük düşürmek amacıyla ona hitap etmekten vazgeçerek topluma hitap etmeye yönelmiş (iltifat yapmış), onların hatalarına dikkat çekmeyi ve hakiki ilahın sıfatlarını öğretmeyi amaçlamıştır. Bu sıfatlardan sadece birlik (vahdâniyet) ve ilmin kuşatıcılığı ile yetinmiştir; çünkü kelâm ilmi kitaplarında tevhid kelimesinin sıfatlara delaletinde açıklandığı üzere, vahdâniyet bütün sıfatları kendinde toplar.
وَأَمَّا عُمُومُ الْعِلْمِ فَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى بِجَمِيعِ الْكَائِنَاتِ الشَّامِلَةِ لِأَعْمَالِهِمْ لِيَرْقُبُوهُ فِي خَاصَّتِهِمْ.
İlmin genelliğine gelince; bu, kendi özel hallerinde O'ndan sakınmaları için Allah Teâlâ'nın amellerini de kapsayan bütün varlıkları bildiğine bir işarettir.
وَاسْتُعِيرَ فِعْلُ وَسِعَ لِمَعْنَى الْإِحَاطَةِ التَّامَّةِ، لِأَنَّ الْإِنَاءَ الْوَاسِعَ يُحِيطُ بِأَكْثَرِ أَشْيَاءَ مِمَّا هُوَ دُونَهُ.
{ وَسِعَ } fiili tam bir kuşatma manasında istiare edilmiştir; zira geniş bir kap, kendisinden daha küçük olan nesneleri en iyi şekilde kuşatır.
وَانْتَصَبَ عِلْماً عَلَى أَنَّهُ تَمْيِيزُ نِسْبَةِ السَّعَةِ إِلَى الله تَعَالَى، فيؤول الْمَعْنَى: وَسِعَ عِلْمُهُ كل شَيْء بِحَيْثُ لَا يضيق علمه عَن شَيْءٍ، أَي لَا يقصر عَنِ الِاطِّلَاعِ عَلَى أَخْفَى الْأَشْيَاء، كَمَا أَفَادَهُ لَفْظُ (كُلِّ) الْمُفِيدُ لِلْعُمُومِ. وَتَقَدَّمَ قَرِيبٌ مِنْهُ عِنْدَ قَوْلِهِ وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ فِي سُورَة الْبَقَرَة [٢٥٥] .
{ عِلْماً } kelimesi, genişliğin Allah Teâlâ'ya nispetinin temyizi olarak nasb edilmiştir. Bu durumda mana şöyle olur: İlmi hiçbir şeye dar gelmeyecek şekilde O'nun ilmi her şeyi kuşatmıştır; yani umum ifade eden (küll / كُلِّ) lafzının bildirdiği gibi, en gizli şeyleri bilmekten bile geri kalmaz. Buna benzer bir açıklama Bakara Sûresi'ndeki { وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } [255] buyruğunun tefsirinde geçmişti.
[٩٩- ١٠١]
[99- 101]
[سُورَة طه (٢٠) : الْآيَات ٩٩ إِلَى ١٠١]
[TÂHÂ SÛRESİ (20): ÂYETLER 99 İLÂ 101]
كَذلِكَ نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْباءِ مَا قَدْ سَبَقَ وَقَدْ آتَيْناكَ مِنْ لَدُنَّا ذِكْراً (٩٩) مَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ فَإِنَّهُ يَحْمِلُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وِزْراً (١٠٠) خالِدِينَ فِيهِ وَساءَ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ حِمْلاً (١٠١)
{ كَذلِكَ نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْباءِ مَا قَدْ سَبَقَ وَقَدْ آتَيْناكَ مِنْ لَدُنَّا ذِكْراً (٩٩) مَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ فَإِنَّهُ يَحْمِلُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وِزْراً (١٠٠) خالِدِينَ فِيهِ وَساءَ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ حِمْلاً (١٠١) } “İşte böylece geçmişin haberlerinden bir kısmını sana anlatıyoruz. Şüphesiz katımızdan sana bir zikir verdik. Kim ondan yüz çevirirse, şüphesiz kıyamet günü ağır bir günah yükü yüklenecektir. Onda ebedî kalıcıdırlar. Kıyamet günü bu onlar için ne kötü bir yüktür!”
