وَالْأَظْهَرُ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى أَنْ يُرَادَ شِدَّةُ زُرْقَةِ الْعَيْنِ لِأَنَّهُ لَوْنٌ غَيْرُ مُعْتَادٍ، فَيَكُونُ كَقَوْلِ بِشَارٍ:
Bu manaya göre en açık olanı, alışılmadık bir renk olması sebebiyle gözdeki maviliğin/gök renginin aşırılığının kastedilmiş olmasıdır. Bu durumda Beşşâr'ın şu beytindeki gibi olur:
وَلِلْبَخِيلِ عَلَى أَمْوَالِهِ عِلَلٌ ... زُرْقُ الْعُيُونِ عَلَيْهَا أَوْجُهٌ سُودُ
«Cimrinin mallarına sunduğu bahaneleri vardır; gök gözlü bahaneler ki üzerlerinde kara yüzler taşırlar.»
وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالزُّرْقِ الْعُمْيُ، لِأَنَّ الْعَمَى يُلَوِّنُ الْعَيْنَ بِزُرْقَةٍ. وَهُوَ مُحْتَمَلٌ فِي بَيْتِ بِشَارٍ أَيْضًا.
Bir görüşe göre ise zürk ile körler kastedilmiştir; zira körlük göze mavimsi/gök rengi bir ton verir. Bu ihtimal Beşşâr'ın beytinde de geçerlidir.
وَالتَّخَافُتُ: الْكَلَامُ الْخَفِيُّ مِنْ خَوْفٍ وَنَحْوِهُ. وَتَخَافُتُهُمْ لِأَجْلِ مَا يَمْلَأُ صُدُورَهُمْ مِنْ هَوْلِ ذَلِكَ الْيَوْمِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَخَشَعَتِ الْأَصْواتُ لِلرَّحْمنِ فَلا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْساً [طه:
Tehâfut (التَّخَافُتُ): Korku ve benzeri sebeplerle alçak sesle, gizlice konuşmaktır. Onların fısıldaşmaları, o günün dehşetinden ötürü göğüslerini kaplayan korkudan kaynaklanmaktadır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَخَشَعَتِ الْأَصْواتُ لِلرَّحْمنِ فَلا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْساً } [Tâhâ:
١٠٨] .
108] “Rahmân'ın huzurunda sesler kısılmıştır; fısıltıdan başka bir şey işitemezsin.”
وَجُمْلَةُ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا عَشْراً مُبِينَةٌ لِجُمْلَةِ يَتَخافَتُونَ، وَهُمْ قَدْ عَلِمُوا أَنَّهُمْ كَانُوا أَمْوَاتًا وَرُفَاتًا فَأَحْيَاهُمُ اللَّهُ فَاسْتَيْقَنُوا ضَلَالَهُمْ إِذْ كَانُوا يُنْكِرُونَ الْحَشْرَ.
{ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا عَشْراً } cümlesi { يَتَخافَتُونَ } cümlesini açıklamaktadır. Onlar ölü ve çürümüş kemikler haline geldikten sonra Allah'ın kendilerini dirilttiğini anlamışlar ve haşri inkâr ederken ne büyük bir sapıklık içinde olduklarını kesin olarak görmüşlerdir.
وَلَعَلَّهُمْ أَرَادُوا الِاعْتِذَارَ لِخَطَئِهِمْ فِي إِنْكَارِ الْإِحْيَاءِ بَعْدَ انْقِرَاضِ أَجْزَاءِ الْبَدَنِ مُبَالَغَةً فِي الْمُكَابَرَةِ، فَزَعَمُوا أَنَّهُمْ مَا لَبِثُوا فِي الْقُبُورِ إِلَّا عَشْرَ لَيَالٍ فَلَمْ يَصِيرُوا رُفَاتًا، وَذَلِكَ لِمَا بَقِيَ فِي نُفُوسِهِمْ مِنِ اسْتِحَالَةِ الْإِحْيَاءِ بَعْدَ تَفَرُّقِ الْأَوْصَالِ، فَزَعَمُوا أَنَّ إِحْيَاءَهُمْ مَا كَانَ إِلَّا بِرَدِّ الْأَرْوَاحِ إِلَى الْأَجْسَادِ. فَالْمُرَادُ بِاللَّبْثِ: الْمُكْثُ فِي الْقُبُورِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الْأَرْضِ عَدَدَ سِنِينَ قالُوا لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ فِي سُورَةِ الْمُؤْمِنِينَ [١١٢، ١١٣] ، وَقَوْلُهُ وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ مَا لَبِثُوا غَيْرَ ساعَةٍ كَذلِكَ كانُوا يُؤْفَكُونَ فِي سُورَةِ الرّوم [٥٥] .
Belki de inat ve inkârda aşırıya giderek, beden uzuvları yok olduktan sonra diriltilmeyi inkâr etmelerindeki hatalarına bir mazeret uydurmak istemişler; kabirlerde ancak on gece kaldıklarını, dolayısıyla çürüyüp ufalanmadıklarını iddia etmişlerdir. Bu da uzuvlar dağıldıktan sonra dirilişin imkânsız olduğuna dair içlerinde kalan şüpheden ötürüdür; bu yüzden diriltilmelerinin ancak ruhların [henüz bozulmamış] cesetlere iadesiyle olduğunu öne sürmüşlerdir. Burada kalmaktan (lebs / اللَّبْث) maksat kabirlerde kalmaktır; nitekim Yüce Allah Mü'minûn Suresi'nde: { قالَ كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الْأَرْضِ عَدَدَ سِنِينَ قالُوا لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ } [Mü'minûn: 112-113] “[Allah] buyurur: ‘Yeryüzünde yıl hesabıyla ne kadar kaldınız?’ ‘Bir gün yahut bir günün bir kısmı kadar kaldık’ derler” ve Rûm Suresi'nde: { وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ مَا لَبِثُوا غَيْرَ ساعَةٍ كَذلِكَ كانُوا يُؤْفَكُونَ } [Rûm: 55] “Kıyametin kopacağı gün suçlular, [dünyada] bir saatten fazla kalmadıklarına yemin ederler. İşte onlar [dünyada da] böyle döndürülüyorlardı” buyurmuştur.
و (إِذْ) ظَرْفٌ، أَيْ يَتَخَافَتُونَ فِي وَقْتٍ يَقُولُ فِيهِ أَمْثَلُهُمْ طَرِيقَةً. وَالْأَمْثَلُ: الْأَرْجَحُ
{ إِذْ } zarftır; yani aralarında en isabetli düşünenin söylediği vakitte fısıldaşırlar. Emsel (الْأَمْثَلُ): En üstün,
الْأَفْضَلُ. وَالْمَثَالَةُ: الْفَضْلُ، أَيْ صَاحِبُ الطَّرِيقَةِ الْمُثْلَى لِأَنَّ النِّسْبَةَ فِي الْحَقِيقَةِ لِلتَّمْيِيزِ.
en faziletli demektir. Mesâlet (الْمَثَالَةُ): Fazilet anlamındadır; yani en örnek yolun sahibi demektir, çünkü nispet hakikatte temyize aittir.
وَالطَّرِيقَةُ: الْحَالَةُ وَالسُّنَّةُ وَالرَّأْيُ، وَالْمُرَادُ هُنَا الرَّأْيُ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ وَيَذْهَبا بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلى [طه: ٦٣] فِي هَذِهِ السُّورَةِ، وَلَمْ يَأْتِ الْمُفَسِّرُونَ فِي مَعْنَى وَصْفِ الْقَائِلِ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا يَوْماً
Tarîkat (الطَّرِيقَةُ): Durum, tutulan yol, sünnet ve görüştür; burada kastedilen görüştür. Bu surede daha önce geçen { وَيَذْهَبا بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلى } [Tâhâ: 63] “Sizin en üstün dininizi/yolunuzu yok etmek [isterler]” ayetinde geçmişti. Müfessirler, { إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا يَوْماً } diyen kimsenin
بِأَنَّهُ أَمْثَلُ طَرِيقَةٍ بِوَجْهٍ تَطْمَئِنُّ لَهُ النَّفْسُ.
«emsel-i tarîkat» (en isabetli yolda olan) olarak nitelenmesi hususunda gönlü tatmin eden bir izah getirmemişlerdir.
وَالَّذِي أَرَاهُ: أَنَّهُ يَحْتَمِلُ الْحَقِيقَةَ وَالْمَجَازَ فَإِنْ سَلَكْنَا بِهِ مَسْلَكَ الْحَمْلِ عَلَى الْحَقِيقَةِ كَانَ الْمَعْنَى أَنَّهُ أَقْرَبُهُمْ إِلَى اخْتِلَاقِ الِاعْتِذَارِ عَنْ خَطَئِهِمْ فِي إِنْكَارِهِمُ الْبَعْثَ بِأَنَّهُمْ ظَنُّوا الْبَعْثَ وَاقِعًا بَعْدَ طُولِ الْمُكْثِ فِي الْأَرْضِ طُولًا تَتَلَاشَى فِيهِ أَجْزَاءُ الْأَجْسَامِ، فَلَمَّا وَجَدُوا أَجْسَادَهُمْ كَامِلَةً مِثْلَ مَا كَانُوا فِي الدُّنْيَا قَالَ بَعْضُهُمْ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا عَشْراً، فَكَانَ ذَلِكَ الْقَوْلُ عُذْرًا لِأَنَّ عَشْرَ اللَّيَالِيَ تَتَغَيَّرُ فِي مِثْلِهَا الْأَجْسَامُ. فَكَانَ الَّذِي قَالَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا
Benim gördüğüm şudur: Bu ifade hakikat ve mecaz ihtimali taşır. Şayet bunu hakikate hamletme yolunu tutarsak anlamı şöyle olur: O kimse, dirilişi inkâr etmelerindeki hatalarına mazeret uydurmada onların en mahir olanıdır; çünkü onlar dirilişin, yeryüzünde beden parçalarının yok olup gideceği kadar uzun bir kalıştan sonra gerçekleşeceğini sanıyorlardı. Bedenlerini dünyadaki gibi eksiksiz bulduklarında içlerinden bazıları { إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا عَشْراً } dedi. Bu söz bir mazeretti, çünkü on gece gibi bir sürede bedenler değişir. { إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا يَوْماً }
يَوْماً أَقْرَبَ إِلَى رَوَاجِ الِاعْتِذَارِ. فَالْمُرَادُ: أَنَّهُ الْأَمْثَلُ مِنْ بَيْنِهِمْ فِي الْمَعَاذِيرِ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّهُ مُصِيبٌ.
diyen kimse ise mazeretin kabul görmesine daha yakındı. Dolayısıyla kastedilen: Mazeret ileri sürme hususunda aralarındaki en mahir olanıdır; yoksa isabet etmiş olduğu kastedilmemektedir.
