وَاسْتُعْمِلَ تَرْكِيبُ هُمْ أُولاءِ مُجَرَّدًا عَنْ حَرْفِ التَّنْبِيهِ فِي أَوَّلِ اسْمِ الْإِشَارَةِ خِلَافًا
{ هُمْ أُولاءِ } terkibi, işaret isminin başında tenbih harfi olmaksızın kullanılmıştır; bunun aksine...
لِقَوْلِهِ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [١٠٩] : هَا أَنْتُمْ هؤُلاءِ جادَلْتُمْ
...Nisâ Suresi [109]'deki şu buyruğunda [tenbih harfiyle gelmiştir]: { هَا أَنْتُمْ هؤُلاءِ جادَلْتُمْ } “İşte siz böylesiniz, tartıştınız”
،
.
وَتَجْرِيدُ اسْمِ الْإِشَارَةِ مِنْ هَاءِ التَّنْبِيهِ اسْتِعْمَالٌ جَائِزٌ وَأَقَلُّ مِنْهُ اسْتِعْمَالُهُ بِحَرْفِ التَّنْبِيهِ مَعَ الضَّمِيرِ دُونَ اسْمِ الْإِشَارَةِ، نَحْوَ قَوْلِ عَبْدِ بَنِي الْحَسْحَاسِ:
İşaret isminin tenbih 'hâ'sından soyutlanması caiz bir kullanımdır. Bundan daha az kullanılanı ise işaret ismi olmaksızın tenbih harfinin zamirle birlikte kullanılmasıdır; tıpkı Abd-i Benî Hasḥâs'ın şu sözünde olduğu gibi:
هَا أَنَا دُونَ الْحَبِيبِ يَا وَجَعُ وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: هَا أَنْتُمْ أُولاءِ تُحِبُّونَهُمْ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [١١٩] .
«İşte ben sevgiliden ayrıyım, ey acı!» Bu husus Âl-i İmrân Suresi [119]'ndeki { هَا أَنْتُمْ أُولاءِ تُحِبُّونَهُمْ } “İşte siz öyle kimselersiniz ki onları seversiniz” buyruğunda geçmişti.
وَإِسْنَادُ الْفِتَنِ إِلَى اللَّهِ بِاعْتِبَارِ أَنَّهُ مُقَدِّرُهُ وَخَالِقُ أَسْبَابِهِ الْبَعِيدَةِ. وَأَمَّا إِسْنَادُهُ الْحَقِيقِيُّ فَهُوَ الَّذِي فِي قَوْلِهِ وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ لِأَنَّهُ السَّبَبُ الْمُبَاشِرُ لِضَلَالِهِمُ الْمُسَبِّبِ لِفِتْنَتِهِمْ.
Fitnenin Allah'a isnat edilmesi, onu takdir eden ve uzak sebeplerini yaratan olması itibarıyladır. Hakiki isnat ise { وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ } “ve Sâmirî onları saptırdı” buyruğunda olandır; çünkü o, fitneye düşmelerine sebep olan sapıklıklarının doğrudan failidir.
والسَّامِرِيُّ يَظْهَرُ أَنَّ يَاءَهُ يَاءُ نِسْبَةٍ، وَأَنَّ تَعْرِيفَهُ بِاللَّامِ لِلْعَهْدِ. فَأَمَّا النِّسْبَةُ فَأَصْلُهَا فِي الْكَلَامِ الْعَرَبِيِّ أَنْ تَكُونَ إِلَى الْقَبَائِلِ وَالْعَشَائِرِ فَالسَّامِرِيُّ نُسِبَ إِلَى اسْمِ أَبِي قَبِيلَةٍ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَوْ غَيْرِهِمْ يُقَارِبُ اسْمُهُ لَفْظَ سَامِرَ، وَقَدْ كَانَ مِنَ الْأَسْمَاءِ الْقَدِيمَةِ (شُومَرَ) وَ (شَامِرَ) وَهُمَا يُقَارِبَانِ اسْمَ سَامِرَ لَا سِيَّمَا مَعَ التَّعْرِيبِ. وَفِي «أَنْوَارِ التَّنْزِيلِ» : «السَّامِرِيُّ نِسْبَةٌ إِلَى قَبِيلَةٍ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ يُقَالُ لَهَا: السَّامِرَةُ» اه. أَخَذْنَا مِنْ كَلَامِ الْبَيْضَاوِيِّ أَنَّ السَّامِرِيَّ مَنْسُوبٌ إِلَى قَبِيلَةٍ وَأَمَّا قَوْلُهُ «مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ» فَلَيْسَ بِصَحِيحٍ. لِأَنَّ السَّامِرَةَ أُمَّةٌ مِنْ سُكَّانِ فِلَسْطِينَ فِي جِهَةِ نَابُلُسَ فِي عَهْدِ الدَّوْلَةِ الرُّومِيَّةِ (الْبِيزَنْطِيَّةِ) وَكَانُوا فِي فِلَسْطِينَ قَبْلَ مَصِيرِ فِلَسْطِينَ بِيَدِ بَنِي إِسْرَائِيلَ ثُمَّ امْتَزَجُوا بِالْإِسْرَائِيلِيِّينَ وَاتَّبَعُوا شَرِيعَةَ مُوسَى- ﵇ مَعَ تَخَالُفٍ فِي طَرِيقَتِهِمْ عَنْ طَرِيقَةِ الْيَهُودِ. فَلَيْسَ هُوَ مَنْسُوبًا إِلَى مَدِينَةِ السَّامِرَةِ الْقَرِيبَةِ مِنْ نَابُلُسَ لِأَنَّ مَدِينَةَ السَّامِرَةِ بَنَاهَا الْمَلِكُ (عَمْرِي) مَلِكُ مَمْلَكَةِ إِسْرَائِيلَ سَنَةَ ٩٢٥ قَبْلَ الْمَسِيحِ. وَجَعَلَهَا قَصَبَةَ مَمْلَكَتِهِ، وَسَمَّاهَا (شُومِيرُونَ) لِأَنَّهُ بَنَاهَا عَلَى جَبَلٍ اشْتَرَاهُ مِنْ رَجُلٍ اسْمُهُ (شَامِرَ) بِوَزْنَتَيْنِ مِنَ الْفِضَّةِ، فَعُرِّبَتْ
Sâmirî (السَّامِرِيُّ) kelimesindeki 'yâ' harfinin nisbet yâ'sı olduğu ve başındaki lâm-ı ta'rifin ahid için olduğu anlaşılmaktadır. Nisbete gelince, Arap kelamında bunun aslı kabile ve aşiretlere yapılmasıdır. Dolayısıyla Sâmirî, İsrailoğullarından veya başkalarından ismi «Sâmir» lafzına yakın olan bir kabile atasına nisbet edilmiştir. Eski isimler arasında «Şûmer» ve «Şâmir» de vardı ki bunlar, bilhassa Arapçalaştırıldığında «Sâmir» ismine yakındır. Envâru't-Tenzîl'de şöyle denilmektedir: «Sâmirî, İsrailoğullarından Sâmire denilen bir kabileye mensuptur.» [Alıntı sonu]. Beyzâvî'nin sözünden Sâmirî'nin bir kabileye mensup olduğunu anlıyoruz; ancak onun «İsrailoğullarından» ifadesi doğru değildir. Zira Sâmirîler (es-Sâmire), Roma (Bizans) Devleti döneminde Nablus civarında yaşayan Filistin ahalisinden bir topluluktur ve Filistin İsrailoğullarının eline geçmeden önce de oradaydılar. Daha sonra İsraillilerle kaynaşmışlar, Yahudilerin yolundan farklı bir yöntemle Mûsâ (aleyhisselâm)'ın şeriatına tabi olmuşlardır. Dolayısıyla o, Nablus yakınlarındaki Samiriye (Sâmire) şehrine mensup değildir; çünkü Samiriye şehrini M.Ö. 925 yılında İsrail Krallığı kralı (Omri) inşa etmiştir. Burayı krallığının başkenti yapmış ve şehri (Şâmir) adındaki bir adamdan iki talant gümüş karşılığında satın aldığı bir tepe üzerine kurduğu için ona (Şomeron) adını vermiştir; bu isim...
فِي الْعَرَبِيَّةِ إِلَى سَامِرَةَ، وَكَانَ الْيَهُودُ يَعُدُّونَهَا مَدِينَةَ كُفْرٍ وَجَوْرٍ، لِأَنَّ (عَمْرِي) بَانِيهَا وَابْنَهُ (آخاب) قد أفسدا دِيَانَةَ التَّوْرَاةِ وَعَبَدَا الْأَصْنَامَ الْكَنْعَانِيَّةَ. وَأَمَرَ اللَّهُ النَّبِيءَ إِلْيَاسَ بِتَوْبِيخِهِمَا وَالتَّثْوِيرِ عَلَيْهِمَا، فَلَا جَرَمَ لَمْ تَكُنْ مَوْجُودَةً زَمَنَ مُوسَى وَلَا كَانَتْ نَاحِيَتُهَا مِنْ أَرْضِ بَنِي إِسْرَائِيلَ زَمَنَ مُوسَى- ﵇.
...Arapçada Sâmire'ye dönüştürülmüştür. Yahudiler burayı bir küfür ve zulüm şehri sayarlardı; çünkü şehri kuran (Omri) ile oğlu (Ahab) Tevrat dinini bozmuşlar ve Kenan putlarına tapmışlardı. Allah da İlyas Peygamber'e onları azarlamasını ve onlara karşı başkaldırmasını emretmiştir. Dolayısıyla şüphesiz bu şehir Mûsâ zamanında mevcut değildi ve Mûsâ (aleyhisselâm) zamanında oranın çevresi İsrailoğullarının topraklarından da değildi.
وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ السَّامِرِيُّ نَسَبًا إِلَى قَرْيَةٍ اسْمُهَا السَّامِرَةُ مِنْ قُرَى مِصْرَ، كَمَا قَالَ بَعْضُ أَهْلِ التَّفْسِيرِ، فَيَكُونُ فَتًى قِبْطِيًّا انْدَسَّ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ لِتَعَلُّقِهِ بِهِمْ فِي مِصْرَ أَوْ لِصِنَاعَةٍ يَصْنَعُهَا لَهُمْ. وَعَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ: كَانَ السَّامِرِيُّ مِنْ أَهْلِ (كِرْمَانَ) ، وَهَذَا يَقْرُبُ أَنْ يَكُونَ السَّامِرِيُّ تَعْرِيبَ كِرْمَانِيٍّ بِتَبْدِيلِ بَعْضِ الْحُرُوفِ وَذَلِكَ كَثِيرٌ فِي التَّعْرِيبِ.
Bazı tefsir ehlinin söylediği gibi, Sâmirî'nin Mısır köylerinden Sâmire adındaki bir köye nisbet edilmiş olması da muhtemeldir. Bu durumda o, Mısır'da İsrailoğullarına olan yakınlığından yahut kendilerine yaptığı bir zanaattan ötürü aralarına karışmış Kıbtî bir genç olur. Saîd b. Cübeyr'den şöyle rivayet edilmiştir: «Sâmirî, (Kirmân) ahalisindendi.» Bu rivayete göre Sâmirî, bazı harf değişiklikleriyle 'Kirmânî' kelimesinin Arapçalaşmış hali olmaya yakındır; bu tür durumlar Arapçalaştırmada (ta'rib) çokça görülür.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْيَاءُ مِنَ السَّامِرِيِّ غَيْرَ يَاءِ نَسَبٍ بَلْ حَرْفًا مِنِ اسْمٍ مِثْلَ: يَاءُ عَلِيٍّ وَكُرْسِيٍّ، فَيَكُونُ اسْمًا أَصْلِيًّا أَوْ مَنْقُولًا فِي الْعَبْرَانِيَّةِ، وَتَكُونُ اللَّامُ فِي أَوَّلِهِ زَائِدَةً.
Sâmirî kelimesindeki 'yâ' harfinin nisbet yâ'sı olmayıp, Alî (عَلِيّ) ve Kürsî (كُرْسِيّ) kelimelerindeki yâ gibi ismin asıl bir harfi olması da caizdir. Bu takdirde İbranicede asıl veya nakledilmiş bir isim olur ve başındaki lâm takısı da zâid sayılır.
وَذَكَرَ الزَّمَخْشَرِيُّ وَالْقُرْطُبِيُّ خَلِيطًا مِنَ الْقِصَّةِ: أَنَّ السَّامِرِيَّ اسْمُهُ مُوسَى بْنُ ظَفَرٍ- بِفَتْحِ الظَّاءِ الْمُعْجَمَةِ وَفَتْحِ الْفَاءِ- وَأَنَّهُ ابْنُ خَالَةِ مُوسَى- ﵇ أَوِ ابْنُ خَالِهِ، وَأَنَّهُ كَفَرَ بِدِينِ مُوسَى بَعْدَ أَنْ كَانَ مُؤْمِنًا بِهِ، وَزَادَ بَعْضُهُمْ على بعض تفاصيل تَشْمَئِزُّ النَّفْسُ مِنْهَا.
Zemahşerî ve Kurtubî kıssadan karışık bazı rivayetler nakletmişlerdir: Sâmirî'nin adı noktalı zâ ve fâ harflerinin fethasıyla Mûsâ b. Zafer'dir; Mûsâ (aleyhisselâm)'ın teyzezadesi veya dayızadesidir; Mûsâ'nın dinine iman ettikten sonra inkâr etmiştir. Hatta bazısı bazısına nefsin tiksineceği birtakım ayrıntılar da eklemiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّ السَّامِرِيِّينَ لَقَبٌ لِطَائِفَةٍ مِنَ الْيَهُودِ يُقَالُ لَهُمْ أَيْضًا السَّامِرَةُ، لَهُمْ مَذْهَبٌ خَاصٌّ مُخَالِفٌ لِمَذْهَبِ جَمَاعَةِ الْيَهُودِيَّةِ فِي أُصُولِ الدِّينِ، فَهُمْ لَا يُعَظِّمُونَ بَيْتَ الْمَقْدِسِ وَيُنْكِرُونَ نُبُوءَةَ أَنْبِيَاءِ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَدَا مُوسَى وَهَارُونَ وَيُوشَعَ، وَمَا كَانَتْ هَذِهِ الشُّذُوذَاتِ فِيهِمْ إِلَّا مِنْ بَقَايَا تَعَالِيمِ الْإِلْحَادِ الَّتِي كَانُوا يَتَلَقَّوْنَهَا فِي مَدِينَةِ السَّامِرَةِ الْمَبْنِيَّةِ عَلَى التَّسَاهُلِ وَالِاسْتِخْفَافِ بِأُصُولِ الدِّينِ وَالتَّرَخُّصِ فِي تَعْظِيمِ آلِهَةِ
Bil ki Sâmirîler (es-Sâmiriyyûn), kendilerine Sâmire de denilen Yahudi bir fırkanın lakabıdır. Dinin asıllarında genel Yahudilik mezhebine muhalif özel bir mezhepleri vardır. Beytü'l-Makdis'e saygı göstermezler ve Mûsâ, Hârûn ve Yûşa dışındaki İsrailoğulları peygamberlerinin nübüvvetini inkâr ederler. Onlardaki bu aykırılıklar, dinin asıllarını hafife alma, gevşeklik gösterme ve komşuları olan...
جِيرَتِهِمُ الْكَنْعَانِيِّينَ أَصْهَارَ مُلُوكِهِمْ، وَدَامَ ذَلِكَ الشُّذُوذُ فِيهِمْ إِلَى زَمَنِ عِيسَى- ﵇ فَفِي إِنْجِيلِ مَتَّى إِصْحَاحٌ ١٠ وَفِي إِنْجِيلِ لُوقَا إِصْحَاحٌ ٩ مَا يَقْتَضِي أَنَّ بَلْدَةَ السَّامِرِيِّينَ كَانَتْ مُنْحَرِفَةً عَلَى أَتْبَاعِ الْمَسِيحِ، وَأَنَّهُ نَهَى الْحَوَارِيِّينَ عَنِ الدُّخُولِ إِلَى مَدِينَتِهِمْ.
...krallarının hısımları Kenanlıların ilahlarına tazim göstermede ruhsat tanıma esası üzerine kurulmuş Sâmire şehrinde aldıkları sapkın öğretilerin kalıntılarından başka bir şey değildi. Bu aykırılık Îsâ (aleyhisselâm) zamanına kadar devam etmiştir. Matta İncili 10. bapta ve Luka İncili 9. bapta, Sâmirîler beldesinin Mesih'in takipçilerine karşı mesafeli durduğuna ve Îsâ'nın havarilere onların şehrine girmeyi yasakladığına dair ifadeler yer almaktadır.
وَوَقَعَتْ فِي كِتَابِ الْخُرُوجِ مِنَ التَّوْرَاةِ فِي الْإِصْحَاحِ الثَّانِي وَالثَلَاثِينَ زَلَّةٌ كُبْرَى، إِذْ زَعَمُوا أَنَّ هَارُونَ صَنَعَ الْعِجْلَ لَهُمْ لَمَّا قَالُوا لَهُ: «اصْنَعْ لَنَا آلِهَةً تَسِيرُ أَمَامَنَا لِأَنَّا لَا نَعْلَمُ مَاذَا أَصَابَ مُوسَى فِي الْجَبَلِ فَصَنَعَ لَهُمْ عِجْلًا مِنْ ذَهَبٍ» . وَأَحْسَبُ أَنَّ هَذَا مِنْ آثَارِ تَلَاشِي التَّوْرَاةِ الْأَصْلِيَّةِ بَعْدَ الْأَسْرِ الْبَابِلِيِّ، وَأَنَّ الَّذِي أَعَادَ كَتْبُهَا لَمْ يُحْسِنْ تَحْرِيرَ هَذِهِ الْقِصَّةِ.
Tevrat'ın Çıkış kitabının 32. babında büyük bir yanılgıya düşülmüştür; zira onlar, kavmin kendisine: «Bize önümüzden gidecek ilahlar yap; çünkü Mûsâ'ya dağda ne olduğunu bilmiyoruz» dediklerinde Hârûn'un onlar için altından bir buzağı yaptığını iddia etmişlerdir. Zannımca bu durum, Babil sürgününden sonra asıl Tevrat'ın kaybolmasının bir sonucudur ve onu yeniden yazan kişi bu kıssayı doğru bir şekilde kaleme alamamıştır.
وَمِمَّا نَقْطَعُ بِهِ أَنَّ هَارُونَ مَعْصُومٌ مِنْ ذَلِكَ لِأَنَّهُ رَسُول.
Kesin olarak bildiğimiz bir husus vardır ki Hârûn bundan mâsumdur (uzaktır); zira o bir elçidir.
[سُورَة طه (٢٠) : آيَة ٨٦]
[Tâhâ Suresi (20), Âyet 86]
فَرَجَعَ مُوسى إِلى قَوْمِهِ غَضْبانَ أَسِفاً قالَ يَا قَوْمِ أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ وَعْداً حَسَناً أَفَطالَ عَلَيْكُمُ الْعَهْدُ أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ يَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِي (٨٦)
{ فَرَجَعَ مُوسى إِلى قَوْمِهِ غَضْبانَ أَسِفاً قالَ يَا قَوْمِ أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ وَعْداً حَسَناً أَفَطالَ عَلَيْكُمُ الْعَهْدُ أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ يَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِي (٨٦) } “Bunun üzerine Mûsâ, öfkeli ve üzgün bir halde kavmine döndü. Dedi ki: 'Ey kavmim! Rabbiniz size güzel bir vaatte bulunmadı mı? Yoksa size süre mi çok uzun geldi, yoksa üzerinize Rabbinizden bir gazabın inmesini istediniz de mi bana verdiğiniz sözden caydınız?' (86)”
الْغَضَبُ: انْفِعَالٌ لِلنَّفْسِ وَهَيَجَانٌ يَنْشَأُ عَنْ إِدْرَاك مَا يسوؤها وَيُسْخِطُهَا دُونَ خَوْفٍ، وَالْوَصْفُ مِنْهُ غَضْبَانٌ.