جُمْلَةٌ مُسْتَأْنَفَةٌ تَذْيِيلِيَّةٌ أَفَادَتِ التَّنْوِيهَ بِقِصَّةِ رِسَالَةِ مُوسَى وَمَا عَقَّبَهَا مِنَ الْأَعْمَال الَّتِي جرت مَعَ بَنِي إِسْرَائِيلَ ابْتِدَاءً مِنْ قَوْلِهِ وَهَلْ أَتاكَ حَدِيثُ مُوسى إِذْ رَأى نَارا [طه: ٩، ١٠] ، أَيْ مِثْلُ هَذَا الْقِصَصِ نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْقُرُونِ الْمَاضِيَةِ. وَالْإِشَارَةُ رَاجِعَةٌ إِلَى الْقِصَّةِ الْمَذْكُورَةِ.
{ وَهَلْ أَتاكَ حَدِيثُ مُوسى إِذْ رَأى نَارا } [Tâhâ: 9, 10] buyruğundan başlayarak Mûsâ'nın peygamberliği kıssasını ve ardından İsrâiloğulları ile cereyan eden olayları övgüyle niteleyen müstakil bir tezyîl cümlesidir; yani «Geçmiş nesillerin haberlerinden işte böyle bir anlatımla sana anlatıyoruz» demektir. İşaret zamiri zikredilen kıssaya racidir.
وَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ نَقُصُّ قَصَصَنَا، وَإِنَّمَا صِيغَ الْمُضَارِعُ لِاسْتِحْضَارِ الْحَالَةِ الْحَسَنَةِ فِي ذَلِكَ الْقَصَصِ.
{ نَقُصُّ } sözünden maksat «anlatırız» demektir; muzari kalıbıyla gelmesi ise o anlatımdaki güzel durumu zihinde canlandırmak içindir.
وَالتَّشْبِيهُ رَاجِعٌ إِلَى تَشْبِيهِهَا بِنَفْسِهَا كِنَايَةً عَنْ كَوْنِهَا إِذَا أُرِيدَ تَشْبِيهُهَا وَتَقْرِيبُهَا بِمَا هُوَ أَعْرَفُ مِنْهَا فِي بَابِهَا لَمْ يَجِدْ مُرِيدُ ذَلِكَ طَرِيقًا لِنَفْسِهِ فِي التَّشْبِيهِ إِلَّا أَنْ يُشَبِّهَهَا بِنَفْسِهَا، لِأَنَّهَا لَا يَفُوقُهَا غَيْرُهَا فِي بَابِهَا حَتَّى تُقَرَّبَ بِهِ، عَلَى نَحْوِ مَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٤٣] ، وَنَظَائِرُهُ كَثِيرَةٌ فِي الْقُرْآنِ.
Buradaki benzetme, kendi türünde daha bilinen bir şeye benzetilip yaklaştırılmak istendiğinde, kendi sahasında onu aşan başka bir şey bulunamadığından bizzat kendisine benzetilmesinden kinayedir; nitekim Bakara Sûresi'ndeki { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً } [143] buyruğunda geçmişti ve Kur'an'da bunun benzerleri çoktur.
وَ (مِنْ) فِي قَوْلِهِ مِنْ أَنْباءِ مَا قَدْ سَبَقَ تَبْعِيضِيَّةٌ، هِيَ صِفَةٌ لِمَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ:
{ مِنْ أَنْباءِ مَا قَدْ سَبَقَ } buyruğundaki (min / مِنْ) teb'îz (kısmîlik) bildirir ve takdiri şöyle olan mahzuf bir kelimenin sıfatıdır:
قَصَصًا مِنْ أَنْبَاءِ مَا قَدْ سَبَقَ. وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ (مِنْ) اسْمًا بِمَعْنَى بَعْضٍ، فَتَكُونُ مَفْعُولَ نَقُصُّ.
«Geçmişin haberlerinden bir anlatışla...» (Min) harfini «bazı» anlamında bir isim yapman da mümkündür; bu takdirde { نَقُصُّ } fiilinin mef'ûlü olur.
وَالْأَنْبَاءُ: الْأَخْبَارُ. وَ (مَا) الموصولة مَا صدقهَا الْأَزْمَانُ، لِأَنَّ الْأَخْبَارَ تُضَافُ إِلَى أَزْمَانِهَا، كَقَوْلِهِمْ: أَخْبَارُ أَيَّامِ الْعَرَبِ، وَالْقُرُونِ الْوُسْطَى. وَهِيَ كُلُّهَا مِنْ حَقِّهَا فِي الْمَوْصُولِيَّةِ أَنْ تُعَرَّفَ بِ (مَا) الْغَالِبَةِ فِي غَيْرِ الْعَاقِلِ. وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْمَقْصُودَ مَا فِيهَا مِنْ أَحْوَالِ الْأُمَمِ، فَلَوْ عُرِّفَتْ بِ (مَنْ) الْغَالِبَةِ فِي الْعُقَلَاءِ لَصَحَّ ذَلِكَ وكل ذَلِكَ وَاسِعٌ.