وَإِنْ سَلَكْنَا بِهِ مَسْلَكَ الْمَجَازِ فَهُوَ تَهَكُّمٌ بِالْقَائِلِ فِي سُوءِ تَقْدِيرِهِ مِنْ لَبْثِهِمْ فِي الْقُبُورِ، فَلَمَّا كَانَ كِلَا التَّقْدِيرَيْنِ متوغّلا فِي الغلظ مُؤْذِنًا بِجَهْلِ الْمُقَدِّرِينَ وَاسْتِبْهَامُ الْأَمْرِ عَلَيْهِمْ دَالًّا عَلَى الْجَهْلِ بِعَظِيمِ قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى الَّذِي قَضَّى الْأَزْمَانَ الطَّوِيلَةَ وَالْأُمَمَ الْعَظِيمَةَ وَأَعَادَهُمْ بَعْدَ الْقُرُونِ الْغَابِرَةِ، فَكَانَ الَّذِي قُدَّرَ زَمَنَ الْمُكْثِ فِي الْقُبُورِ بِأَقَلِّ قَدْرٍ أَوْغَلَ فِي الْغَلَطِ فَعُبِّرَ عَنْهُ بِ أَمْثَلُهُمْ طَرِيقَةً تَهَكُّمًا بِهِ وَبِهِمْ مَعًا إِذِ اسْتَوَى الْجَمِيعُ فِي الْخَطَأِ.
Şayet mecaz yolunu tutarsak, bu, kabirlerde kalış sürelerini fena halde takdir etmesi sebebiyle söyleyen kişiyle alay etmektir. Zira her iki takdir de hatada alabildiğine derindir, takdir edenlerin cehaletini ve meselenin kendilerine kapalı kaldığını haber vermektedir; bu da uzun çağları ve koca ümmetleri sona erdirip geçmiş asırlardan sonra onları yeniden dirilten Yüce Allah'ın azametli kudretini bilmemeye delalet eder. Kabirde kalış süresini en az takdir eden kimse hatada daha da ileri gittiği için, hepsi hatada eşit olmakla birlikte onunla ve onlarla alay etmek amacıyla hakkında { أَمْثَلُهُمْ طَرِيقَةً } ifadesi kullanılmıştır.
وَجُمْلَةُ نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَقُولُونَ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ فِعْلِ يَتَخافَتُونَ وَظَرْفِيَّةِ إِذْ يَقُولُ أَمْثَلُهُمْ، أَيْ إِنَّهُمْ يَقُولُونَ ذَلِكَ سِرًّا وَنَحْنُ أَعْلَمُ بِهِ وَإِنَّنَا نُخْبِرُ عَنْ قَوْلِهِمْ يَوْمَئِذٍ خَبَرَ الْعَلِيم الصَّادِق.
{ نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَقُولُونَ } cümlesi, { يَتَخافَتُونَ } fiili ile { إِذْ يَقُولُ أَمْثَلُهُمْ } zarfı arasında itirâzî bir cümledir (ara cümledir); yani onlar bunu gizlice söylerler fakat Biz onu çok iyi biliriz ve o gün onların söylediklerini her şeyi hakkıyla bilen ve dosdoğru söyleyen bir zat olarak haber veririz.
[١٠٥- ١٠٧]
[105- 107]
[سُورَة طه (٢٠) : الْآيَات ١٠٥ إِلَى ١٠٧]
[Tâhâ Suresi (20), Ayet 105'ten 107'ye]
وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْجِبالِ فَقُلْ يَنْسِفُها رَبِّي نَسْفاً (١٠٥) فَيَذَرُها قَاعًا صَفْصَفاً (١٠٦) لَا تَرى فِيها عِوَجاً وَلا أَمْتاً (١٠٧)
{ وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْجِبالِ فَقُلْ يَنْسِفُها رَبِّي نَسْفاً (١٠٥) فَيَذَرُها قَاعًا صَفْصَفاً (١٠٦) لَا تَرى فِيها عِوَجاً وَلا أَمْتاً (١٠٧) } “Sana dağları sorarlar; de ki: ‘Rabbim onları un ufak edip savuracaktır.’ ‘Böylece onların yerini dümdüz, bomboş bir arazi olarak bırakacaktır.’ ‘Orada ne bir çukurluk/eğrilik ne de bir tümsek göreceksin.’”
لَمَّا جَرَى ذِكْرُ الْبَعْثِ وَوُصِفَ مَا سَيَنْكَشِفُ لِلَّذِينَ أَنْكَرُوهُ مِنْ خَطَئِهِمْ فِي شُبْهَتِهِمْ بِتَعَذُّرِ إِعَادَةِ الْأَجْسَامِ بَعْدَ تَفَرُّقِ أَجْزَائِهَا ذُكِرَتْ أَيْضًا شُبْهَةٌ مِنْ شُبُهَاتِهِمْ كَانُوا يَسْأَلُونَ بِهَا النَّبِيءَ ﷺ سُؤَالَ تَعَنُّتٍ لَا سُؤَالَ اسْتِهْدَاءٍ، فَكَانُوا يُحِيلُونَ انْقِضَاءَ هَذَا الْعَالَمِ وَيَقُولُونَ:
Yeniden diriliş zikredilip, onu inkâr edenlerin parçaları dağıldıktan sonra bedenlerin tekrar iadesinin imkânsızlığına dair şüphelerindeki yanılgıları gözler önüne serilince; hidayet aramak için değil de inatlaşmak ve zorluk çıkarmak maksadıyla Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem sordukları şüphelerinden biri daha zikredildi. Onlar bu âlemin yok oluşunu imkânsız görüyor ve şöyle diyorlardı:
فَأَيْنَ تَكُونُ هَذِهِ الْجِبَالُ الَّتِي نَرَاهَا. وَرُوِيَ أَنَّ رَجُلًا مِنْ ثَقِيفٍ سَأَلَ النَّبِيءَ ﷺ عَنْ ذَلِكَ، وَهُمْ أَهْلُ جِبَالٍ لِأَنَّ مَوْطِنَهُمُ الطَّائِفُ وَفِيهِ جَبَلُ كَرَى. وَسَوَاءٌ كَانَ سُؤَالُهُمُ اسْتِهْزَاءً أَمِ
«Şu gördüğümüz dağlar nereye gidecek?» Rivayet edildiğine göre Sakîf kabilesinden bir adam Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem bunu sormuştu; onlar dağlık bölge halkıydı, zira yurtları Karâ Dağı'nın bulunduğu Tâif idi. Onların sorusu ister alay ister
اسْتِرْشَادًا، فَقَدْ أَنْبَأَهُمُ اللَّهُ بِمَصِيرِ
doğru yolu öğrenmek için olsun,
الْجِبَالِ إِبْطَالًا لِشُبْهَتِهِمْ وَتَعْلِيمًا لِلْمُؤْمِنِينَ. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ:
Allah şüphelerini boşa çıkarmak ve müminlere öğretmek üzere dağların akıbetini onlara bildirmiştir. Kurtubî şöyle demiştir:
«جَاءَ هُنَا (أَيْ قَوْلُهُ فَقُلْ يَنْسِفُها بِفَاءٍ وَكُلُّ سُؤَالٍ فِي الْقُرْآنِ «قُلْ» (أَيْ كُلُّ جَوَابٍ فِي لَفْظٍ مِنْهُ مَادَّةُ سُؤَالٍ) بِغَيْرِ فَاءٍ إِلَّا هَذَا، لِأَنَّ الْمَعْنَى إِنْ سَأَلُوكَ عَنِ الْجِبَالِ فَقُلْ، فَتَضَمَّنَ الْكَلَامُ مَعْنَى الشَّرْطِ، وَقَدْ عَلِمَ أَنَّهُمْ يَسْأَلُونَهُ عَنْهَا فَأَجَابَهُمْ قَبْلَ السُّؤَالِ. وَتِلْكَ أَسْئِلَةٌ تَقَدَّمَتْ سَأَلُوا عَنْهَا النَّبِيءَ ﷺ فَجَاءَ الْجَوَابُ عقب السُّؤَال ا. هـ» .
«Burada ({ فَقُلْ يَنْسِفُها } buyruğu) fâ harfi ile gelmiştir; oysa Kur'an'daki bütün soru [cevaplarında] (yani içinde soru kökü bulunan lafızların cevaplarında) bunun dışındakiler fâ'sız olarak “Kul (De ki)” şeklinde gelmiştir. Çünkü anlam: ‘Sana dağları sorarlarsa de ki’ şeklindedir; dolayısıyla söz şart manası içermektedir. Allah onların bunu soracağını bildiği için soru sorulmadan önce onlara cevap vermiştir. Diğerleri ise daha önce geçmiş sorulardır; Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem sormuşlar ve cevap sorunun ardından gelmiştir [der].»
وَأَكَّدَ يَنْسِفُهَا نَسْفًا لِإِثْبَاتِ أَنَّهُ حَقِيقَةٌ لَا اسْتِعَارَةٌ. فَتَقْدِيرُ الْكَلَامِ: وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ زُرْقًا ... إِلَى آخِرِهِ، وَنَنْسِفُ الْجِبَالَ نَسْفًا، فَقُلْ ذَلِكَ لِلَّذِينَ يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْجِبَالِ.
Mecaz değil hakikat olduğunu pekiştirmek için { يَنْسِفُها } fiilini { نَسْفاً } masdarıyla tekit etmiştir. Sözün takdiri: «O gün suçluları gözleri gömgök bir halde toplayacağız... sonuna kadar; dağları da kökünden söküp savuracağız; sana dağları soranlara bunu söyle» şeklindedir.
وَالنَّسْفُ: تَفْرِيقٌ وَإِذْرَاءٌ، وَتَقَدَّمَ آنِفًا.
Nasf (النَّسْفُ): Dağıtıp savurmaktır; az önce geçmişti.
وَالْقَاعُ: الْأَرْضُ السَّهْلَةُ.
Kâ' (الْقَاعُ): Düz ve engebesiz arazidir.
وَالصَّفْصَفُ: الْأَرْضُ الْمُسْتَوِيَةُ الَّتِي لَا نُتُوءَ فِيهَا.
Safsaf (الصَّفْصَفُ): İçinde hiçbir çıkıntı bulunmayan dümdüz arazidir.
وَمعنى فَيَذَرُها قَاعًا صَفْصَفاً أَنَّهَا تَنْدَكُّ فِي مَوَاضِعِهَا وَتُسَوَّى مَعَ الْأَرْضِ حَتَّى تَصِيرَ فِي مُسْتَوَى أَرْضِهَا، وَذَلِكَ يَحْصُلُ بِزِلْزَالٍ أَوْ نَحْوِهُ، قَالَ تَعَالَى: إِذا رُجَّتِ الْأَرْضُ رَجًّا وَبُسَّتِ الْجِبالُ بَسًّا فَكانَتْ هَباءً مُنْبَثًّا [الْوَاقِعَة: ٤- ٦] .
{ فَيَذَرُها قَاعًا صَفْصَفاً } ifadesinin anlamı şudur: Dağlar bulundukları yerde ufalanıp yıkılacak ve yerle bir edilerek zemin seviyesine getirilecektir. Bu da bir deprem veya benzeri bir yolla gerçekleşir; nitekim Yüce Allah: { إِذا رُجَّتِ الْأَرْضُ رَجًّا وَبُسَّتِ الْجِبالُ بَسًّا فَكانَتْ هَباءً مُنْبَثًّا } [Vâkıa: 4-6] “Yer şiddetle sarsıldığı, dağlar parçalanıp ufalandığı ve dağılan toz duman haline geldiği zaman” buyurmuştur.