Gazap (*el-Gadap*), nefsi üzen ve öfkelendiren şeyin korku olmaksızın idrak edilmesinden kaynaklanan ruhsal bir tepki ve heyecandır; bundan türeyen niteleme ise *gadbân* (öfkeli) şeklindedir.
وَالْأَسَفُ: انْفِعَالٌ لِلنَّفْسِ يَنْشَأُ مِنْ إِدْرَاكِ مَا يُحْزِنُهَا وَمَا تَكْرَهُهُ مَعَ انْكِسَارِ الْخَاطِرِ.
Esef (*el-Esef*), nefsi mahzun eden ve hoşlanmadığı şeyin kalbin kırılmasıyla birlikte idrak edilmesinden doğan ruhsal bir tepkidir.
وَالْوَصْفُ مِنْهُ أَسِفَ. وَقَدِ اجْتَمَعَ الِانْفِعَالَانِ فِي نَفْسِ مُوسَى لِأَنَّهُ يسوؤه وُقُوعُ ذَلِكَ فِي أُمَّتِهِ وَهُوَ لَا يَخَافُهُمْ، فَانْفِعَالُهُ الْمُتَعَلِّقُ بِحَالِهِمْ غَضَبٌ، وَهُوَ أَيْضًا يَحْزُنُهُ وُقُوعُ ذَلِكَ وَهُوَ فِي
Bundan türeyen niteleme ise *esif* (üzgün/kederli) şeklindedir. Bu iki ruh hali Mûsâ'nın nefsinde bir araya gelmiştir; zira kavminde böyle bir şeyin vuku bulması onu üzmüş/kızdırmıştır ve o onlardan korkmamaktadır; dolayısıyla onların durumuna dair tepkisi gazaptır (öfkedir). Aynı zamanda bunun gerçekleşmesi onu mahzun etmiştir; çünkü o,
مُنَاجَاةِ اللَّهِ تَعَالَى الَّتِي كَانَ
...Yüce Allah ile münâcât halindeydi ve bu münâcâtın...
يَأْمُلُ أَنْ تَكُونَ سَبَبَ رِضَى اللَّهِ عَنْ قَوْمِهِ فَإِذَا بِهِمْ أَتَوْا بِمَا لَا يُرْضِي اللَّهَ فَقَدِ انْكَسَرَ خاطره بَين يَدَيْهِ رَبِّهِ.
...Allah'ın kavminden razı olmasına vesile olmasını ummaktaydı; oysa onlar Allah'ı razı etmeyecek bir şey yapmışlardı; bu yüzden Rabbi huzurunda kalbi kırılmıştı.
وَهَذَا ابْتِدَاءُ وَصْفِ قِيَامِ مُوسَى فِي جَمَاعَةِ قَوْمِهِ وَفِيهِمْ هَارُونَ وَفِيهِمُ السَّامِرِيُّ، وَهُوَ يَقْرَعُ أَسْمَاعَهُمْ بِزَوَاجِرِ وَعْظِهِ، فَابْتَدَأَ بِخِطَابِ قَوْمِهِ كُلِّهِمْ، وَقَدْ عَلِمَ أَنَّ هَارُونَ لَا يَكُونُ مُشَايِعًا لَهُمْ، فَلِذَلِكَ ابْتَدَأَ بِخِطَابِ قَوْمِهِ ثُمَّ وَجَّهَ الْخِطَابَ إِلَى هَارُونَ بِقَوْلِهِ قالَ يَا هارُونُ مَا مَنَعَكَ [طه: ٩٢] .
Bu, Mûsâ'nın, aralarında Hârûn ve Sâmirî'nin de bulunduğu kavminin topluluğu karşısında duruşunun ve etkili vaaz ve uyarılarıyla kulaklarını çınlatışının tasvirinin başlangıcıdır. Mûsâ söze bütün kavmine hitap ederek başlamıştır. Hârûn'un onlara uymayacağını bildiği için önce kavmine hitap etmiş, sonra da { قالَ يَا هارُونُ مَا مَنَعَكَ } “Dedi ki: 'Ey Hârûn! Sana ne engel oldu?'” [Tâhâ: 92] buyruğuyla hitabı Hârûn'a yöneltmiştir.
وَجُمْلَةُ قالَ يَا قَوْمِ أَلَمْ مُسْتَأْنَفَةٌ بَيَانِيَّةٌ.
{ قالَ يَا قَوْمِ أَلَمْ } “Dedi ki: 'Ey kavmim! [Rabbiniz size güzel bir vaatte bulunmadı] mı?'” cümlesi müste'nefe-i beyâniyyedir (açıklayıcı başlangıç cümlesidir).
وَافْتِتَاحُ الْخِطَابِ بِ يَا قَوْمِ تَمْهِيدٌ لِلَّوْمِ لِأَنَّ انْجِرَارَ الْأَذَى لِلرَّجُلِ مِنْ قَوْمِهِ أَحَقُّ فِي تَوْجِيهِ الْمَلَامِ عَلَيْهِمْ، وَذَلِكَ قَوْلُهُ فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِي.
Hitabın { يَا قَوْمِ } “Ey kavmim!” diye başlaması, kınamaya bir hazırlıktır; zira kişinin kendi kavminden eziyet ve sıkıntı görmesi, kınamanın onlara yöneltilmesini daha çok haklı kılar; nitekim { فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِي } “bana verdiğiniz sözden caydınız” sözü de bundandır.
وَالِاسْتِفْهَامُ فِي أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ إِنْكَارِيُّ نُزِّلُوا مَنْزِلَةَ مَنْ زَعَمَ أَنَّ اللَّهَ لَمْ يَعِدْهُمْ وَعْدًا حَسَنًا لِأَنَّهُمْ أَجْرُوا أَعْمَالَهُمْ عَلَى حَالِ مَنْ يَزْعُمُ ذَلِكَ فَأَنْكَرَ عَلَيْهِمْ زَعْمَهُمْ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ تَقْرِيرِيًّا، وَشَأْنُهُ أَنْ يَكُونَ عَلَى فَرْضِ النَّفْيِ كَمَا تَقَدَّمَ غَيْرَ مَرَّةٍ.
{ أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ } “Rabbiniz size [güzel bir vaatte bulunmadı] mı?” ifadesindeki soru inkârîdir. Onlar amellerini sanki Allah kendilerine güzel bir vaatte bulunmamış gibi iddia eden bir kimsenin tavrına uygun sergiledikleri için, bu iddiada bulunan kimse konumuna indirilmişler ve onların bu zannı inkâr ve reddedilmiştir. Takrîrî (onaylatma) olması da caizdir; onun gereği ise daha önce defalarca geçtiği üzere olumsuzluk varsayımı üzerine kurulu olmasıdır.
وَالْوَعْدُ الْحَسَنُ هُوَ: وَعْدُهُ مُوسَى بِإِنْزَالِ التَّوْرَاةِ، وَمُوَاعَدَتُهُ ثَلَاثِينَ لَيْلَةً لِلْمُنَاجَاةِ، وَقَدْ أَعْلَمَهُمْ بِذَلِكَ، فَهُوَ وَعْدٌ لِقَوْمِهِ لِأَنَّ ذَلِكَ لِصَلَاحِهِمْ، وَلِأَنَّ اللَّهَ وَعَدَهُمْ بِأَنْ يَكُونَ نَاصِرًا لَهُمْ عَلَى عَدُوِّهِمْ وَهَادِيًا لَهُمْ فِي طَرِيقِهِمْ، وَهُوَ الْمَحْكِيُّ فِي قَوْلِهِ وَواعَدْناكُمْ جانِبَ الطُّورِ الْأَيْمَنَ [طه: ٨٠] .
Güzel vaat ise şudur: Allah'ın Mûsâ'ya Tevrat'ı indirmeyi vaat etmesi ve münâcât için otuz gece belirlemesidir; Mûsâ bunu kavmine bildirmişti. Dolayısıyla bu, onların maslahatına olduğu için kavmine de bir vaattir. Ayrıca Allah onlara düşmanlarına karşı kendilerine yardımcı olacağını ve yollarında onlara rehberlik edeceğini vaat etmişti; bu husus { وَواعَدْناكُمْ جانِبَ الطُّورِ الْأَيْمَنَ } “ve Tûr'un sağ tarafında sizinle sözleştik” [Tâhâ: 80] buyruğunda aktarılandır.
وَالِاسْتِفْهَامُ فِي أَفَطالَ عَلَيْكُمُ الْعَهْدُ مُفَرَّعٌ عَلَى قَوْلِهِ أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ، وَهُوَ اسْتِفْهَامٌ إِنْكَارِيٌّ، أَيْ لَيْسَ الْعَهْدُ بِوَعْدِ اللَّهِ إِيَّاكُمْ بَعِيدًا. وَالْمُرَادُ بِطُولِ الْعَهْدِ طُولُ الْمُدَّةِ، أَيْ بُعْدُهَا، أَيْ لَمْ يَبْعُدْ زَمَنُ وَعْدِ رَبِّكَمْ إِيَّاكُمْ حَتَّى يَكُونَ لَكُمْ يَأْسٌ مِنَ الْوَفَاءِ فَتَكْفُرُوا وَتُكَذِّبُوا مَنْ بَلَّغَكُمُ الْوَعْدَ وَتَعْبُدُوا رَبًّا غَيْرَ الَّذِي دَعَاكُمْ إِلَيْهِ مَنْ بَلَّغَكُمُ الْوَعْدَ فَتَكُونُ لَكُمْ شُبْهَةُ عُذْرٍ فِي الْإِعْرَاضِ عَنْ عِبَادَةِ اللَّهِ وَنِسْيَانِ عَهْدِهِ.
{ أَفَطالَ عَلَيْكُمُ الْعَهْدُ } “Yoksa size süre mi çok uzun geldi?” ifadesindeki soru, { أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ } sözüne terettüp etmiştir ve inkârî bir sorudur; yani Allah'ın size olan vaadinin üzerinden uzun zaman geçmemiştir. Ahdin uzamasından maksat müddetin uzaması, yani uzaklaşmasıdır; yani Rabbinizin size olan vaadinin üzerinden, yerine getirilmesinden ümit keseceğiniz, böylece inkâr edip vaadi size ulaştıranı yalanlayacağınız ve vaadi tebliğ edenin sizi davet ettiğinden başka bir rabbe tapacağınız kadar uzun bir zaman geçmedi ki Allah'a kulluktan yüz çevirme ve O'nun ahdini unutma hususunda mazeret benzeri bir tutanağınız olsun.