Enbâ (الْأَنْبَاءُ): Haberler demektir. Mevsûl olan (mâ / مَا)'nın işaret ettiği gerçeklik zamanlardır; zira haberler zamanlarına izafe edilir; nitekim «Arap günlerinin haberleri», «Orta Çağ haberleri» denir. Bütün bunların mevsûliyet hakkı, gayr-i âkillerde galip olan (mâ) ile ifade edilmesidir. Bilinmektedir ki asıl kastedilen o zamanlardaki milletlerin durumlarıdır; şayet akıllılarda galip olan (men / مَنْ) ile ifade edilseydi bu da doğru olurdu ve hepsi de caizdir.
وَقَوْلُهُ وَقَدْ آتَيْناكَ مِنْ لَدُنَّا ذِكْراً إِيمَاءً إِلَى أَنَّ مَا يُقَصُّ مِنْ أَخْبَارِ الْأُمَمِ لَيْسَ الْمَقْصُودُ بِهِ قَطْعُ حِصَّةِ الزَّمَانِ وَلَا إِينَاسُ السَّامِعِينَ بِالْحَدِيثِ إِنَّمَا الْمَقْصُودُ مِنْهُ الْعِبْرَةُ وَالتَّذْكِرَةُ وَإِيقَاظٌ لِبَصَائِرِ الْمُشْرِكِينَ مِنَ الْعَرَبِ إِلَى مَوْضِعِ الِاعْتِبَارِ مِنْ هَذِهِ الْقِصَّةِ، وَهُوَ إِعْرَاضُ الْأُمَّةِ عَنْ هَدْيِ رَسُولِهَا وَانْصِيَاعِهَا إِلَى تَضْلِيلِ الْمُضَلِّلِينَ مِنْ بَيْنِهَا. فَلِلْإِيمَاءِ إِلَى هَذَا قَالَ تَعَالَى: وَقَدْ آتَيْناكَ مِنْ لَدُنَّا ذِكْراً مَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ فَإِنَّهُ يَحْمِلُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وِزْراً خالِدِينَ فِيهِ.
{ وَقَدْ آتَيْناكَ مِنْ لَدُنَّا ذِكْراً } buyruğu, kavimlerin haberlerinden anlatılanların maksadının vakit geçirmek ya da dinleyenleri sözle oyalamak olmadığına; aksine maksadın ibret almak, öğüt çıkarmak ve Arap müşriklerinin basiretlerini bu kıssadan çıkarılacak ibret noktasına uyandırmak olduğuna bir işarettir. O ibret noktası da toplumun peygamberlerinin hidayetinden yüz çevirmesi ve aralarındaki saptırıcıların saptırmasına boyun eğmesidir. İşte buna işaret etmek üzere Yüce Allah: { وَقَدْ آتَيْناكَ مِنْ لَدُنَّا ذِكْراً مَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ فَإِنَّهُ يَحْمِلُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وِزْراً خالِدِينَ فِيهِ } buyurmuştur.
وَتَنْكِيرُ ذِكْراً لِلتَّعْظِيمِ، أَيْ آتَيْنَاكَ كِتَابًا عَظِيمًا. وَقَوْلُهُ مِنْ لَدُنَّا تَوْكِيدٌ لِمَعْنَى آتَيْناكَ وَتَنْوِيهٌ بِشَأْنِ الْقُرْآنِ بِأَنَّهُ عَطِيَّةٌ كَانَتْ مَخْزُونَةً عِنْدَ اللَّهِ فَخَصَّ بِهَا خَيْرَ عِبَادِهِ.
{ ذِكْراً } kelimesinin tenvinli (belirsiz) gelmesi tazim içindir; yani «sana yüce bir kitap verdik» demektir. { مِنْ لَدُنَّا } buyruğu ise { آتَيْناكَ } fiilinin manasını pekiştirmekte ve Kur'an'ın Allah katında saklı bir bağış olup kullarının en hayırlısına tahsis edildiğini belirterek onun şanını yüceltmektedir.