وَجُمْلَةُ لَا تَرى فِيها عِوَجاً وَلا أَمْتاً حَالٌ مُؤَكِّدَةٌ لِمَعْنَى قَاعًا صَفْصَفاً لِزِيَادَةِ تَصْوِيرِ حَالَةٍ فَيَزِيدُ تَهْوِيلُهَا. وَالْخِطَابُ فِي لَا تَرى فِيها عِوَجاً لِغَيْرِ مُعَيَّنٍ يُخَاطِبُ بِهِ الرَّسُولُ ﷺ سَائِلِيهِ.
{ لَا تَرى فِيها عِوَجاً وَلا أَمْتاً } cümlesi, durumun tasvirini ve dolayısıyla dehşetini artırmak için { قَاعًا صَفْصَفاً } ifadesinin manasını tekit eden bir hâldir. { لَا تَرى فِيها عِوَجاً } buyruğundaki hitap, Resulullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem kendisine soru soranlara yönelttiği muayyen olmayan bir muhatabadır.
وَالْعِوَجُ- بِكَسْرِ الْعَيْنِ وَفَتْحِ الْوَاوِ-: ضِدُّ الِاسْتِقَامَةِ، وَيُقَالُ:- بِفَتْحِ الْعَيْنِ وَالْوَاوِ- كَذَلِكَ فَهُمَا مُتَرَادِفَانِ عَلَى الصَّحِيحِ من أَقْوَال أيمة اللُّغَةِ. وَهُوَ مَا جَزَمَ بِهِ عَمْرٌو وَاخْتَارَهُ الْمَرْزُوقِيُّ فِي «شَرْحِ الْفَصِيحِ» . وَقَالَ جَمَاعَةٌ:- مَكْسُورُ الْعَيْنِ- يَجْرِي عَلَى الْأَجْسَامِ غَيْرِ الْمُنْتَصِبَةِ كَالْأَرْضِ
Ayn harfinin kesresi ve vâv harfinin fethasıyla İvec (الْعِوَجُ): Doğruluğun zıddıdır (eğriliktir). Ayn ve vâv harflerinin fethasıyla da (Avec / عوج) söylenir; dolayısıyla dil âlimlerinin sahih görüşüne göre bu ikisi eş anlamlıdır. Amr'ın kesin olarak belirttiği ve Merzûkî'nin «Şerhu'l-Fasîh»te tercih ettiği görüş de budur. Bir grup âlim şöyle demiştir: Ayn harfi kesreli olan (ivec), yer gibi dik durmayan cisimler
وَعَلَى الْأَشْيَاءِ الْمَعْنَوِيَّةِ كَالدِّينِ. وَمَفْتُوحُ الْعَيْنِ- يُوصَفُ بِهِ الْأَشْيَاءُ الْمُنْتَصِبَةُ كَالْحَائِطِ وَالْعَصَا، وَهُوَ ظَاهِرُ مَا فِي «لِسَانِ الْعَرَبِ» عَنِ الْأَزْهَرِيِّ. وَقَالَ فَرِيقٌ:- مَكْسُورُ الْعَيْنِ- تُوصَفُ بِهِ الْمَعَانِي، وَمَفْتُوحُ الْعَيْنِ- تُوصَفُ بِهِ الْأَعْيَانُ. وَهَذَا أَضْعَفُ الْأَقْوَالِ. وَهُوَ مَنْقُولٌ عَنِ ابْنِ دُرَيْدٍ فِي «الْجَمْهَرَةِ» وَتَبِعَهُ فِي «الْكَشَّافِ» هُنَا، وَكَأَنَّهُ مَالَ إِلَى مَا فِيهِ مِنَ التَّفْرِقَةِ فِي الِاسْتِعْمَالِ، وَذَلِكَ مِنَ الدَّقَائِقِ الَّتِي يَمِيلُ إِلَيْهَا الْمُحَقِّقُونَ. وَلَمْ يُعَرِّجْ عَلَيْهِ صَاحِبُ «الْقَامُوسِ» ، وَتَعَسَّفَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» تَأْوِيلَ الْآيَةِ عَلَى اعْتِبَارِهِ خِلَافًا
ve din gibi manevi şeyler için kullanılır. Ayn harfi fethalı olan (avec) ise duvar ve sopa gibi dik duran şeyler için nitelik olur; «Lisânü'l-Arab»ta Ezherî'den aktarılanın zahiri de budur. Diğer bir grup ise şöyle demiştir: Ayn harfi kesreli olan manalar için, fethalı olan ise somut varlıklar (a'yân) için kullanılır. Bu ise görüşlerin en zayıfıdır. Bu görüş İbn Düreyd'den «el-Cemhere»de nakledilmiş ve Keşşâf sahibi de burada ona uymuştur; sanki o, kullanımdaki bu ayrıma meyletmiştir ki bu da muhakkik âlimlerin meylettiği inceliklerdendir. «el-Kâmûs» sahibi ise buna hiç değinmemiştir. Keşşâf sahibi, ayeti lafzın zahirine aykırı olarak
لِظَاهِرِهَا. وَهُوَ يَقْتَضِي عَدَمَ صِحَّةِ إِطْلَاقِهِ فِي كُلِّ مَوْضِعٍ. وَتَقَدَّمَ هَذَا اللَّفْظُ فِي أَوَّلِ سُورَةِ الْكَهْفِ فَانْظُرْهُ.
bu kabule göre zoraki bir teville açıklamıştır. Bu da kelimenin her yerde mutlak olarak kullanılmasının sahih olmamasını gerektirir. Bu lafız Kehf Suresi'nin başında geçmişti, oraya bakınız.
وَالْأَمْتُ: النُّتُوءُ الْيَسِيرُ، أَيْ لَا تَرَى فِيهَا وَهْدَةً وَلَا نُتُوءًا مَا.
Emt (الْأَمْتُ): Hafif çıkıntı, tümsektir; yani orada ne bir çukurluk ne de en ufak bir tümsek görürsün.
وَالْمَعْنَى: لَا تَرَى فِي مَكَان فسقها عِوَجًا وَلَا أمتا.
Mana şudur: Dağların savrulduğu yerde ne bir eğrilik/çukur ne de bir tümsek göreceksin.
[١٠٨- ١١٢]
[108- 112]
[سُورَة طه (٢٠) : الْآيَات ١٠٨ إِلَى ١١٢]
[Tâhâ Suresi (20), Ayet 108'den 112'ye]
يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ لَا عِوَجَ لَهُ وَخَشَعَتِ الْأَصْواتُ لِلرَّحْمنِ فَلا تَسْمَعُ إِلاَّ هَمْساً (١٠٨) يَوْمَئِذٍ لَا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ إِلاَّ مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَرَضِيَ لَهُ قَوْلاً (١٠٩) يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ وَلا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْماً (١١٠) وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ وَقَدْ خابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْماً (١١١) وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلا يَخافُ ظُلْماً وَلا هَضْماً (١١٢)
{ يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ لَا عِوَجَ لَهُ وَخَشَعَتِ الْأَصْواتُ لِلرَّحْمنِ فَلا تَسْمَعُ إِلاَّ هَمْساً (١٠٨) يَوْمَئِذٍ لَا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ إِلاَّ مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَرَضِيَ لَهُ قَوْلاً (١٠٩) يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ وَلا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْماً (١١٠) وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ وَقَدْ خابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْماً (١١١) وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلا يَخافُ ظُلْماً وَلا هَضْماً (١١٢) } “O gün, hiçbir tarafa sapmadan o davetçiye uyarlar. Rahmân'ın azametinden sesler kısılmıştır; fısıltıdan başka bir şey işitmezsin. O gün, Rahmân'ın izin verdiği ve sözünden razı olduğu kimseden başkasının şefaati fayda vermez. O, onların önlerindekini de arkalarındakini de (geçmişlerini de geleceklerini de) bilir; onların ilmi ise O'nu asla kuşatamaz. Bütün yüzler ebediyen diri ve her şeyin varlığı Kendisine bağlı olan Hayy ve Kayyûm'a boyun eğmiştir. Zulüm (şirk) yüklenen ise muhakkak hüsrana uğramıştır. Kim de mümin olarak salih ameller işlerse, ne bir haksızlığa uğramaktan korkar ne de hakkının eksiltilmesinden.”
جُمْلَةُ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ فِي مَعْنَى الْمُفَرَّعَةِ عَلَى جملَة يَنْسِفُها [طه: ١٠٥] . ويَوْمَئِذٍ ظَرْفٌ مُتَعَلِّقٌ بِ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ. وَقُدِّمَ الظَّرْفُ عَلَى عَامِلِهِ
{ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ } cümlesi manaca { يَنْسِفُها } [Tâhâ: 105] cümlesine terettüp eden (ondan türeyen) bir cümledir. { يَوْمَئِذٍ } lafzı, { يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ } fiiline müteallık bir zarftır. Zarf amilinin önüne
لِلِاهْتِمَامِ بِذَلِكَ الْيَوْمِ، وَلِيَكُونَ تَقْدِيمُهُ قَائِمًا مُقَامَ الْعَطْفِ فِي الْوَصْلِ، أَيْ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ يَوْمَ يَنْسِفُ رَبُّكَ الْجِبَالَ، أَيْ إِذَا نُسِفَتِ الْجِبَالُ نُودُوا لِلْحَشْرِ فَحَضَرُوا يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ لِذَلِكَ.
o güne dikkat çekmek ve öne alınışı bağlamda atıf yerine geçsin diye geçirilmiştir; yani «Rabbinin dağları savuracağı gün davetçiye uyarlar», dağlar savrulduğunda haşir için çağrılırlar ve bunun için davetçiye uyarak gelirler demektir.
وَالدَّاعِي، قِيلَ: هُوَ الْمَلِكُ إِسْرَافِيلُ- ﵇ يَدْعُو بِنِدَاءِ التَّسْخِيرِ وَالتَّكْوِينِ، فَتَعُودُ الْأَجْسَادُ وَالْأَرْوَاحُ فِيهَا وَتَهْطَعُ إِلَى الْمَكَانِ الْمَدْعُوِّ إِلَيْهِ. وَقِيلَ: الدَّاعِي الرَّسُولُ، أَيْ يَتَّبِعُ كُلُّ قَوْمٍ رَسُولَهُمْ.
Davetçi (ed-Dâî / الدَّاعِي): Bir görüşe göre teshir ve tekvin nidasıyla seslenen melek İsrâfîl'dir -aleyhisselâm-; bunun üzerine bedenler ve içlerindeki ruhlar geri döner ve çağrıldıkları yere doğru süratle koşarlar. Bir görüşe göre de davetçi peygamberdir; yani her ümmet kendi peygamberine uyar.