وَالْعَهْدُ: مَعْرِفَةُ الشَّيْءِ وَتَذَكُّرُهُ، وَهُوَ مَصْدَرٌ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ أُطْلِقَ عَلَى الْمَفْعُولِ كَإِطْلَاقِ الْخَلْقِ عَلَى الْمَخْلُوقِ، أَيْ طَالَ الْمَعْهُودُ لَكُمْ وَبَعُدَ زَمَنُهُ حَتَّى نَسِيتُمُوهُ وَعَمِلْتُمْ بِخِلَافِهِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَبْقَى عَلَى أَصْلِ الْمَصْدَرِ وَهُوَ عَهْدُهُمُ اللَّهَ عَلَى الِامْتِثَالِ وَالْعَمَلِ بِالشَّرِيعَةِ. وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ وَقَوْلُهُ وَأَوْفُوا بِعَهْدِي فِي [سُورَةِ الْبَقَرَةِ: ٢٧ وَ٤٠] .
Ahid (*el-Ahd*): Bir şeyi bilmek ve hatırlamaktır. Bu bir mastar olup, tıpkı halk (yaratma) kelimesinin mahlûk (yaratılan) için kullanılması gibi mef'ûl anlamında kullanılmış olması caizdir; yani size vadedilen/bilinen şey uzadı ve zamanı uzaklaştı da onu unutup hilafına amel ettiniz demektir. Mastarın asıl manası üzere kalması da caizdir ki o da onların şeriata boyun eğip onunla amel edeceklerine dair Allah'a verdikleri sözdür. Bu husus [Bakara Suresi: 27 ve 40]'taki { الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ } “Onlar ki Allah'ın ahdini kesinleştirdikten sonra bozarlar” ve { وَأَوْفُوا بِعَهْدِي } “Bana verdiğiniz ahdi yerine getirin” buyruklarında geçmişti.
وأَمْ إِضْرَابٌ إِبْطَالِيٌّ. وَالِاسْتِفْهَامُ الْمُقَدَّرُ بَعْدَ أَمْ فِي قَوْلِهِ أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ يَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّكُمْ [طه: ٨٦] إِنْكَارِيٌّ أَيْضًا، إِذِ التَّقْدِيرُ: بَلْ أَرَدْتُمْ أَنْ يَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبٌ، فَلَا يَكُونُ كُفْرُكُمْ إِذَنْ إِلَّا إِلْقَاءً بِأَنْفُسِكُمْ فِي غَضَبِ اللَّهِ كَحَالِ مَنْ يُحِبُّ أَنْ يَحِلَّ عَلَيْهِ غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ.
{ أَمْ } iptal bildiren bir idrâbdır. [Tâhâ: 86]'daki { أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ يَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّكُمْ } “Yoksa üzerinize Rabbinizden bir gazabın inmesini mi istediniz?” buyruğunda 'em'den sonra takdir edilen soru da inkârîdir; zira takdir şöyledir: «Bilakis siz üzerinize bir gazabın inmesini istediniz.» Bu takdirde sizin küfrünüz, ancak Allah'tan bir gazabın üzerine inmesini arzulayan bir kimsenin hali gibi, kendinizi bizzat Allah'ın gazabına atmaktan ibarettir.
فَفِي قَوْلِهِ أَرَدْتُمْ أَنْ يَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّكُمْ اسْتِعَارَةٌ تَمْثِيلِيَّةٌ، إِذْ شَبَّهَ حَالَهُمْ فِي ارْتِكَابِهِمْ أَسْبَابَ حُلُولِ غَضَبِ اللَّهِ عَلَيْهِمْ بِدُونِ دَاعٍ إِلَى ذَلِكَ بِحَالِ مَنْ يُحِبُّ حُلُولَ غَضَبِ اللَّهِ عَلَيْهِ إِذِ الْحُبُّ لَا سَبَبَ لَهُ.
{ أَرَدْتُمْ أَنْ يَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّكُمْ } “Rabbinizden bir gazabın inmesini istediniz” sözünde bir istiâre-i temsîliyye vardır; zira hiçbir gerekçe yokken kendilerine Allah'ın gazabının inmesine yol açacak sebepleri işlemeleri hususundaki halleri, üzerine Allah'ın gazabının inmesini arzulayan bir kimsenin haline benzetilmiştir; çünkü bu tür bir arzulamanın hiçbir sebebi yoktur.
وَقَوْلُهُ فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِي تَفْرِيعٌ عَلَى الِاسْتِفْهَامِ الْإِنْكَارِيِّ الثَّانِي. وَمَعْنَى مَوْعِدِي هُوَ وَعْدُ اللَّهِ عَلَى لِسَانِهِ، فَإِضَافَتُهُ إِلَى ضَمِيرِهِ لِأَنَّهُ الْوَاسِطَةُ فِيهِ.
{ فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِي } “Bana verdiğiniz sözden caydınız” buyruğu, ikinci inkârî soruya terettüp etmektedir. { مَوْعِدِي } ifadesinin anlamı, Allah'ın onun diliyle vuku bulan vaadidir; bunun onun zamirine izafe edilmesi ise kendisinin bu vaatte vasıta olmasından ötürüdür.
[٨٧- ٨٨]
[87- 88]
[سُورَة طه (٢٠) : الْآيَات ٨٧ الى ٨٨]
[Tâhâ Suresi (20), Âyetler 87-88]
قالُوا مَا أَخْلَفْنا مَوْعِدَكَ بِمَلْكِنا وَلكِنَّا حُمِّلْنا أَوْزاراً مِنْ زِينَةِ الْقَوْمِ فَقَذَفْناها فَكَذلِكَ أَلْقَى السَّامِرِيُّ (٨٧) فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوارٌ فَقالُوا هَذَا إِلهُكُمْ وَإِلهُ مُوسى فَنَسِيَ (٨٨)
{ قالُوا مَا أَخْلَفْنا مَوْعِدَكَ بِمَلْكِنا وَلكِنَّا حُمِّلْنا أَوْزاراً مِنْ زِينَةِ الْقَوْمِ فَقَذَفْناها فَكَذلِكَ أَلْقَى السَّامِرِيُّ (٨٧) فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوارٌ فَقالُوا هَذَا إِلهُكُمْ وَإِلهُ مُوسى فَنَسِيَ (٨٨) } “Dediler ki: 'Biz sana verdiğimiz sözden kendi irademizle caymadık; lâkin o kavmin süs eşyalarından birtakım ağırlıklar yüklenmiştik, onları [ateşe] attık; aynı şekilde Sâmirî de attı.' (87) Böylece o, kendilerine böğürmesi olan bir buzağı heykeli çıkardı. Bunun üzerine: 'İşte sizin de ilahınız, Mûsâ'nın da ilahı budur; fakat o unuttu' dediler. (88)”
قالُوا مَا أَخْلَفْنا مَوْعِدَكَ بِمَلْكِنا وَلكِنَّا حُمِّلْنا أَوْزاراً مِنْ زِينَةِ الْقَوْمِ فَقَذَفْناها وَقَعَتْ جُمْلَةُ قالُوا غَيْرَ مَعْطُوفَةٍ لِأَنَّهَا جَرَتْ فِي الْمُحَاوَرَةِ جَوَابًا عَنْ كَلَامِ مُوسَى- ﵇. وَضَمِيرُ قالُوا عَائِدٌ إِلَى الْقَوْمِ
{ قالُوا مَا أَخْلَفْنا مَوْعِدَكَ بِمَلْكِنا وَلكِنَّا حُمِّلْنا أَوْزاراً مِنْ زِينَةِ الْقَوْمِ فَقَذَفْناها } “Dediler ki: 'Biz sana verdiğimiz sözden kendi irademizle caymadık; lâkin o kavmin süs eşyalarından birtakım ağırlıklar yüklenmiştik, onları attık'” [ayetindeki] { قالُوا } “Dediler ki” cümlesi, karşılıklı konuşmada Mûsâ (aleyhisselâm)'ın sözüne bir cevap olarak cereyan ettiği için atıfsız gelmiştir. { قالُوا } fiilindeki zamir kavme racidir;
وَإِنَّمَا الْقَائِلُ بَعْضُهُمْ، تَصَدُّوا مُجِيبِينَ عَنِ الْقَوْمِ كُلِّهِمْ وَهُمْ كُبَرَاءُ الْقَوْمِ وَأَهْلُ الصَّلَاحِ مِنْهُمْ.
oysa söyleyenler onların bir kısmıdır; kavmin tamamı adına cevap vermek üzere öne atılmışlardır ki bunlar kavmin ileri gelenleri ve aralarındaki salih kimselerdir.
وَقَوْلُهُ بِمَلْكِنا قَرَأَهُ نَافِعٌ، وَعَاصِمٌ، وَأَبُو جَعْفَرٍ- بِفَتْحِ الْمِيمِ-. وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ، وَابْنُ عَامِرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو، وَيَعْقُوبُ- بِكَسْرِ الْمِيمِ-. وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَخَلَفٌ- بِضَمِّ الْمِيمِ-. وَهِيَ وُجُوهٌ ثَلَاثَةٌ فِي هَذِهِ الْكَلِمَةِ، وَمَعْنَاهَا: بِإِرَادَتِنَا وَاخْتِيَارِنَا، أَيْ لِإِخْلَافِ مَوْعِدِكَ، أَيْ مَا تَجَرَّأْنَا وَلَكِنْ غَرَّهُمُ السَّامِرِيُّ وَغَلَبَهُمْ دَهْمَاءُ الْقَوْمِ. وَهَذَا إِقْرَارٌ مِنَ الْمُجِيبِينَ بِمَا فَعَلَهُ دَهْمَاؤُهُمْ.