وَالْوِزْرُ: الْإِثْمُ. وَجعل مَحْمُولا تَمْثِيل لِمُلَاقَاةِ الْمَشَقَّةِ مِنْ جَرَّاءِ الْإِثْمِ، أَيْ مِنَ الْعِقَابِ عَنْهُ. فَهُنَا مُضَافٌ مُقَدَّرٌ وَقَرِينَتُهُ الْحَالُ فِي قَوْلِهِ خالِدِينَ فِيهِ، وَهُوَ حَالٌ مِنِ اسْمِ الْمَوْصُولِ أَوِ الضَّمِيرِ الْمَنْصُوبِ بِحرف التوكيد، وَمَا صدقهما، مُتَّحِدٌ وَإِنَّمَا اخْتُلِفَ بِالْإِفْرَادِ وَالْجَمْعِ رَعْيًا لِلَفْظِ (مِنْ) مَرَّةً وَلِمَدْلُولِهَا مَرَّةً. وَهُوَ الْجَمْعُ الْمُعْرِضُونَ. فَقَالَ مَنْ أَعْرَضَ ثُمَّ قَالَ خالِدِينَ.
Vizr (الْوِزْرُ): Günahtır. Günahın taşınan bir yük kılınması, günahın cezasından ötürü meşakkate maruz kalmanın bir temsilidir. Dolayısıyla burada takdirî bir muzâf vardır ve bunun karinesi { خالِدِينَ فِيهِ } buyruğundaki hâldir. Bu da ism-i mevsûlden veya tekit harfinin nasb ettiği zamirden hâldir. İkisinin delalet ettiği mana birdir; tekil ve çoğul olarak farklı gelmesi ise bir defasında (men / مَنْ) lafzına, diğerinde ise onun manasına riayet edilmesindendir. O mana da yüz çevirenler topluluğudur; bu yüzden önce { مَنْ أَعْرَضَ }, sonra da { خالِدِينَ } buyurmuştur.
وَجُمْلَةُ وَساءَ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ حِمْلًا حَالٌ ثَانِيَةٌ، أَيْ وَمَسُوئِينَ بِهِ. وَ (سَاءَ) هُنَا هُوَ أَحَدُ أَفْعَالِ الذَّمِّ مِثْلَ (بِئْسَ) . وَفَاعِلُ ساءَ ضَمِيرٌ مُسْتَتِرٌ مُبْهَمٌ يُفَسِّرُهُ التَّمْيِيزُ الَّذِي بَعْدَهُ وَهُوَ حِمْلًا. وَالْحِمْلُ- بِكَسْرِ الْحَاءِ- اسْمٌ بِمَعْنَى الْمَحْمُولِ كَالذِّبْحِ بِمَعْنَى الْمَذْبُوحِ.
{ وَساءَ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ حِمْلاً } cümlesi ikinci bir hâldir; yani «onunla fenalaşmış olarak» demektir. Buradaki (sâe / سَاءَ), (bi'se / بِئْسَ) gibi yergi fiillerinden biridir. { ساءَ } fiilinin faili, kendisinden sonra gelen ve temyiz olan { حِمْلًا } kelimesinin açıkladığı müphem bir müstetir zamirdir. Hâ harfinin kesresiyle Hıml (الْحِمْلُ), boğazlanan hayvana «zibh» denmesi gibi taşınan yük anlamında bir isimdir.
وَالْمَخْصُوصُ بِالذَّمِّ مَحْذُوفٌ لِدَلَالَةِ لَفْظِ وِزْراً عَلَيْهِ. وَالتَّقْدِيرُ: وَسَاءَ لَهُمْ حِمْلًا وِزْرُهُمْ، وَحَذْفُ الْمَخْصُوصِ فِي أَفْعَالِ الْمَدْحِ وَالذَّمِّ شَائِعٌ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَوَهَبْنا لِداوُدَ سُلَيْمانَ نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ [ص: ٣٠] أَيْ سُلَيْمَانُ هُوَ الْأَوَّابُ.
Yerilen şey (mahsûs bi'z-zem), { وِزْراً } lafzının delaleti sebebiyle hazfedilmiştir. Takdiri: «Günahları onlar için ne kötü bir yüktür!» şeklindedir. Medih ve zem fiillerinde mahsûsun hazfedilmesi yaygındır; nitekim Yüce Allah'ın: { وَوَهَبْنا لِداوُدَ سُلَيْمانَ نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ } [Sâd: 30] buyruğunda olduğu gibidir, yani «Süleyman çokça yönelen ne güzel bir kuldur» demektir.
وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ وَساءَ لَهُمْ لَامُ التَّبْيِينِ. وَهِيَ مُبَيِّنَةٌ لِلْمَفْعُولِ فِي الْمَعْنَى، لِأَنَّ أَصْلَ الْكَلَامِ: سَاءَهُمُ الْحِمْلُ، فَجِيءَ بِاللَّامِ لِزِيَادَةِ تَبْيِينِ تَعَلُّقِ الذَّمِّ بِحِمْلِهِ، فَاللَّامُ لِبَيَانِ الَّذِينَ تَعَلَّقَ بِهِمْ سُوءُ الْحِمْلِ.
{ وَساءَ لَهُمْ } buyruğundaki lâm harfi açıklama bildiren lâm'dır (lâm-ı tebyîn). Manada mef'ûlü açıklayıcıdır; çünkü cümlenin aslı «yük onlara kötü geldi» şeklindedir. Yerginin yüke taallukunu daha açık hale getirmek için lâm getirilmiştir; dolayısıyla lâm, yükün kötülüğünün kendilerine bağlandığı kimseleri açıklamak içindir.
وَالْحِمْلُ- بِكَسْرِ الْحَاءِ- الْمَحْمُولُ مثل الذّبْح.
Hâ harfinin kesresiyle Hıml (الْحِمْلُ), «zibh» kelimesi gibi taşınan yük demektir.
[١٠٢- ١٠٤]
[102- 104]
[سُورَة طه (٢٠) : الْآيَات ١٠٢ إِلَى ١٠٤]
[Tâhâ Suresi (20), Ayet 102'den 104'e]
يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ زُرْقاً (١٠٢) يَتَخافَتُونَ بَيْنَهُمْ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاَّ عَشْراً (١٠٣) نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَقُولُونَ إِذْ يَقُولُ أَمْثَلُهُمْ طَرِيقَةً إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاَّ يَوْماً (١٠٤)
{ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ زُرْقاً (١٠٢) يَتَخافَتُونَ بَيْنَهُمْ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاَّ عَشْراً (١٠٣) نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَقُولُونَ إِذْ يَقُولُ أَمْثَلُهُمْ طَرِيقَةً إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاَّ يَوْماً (١٠٤) } “Sûra üfleneceği gün; işte o gün suçluları (gözleri korkudan) gömgök bir halde toplayacağız. Aralarında fısıldaşarak: ‘(Dünyada) sadece on [gün] kaldınız’ derler. Onların ne diyeceklerini Biz çok iyi biliyoruz. Zira onların en akıllısı ve en isabetli düşüneni: ‘Sadece bir gün kaldınız’ diyecektir.”
يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ بَدَلٌ مِنْ يَوْمَ الْقِيامَةِ [طه: ١٠١] فِي قَوْلِهِ وَساءَ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ حِمْلًا [طه: ١٠١] ، وَهُوَ اعْتِرَاضٌ بَيْنَ جُمْلَةِ وَقَدْ آتَيْناكَ مِنْ
{ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ } ifadesi, { وَساءَ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ حِمْلًا } [Tâhâ: 101] buyruğundaki { يَوْمَ الْقِيامَةِ } lafzından bedeldir. Bu cümle,
لَدُنَّا ذِكْراً [طه: ٩٩] وَمَا تَبِعَهَا وَبَيْنَ جُمْلَةِ وَكَذلِكَ أَنْزَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا [طه: ١١٣] ، تَخَلُّصٌ لِذِكْرِ الْبَعْثِ وَالتَّذْكِيرِ بِهِ وَالنِّذَارَةِ بِمَا يَحْصُلُ لِلْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ.
{ وَقَدْ آتَيْناكَ مِنْ لَدُنَّا ذِكْراً } [Tâhâ: 99] cümlesi ve devamı ile { وَكَذلِكَ أَنْزَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا } [Tâhâ: 113] cümlesi arasında bir itirâzdır (ara cümledir); yeniden dirilişi zikretmeye, onu hatırlatmaya ve o gün suçluların başına geleceklere dair uyarıda bulunmaya yönelik bir geçiştir (tahallustur).