وعِوَجَ لَهُ حَالٌ مِنَ الدَّاعِيَ. وَاللَّامُ عَلَى كِلَا الْقَوْلَيْنِ فِي الْمُرَادِ مِنَ الدَّاعِي لِلْأَجْلِ، أَيْ لَا عِوَجَ لِأَجْلِ الدَّاعِي، أَيْ لَا يَرُوغُ الْمَدْعُوُّونَ فِي سَيْرِهِمْ لِأَجْلِ الدَّاعِي بَلْ يَقْصِدُونَ مُتَّجِهِينَ إِلَى صَوْبِهِ. وَيَجِيءُ عَلَى قَوْلِ مَنْ جَعَلَ الْمُرَادَ بِالدَّاعِيَ الرَّسُولَ أَنْ يُرَادَ بِالْعِوَجِ الْبَاطِلَ تَعْرِيضًا بِالْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ نَسَبُوا إِلَى الرَّسُولِ ﷺ الْعِوَجَ كَقَوْلِهِمْ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا رَجُلًا مَسْحُوراً [الْفرْقَان: ٨] ، وَنَحْوِ ذَلِكَ مِنْ أَكَاذِيبِهِمْ، كَمَا عَرَّضَ بِهِمْ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
{ لَا عِوَجَ لَهُ } ifadesi { الدَّاعِيَ } lafzından hâldir. Davetçiden kastın ne olduğuna dair her iki görüşe göre de buradaki lâm (ل), illet (sebep bildirme) içindir; yani «davetçiden ötürü bir sapma/eğrilik yoktur», davet olunanlar davetçiden ötürü yürüyüşlerinde haktan ve doğru istikametten sapmazlar, bilakis dosdoğru onun yöneldiği tarafa yönelirler demektir. Davetçiden kastın peygamber olduğunu söyleyenlerin görüşüne göre ise { الْعِوَجَ } (eğrilik/sapma) ile bâtıl kastedilmiş olur ki bu da Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e eğrilik/sapma isnat eden müşriklere bir tarizdir; nitekim onların: { إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا رَجُلاً مَسْحُوراً } [el-Furkân: 8] “Siz ancak büyülenmiş bir adama uyuyorsunuz” sözleri ve benzeri yalanları buna örnektir; nitekim Allah Teâlâ şu buyruğunda da onlara tarizde bulunmuştur:
الَّذِي أَنْزَلَ عَلى عَبْدِهِ الْكِتابَ وَلَمْ يَجْعَلْ لَهُ عِوَجاً [الْكَهْف: ١] .
{ الَّذِي أَنْزَلَ عَلى عَبْدِهِ الْكِتابَ وَلَمْ يَجْعَلْ لَهُ عِوَجاً } [el-Kehf: 1] “...Kuluna Kitab'ı indiren ve onda hiçbir eğrilik kılmayan...”
فَالْمَصْدَرُ الْمَنْفِيُّ أُرِيدَ مِنْهُ نَفْيُ جِنْسِ الْعِوَجِ فِي اتِّبَاعِ الدَّاعِي، بِحَيْثُ لَا يَسْلُكُونَ غَيْرَ الطَّرِيقِ الْقَوِيمِ، أَوْ لَا يُسْلَكُ بِهِمْ غَيْرُ الطَّرِيقِ الْقَوِيمِ، أَوْ بِحَيْثُ يَعْلَمُونَ بَرَاءَةَ رَسُولِهِمْ مِنَ الْعِوَجِ.
Nefyedilen (olumsuz kılınan) masdar ile, davetçiye tâbi olma hususunda hiçbir sapma cinsinin bulunmadığı; yani onların dosdoğru yoldan başka bir yola gitmeyecekleri ya da dosdoğru yoldan başka bir yola sevk edilmeyecekleri yahut peygamberlerinin her türlü eğrilikten ve sapmadan beri olduğunu anlayacakları kastedilmiştir.
وَبَيْنَ قَوْلِهِ لَا تَرى فِيها عِوَجاً [طه: ١٠٧] وَقَوْلِهِ لَا عِوَجَ لَهُ مُرَاعَاةُ النَّظِيرِ، فَكَمَا جَعَلَ اللَّهُ الْأَرْضَ يَوْمَئِذٍ غَيْرَ مُعْوَجَّةٍ وَلَا نَاتِئَةٍ كَمَا قَالَ فَإِذا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ [النازعات: ١٤] كَذَلِكَ جَعَلَ سَيْرَ النَّاسِ عَلَيْهَا لَا عِوَجَ فِيهِ وَلَا مُرَاوَغَةً.
{ لَا تَرى فِيها عِوَجاً } [Tâhâ: 107] ayeti ile { لَا عِوَجَ لَهُ } ifadesi arasında mürâât-ı nazîr (uygunluk sanatı) vardır. Zira Allah Teâlâ o gün yeri, { فَإِذا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ } [en-Nâziât: 14] “Bir de bakarsın ki onlar uyanık bir halde düz bir arazidedirler” buyurduğu gibi ne eğri büğrü ne de tümsekli kıldığı gibi, insanların onun üzerindeki yürüyüşlerini de hiçbir sapma ve hileye sapma olmaksızın dosdoğru kılmıştır.
وَالْخُشُوعُ: الْخُضُوعُ، وَفِي كُلِّ شَيْءٍ مِنَ الْإِنْسَانِ مَظْهَرٌ مِنَ الْخُشُوعِ فَمَظْهَرُ الْخُشُوعِ فِي الصَّوْتِ: الْإِسْرَارُ بِهِ، فَلِذَلِكَ فُرِّعَ عَلَيْهِ قَوْلُهُ فَلا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْساً.
Huşû (خُشُوع), boyun eğmek demektir. İnsanın her uzvunda huşûun bir tecellisi vardır; sesteki huşûun tecellisi ise sesi kısmak ve gizlemektir. İşte bundan dolayı { فَلا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْساً } buyruğu buna terettüp ettirilmiştir.
وَالْهَمْسُ: الصَّوْتُ الْخَفِيُّ.
Hems (هَمْس), gizli ve alçak ses demektir.
وَالْخِطَابُ بِقَوْلِهِ لَا تَرى فِيها عِوَجاً وَقَوْلِهِ فَلا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْساً خِطَابٌ لِغَيْرِ مُعَيَّنٍ، أَيْ لَا يَرَى الرَّائِي وَلَا يَسْمَعُ السَّامِعُ.
{ لَا تَرى فِيها عِوَجاً } ve { فَلا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْساً } buyruklarındaki hitap, muayyen bir şahsa yönelik değildir; yani «gören hiç kimse göremez, işiten hiç kimse de işitemez» demektir.
وَجُمْلَةُ وَخَشَعَتِ الْأَصْواتُ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ يَتَّبِعُونَ وَإِسْنَادُ الْخُشُوعِ إِلَى الْأَصْوَاتِ مَجَازٌ عَقْلِيٌّ، فَإِنَّ الْخُشُوعَ لِأَصْحَابِ الْأَصْوَاتِ أَوِ اسْتُعِيرَ الْخُشُوعُ لِانْخِفَاضِ الصَّوْتِ وَإِسْرَارِهِ، وَهَذَا الْخُشُوعُ مِنْ هَوْلِ الْمَقَامِ.
{ وَخَشَعَتِ الْأَصْواتُ } cümlesi, { يَتَّبِعُونَ } fiilindeki zamirden hâl konumundadır. Huşûun seslere isnat edilmesi mecâz-ı aklîdir; zira huşû aslında ses sahiplerine aittir. Yahut huşû, sesin alçalması ve kısılması için istiare edilmiştir. Bu huşû, makamın ve o anın dehşetindendir.
وَجُمْلَةُ يَوْمَئِذٍ لَا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ كَجُمْلَةِ يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ فِي مَعْنَى التَّفْرِيعِ عَلَى وَخَشَعَتِ الْأَصْواتُ لِلرَّحْمنِ، أَيْ لَا يَتَكَلَّمُ النَّاسُ بَيْنَهُمْ إِلَّا همسا وَلَا يجرؤون عَلَى الشَّفَاعَةِ لِمَنْ يَهُمُّهُمْ نَفْعُهُ. وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا أَنَّ جَلَالَ اللَّهِ وَالْخَشْيَةَ مِنْهُ يَصُدَّانِ عَنِ التَّوَسُّطِ عِنْدَهُ لِنَفْعِ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِهِ، وَفِيهِ تَأْيِيسٌ لِلْمُشْرِكِينَ مِنْ أَنْ يَجِدُوا شُفَعَاءَ لَهُمْ عِنْدَ اللَّهِ.
{ يَوْمَئِذٍ لَا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ } cümlesi, { يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ } cümlesi gibi, { وَخَشَعَتِ الْأَصْواتُ لِلرَّحْمنِ } cümlesine manaca terettüp etmiştir; yani insanlar kendi aralarında fısıltıdan başka bir şey konuşamazlar ve fayda vermesini arzu ettikleri kimselere şefaat etmeye cüret edemezler. Bundan maksat; Allah'ın celâli ve O'ndan duyulan korkunun, O'nun izni olmaksızın bir kimseye fayda sağlamak üzere katında aracılık yapmaya engel olmasıdır. Bunda müşriklerin, Allah katında kendilerine şefaatçiler bulma umutlarını bütünüyle kesme (te'yîs) anlamı vardır.
وَاسْتِثْنَاءُ مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ مِنْ عُمُومِ الشَّفَاعَةِ بِاعْتِبَارِ أَنَّ الشَّفَاعَةَ تَقْتَضِي شَافِعًا، لِأَنَّ الْمَصْدَرَ فِيهِ مَعْنَى الْفِعْلِ فَيَقْتَضِي فَاعِلًا، أَيْ إِلَّا أَنْ يَشْفَعَ مَنْ أذن لَهُ الرحمان فِي أَنْ يَشْفَعَ، فَهُوَ اسْتِثْنَاءٌ تَامٌّ وَلَيْسَ بِمُفَرَّغٍ.
{ مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ } istisnası, şefaatin genel hükmünden yapılmıştır; zira şefaat bir şefaatçiyi gerektirir, çünkü masdar fiil anlamı taşıdığından bir fâil gerektirir; yani «ancak Rahmân'ın şefaat etmesine izin verdiği kimsenin şefaatte bulunması müstesnadır» demektir. Dolayısıyla bu tam bir istisnadır, müferrağ istisna değildir.
وَاللَّامُ فِي أَذِنَ لَهُ لَامُ تَعْدِيَةِ فِعْلِ أَذِنَ، مِثْلَ قَوْلِهِ قالَ فِرْعَوْنُ آمَنْتُمْ بِهِ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ [الْأَعْرَاف: ١٢٣] . وَتَفْسِيرُ هَذَا مَا وَرَدَ فِي حَدِيثِ الشَّفَاعَةِ مِنْ
{ أَذِنَ لَهُ } ifadesindeki lâm (ل), { قالَ فِرْعَوْنُ آمَنْتُمْ بِهِ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ } [el-A'râf: 123] “Firavun dedi ki: Ben size izin vermeden önce mi ona iman ettiniz?” ayetinde olduğu gibi, { أَذِنَ } fiilinin geçişlilik (ta'diye) lâmıdır. Bunun tefsiri, şefaat hadisinde geçen
قَوْلِ النَّبِيءِ ﷺ: «فَيُقَالُ لِي: سَلْ تُعْطَهُ وَاشْفَعْ تُشَفَّعْ»
Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in şu sözüdür: «Bana denilir ki: İste, sana verilsin; şefaat et, şefaatin kabul edilsin.»