{ بِمَلْكِنا } kelimesini Nâfi‘, Âsım ve Ebû Ca‘fer mîm harfinin fethasıyla [melkinâ]; İbn Kesîr, İbn Âmir, Ebû Amr ve Ya‘kûb mîm harfinin kesresiyle [milkinâ]; Hamza, Kisâî ve Halef ise mîm harfinin dammesiyle [mülkinâ] okumuşlardır. Bunlar bu kelimede mevcut üç kıraat vechidir. Anlamı ise «kendi irademiz ve ihtiyarımızla» yani sana verdiğimiz sözden caymak [bizim isteğimizle olmadı]; yani buna cüret etmedik, lâkin Sâmirî onları aldattı ve kavmin ayak takımı onlara baskın geldi demektir. Bu, cevap verenlerin, kavmin ayak takımının yaptığı fiili bir itirafıdır.
وَالِاسْتِدْرَاكُ رَاجِعٌ إِلَى مَا أَفَادَهُ نَفْيُ أَنْ يَكُونَ إِخْلَافُهُمُ الْعَهْدَ عَنْ قَصْدٍ لِلضَّلَالِ وَالْجُمْلَةُ الْوَاقِعَةُ بَعْدَهُ وَقَعَتْ بِإِيجَازٍ عَنْ حُصُولِ الْمَقْصُودِ مِنَ التَّنَصُّلِ مِنْ تَبِعَةِ نَكْثِ الْعَهْدِ.
İstidrâk, ahdi bozmalarının kasten sapıklık amacıyla gerçekleştiğinin nefyedilmesinin sağladığı anlama râcidir. Ondan sonra gelen cümle ise, ahdi bozmanın vebalinden sıyrılma maksadının hâsıl olması hususunda veciz bir ifade olarak yer almıştır.
وَمَحَلُّ الِاسْتِدْرَاكِ هُوَ قَوْلُهُ فَقالُوا هَذَا إِلهُكُمْ وَإِلهُ مُوسى وَمَا قَبْلَهُ تَمْهِيدٌ لَهُ، فَعُطِفَتِ الْجُمَلُ قَبْلَهُ بِحَرْفِ الْفَاءِ وَاعْتَذَرُوا بِأَنَّهُمْ غُلِبُوا عَلَى رَأْيِهِمْ بِتَضْلِيلِ السَّامِرِيِّ.
İstidrâkın asıl yöneldiği yer { فَقالُوا هَذَا إِلهُكُمْ وَإِلهُ مُوسى } “Bunun üzerine: 'İşte sizin de ilahınız, Mûsâ'nın da ilahı budur' dediler” buyruğudur; bundan öncekiler ise ona bir hazırlıktır. Bu sebeple ondan önceki cümleler fâ harfiyle atfedilmiş ve Sâmirî'nin saptırmasıyla iradelerine galebe çalındığını ileri sürerek mazeret beyan etmişlerdir.
فَأُدْمِجَتْ فِي هَذَا الِاعْتِذَارِ الْإِشَارَةُ إِلَى قَضِيَّةِ صَوْغِ الْعِجْلِ الَّذِي عَبَدُوهُ وَاغْتَرُّوا بِمَا مُوِّهَ لَهُمْ مِنْ أَنَّهُ إِلَهُهُمُ الْمَنْشُودُ مِنْ كَثْرَةِ مَا سَمِعُوا مِنْ رَسُولِهِمْ أَنَّ اللَّهَ مَعَهُمْ أَوْ أَمَامَهُمْ، وَمِمَّا جَاشَ فِي خَوَاطِرِهِمْ مِنَ الطَّمَعِ فِي رُؤْيَتِهِ تَعَالَى.
Böylece bu özrün içerisine, taptıkları buzağının dökülüp yapılması meselesine; elçilerinden Allah'ın kendileriyle beraber veya önlerinde olduğunu çokça işitmelerinden ve Yüce Allah'ı görme hususunda içlerinde kabaran arzudan ötürü, onun aradıkları ilah olduğu yönünde kendilerine yapılan yaldızlı aldatmacaya kapıldıklarına dair bir işaret dercedilmiştir.
وَقَرَأَ نَافِعٌ، وَابْنُ كَثِيرٍ، وَابْنُ عَامِرٍ، وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ، وَرُوَيْسٌ عَنْ يَعْقُوبَ حُمِّلْنا- بِضَمِّ الْحَاءِ وَتَشْدِيدِ الْمِيمِ مَكْسُورَةٍ، أَيْ حَمَّلَنَا مَنْ حَمَّلَنَا، أَوْ حَمَّلْنَا أَنْفُسَنَا.
Nâfi‘, İbn Kesîr, İbn Âmir, Âsım'dan Hafs ve Ya‘kûb'dan Ruveys { حُمِّلْنا } kelimesini hâ harfinin dammesi ve mîm harfinin kesreli şeddesiyle okumuşlardır; yani «bize yükleyen yükledi» veya «kendimiz yüklendik» demektir.
وَقَرَأَ أَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ، وَحَمْزَةُ، وَأَبُو عَمْرٍو، وَالْكِسَائِيُّ، وَرَوْحٌ عَنْ يَعْقُوبَ- بِفَتْحِ الْحَاءِ وَفَتْحِ الْمِيمِ مُخَفَّفَةً-.
Âsım'dan Ebû Bekir, Hamza, Ebû Amr, Kisâî ve Ya‘kûb'dan Ravh ise hâ harfinin fethası ve şeddesiz fethalı mîm ile [hamelnâ şeklinde] okumuşlardır.
وَالْأَوْزَارُ: الْأَثْقَالُ. وَالزِّينَةُ: الْحُلِيُّ وَالْمَصُوغُ. وَقَدْ كَانَ بَنُو إِسْرَائِيلَ حِينَ أَزْمَعُوا الْخُرُوجَ قَدِ احْتَالُوا عَلَى الْقِبْطِ فَاسْتَعَارَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْ جَارِهِ الْقِبْطِيِّ حُلِيًّا فِضَّةً وَذَهَبًا وَأَثَاثًا، كَمَا فِي الْإِصْحَاحِ ١٢ مِنْ سِفْرِ الْخُرُوجِ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ خَشَوْا تَلَاشِيَ تِلْكَ الزِّينَةِ فَارْتَأَوْا أَنْ يَصُوغُوهَا قِطْعَةً وَاحِدَةً أَوْ قِطْعَتَيْنِ لِيَتَأَتَّى لَهُمْ حِفْظُهَا فِي مَوْضِعٍ مَأْمُونٍ.
Evzâr (الْأَوْزَارُ), ağırlıklar demektir. Zînet (الزِّينَةُ) ise takılar ve işlenmiş süs eşyalarıdır. İsrâiloğulları Mısır'dan çıkmaya karar verdiklerinde Kıptîlere hile yapmış, Çıkış Kitabı'nın 12. bâbında geçtiği üzere her biri Kıptî komşusundan gümüş, altın zinet eşyaları ve ev eşyası ödünç almıştı. Anlam şudur: Onlar bu zinetlerin zayi olmasından korktular; bu yüzden güvenli bir yerde muhafaza etmelerinin kolaylaşması için onları tek veya iki parça halinde dökmeyi uygun gördüler.
وَالْقَذْفُ: الْإِلْقَاءُ. وَأُرِيدَ بِهِ هُنَا الْإِلْقَاءُ فِي نَارِ السَّامِرِيِّ للصوغ، كَمَا يومىء إِلَيْهِ الْإِصْحَاحُ ٣٢ مِنْ سِفْرِ الْخُرُوجِ. فَهَذَا حِكَايَةُ جَوَابِهِمْ لِمُوسَى- ﵇ مُجْمَلًا مُخْتَصَرًا شَأْنَ الْمُعْتَذِرِ بِعُذْرٍ وَاهٍ أَنْ يَكُونَ خَجْلَانَ مِنْ عُذْرِهِ فَيَخْتَصِرُ الْكَلَامَ.
Kazf (الْقَذْفُ), atmak demektir. Çıkış Kitabı'nın 32. bâbında ima edildiği üzere burada döküm yapılmak üzere Sâmirî'nin ateşine atmak kastedilmiştir. Bu, zayıf bir mazeret ileri süren kimsenin mazeretinden ötürü utanıp sözü kısa kesmesi kabilinden, Mûsâ'ya -aleyhisselâm- verdikleri cevabın mücmel ve muhtasar bir aktarımıdır.
فَكَذلِكَ أَلْقَى السَّامِرِيُّ (٨٧) فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلًا جَسَداً لَهُ خُوارٌ فَقالُوا هَذَا إِلهُكُمْ وَإِلهُ مُوسى فَنَسِيَ (٨٨) ظَاهِرُ حَالِ الْفَاءِ التَّفْرِيعِيَّةِ أَنْ يَكُونَ مَا بَعْدَهَا صَادِرًا مِنْ قَائِلِ الْكَلَامِ الْمُفَرَّعِ عَلَيْهِ.
{ فَكَذلِكَ أَلْقَى السَّامِرِيُّ (٨٧) فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلًا جَسَداً لَهُ خُوارٌ فَقالُوا هَذَا إِلهُكُمْ وَإِلهُ مُوسى فَنَسِيَ (٨٨) } “Böylece Sâmirî de [elindekini ateşe] attı. Ardından onlara böğürmesi olan bir buzağı heykeli çıkardı. Bunun üzerine: 'İşte sizin de ilahınız, Mûsâ'nın da ilahı budur; fakat o unuttu' dediler.” Tefri‘ bildiren fâ harfinin zahir durumu, kendisinden sonraki cümlenin, üzerine tefri‘ yapılan sözün sahibinden sâdır olmasını gerektirir.
وَالْمَعْنَى: فَمِثْلُ قَذْفِنَا زِينَةَ الْقَوْمِ، أَيْ فِي النَّارِ، أَلْقَى السَّامِرِيُّ شَيْئًا مِنْ زِينَةِ الْقَوْمِ فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلًا. وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا التَّشْبِيهِ التَّخَلُّصُ إِلَى قِصَّةِ صَوْغِ الْعِجْلِ الَّذِي عَبَدُوهُ.