وَالصُّورُ: قَرْنٌ عَظِيمٌ يُجْعَلُ فِي دَاخِلِهِ سِدَادٌ لِبَعْضِ فَضَائِهِ فَإِذَا نَفَخَ فِيهِ النَّافِخُ بِقُوَّةٍ
Sûr (الصُّورُ): Boşluğunun bir kısmına tıkaç yerleştirilmiş büyük bir borudur; üfleyen kişi ona güçlü bir şekilde üflediğinde
خَرَجَ مِنْهُ صَوْتٌ قَوِيٌّ، وَقَدِ اتُّخِذَ لِلْإِعْلَامِ بِالِاجْتِمَاعِ لِلْحَرْبِ. وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
ondan çok güçlü bir ses çıkar. Savaş için toplanmayı duyurmak amacıyla kullanılırdı. Bunun açıklaması daha önce Yüce Allah'ın:
قَوْلُهُ الْحَقُّ وَلَهُ الْمُلْكُ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٧٣] .
En'âm Suresi'ndeki { قَوْلُهُ الْحَقُّ وَلَهُ الْمُلْكُ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ } [En'âm: 73] “O'nun sözü haktır ve Sûr'a üfleneceği gün mülk yalnızca O'nundur” buyruğunda geçmişti.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ يُنْفَخُ بِيَاءِ الْغِيبَةِ مَبْنِيًّا للْمَجْهُول، أَي ينْفخ نَافِخٍ، وَهُوَ الْمَلَكُ الْمُوَكَّلُ بِذَلِكَ. وَقَرَأَهُ أَبُو عَمْرٍو وَحْدَهُ نَنْفُخُ- بِنُونِ الْعَظَمَةِ وَضَمِّ الْفَاءِ- وَإِسْنَادُ النَّفْخِ إِلَى اللَّهِ مَجَازٌ عَقْلِيٌّ بِاعْتِبَارِ أَنَّهُ الْآمِرُ بِهِ، مِثْلَ: بَنَى الْأَمِيرُ الْقَلْعَةَ.
Cumhur { يُنْفَخُ } kelimesini gayb yâ'sı ile meçhul olarak okumuştur; yani «bir üfleyen üfler» demektir ki o da bununla görevli melektir. Yalnızca Ebû Amr ise nûn-ı azamet (büyüklük bildiren nûn) ve fâ harfinin ötresiyle { نَنْفُخُ } şeklinde okumuştur. Üfleme işinin Allah'a isnat edilmesi, «Komutan kaleyi inşa etti» sözünde olduğu gibi, onu emreden olması bakımından aklî bir mecazdır.
وَالْمُجْرِمُونَ: الْمُشْرِكُونَ وَالْكَفَرَةُ.
Mücrimûn (الْمُجْرِمُونَ): Müşrikler ve inkârcılardır.
وَالزُّرْقُ: جَمْعُ أَزْرَقٍ، وَهُوَ الَّذِي لَوْنُهُ الزُّرْقَةُ. وَالزُّرْقَةُ: لَوْنٌ كَلَوْنِ السَّمَاءِ إِثْرَ الْغُرُوبِ، وَهُوَ فِي جَلْدِ الْإِنْسَانِ قَبِيحُ الْمَنْظَرِ لِأَنَّهُ يُشْبِهُ لَوْنَ مَا أَصَابَهُ حَرْقُ نَارٍ. وَظَاهِرُ الْكَلَامِ أَنَّ الزُّرْقَةَ لَوْنُ أَجْسَادِهِمْ فَيَكُونُ بِمَنْزِلَةِ قَوْلِهِ يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ [آل عمرَان: ١٠٦] ، وَقِيلَ: الْمُرَادُ لَوْنُ عُيُونِهِمْ، فَقِيلَ: لِأَنَّ زُرْقَةَ الْعَيْنِ مَكْرُوهَةٌ عِنْدَ الْعَرَبِ.
Zürk (الزُّرْقُ): Ezrak (أَزْرَق) kelimesinin çoğuludur; rengi mavi / gök rengi olan kimsedir. Zürkıyye (الزُّرْقَةُ): Gün batımının hemen ardından gökyüzünün aldığı renge benzer bir renktir. Bu renk insan teninde çirkin bir görünümdür, zira ateş yanığına uğramış ten rengini andırır. Lafzın zahirine göre bu gök rengi onların bedenlerinin rengidir; bu takdirde { يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ } [Âl-i İmrân: 106] “Nice yüzlerin ağaracağı, nice yüzlerin kararacağı gün” buyruğu konumunda olur. Bir görüşe göre de kastedilen gözlerinin rengidir; Araplarda gözün gök rengi olması hoş karşılanmadığı için böyle denildiği söylenmiştir.