. وَقَوْلُهُ وَرَضِيَ لَهُ قَوْلًا عَائِدٌ إِلَى مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَهُوَ الشَّافِعُ. وَاللَّامُ الدَّاخِلَةُ عَلَى ذَلِكَ الضَّمِيرِ لَامُ التَّعْلِيلِ، أَي رَضِي الرحمان قَوْلَ الشَّافِعِ لِأَجْلِ الشَّافِعِ، أَيْ إِكْرَامًا لَهُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ [الشَّرْح: ١]
Allah Teâlâ'nın { وَرَضِيَ لَهُ قَوْلاً } buyruğu, { مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ } ifadesine racidir ki o da şefaatçidir. Bu zamirin başına gelen lâm harfi ise ta'lîl (gerekçe bildirme) lâmıdır; yani Rahmân, şefaatçinin sözünden şefaatçinin hatırı için razı olmuştur, tıpkı Allah Teâlâ'nın: { أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ } [el-İnşirâh: 1] “Senin göğsünü açıp genişletmedik mi?” buyruğunda olduğu gibi ona ikramen razı olmuştur.
فَإِنَّ اللَّهَ مَا أَذِنَ لِلشَّافِعِ بِأَنْ يَشْفَعَ إِلَّا وَقَدْ أَرَادَ قَبُولَ شَفَاعَتِهِ، فَصَارَ الْإِذْنُ بِالشَّفَاعَةِ وَقَبُولِهَا عُنْوَانًا عَلَى كَرَامَةِ الشَّافِعِ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Zira Allah Teâlâ şefaatçiye şefaat etmesi için ancak onun şefaatini kabul etmeyi dilediği zaman izin verir. Böylece şefaate izin verilmesi ve şefaatin kabul edilmesi, şefaatçinin Allah Teâlâ katındaki değer ve ikramının bir göstergesi olmuştur.
وَالْمَجْرُورُ مُتَعَلِّقٌ بِفِعْلِ رَضِيَ. وَانْتُصِبَ قَوْلًا عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ لِفِعْلِ «رَضِيَ» لِأَنَّ رَضِيَ هَذَا يَتَعَدَّى إِلَى الشَّيْءِ الْمَرْضِيِّ بِهِ بِنَفْسِهِ وَبِالْبَاءِ.
Mecrûr ifade, { رَضِيَ } fiiline müteallıktır. { قَوْلاً } kelimesi ise { رَضِيَ } fiilinin mefulü olarak mansub kılınmıştır; zira bu { رَضِيَ } fiili, razı olunan şeye hem doğrudan (bizzat) hem de bâ (ب) harf-i ceriyle geçişli olur.
وَجُمْلَةُ يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ مُسْتَأْنَفَةٌ بَيَانِيَّةٌ لِجَوَابِ سُؤَالِ مِنْ قَدْ يَسْأَلُ بَيَانَ مَا يُوجِبُ رِضَى اللَّهِ عَنِ الْعَبْدِ الَّذِي يَأْذَنُ بِالشَّفَاعَةِ فِيهِ. فَبُيِّنَ بَيَانًا إِجْمَالِيًّا بِأَنَّ الْإِذْنَ بِذَلِكَ يَجْرِي عَلَى مَا يَقْتَضِيهِ عِلْمُ اللَّهِ بِسَائِرِ الْعَبِيدِ وَبِأَعْمَالِهِمُ الظَّاهِرَةِ، فَعَبَّرَ عَنِ الْأَعْمَالِ الظَّاهِرَةِ بِمَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ لِأَنَّ شَأْنَ مَا بَيْنَ الْأَيْدِي أَنْ يَكُونَ وَاضِحًا، وَعَبَّرَ عَنِ السَّرَائِرِ بِمَا خَلْفَهُمْ لِأَنَّ شَأْنَ مَا يُجْعَلُ خَلْفَ الْمَرْءِ أَنْ يَكُونَ مَحْجُوبًا. وَقَدْ تَقَدَّمَ ذَلِكَ فِي آيَةِ الْكُرْسِيِّ، فَهُوَ كِنَايَةٌ عَنِ الظَّاهِرَاتِ وَالْخَفِيَّاتِ، أَيْ فَيَأْذَنُ لِمَنْ أَرَادَ تَشْرِيفَهُ مِنْ عِبَادِهِ الْمُقَرَّبِينَ بِأَنْ يُشَفَّعَ فِي طَوَائِفَ مِثْلَ مَا وَرَدَ
{ يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ } cümlesi, Allah'ın, hakkında şefaate izin vereceği kuldan razı olmasını gerektiren şeyin açıklanmasını sorabilecek kimsenin sorusuna cevap mahiyetinde bir istînâf-ı beyânîdir. Böylece şefaate izin vermenin, Allah'ın bütün kulları ve onların açık amelleri hakkındaki ilminin gereğine göre cereyan edeceği icmâlî olarak açıklanmıştır. Açık ameller { مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ } (önlerindekiler) ile ifade edilmiştir, çünkü insanın önünde bulunan şeylerin durumu açık ve belirgin olmaktır; gizli ameller ve sırlar ise { مَا خَلْفَهُمْ } (arkalarındakiler) ile ifade edilmiştir, çünkü insanın arkasında bırakılan şeylerin durumu perdelenmiş olmaktır. Bu husus daha önce Âyetü'l-Kürsî'de geçmişti; dolayısıyla bu, açık ve gizli şeylerden kinayedir. Yani Allah, yakın kullarından şereflendirmek istediği kimseye, hadiste geçtiği gibi bazı zümreler hakkında şefaat etmesi için izin verir:
فِي الْحَدِيثِ «يَخْرُجُ مِنَ النَّارِ مَنْ كَانَ فِي قَلْبِهِ مِثْقَالُ حَبَّةٍ مِنْ إِيمَانٍ»
Hadiste: «Kalbinde bir zerre miktarı iman bulunan kimse cehennemden çıkar» buyrulmuştur;
، أَوْ بِأَنْ يُشَفَّعَ فِي حَالَةٍ خَاصَّةٍ مِثْلَ مَا وَرَدَ فِي حَدِيثِ الشَّفَاعَةِ الْعُظْمَى فِي الْمَوْقِفِ لِجَمِيعِ النَّاسِ بِتَعْجِيلِ حِسَابِهِمْ.
yahut mahşer yerinde bütün insanların hesaplarının çabuklaştırılması için yapılan büyük şefaat (şefâat-i uzmâ) hadisinde geçtiği gibi özel bir durumda şefaat etmesine izin verir.
وَجُمْلَةُ وَلا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْماً تَذْيِيلٌ لِلتَّعْلِيمِ بِعَظَمَةِ عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى وَضَآلَةِ عِلْمِ الْبَشَرِ، نَظِيرُ مَا وَقَعَ فِي آيَةِ الْكُرْسِيِّ.
{ وَلا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْماً } cümlesi, tıpkı Âyetü'l-Kürsî'de geçtiği gibi, Allah Teâlâ'nın ilminin azametini ve beşer ilminin yetersizliğini bildirmek üzere bir tezyîldir.
وَجُمْلَةُ وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ وَخَشَعَتِ الْأَصْواتُ لِلرَّحْمنِ، أَيْ ظَهَرَ الْخُضُوعُ فِي الْأَصْوَاتِ وَالْعَنَاءُ فِي الْوُجُوهِ.
{ وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ } cümlesi, { وَخَشَعَتِ الْأَصْواتُ لِلرَّحْمنِ } cümlesine matuftur; yani seslerde huşû ve boyun eğiş, yüzlerde ise zillet ve perişanlık ortaya çıkmıştır.
وَالْعَنَاءُ: الذِّلَّةُ، وَأَصْلُهُ الْأَسْرُ، وَالْعَانِي: الْأَسِيرُ. وَلَمَّا كَانَ الْأَسِيرُ تَرْهَقُهُ ذِلَّةٌ فِي وَجْهِهِ أُسْنِدَ الْعَنَاءُ إِلَى الْوُجُوهِ عَلَى سَبِيلِ الْمَجَازِ الْعَقْلِيِّ، وَالْجُمْلَةُ كُلُّهَا تَمْثِيلٌ لِحَالِ الْمُجْرِمِينَ الَّذِينَ الْكَلَامُ عَلَيْهِمْ مِنْ قَوْلِهِ وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ زُرْقاً [طه: ١٠٢] ، فَاللَّامُ فِي الْوُجُوهُ عِوَضٌ عَنْ
Anâ (الْعَنَاء), zillet demektir; aslı ise esarettir, ânî (الْعَانِي) de esir demektir. Esirin yüzünü bir zillet kapladığı için zillet/esaret mecâz-ı aklî yoluyla yüzlere isnat edilmiştir. Cümlenin tamamı, haklarındaki söz { وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ زُرْقاً } [Tâhâ: 102] buyruğundan itibaren devam eden suçluların halini tasvir eden bir temsildir. Dolayısıyla { الْوُجُوهُ } lafzındaki harf-i tarif (lâm),
الْمُضَافِ إِلَيْهِ، أَيْ وُجُوهُهُمْ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِنَّ الْجَحِيمَ هِيَ الْمَأْوى [النازعات: ٣٩] أَيْ لَهُمْ. وَأَمَّا وُجُوهُ أَهْلِ الطَّاعَاتِ فَهِيَ وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ضَاحِكَةٌ مُسْتَبْشِرَةٌ.
tıpkı Allah Teâlâ'nın: { فَإِنَّ الْجَحِيمَ هِيَ الْمَأْوى } [en-Nâziât: 39] “Hiç şüphesiz varılacak yer (onların varacağı yer) cehennemin ta kendisidir” buyruğunda olduğu gibi muzafun ileyhin yerini tutmaktadır; yani «onların yüzleri» demektir. İtaat ehlinin yüzlerine gelince; o gün onların yüzleri güleç ve müjdelenmiş haldedir.
وَيَجُوزُ أَنْ يُجْعَلَ التَّعْرِيفُ فِي الْوُجُوهُ عَلَى الْعُمُومِ، وَيُرَادُ بِ عَنَتِ خَضَعَتْ، أَيْ خَضَعَ جَمِيعُ النَّاسِ إِجْلَالًا لِلَّهِ تَعَالَى.
{ الْوُجُوهُ } kelimesindeki harf-i tarifin umum (bütün yüzler) için kılınması ve { عَنَتِ } fiili ile de boyun eğmenin kastedilmesi caizdir; yani bütün insanlar Allah Teâlâ'nın tazimi karşısında boyun eğmiştir.