Anlam şudur: Bizim kavmin zinetlerini [ateşe] atmamız gibi, Sâmirî de kavmin zinetlerinden bir şeyler attı ve onlara bir buzağı çıkardı. Bu benzetmeden maksat, taptıkları buzağının dökülüp yapılması kıssasına intikal etmektir.
وَضَمِيرَا الْغِيبَةِ فِي قَوْلِهِ فَأَخْرَجَ لَهُمْ وَقَوْلُهُ: فَقالُوا عَائِدَانِ إِلَى غَيْرِ الْمُتَكَلِّمِينَ.
{ فَأَخْرَجَ لَهُمْ } buyruğundaki ve { فَقالُوا } buyruğundaki iki gaib zamiri, konuşanların dışındakilere râcidir.
عَلَّقَ الْمُتَكَلِّمُونَ الْإِخْرَاجَ وَالْقَوْلَ بِالْغَائِبِينَ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ الْمُتَكَلِّمِينَ مَعَ مُوسَى لَمْ يَكُونُوا مِمَّنِ اعْتَقَدَ إِلَهِيَّةَ الْعِجْلِ وَلَكِنَّهُمْ صَانَعُوا دَهْمَاءَ الْقَوْمِ، فَيَكُونُ هَذَا مِنْ حِكَايَةِ قَوْلِ الْقَوْمِ لِمُوسَى. وَعَلَى هَذَا دَرَجَ جُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ، فَيَكُونُ مِنْ
Konuşanlar, Mûsâ ile konuşan kimselerin buzağının ilahlığına inananlardan olmadığını, bilakis kavmin ayak takımını idare ettiklerini göstermek için çıkarma ve söyleme fiillerini gaib şahıslara bağlamışlardır. Dolayısıyla bu, kavmin Mûsâ'ya söyledikleri sözün aktarımı kabilindendir. Müfessirlerin cumhuru bu görüşü benimsemiştir. Buna göre bu ifade,
تَمَامِ الْمَعْذِرَةِ الَّتِي اعْتَذَرَ بِهَا الْمُجِيبُونَ لِمُوسَى، وَيَكُونُ ضَمِيرُ فَأَخْرَجَ لَهُمْ الْتِفَاتًا قَصَدَ الْقَائِلُونَ بِهِ التَّبَرِّي مِنْ أَنْ يَكُونَ إِخْرَاجُ الْعِجْلِ لِأَجْلِهِمْ، أَيْ أَخْرَجَهُ لِمَنْ رَغِبُوا فِي ذَلِكَ.
Mûsâ'ya cevap verenlerin ileri sürdüğü özrün bir tamamlayıcısı olur; { فَأَخْرَجَ لَهُمْ } buyruğundaki zamir ise, konuşanların buzağının kendileri için çıkarılmış olmasından beri olduklarını, yani onu bunu arzulayan kimseler için çıkardığını kastettikleri bir iltifat sanatı niteliği taşır.
وَجَعَلَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ هَذَا الْكَلَامَ كُلَّهُ مِنْ جَانِبِ اللَّهِ، وَهُوَ اخْتِيَارُ أَبِي مُسْلِمٍ،
Bazı müfessirler ise bu sözün tamamını Allah katından bir kelâm saymışlardır ki bu, Ebû Müslim'in tercihidir.
فَيَكُونُ اعْتِرَاضًا وَإِخْبَارًا لِلرَّسُولِ ﷺ وَلِلْأُمَّةِ. وموقع الْفَاء يناكد هَذَا لِأَنَّ الْفَاءَ لَا تَرِدُ لِلِاسْتِئْنَافِ عَلَى التَّحْقِيقِ، فَتَكُونُ الْفَاءُ لِلتَّفْرِيعِ تَفْرِيعَ أَخْبَارٍ عَلَى أَخْبَارٍ.
Buna göre söz bir itiraz (ara cümle) ve Resûlullah'a [sallallâhu aleyhi ve sellem] ve ümmete yönelik bir haber verme niteliğinde olur. Ancak fâ harfinin konumu buna engeldir; çünkü tahkike göre fâ harfi istînâf için gelmez, bu durumda fâ tefri‘ için olur ve bir haberin diğer haberler üzerine tefri‘ edilmesi kabilinden sayılır.
وَالْمَعْنَى: فَمِثْلُ ذَلِكَ الْقَذْفِ الَّذِي قَذَفْنَا مَا بِأَيْدِينَا مِنْ زِينَةِ الْقَوْمِ أَلْقَى السَّامِرِيُّ مَا بِيَدِهِ مِنَ النَّارِ لِيَذُوبَ وَيَصُوغَهَا فَأَخْرَجَ لَهُمْ مِنْ ذَلِكَ عِجْلًا جَسَدًا. فَإِنَّ فِعْلَ (أَلْقَى) يَحْكِي حَالَةً مُشَبَّهَةً بِحَالَةِ قَذْفِهِمْ مَصُوغَ الْقِبْطِ. وَالْقَذْفُ وَالْإِلْقَاءُ مُتَرَادِفَانِ، شُبِّهَ أَحَدُهُمَا بِالْآخَرِ.
Anlam şudur: Bizim elimizdeki kavmin zinetlerini atmamız gibi, Sâmirî de erisin ve onları şekillendirsin diye elindekini ateşe attı; böylece onlara bundan ceset halinde bir buzağı çıkardı. Zira (أَلْقَى) fiili, onların Kıptîlerin takılarını atma durumuna benzetilen bir hali hikâye etmektedir. Kazf (قَذْف) ile ilkā (إِلْقَاء) eş anlamlıdır, biri diğerine benzetilmiştir.
وَالْجَسَدُ: الْجِسْمُ ذُو الْأَعْضَاءِ سَوَاءٌ كَانَ حَيًّا أَمْ لَا لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَلْقَيْنا عَلى كُرْسِيِّهِ جَسَداً [ص: ٣٤] . قِيلَ: هُوَ شِقُّ طِفْلٍ وَلَّدَتْهُ إِحْدَى نِسَائِهِ كَمَا وَرَدَ فِي الْحَدِيثِ.
Ceset (الْجَسَدُ), canlı olsun veya olmasın uzuvları bulunan gövde demektir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَأَلْقَيْنا عَلى كُرْسِيِّهِ جَسَداً } “Ve tahtının üstüne bir ceset bırakıvermiştik” [Sâd: 34]. Hadiste geçtiği üzere, bunun hanımlarından birinin doğurduğu yarım bir çocuk olduğu söylenmiştir.
قَالَ الزَّجَاجُ: الْجَسَدُ هُوَ الَّذِي لَا يَعْقِلُ وَلَا يُمَيِّزُ إِنَّمَا هُوَ الْجُثَّةُ، أَيْ أَخْرَجَ لَهُمْ صُورَةَ عِجْلٍ مُجَسَّدَةً بِشَكْلِهِ وَقَوَائِمِهِ وَجَوَانِبِهِ، وَلَيْسَ مُجَرَّدَ صُورَةٍ مَنْقُوشَةٍ عَلَى طَبَقٍ مِنْ فِضَّةٍ أَوْ ذَهَبٍ. وَفِي سِفْرِ الْخُرُوجِ أَنَّهُ كَانَ مِنْ ذَهَبٍ.
Zeccâc şöyle demiştir: Ceset, aklı ve temyiz gücü olmayan, yalnızca gövdeden ibaret olan varlıktır; yani onlara gümüş veya altın bir tepsi üzerine nakşedilmiş kuru bir suret değil, şekliyle, bacaklarıyla ve yanlarıyla cisimleşmiş bir buzağı sureti çıkardı. Çıkış Kitabı'nda onun altından olduğu belirtilmektedir.
وَالْإِخْرَاجُ: إِظْهَارُ مَا كَانَ مَحْجُوبًا. وَالتَّعْبِيرُ بِالْإِخْرَاجِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُ صَنَعَهُ بِحِيلَةٍ مَسْتُورَةٍ عَنْهُمْ حَتَّى أَتَمَّهُ.
İhrâc (الْإِخْرَاجُ), gizli olan bir şeyi ortaya çıkarmaktır. İhrâc kelimesiyle ifade edilmesi, onu tamamlayıncaya kadar onlardan gizli bir hile ile yaptığına bir işarettir.
وَالْخُوَارُ: صَوْتُ الْبَقَرِ. وَكَانَ الَّذِي صَنَعَ لَهُمُ الْعِجْلَ عَارِفًا بِصِنَاعَةِ الْحِيَلِ الَّتِي كَانُوا يَصْنَعُونَ بِهَا الْأَصْنَامَ وَيَجْعَلُونَ فِي أَجْوَافِهَا وَأَعْنَاقِهَا مَنَافِذَ كَالزَّمَّارَاتِ تَخْرُجُ مِنْهَا أَصْوَاتٌ إِذَا أُطْلِقَتْ عِنْدَهَا رِيَاحٌ بِالْكِيرِ وَنَحْوِهِ.
Huvâr (الْخُوَارُ), sığır sesidir. Onlara buzağıyı yapan kişi, putları imal ettikleri ve körük vb. vasıtalarla yanlarından rüzgâr üflendiğinde sesler çıkaran düdük gibi kanalları içlerine ve boyunlarına yerleştirdikleri mekanik hile sanatını biliyordu.
وَصَنَعَ لَهُمُ السَّامِرِيُّ صَنَمًا عَلَى صُورَةِ عِجْلٍ لِأَنَّهُمْ كَانُوا قَدِ اعْتَادُوا فِي مِصْرَ عِبَادَةَ الْعِجْلِ «إِيبِيسَ» ، فَلَمَّا رَأَوْا مَا صَاغَهُ السَّامِرِيُّ فِي صُورَةِ مَعْبُودٍ عَرَفُوهُ مِنْ قَبْلُ وَرَأَوْهُ يَزِيدُ عَلَيْهِ بِأَنَّ لَهُ خُوَارًا، رَسَخَ فِي أَوْهَامِهِمُ الْآفِنَةِ أَنَّ ذَلِكَ هُوَ الْإِلَهُ الْحَقِيقِيُّ الَّذِي عَبَّرُوا عَنْهُ بِقَوْلِهِمْ هَذَا إِلهُكُمْ وَإِلهُ مُوسى، لِأَنَّهُمْ رَأَوْهُ مِنْ ذَهَبٍ أَوْ فِضَّةٍ، فَتَوَهَّمُوا أَنَّهُ أَفْضَلُ مِنَ الْعِجْلِ (إِيبِيسَ) . وَإِذْ قَدْ كَانُوا يُثْبِتُونَ إِلَهًا مَحْجُوبًا عَنِ الْأَبْصَارِ وَكَانُوا يَتَطَلَّبُونَ رُؤْيَتَهُ، فَقَالُوا لِمُوسَى: أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً [النِّسَاء: ١٥٣] ، حِينَئِذٍ تَوَهَّمُوا أَنَّ هَذِهِ ضَالَّتُهُمُ الْمَنْشُودَةُ.
Sâmirî onlara buzağı suretinde bir put yaptı; çünkü onlar Mısır'da «Apis» öküzüne tapmaya alışmışlardı. Sâmirî'nin döktüğü şeyi önceden bildikleri bir mabut suretinde görünce ve üstelik onun böğürmesi olduğunu da fark edince, bozuk vehimlerinde bunun { هَذَا إِلهُكُمْ وَإِلهُ مُوسى } “İşte sizin de ilahınız, Mûsâ'nın da ilahı budur” sözüyle ifade ettikleri gerçek ilah olduğu fikri kökleşti; çünkü onu altından veya gümüşten görmüşler ve onun Apis öküzünden daha üstün olduğunu vehmetmişlerdi. Gözlerden gizli bir ilahı kabul edip O'nu görmeyi talep ettikleri ve Mûsâ'ya: { أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً } “Bize Allah'ı apaçık göster” [Nisâ: 153] dedikleri için, o anda aradıkları şeyin bu olduğunu sandılar.
وَقِصَّةُ اتِّخَاذِهِمُ الْعِجْلَ فِي كِتَابِ التَّوْرَاةِ غَيْرُ مُلَائِمَةٍ لِلنَّظَرِ السَّلِيمِ.
Tevrat kitabında buzağı edinmeleri kıssası, selim akla uygun değildir.
وَتَفْرِيعُ فَنَسِيَ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ تَفْرِيعًا عَلَى فَقالُوا هَذَا إِلهُكُمْ تَفْرِيعَ عِلَّةٍ عَلَى مَعْلُولٍ، فَالضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى السَّامِرِيِّ، أَيْ قَالَ السَّامِرِيُّ ذَلِكَ لِأَنَّهُ نَسِيَ مَا كَانَ تَلَقَّاهُ مِنْ هَدْيٍ أَوْ تَفْرِيعَ مَعْلُولٍ عَلَى عِلَّةٍ، أَيْ قَالَ ذَلِكَ، فَكَانَ قَوْلُهُ سَبَبًا فِي نِسْيَانِهِ مَا كَانَ عَلَيْهِ مِنْ هَدْيٍ إِذْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَى قَلْبِهِ بِقَوْلِهِ ذَلِكَ فَحَرَمَهُ التَّوْفِيقَ مِنْ بَعْدُ.
{ فَنَسِيَ } lafzının tefri‘i, { فَقالُوا هَذَا إِلهُكُمْ } üzerine illetin ma‘lûle tefri‘i şeklinde olabilir; buna göre zamir Sâmirî'ye râcidir, yani Sâmirî bunu, daha önce aldığı hidayeti unuttuğu için söyledi demektir. Yahut ma‘lûlün illete tefri‘idir; yani bunu söyledi, bu sözü söylemesi ise daha önce üzerinde bulunduğu hidayeti unutmasına sebep oldu; çünkü Allah bu sözünden ötürü kalbini mühürledi ve bundan sonra onu muvaffakiyetten mahrum bıraktı.
وَالنِّسْيَانُ: مُسْتَعْمَلٌ فِي الْإِضَاعَةِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ كَذلِكَ أَتَتْكَ آياتُنا فَنَسِيتَها [طه: ١٢٦] وَقَوْلِهِ: الَّذِينَ هُمْ عَنْ صَلاتِهِمْ ساهُونَ [الماعون: ٥] .
Nisyan (النِّسْيَانُ), zayi etmek anlamında kullanılmıştır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { قالَ كَذلِكَ أَتَتْكَ آياتُنا فَنَسِيتَها } “[Allah] buyurur ki: 'İşte böyle, âyetlerimiz sana geldi de sen onları unuttun'” [Tâhâ: 126] ve { الَّذِينَ هُمْ عَنْ صَلاتِهِمْ ساهُونَ } “Onlar namazlarından gafildirler” [Mâûn: 5].
وَعَلَى هَذَا يَكُونُ قَوْلُهُ فَنَسِيَ مِنَ الْحِكَايَةِ لَا مِنَ الْمَحْكِيِّ، وَالضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى السَّامِرِيِّ فَيَنْبَغِي عَلَى هَذَا أَنْ يَتَّصِلَ بِقَوْلِهِ أَفَلا يَرَوْنَ [طه: ٨٩] وَيَكُونَ اعْتِرَاضًا. وَجَعَلَهُ جَمْعٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ عَائِدًا إِلَى مُوسَى، أَيْ فَنَسِيَ مُوسَى إِلَهَكُمْ وَإِلَهَهُ، أَيْ غَفَلَ عَنْهُ، وَذَهَبَ إِلَى الطُّورِ يُفَتِّشُ عَلَيْهِ وَهُوَ بَيْنَ أَيْدِيكُمْ، وَمَوْقِعُ فَاءِ التَّفْرِيعِ يُبْعِدُ هَذَا التَّفْسِيرَ.
Buna göre { فَنَسِيَ } buyruğu hikâye edilen sözden değil, hikâyenin kendisinden olur ve zamir Sâmirî'ye râci olur. Bu takdirde { أَفَلا يَرَوْنَ } [Tâhâ: 89] buyruğuna bağlanması ve itiraz (ara cümle) olması gerekir. Müfessirlerden bir grup ise zamiri Mûsâ'ya döndürmüştür; yani Mûsâ sizin ilahınızı da kendi ilahını da unuttu, ondan gafil oldu ve o yanı başınızdayken onu aramak üzere Tûr'a gitti demektir. Ancak tefri‘ bildiren fâ harfinin konumu bu tefsiri uzak kılmaktadır.
وَالنِّسْيَانُ: يَكُونُ مُسْتَعْمَلًا مَجَازًا فِي الْغَفْلَة.
Nisyan (النِّسْيَانُ), gaflet anlamında mecaz olarak da kullanılır.
[سُورَة طه (٢٠) : آيَة ٨٩]
[TÂHÂ SÛRESİ (20): ÂYET 89]
أَفَلا يَرَوْنَ أَلاَّ يَرْجِعُ إِلَيْهِمْ قَوْلاً وَلا يَمْلِكُ لَهُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعاً (٨٩)
{ أَفَلا يَرَوْنَ أَلاَّ يَرْجِعُ إِلَيْهِمْ قَوْلاً وَلا يَمْلِكُ لَهُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعاً (٨٩) } “Görmüyorlar mı ki o kendilerine hiçbir sözle karşılık veremiyor ve onlara ne bir zarar ne de bir fayda vermeye güç yetirebiliyor!”
يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اعْتِرَاضًا وَلَيْسَ مِنْ حِكَايَةِ كَلَامِ الْقَوْمِ، فَهُوَ مُعْتَرَضٌ بَيْنَ جُمْلَةِ فَكَذلِكَ أَلْقَى السَّامِرِيُّ [طه: ٨٧] وَجُمْلَةِ قالَ يَا هارُونُ مَا مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا أَلَّا تَتَّبِعَنِ [طه: ٩٢، ٩٣] إِلَخْ، فَتَكُونُ الْفَاءُ لِتَفْرِيعِ كَلَامِ مُتَكَلِّمٍ عَلَى كَلَامِ غَيْرِهِ، أَيْ لِتَفْرِيعٍ الْإِخْبَارٍ لَا لِتَفْرِيعِ الْمُخْبِرِ بِهِ، وَالْمُخْبِرُ مُتَعَدِّدٌ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مِنْ حِكَايَةِ كَلَامِ الَّذِينَ تَصَدَّوْا لِخِطَابِ مُوسَى- ﵇ مِنْ بَيْنِ قَوْمِهِ وَهُمْ كُبَرَاؤُهُمْ وَصُلَحَاؤُهُمْ لِيُعْلَمَ أَنَّهُمْ عَلَى بَصِيرَةٍ مِنَ التَّوْحِيدِ.
Bu cümlenin kavmin sözünün aktarımı olmayıp bir itiraz (ara cümle) olması caizdir. Dolayısıyla { فَكَذلِكَ أَلْقَى السَّامِرِيُّ } [Tâhâ: 87] cümlesi ile { قالَ يَا هارُونُ مَا مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا أَلَّا تَتَّبِعَنِ } [Tâhâ: 92-93] vb. cümlesi arasına girmiş bir mu‘terizadır. Bu durumda fâ harfi, bir mütekellimin sözünün başka birinin sözü üzerine tefri‘ edilmesi için, yani haber verenin değil haber vermenin tefri‘i için olur; nitekim haber verenler birden fazladır. Tevhid konusunda basiret üzere olduklarının bilinmesi için, Mûsâ'ya -aleyhisselâm- hitap etmeye öne atılan kavmin ileri gelenleri ve salihlerinin sözünün aktarımı olması da caizdir.
وَالِاسْتِفْهَامُ: إِنْكَارِيٌّ، نُزِّلُوا مَنْزِلَةَ مَنْ لَا يَرَى الْعِجْلَ لِعَدَمِ جَرْيِهِمْ عَلَى مُوجَبِ الْبَصَرِ، فَأُنْكِرَ عَلَيْهِمْ عَدَمُ رُؤْيَتِهِمْ ذَلِكَ مَعَ ظُهُورِهِ، أَيْ كَيْفَ يَدَّعُونَ الْإِلَهِيَّةَ لِلْعِجْلِ وَهُمْ يَرَوْنَ أَنَّهُ لَا يَتَكَلَّمُ وَلَا يَسْتَطِيعُ نَفْعًا وَلَا ضَرًّا.