وَالْحَيُّ: الَّذِي ثَبُتَ لَهُ وَصَفُ الْحَيَاةِ، وَهِيَ كَيْفِيَّةٌ حَاصِلَةٌ لِأَرْقَى الْمَوْجُودَاتِ، وَهِيَ قُوَّةٌ لِلْمَوْجُودِ بِهَا بَقَاءُ ذَاتِهِ وَحُصُولُ إِدْرَاكِهِ أَبَدًا أَوْ إِلَى أَمَدٍ مَا. وَالْحَيَاةُ الْحَقِيقِيَّةُ هِيَ حَيَاةُ اللَّهِ تَعَالَى لِأَنَّهَا ذَاتِيَّةٌ غَيْرُ مَسْبُوقَةٍ بِضِدِّهَا وَلَا مُنْتَهِيَةٍ.
el-Hayy (الْحَيُّ): Kendisi için hayat sıfatı sabit olan zattır. Hayat, varlıkların en üstünü için hâsıl olan bir keyfiyettir; varlığın zatının bekasını ve idrakinin ebediyen veya belirli bir süreye kadar gerçekleşmesini sağlayan bir kuvvettir. Hakiki hayat ise Allah Teâlâ'nın hayatıdır; zira O'nun hayatı zatîdir, öncesinde zıddı (yokluk/ölüm) bulunmadığı gibi sonu da yoktur.
وَالْقَيُّومُ: الْقَائِمُ بِتَدْبِيرِ النَّاسِ، مُبَالَغَةً فِي الْقَيِّمِ، أَيِ الَّذِي لَا يَفُوتُهُ تَدْبِيرُ شَيْءٍ مِنَ الْأُمُورِ. وَتَقَدَّمَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٥٥] .
el-Kayyûm (الْقَيُّومُ): İnsanların işlerini çekip çeviren, idare eden zattır; kayyim (idareci) kelimesinin mübalağalı şeklidir, yani hiçbir işin idaresi Kendisinden kaçmayan demektir. el-Hayy ve el-Kayyûm isimleri daha önce Bakara Suresi'nde [255] geçmişti.
وَجُمْلَةُ وَقَدْ خابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْماً إِمَّا مُعْتَرِضَةٌ فِي آخِرِ الْكَلَامِ تُفِيدُ التَّعْلِيلَ أَنْ جُعِلَ التَّعْرِيفُ فِي الْوُجُوهُ عِوَضًا عَنِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ، أَيْ وُجُوهُ الْمُجْرِمِينَ. وَالْمَعْنَى: إِذْ قَدْ خَابَ كُلُّ مَنْ حَمَلَ ظُلْمًا وَإِمَّا احْتِرَاسٌ لِبَيَانِ اخْتِلَافِ عَاقِبَةِ عَنَاءِ الْوُجُوهِ، فَمَنْ حَمَلَ ظُلْمًا فَقَدْ خَابَ يَوْمَئِذٍ وَاسْتَمَرَّ عَنَاؤُهُ، وَمَنْ عَمِلَ صَالِحًا عَادَ عَلَيْهِ ذَلِكَ الْخَوْفُ بِالْأَمْنِ وَالْفَرَحِ. وَالظُّلْمُ: ظُلْمُ النَّفْسِ.
{ وَقَدْ خابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْماً } cümlesi; şayet { الْوُجُوهُ } kelimesindeki harf-i tarif muzafun ileyhin yerine kaim kabul edilirse, yani «suçluların yüzleri» demek olursa, kelamın sonunda gerekçe (ta'lîl) bildiren bir itirâzî cümledir. Mana şöyledir: «Zira zulüm yüklenen herkes muhakkak hüsrana uğramıştır.» Yahut bu cümle, yüzlerin boyun eğip zillete düşmesinin akıbetindeki farklılığı beyan eden bir ihtirâstır: Zulüm yüklenen kimse o gün muhakkak hüsrana uğramış ve zilleti/azabı devam etmiştir; salih amel işleyen kimsenin ise o korkusu güvene ve sevince dönüşmüştür. Zulüm (الظُّلْمُ) ise insanın kendine zulmetmesidir.
وَجُمْلَةُ وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ إِلَخْ: شَرْطِيَّةٌ مُفِيدَةُ قَسِيمَ مَضْمُونِ جُمْلَةِ وَقَدْ خابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْماً. وَصِيغَ هَذَا الْقَسِيمُ فِي صِيغَةِ الشَّرْطِ تَحْقِيقًا لِلْوَعْدِ، وفَلا يَخافُ جَوَابُ الشَّرْطِ، وَاقْتِرَانُهُ بِالْفَاءِ عَلَامَةٌ عَلَى أَنَّ الْجُمْلَةَ غَيْرُ صَالِحَةٍ لِمُوَالَاةِ أَدَاةِ الشَّرْطِ، فَتَعَيَّنَ إِمَّا أَنْ تَكُونَ (لَا) الَّتِي فِيهَا نَاهِيَةً، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ الْكَلَامُ عَلَى نِيَّةِ الِاسْتِئْنَافِ. وَالتَّقْدِيرُ: فَهُوَ لَا يَخَافُ.
{ وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ } ilâ âhir cümlesi, { وَقَدْ خابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْماً } cümlesinin muhtevasının mukabilini (diğer kısmını) ifade eden bir şart cümlesidir. Bu mukabil kısım, vaadin gerçekleşmesini pekiştirmek için şart kipiyle getirilmiştir. { فَلا يَخافُ } şartın cevabıdır; cevabın fâ (ف) ile bitişmesi ise cümlenin doğrudan şart edatına bağlanmaya elverişli olmadığının alametidir. Bu durumda cümledeki { لَا } edatının ya nehiy (yasaklama) edatı olması ya da kelamın istînâf niyetinde olması zorunlu hale gelir. Takdiri şöyledir: «Artık o korkmaz.»
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ فَلا يَخافُ بِصِيغَةِ الْمَرْفُوعِ بِإِثْبَاتِ أَلِفٍ بَعْدَ الْخَاءِ، عَلَى أَنَّ الْجُمْلَةَ اسْتِئْنَافٌ غَيْرَ مَقْصُودٍ بِهَا الْجَزَاءُ، كَأَنَّ انْتِفَاءَ خَوْفِهِ أَمْرٌ مُقَرَّرٌ لِأَنَّهُ مُؤْمِنٌ وَيَعْمَلُ الصَّالِحَاتِ.
Cumhur, { فَلا يَخافُ } ifadesini, hâ (خ) harfinden sonraki elifi sabit tutarak merfû sîgasıyla okumuştur; buna göre cümle, ceza (şartın cevabı) olması kastedilmeyen bir istînâftır; sanki onun korkusunun ortadan kalkması, mümin olması ve salih ameller işlemesi sebebiyle kesinleşmiş bir durum gibidir.
وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ بِصِيغَةِ الْجَزْمِ بِحَذْفِ الْأَلِفِ بَعْدَ الْخَاءِ، عَلَى أَنَّ الْكَلَامَ نَهْيٌ مُسْتَعْمَلٌ فِي الِانْتِفَاءِ. وَكُتِبَتْ فِي الْمُصْحَفِ بِدُونِ أَلِفٍ فَاحْتَمَلَتِ الْقِرَاءَتَيْنِ. وَأَشَارَ الطِّيبِيُّ إِلَى أَن الْجُمْهُور توَافق قَوْلَهُ تَعَالَى: وَقَدْ خابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْماً فِي أَنَّ كِلْتَا الْجُمْلَتَيْنِ خَبَرِيَّةٌ.
İbn Kesîr ise bu kelimeyi, nefy (olumsuzluk) anlamında kullanılan bir nehiy kabul ederek, hâ (خ) harfinden sonraki elifi hazfedip meczûm sîgasıyla okumuştur. Kelime Mushaf'ta elifsiz yazıldığı için her iki kıraate de ihtimal taşımaktadır. et-Tîbî, cumhurun kıraatinin, her iki cümlenin de haberî olması bakımından Allah Teâlâ'nın: { وَقَدْ خابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْماً } buyruğuna uygun düştüğüne işaret etmiştir.
وَقِرَاءَةُ ابْنِ كَثِيرٍ تُفِيدُ عَدَمَ التَّرَدُّدِ فِي حُصُولِ أَمْنِهِ مِنَ الظُّلْمِ وَالْهَضْمِ، أَيْ فِي قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ خُصُوصِيَّةٌ لَفْظِيَّةٌ وَفِي قِرَاءَةِ ابْنِ كَثِيرٍ خُصُوصِيَّةٌ مَعْنَوِيَّةٌ.
İbn Kesîr'in kıraati ise kişinin haksızlıktan ve hakkının eksiltilmesinden emin olmasında hiçbir tereddüdün bulunmadığını ifade eder; yani cumhurun kıraatinde lafzî bir hususiyet, İbn Kesîr'in kıraatinde ise manevî bir hususiyet vardır.
وَمَعْنَى فَلا يَخافُ ظُلْماً لَا يَخَافُ جَزَاءَ الظَّالِمِينَ لِأَنَّهُ آمِنٌ مِنْهُ بِإِيمَانِهِ وَعَمَلِهِ الصَّالِحَاتِ.
{ فَلا يَخافُ ظُلْماً } ifadesinin manası; zalimlerin uğrayacağı cezadan korkmaz demektir, çünkü o imanı ve salih amelleri sayesinde bundan emandadır.
وَالْهَضْمُ: النَّقْصُ، أَيْ لَا يُنْقَصُونَ مِنْ جَزَائِهِمُ الَّذِي وُعِدُوا بِهِ شَيْئًا كَقَوْلِهِ وَإِنَّا لَمُوَفُّوهُمْ نَصِيبَهُمْ غَيْرَ مَنْقُوصٍ [هود: ١٠٩] .
Hezm (الْهَضْمُ), eksiltme demektir; yani tıpkı { وَإِنَّا لَمُوَفُّوهُمْ نَصِيبَهُمْ غَيْرَ مَنْقُوصٍ } [Hûd: 109] “Biz onlara paylarını hiç eksiltmeksizin tastamam vereceğiz” buyruğunda olduğu gibi, kendilerine vaat edilen mükâfattan hiçbir şey eksiltilmez demektir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الظُّلْمُ بِمَعْنَى النَّقْصِ الشَّدِيدِ كَمَا فِي قَوْلِهِ وَلَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَيْئاً [الْكَهْف: ٣٣] ، أَيْ لَا يَخَافُ إِحْبَاطَ عَمَلِهِ، وَعَلَيْهِ يَكُونُ الْهَضْمُ بِمَعْنَى النَّقْصِ الْخَفِيفِ، وَعَطْفُهُ عَلَى الظُّلْمِ عَلَى هَذَا التَّفْسِير احتراس.
Zulmün (الظُّلْمُ), { وَلَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَيْئاً } [el-Kehf: 33] “Ondan hiçbir şeyi eksiltmedi” ayetinde olduğu gibi «büyük/şiddetli eksiltme» manasında olması da caizdir; yani amelinin boşa gitmesinden korkmaz demektir. Bu durumda hezm (الْهَضْمُ) «hafif/az eksiltme» manasında olur ve bu tefsire göre hezm kelimesinin zulüm üzerine atfedilmesi bir ihtirâstır.
[١١٣- ١١٤]
[113- 114]
[سُورَة طه (٢٠) : الْآيَات ١١٣ إِلَى ١١٤]
[Tâhâ Suresi (20), Ayet 113'ten 114'e]
وَكَذلِكَ أَنْزَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا وَصَرَّفْنا فِيهِ مِنَ الْوَعِيدِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ أَوْ يُحْدِثُ لَهُمْ ذِكْراً (١١٣) فَتَعالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ وَلا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضى إِلَيْكَ وَحْيُهُ وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْماً (١١٤)
{ وَكَذلِكَ أَنْزَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا وَصَرَّفْنا فِيهِ مِنَ الْوَعِيدِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ أَوْ يُحْدِثُ لَهُمْ ذِكْراً (١١٣) فَتَعالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ وَلا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضى إِلَيْكَ وَحْيُهُ وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْماً (١١٤) } “İşte böylece Biz onu Arapça bir Kur'an olarak indirdik ve onda tehditleri türlü şekillerde açıkladık; belki sakınırlar yahut o (Kur'an) onlara bir ibret ve hatırlama verir. Gerçek hükümdar olan Allah pek yücedir. Vahyi sana tamamlanmadan önce Kur'an'ı (okumakta) acele etme ve: «Rabbim, benim ilmimi artır» de!”
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ كَذلِكَ نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْباءِ مَا قَدْ سَبَقَ [طه: ٩٩] ، وَالْغَرَضُ وَاحِدٌ، وَهُوَ التَّنْوِيهُ بِالْقُرْآنِ. فَابْتُدِئَ بِالتَّنْوِيهِ بِهِ جُزْئِيًّا
{ كَذلِكَ نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْباءِ مَا قَدْ سَبَقَ } [Tâhâ: 99] “İşte böylece geçmişin haberlerinden bir kısmını sana anlatıyoruz” cümlesine matuftur; amaç birdir, o da Kur'an'ın şanını yüceltmektir. Önce onun kıssalarının şanını yücelterek cüz'î bir şekilde yüceltmeye başlanmış,
بِالتَّنْوِيهِ بِقَصَصِهِ، ثُمَّ عُطِفَ عَلَيْهِ التَّنْوِيهُ بِهِ كُلِّيًّا عَلَى طَرِيقَةٍ تُشْبِهُ التَّذْيِيلَ لِمَا فِي قَوْلِهِ أَنْزَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا مِنْ مَعْنَى عُمُومِ مَا فِيهِ.
ardından { أَنْزَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا } buyruğundaki umumîlik manasından ötürü tezyîle benzeyen bir üslupla Kur'an'ın bütünüyle şanını yüceltme buna atfedilmiştir.
وَالْإِشَارَةُ بِ كَذلِكَ نَحْوَ الْإِشَارَةِ فِي قَوْلِهِ كَذلِكَ نَقُصُّ عَلَيْكَ، أَيْ كَمَا سَمِعْتَهُ لَا يُبَيَّنُ بِأَوْضَحَ مِنْ ذَلِكَ.
{ كَذلِكَ } lafzındaki işaret, { كَذلِكَ نَقُصُّ عَلَيْكَ } buyruğundaki işaret gibidir; yani «işittiğin gibi bundan daha açık bir şekilde beyan edilemez» demektir.
وقُرْآناً حَالٌ مِنَ الضَّمِيرِ الْمَنْصُوبِ فِي أَنْزَلْناهُ. وَقُرْآنٌ تَسْمِيَةٌ بِالْمَصْدَرِ.
{ قُرْآناً } kelimesi, { أَنْزَلْناهُ } fiilindeki mansub zamirden hâldir. Kur'an (قُرْآن) masdarla yapılan bir isimlendirmedir.
وَالْمُرَادُ الْمَقْرُوءُ، أَيِ الْمَتْلُوُّ، وَصَارَ الْقُرْآنُ عَلَمًا بِالْغَلَبَةِ عَلَى الْوَحْيِ الْمُنَزَّلِ عَلَى مُحَمَّدٍ ﷺ بِأَلْفَاظٍ مُعَيَّنَةٍ مُتَعَبَّدًا بِتِلَاوَتِهَا يَعْجِزُ الْإِتْيَانُ بِمِثْلِ سُورَةٍ مِنْهَا. وَسُمِّيَ قُرْآنًا لِأَنَّهُ نُظِمَ عَلَى أُسْلُوبٍ تَسْهُلُ تِلَاوَتُهُ. وَلُوحِظَ هُنَا الْمَعْنَى الِاشْتِقَاقِيُّ قَبْلَ الْغَلَبَةِ وَهُوَ مَا تُفِيدُهُ مَادَّةُ قَرَأَ مِنْ يُسْرِ تِلَاوَتِهِ وَمَا ذَلِكَ إِلَّا لِفَصَاحَةِ تَأْلِيفِهِ وَتَنَاسُبِ حُرُوفِهِ. وَالتَّنْكِيرُ يُفِيدُ الْكَمَالَ، أَيْ أَكْمَلَ مَا يَقْرَأُ.
Maksat makrû (okunan), yani tilavet edilendir. Kur'an kelimesi galebe yoluyla; Hz. Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e belirli lafızlarla indirilen, tilavetiyle ibadet edilen ve benzeri bir sure getirmekten [insanların] aciz kaldığı vahyin özel ismi olmuştur. Tilaveti kolay bir üslup üzere nazmedildiği için ona Kur'an denilmiştir. Burada galebeden önceki iştikak manası gözetilmiştir ki bu da kıraat (قَرَأَ) kökünün ifade ettiği tilavetinin kolaylığıdır; bu da ancak dizilişinin fesahatinden ve harflerinin ahengindendir. Nekre (belirsiz) oluşu kemal bildirir; yani «okunan şeylerin en mükemmeli» demektir.
وعَرَبِيًّا صِفَةُ قُرْآناً. وَهَذَا وَصْفٌ يُفِيدُ الْمَدْحَ، لِأَنَّ اللُّغَةَ الْعَرَبِيَّةَ أَبْلَغُ اللُّغَاتِ وَأَحْسَنُهَا فَصَاحَةً وَانْسِجَامًا. وَفِيهِ تَعْرِيضٌ بِالِامْتِنَانِ عَلَى الْعَرَبِ، وَتَحْمِيقٌ لِلْمُشْرِكِينَ مِنْهُمْ حَيْثُ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَكَذَّبُوا بِهِ، قَالَ تَعَالَى: لَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ كِتاباً فِيهِ ذِكْرُكُمْ أَفَلا تَعْقِلُونَ [الْأَنْبِيَاء: ١٠] .
{ عَرَبِيًّا } kelimesi, { قُرْآناً } kelimesinin sıfatıdır. Bu, övgü ifade eden bir nitelemedir; zira Arap dili, dillerin en beliği, fesahat ve akıcılık bakımından en güzelidir. Bunda Araplara yapılan bir nimeti hatırlatma (imtinân) ve ondan yüz çevirip onu yalanladıkları için aralarındaki müşrikleri ahmak sayma anlamı vardır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { لَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ كِتاباً فِيهِ ذِكْرُكُمْ أَفَلا تَعْقِلُونَ } [el-Enbiyâ: 10] “Andolsun, size içinde sizin şerefiniz (öğüdünüz) bulunan bir Kitap indirdik. Hâlâ akıllanmayacak mısınız?”
وَالتَّصْرِيفُ: التَّنْوِيعُ وَالتَّفْنِينُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآياتِ ثُمَّ هُمْ يَصْدِفُونَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٤٦] ، وَقَوْلِهِ وَلَقَدْ صَرَّفْنا فِي هذَا الْقُرْآنِ لِيَذَّكَّرُوا فِي سُورَةِ الْإِسْرَاءِ [٤١] .
Tasrîf (التَّصْرِيفُ): Çeşitlendirmek ve türlü şekillerde anlatmaktır. Bu kelime daha önce En'âm Suresi'nde: { انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآياتِ ثُمَّ هُمْ يَصْدِفُونَ } [46] “Bak, âyetleri nasıl türlü şekillerde açıklıyoruz da sonra onlar yüz çeviriyorlar” ve İsrâ Suresi'nde: { وَلَقَدْ صَرَّفْنا فِي هذَا الْقُرْآنِ لِيَذَّكَّرُوا } [41] “Andolsun Biz, düşünüp öğüt alsınlar diye bu Kur'an'da türlü şekillerde açıkladık” ayetlerinde geçmişti.
وَذِكْرُ الْوَعِيدِ هُنَا لِلتَّهْدِيدِ، وَلِمُنَاسَبَةِ قَوْلِهِ قَبْلَهُ وَقَدْ خابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْماً [طه:
Burada tehdidin (vaîd) zikredilmesi korkutma amaçlıdır ve kendisinden önceki: { وَقَدْ خابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْماً } [Tâhâ:
١١١] .
111] “Zulüm yüklenen ise muhakkak hüsrana uğramıştır” buyruğuna uygun düşmektedir.
وَالتَّقْوَى: الْخَوْفُ. وَهِيَ تُسْتَعْمَلُ كِنَايَةً عَنِ الطَّاعَةِ لِلَّهِ، أَيْ فَعَلْنَا ذَلِكَ رَجَاءَ أَنْ يُؤْمِنُوا وَيُطِيعُوا. وَالذِّكْرُ هُنَا بِمَعْنَى التَّذَكُّرِ، أَيْ يُحَدِثُ لَهُمُ الْقُرْآنُ تَذَكُّرًا وَنَظًرَا فِيمَا يَحِقُّ عَلَيْهِمْ أَنْ يَخْتَارُوهُ لِأَنْفُسِهِمْ.
Takvâ (التَّقْوَى), korkmak demektir; Allah'a itaat etmekten kinaye olarak kullanılır; yani «iman edip itaat etsinler ümidiyle bunu yaptık» demektir. Zikir (الذِّكْرُ) ise burada hatırlama ve ibret alma (tezekkür) manasındadır; yani Kur'an onlarda bir ibret alma ve kendileri için neyi seçmeleri gerektiği hususunda bir düşünce meydana getirir demektir.
وَعَبَّرَ بِ يُحْدِثُ إِيمَاءً إِلَى أَنَّ الذِّكْرَ لَيْسَ مِنْ شَأْنِهِمْ قَبْلَ نُزُولِ الْقُرْآنِ، فَالْقُرْآنُ أَوْجَدَ فِيهِمْ ذِكْرًا لَمْ يَكُنْ مِنْ قَبْلُ، قَالَ ذُو الرُّمَّةِ:
{ يُحْدِثُ } (meydana getirir) fiiliyle ifade edilmesi, Kur'an inmeden önce ibret almanın onların âdeti olmadığına bir işarettir; nitekim Kur'an onlarda daha önce bulunmayan bir ibret alma kabiliyeti var etmiştir. Zü'r-Rimme şöyle demiştir:
وَلَمَّا جَرَتْ فِي الْجَزْلِ جَرْيًا كَأَنَّهُ ... سَنَا الْفَجْرِ أَحْدَثْنَا لِخَالِقِهَا شُكْرًا
«O sert arazide sanki şafağın aydınlığı gibi süzülüp koştuğunda, onun yaratıcısına yepyeni bir şükür ettik.»
وَ (لَعَلَّ) لِلرَّجَاءِ، أَيْ أَنَّ حَالَ الْقُرْآنِ أَنْ يُقَرِّبَ النَّاسَ مِنَ التَّقْوَى وَالتَّذَكُّرِ، بِحَيْثُ يُمَثَّلُ شَأْنَ مَنْ أَنْزَلَهُ وَأَمَرَ بِمَا فِيهِ بِحَالِ مَنْ يَرْجُو فَيَلْفِظُ بِالْحَرْفِ الْمَوْضُوعِ لِإِنْشَاءِ الرَّجَاءِ.
{ لَعَلَّ } edatı recâ (ümit bildirme) içindir; yani Kur'an'ın durumu insanları takvaya ve ibret almaya yaklaştırmaktır. Öyle ki onu indiren ve içindekileri emreden Zat'ın durumu, ümit eden ve bu sebeple recâ inşa etmek için konulmuş edatı telaffuz eden kimsenin durumuna benzetilmiştir.
فَحَرْفُ (لَعَلَّ) اسْتِعَارَة تَبَعِيَّة تنبىء عَنْ تَمْثِيلِيَّةٍ مَكْنِيَّةٍ، وَقَدْ مَضَى مَعْنَى (لَعَلَّ) فِي الْقُرْآنِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢١] .
{ لَعَلَّ } harfi, temsîlî-i meknîyye bildiren bir istiâre-i tebeiyyedir. Kur'an'da { لَعَلَّ } edatının manası daha önce Bakara Suresi'nde: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } [21] “Ey insanlar! Sizi ve sizden öncekileri yaratan Rabbinize ibadet edin ki sakınabilesiniz” ayetinde geçmişti.
وَجُمْلَةُ فَتَعالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ جُمْلَةِ وَكَذلِكَ أَنْزَلْناهُ وَبَيْنَ جُمْلَةِ وَلا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ. وَهَذَا إِنْشَاءُ ثَنَاءٍ عَلَى اللَّهِ مُنَزِّلِ الْقُرْآنِ وَعَلَى مِنَّةِ هَذَا الْقُرْآنِ، وَتَلْقِينٌ لِشُكْرِهِ عَلَى مَا بَيَّنَ لِعِبَادِهِ مِنْ وَسَائِلِ الْإِصْلَاحِ وَحَمْلِهِمْ عَلَيْهِ بِالتَّرْغِيبِ وَالتَّرْهِيبِ وَتَوْجِيهِهِ إِلَيْهِمْ بِأَبْلَغِ كَلَامٍ وَأَحْسَنِ أُسْلُوبٍ فَهُوَ مُفَرَّعٌ عَلَى مَا تَقَدَّمَ مِنْ قَوْلِهِ وَكَذلِكَ أَنْزَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا إِلَى آخِرِهَا ...
{ فَتَعالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ } “Gerçek hükümdar olan Allah pek yücedir” cümlesi, { وَكَذلِكَ أَنْزَلْناهُ } cümlesi ile { وَلا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ } cümlesi arasında bir itiraziyyedir (ara cümledir). Bu, Kur'an'ı indiren Allah'a ve bu Kur'an nimetine bir övgü inşası; kullarına ıslah vasıtalarını açıklayıp onları tergib (özendirme) ve terhib (korkutma) ile buna yönelttiği, bunu onlara en beliğ söz ve en güzel üslupla tevcih ettiği için O'na şükretmeyi telkin etmedir. Dolayısıyla bu [ifade], yukarıda geçen { وَكَذلِكَ أَنْزَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا } [ayetinden] sonrasına taalluk eden bir tefriadadır...
وَالتَّفْرِيعُ مُؤْذِنٌ بِأَنَّ ذَلِكَ الْإِنْزَالَ وَالتَّصْرِيفَ وَوَسَائِلَ الْإِصْلَاحِ كلّ ذَلِك ناشىء عَنْ جَمِيلِ آثَارٍ يَشْعُرُ جَمِيعُهَا بِعُلُوِّهِ وَعَظَمَتِهِ وَأَنَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ الْمُدَبِّرُ لِأُمُورِ مَمْلُوكَاتِهِ عَلَى أَتَمِّ وُجُوهِ الْكَمَالِ وَأَنْفَذِ طُرُقِ السِّيَاسَةِ.
Bu tefria, söz konusu indirmenin, ayetleri türlü şekillerde açıklamanın ve ıslah vesilelerinin tamamının, tümü O'nun yüceliğini ve azametini hissettiren güzel eserlerden neşet ettiğini ve O'nun, mülkü altındakilerin işlerini kemalin en mükemmel ve idarenin en etkili yollarıyla çekip çeviren hakiki Hükümdar olduğunu bildirir.
وَفِي وَصْفِهِ بِالْحَقِّ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ مُلْكَ غَيْرِهِ مِنَ الْمُتَسَمَّيْنَ بِالْمُلُوكِ لَا يَخْلُو مِنْ نَقْصٍ كَمَا قَالَ تَعَالَى: الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمنِ [الْفرْقَان: ٢٦] .
O'nun "Hak" (الْحَقُّ) vasfıyla nitelenmesinde, melik (hükümdar) diye adlandırılan O'ndan başkalarının mülkünün noksanlıktan uzak olmadığına bir ima vardır; nitekim Yüce Allah: { الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمنِ } [Furkan: 26] “O gün gerçek mülk ve hâkimiyet Rahmân'ındır” buyurmuştur.
وَفِي الْحَدِيثِ: «فَيَقُولُ اللَّهُ أَنَا الْمَلِكُ أَيْنَ مُلُوكُ الْأَرْضِ»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Allah: “Hükümdar Ben'im! Yeryüzünün hükümdarları nerede?” buyurur»
، أَيْ أَحْضِرُوهُمْ هَلْ تَجِدُونَ مِنْهُمْ مَنْ يُنَازِعُ فِي ذَلِكَ، كَقَوْلِ الْخَلِيفَةِ مُعَاوِيَةَ حِينَ خَطَبَ فِي الْمَدِينَةِ «يَا أَهْلَ الْمَدِينَةِ أَيْنَ عُلَمَاؤُكُمْ» .
; yani “onları getirin, içlerinden bu hususta münazaa edecek birini bulabilir misiniz?” demektir. Nitekim Halife Muaviye Medine'de hutbe irat ettiğinde: «Ey Medine halkı! Âlimleriniz nerede?» demiştir.
وَالْجَمْعُ بَيْنَ اسْمِ الْجَلَالَةِ وَاسْمِهِ (الْمَلِكُ) إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ إِعْظَامَهُ وَإِجْلَالَهُ مُسْتَحِقَّانِ لِذَاتِهِ بِالِاسْمِ الْجَامِعِ لِصِفَاتِ الْكَمَالِ، وَهُوَ الدَّالُّ عَلَى انْحِصَارِ الْإِلَهِيَّةِ وَكَمَالِهَا.
Lafza-i Celal ile "el-Melik" (الْمَلِكُ) isminin bir arada zikredilmesi, kemal sıfatlarını kendinde toplayan, ilahlığın O'na has ve kâmil olduğunu gösteren zatî ismiyle O'na tazim ve iclalin bizzat zatı için hak olduğuna işarettir.
ثُمَّ أُتْبِعَ بِ (الْحَقُّ) لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ تَصَرُّفَاتِهِ وَاضِحَةُ الدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ مُلْكَهُ مُلْكُ حَقٍّ لَا تَصَرُّفَ فِيهِ إِلَّا بِمَا هُوَ مُقْتَضَى الْحِكْمَةِ.
Daha sonra O'nun tasarruflarının, mülkünün hak bir mülk olduğuna ve onda ancak hikmetin gerektirdiği şekilde tasarruf edildiğine açıkça delalet ettiğini belirtmek üzere arkasından "el-Hak" (الْحَقُّ) lafzı getirilmiştir.
وَالْحَقُّ: الَّذِي لَيْسَ فِي مُلْكِهِ شَائِبَةُ عَجْزٍ وَلَا خُضُوعٍ لِغَيْرِهِ، وَفِيهِ تَعْرِيضٌ بِأَنَّ مُلْكَ غَيْرِهِ زَائِفٌ.
Hak: Hükümranlığında hiçbir acziyet şaibesi ve başkasına boyun eğme bulunmayandır. Bunda, O'ndan başkasının hükümdarlığının sahte olduğuna da bir tariz (dolaylı anlatım) vardır.
وَفِي تَفْرِيعِ ذَلِكَ عَلَى إِنْزَالِ الْقُرْآنِ إِشَارَةٌ أَيْضًا إِلَى أَنَّ الْقُرْآنَ قَانُونُ ذَلِكَ الْمَلِكِ، وَأَنَّ مَا جَاءَ بِهِ هُوَ السِّيَاسَةُ الْكَامِلَةُ الضَّامِنَةُ صَلَاحَ أَحْوَالِ مُتَّبِعِيهِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ.
Bunun Kur'an'ın indirilmesine taalluk ettirilmesinde, Kur'an'ın o Hükümdar'ın kanunu olduğuna ve onun getirdiği şeyin, kendisine uyanların dünya ve ahiretteki durumlarının salahını temin eden eksiksiz bir idare nizamı olduğuna da bir işaret vardır.
وَجُمْلَةُ وَلا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضى إِلَيْكَ وَحْيُهُ نَاشِئَةٌ عَلَى مَا تَقَدَّمَ مِنَ التَّنْوِيهِ بِالْقُرْآنِ وَمَا اشْتَمَلَ عَلَيْهِ مِنْ تَصَارِيفِ إِصْلَاحِ النَّاسِ. فَلَمَّا كَانَ النَّبِيءُ ﷺ حَرِيصًا عَلَى صَلَاحِ الْأُمَّةِ شَدِيدَ الِاهْتِمَامِ بِنَجَاتِهِمْ لَا جَرَمَ خَطَرَتْ بِقَلْبِهِ الشَّرِيفِ عَقِبَ سَمَاعِ تِلْكَ الْآيَاتِ رَغْبَةٌ أَوْ طِلْبَةٌ فِي الْإِكْثَارِ مِنْ نُزُولِ الْقُرْآنِ وَفِي التَّعْجِيلِ بِهِ إِسْرَاعًا بِعِظَةِ النَّاسِ وَصَلَاحِهِمْ، فَعَلَّمَهُ اللَّهُ أَنْ يَكِلَ الْأَمْرَ إِلَيْهِ فَإِنَّهُ أَعْلَمُ بِحَيْثُ يُنَاسِبُ حَالَ الْأُمَّةِ الْعَامَّ.
{ وَلا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضى إِلَيْكَ وَحْيُهُ } “Sana vahyi tamamlanmadan önce Kur'an'ı okumada acele etme” cümlesi, yukarıda geçen Kur'an'ın övülmesi ve insanların ıslahına dair çeşitli açıklamaları içermesinden neşet etmiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ümmetin salahına son derece düşkün ve onların kurtuluşuna çok ehemmiyet verir olduğundan, bu ayetleri işitmesinin hemen ardından yüce kalbine insanların bir an önce öğüt alıp ıslah olmaları için Kur'an'ın nüzulünün çoğalması ve acele gelmesi yönünde bir arzu veya talep doğmuştu. Bunun üzerine Allah, işi Kendisine havale etmesini [ona] öğretti; zira O, ümmetin genel durumuna neyin uygun düşeceğini en iyi bilendir.