İstifham inkârîdir; görmenin gereğine göre hareket etmedikleri için buzağıyı görmeyen kimse konumuna indirilmişlerdir. Böylece apaçık ortada olmasına rağmen bunu görmemeleri kınanmıştır; yani onun konuşmadığını, bir fayda ve zarara güç yetiremediğini gördükleri halde buzağının ilahlığını nasıl iddia edebilirler?
وَالرُّؤْيَةُ هُنَا بَصَرِيَّةٌ مُكَنًّى بِهَا أَوْ مُسْتَعْمَلَةٌ فِي مُطْلَقِ الْإِدْرَاكِ فَآلَتْ إِلَى مَعْنَى الِاعْتِقَادِ وَالْعِلْمِ، وَلَا سِيَّمَا بِالنِّسْبَةِ لِجُمْلَةِ وَلا يَمْلِكُ لَهُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعاً فَإِنَّ ذَلِكَ لَا يُرَى بالبصر بِخِلَاف أَلَّا يَرْجِعُ إِلَيْهِمْ قَوْلًا. وَرُؤْيَةُ انْتِفَاءِ الْأَمْرَيْنِ مُرَادٌ بِهَا رُؤْيَةُ أَثَرِ انْتِفَائِهِمَا بِدَوَامِ عَدَمِ التَّكَلُّمِ وَانْتِفَاءِ عَدَمِ نَفْعِهِمْ وَضَرِّهِمْ، لِأَنَّ الْإِنْكَارَ مُسَلَّطٌ عَلَى اعْتِقَادِهِمْ أَنَّهُ إِلَهُهُمْ فَيَقْتَضِي أَنْ يَمْلِكَ لَهُمْ ضَرًّا وَنَفْعًا.
Buradaki rü’yet (görme), gözle görme olup kinaye yoluyla veya mutlak idrak anlamında kullanılmıştır; böylece itikad ve ilim anlamına varmıştır; özellikle { وَلا يَمْلِكُ لَهُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعاً } cümlesi açısından böyledir; zira bu durum { أَلَّا يَرْجِعُ إِلَيْهِمْ قَوْلًا } ifadesinin aksine gözle görülmez. İki durumun yokluğunun görülmesinden maksat, sürekli konuşmaması ve onlara fayda ile zararın yokluğu sebebiyle bu iki şeyin yokluğunun eserini görmektir; çünkü inkâr, onların buzağının ilahları olduğuna inanmalarına yöneliktir ve bu inanç onun kendilerine zarar ve fayda vermeye muktedir olmasını gerektirir.
وَمَعْنَى يَرْجِعُ يَرُدُّ، أَيْ يُجِيبُ الْقَوْلَ، لِأَنَّ ذَلِكَ مَحَلَّ الْعِبْرَةِ مِنْ فُقْدَانِهِ صِفَاتَ الْعَاقِلِ لِأَنَّهُمْ يَدْعُونَهُ وَيُثْنُونَ عَلَيْهِ وَيُمَجِّدُونَهُ وَهُوَ سَاكِتٌ لَا يَشْكُرُ لَهُمْ وَلَا يَعِدُهُمْ بِاسْتِجَابَةٍ، وَشَأْنُ الْكَامِلِ إِذَا سَمِعَ ثَنَاءً أَوْ تَلَقَّى طِلْبَةً أَنْ يُجِيبَ. وَلَا شَكَّ أَنَّ فِي ذَلِكَ الْجَمْعِ الْعَظِيمِ مَنْ هُوَ بِحَاجَةٍ إِلَى جَلْبِ نَفْعٍ أَوْ دَفْعِ ضُرٍّ، وَأَنَّهُمْ يَسْأَلُونَهُ ذَلِكَ فَلَمْ يَجِدُوا مَا
{ يَرْجِعُ } fiilinin anlamı «geri döndürür» yani söze cevap verir demektir; zira ibret alınacak asıl nokta, onun akıllı varlıkların sıfatlarından yoksun olmasıdır; çünkü onlar ona yalvarıyor, onu övüp yüceltiyorlar, o ise susuyor, onlara teşekkür etmiyor ve icabet vaadinde bulunmuyor. Oysa kâmil varlığın şânı, bir övgü duyduğunda veya bir talep aldığında cevap vermektir. Şüphesiz o muazzam kalabalık içinde bir menfaat celbine veya bir zararı defetmeye muhtaç olan ve bunu ondan isteyen kimseler vardı; fakat
فِيهِ نَفْعُهُمْ
kendilerine fayda sağlayacak
أَوْ دَفْعُ ضُرٍّ عَنْهُمْ مِثْلَ ضُرِّ عَدُوٍّ أَوْ مَرَضٍ. فَهُمْ قَدْ شَاهَدُوا عَدَمَ غِنَائِهِ عَنْهُمْ، وَلِأَنَّ شَوَاهِدَ حَالِهِ مِنْ عَدَمِ التَّحَرُّكِ شَاهِدَةٌ بِأَنَّهُ عَاجِزٌ عَنْ أَنْ يَنْفَعَ أَوْ يَضُرَّ، فَلِذَلِكَ سُلِّطَ الْإِنْكَارُ عَلَى عَدَمِ الرُّؤْيَةِ لِأَنَّ حَالَهُ مِمَّا يُرَى.
yahut düşman zararı veya hastalık gibi bir zararı kendilerinden savacak bir şey bulamadılar. Onlar buzağının kendilerine hiçbir faydasının olmadığını bizzat müşahede etmişlerdir; ayrıca hareket etmeyişine dair hâlinin şahitleri de onun fayda veya zarar vermekten âciz olduğuna şahitlik etmektedir. İşte bu sebeple inkâr görmemeye yöneltilmiştir; çünkü onun bu hâli görülebilen şeylerdendir.
وَلَامُ لَهُمْ مُتَعَلِّقٌ بِ يَمْلِكُ الَّذِي هُوَ فِي مَعْنَى يَسْتَطِيعُ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
{ لَهُمْ } ibaresindeki lâm harfi, Yüce Allah'ın şu buyruğunda daha önce geçtiği üzere «güç yetirir» anlamında olan { يَمْلِكُ } fiiline mütealliktir:
قُلْ أَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعاً فِي سُورَةِ الْعُقُودِ. [٧٦] .
Ukûd (Mâide) Sûresi'ndeki { قُلْ أَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعاً } “De ki: 'Allah'ı bırakıp da sizin için ne bir zarara ne de bir faydaya güç yetiremeyen şeylere mi tapıyorsunuz?'” [Mâide: 76] âyetinde geçtiği gibidir.
وَقَدَّمَ الضَّرَّ عَلَى النَّفْعِ قَطْعًا لِعُذْرِهِمْ فِي اعْتِقَادِ إِلَهِيَّتِهِ، لِأَنَّ عُذْرَ الْخَائِفِ مِنَ الضُّرِّ أَقْوَى مِنْ عُذْرِ الرَّاغِبِ فِي النَّفْعِ.
Onun ilahlığına inanma konusundaki mazeretlerini kesin olarak çürütmek için zararı faydanın önüne geçirmiştir; çünkü zarardan korkanın mazereti, fayda bekleyenin mazeretinden daha güçlüdür.
وَ (أَنْ) فِي قَوْلِهِ أَلَّا يَرْجِعُ مُخَفَّفَةٌ مِنْ (أَنَّ) الْمَفْتُوحَةِ الْمُشَدَّدَةِ وَاسْمُهَا ضَمِيرُ شَأْنٍ مَحْذُوفٍ، وَالْجُمْلَةُ الْمَذْكُورَةُ بَعْدَهَا هِيَ الْخَبَرُ، فَ يَرْجِعُ مَرْفُوعٌ بِاتِّفَاقِ الْقِرَاءَاتِ مَا عَدَا قِرَاءَاتٍ شَاذَّةٍ. وَلَيْسَتْ (أَنْ) مَصْدَرِيَّةً لِأَنَّ (أَنْ) الْمَصْدَرِيَّةَ لَا تَقَعُ بَعْدَ أَفْعَالِ الْعِلْمِ وَلَا بَعْدَ أَفعَال الْإِدْرَاك.
{ أَلَّا يَرْجِعُ } buyruğundaki (أَنْ), fethalı ve şeddeli (أَنَّ) edatından hafifletilmiştir (muhaffefedir) ve ismi mahzuf şe'n zamiridir. Bundan sonra zikredilen cümle ise haberdir; bu sebeple { يَرْجِعُ } fiili, şâz kıraatler müstesna, kıraatlerin ittifakıyla merfûdur. Buradaki (أَنْ) mastariyye değildir; çünkü mastariyye olan (أَنْ) ilim ve idrak bildiren fiillerden sonra gelmez.
[٩٠- ٩١]
[90-91]
[سُورَة طه (٢٠) : الْآيَات ٩٠ إِلَى ٩١]
[TÂHÂ SÛRESİ (20): ÂYETLER 90-91]
وَلَقَدْ قالَ لَهُمْ هارُونُ مِنْ قَبْلُ يَا قَوْمِ إِنَّما فُتِنْتُمْ بِهِ وَإِنَّ رَبَّكُمُ الرَّحْمنُ فَاتَّبِعُونِي وَأَطِيعُوا أَمْرِي (٩٠) قالُوا لَنْ نَبْرَحَ عَلَيْهِ عاكِفِينَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْنا مُوسى (٩١)
{ وَلَقَدْ قالَ لَهُمْ هارُونُ مِنْ قَبْلُ يَا قَوْمِ إِنَّما فُتِنْتُمْ بِهِ وَإِنَّ رَبَّكُمُ الرَّحْمنُ فَاتَّبِعُونِي وَأَطِيعُوا أَمْرِي (٩٠) قالُوا لَنْ نَبْرَحَ عَلَيْهِ عاكِفِينَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْنا مُوسى (٩١) } “Andolsun Hârûn daha önce onlara: 'Ey kavmim! Siz bununla yalnızca imtihan edildiniz. Şüphesiz sizin Rabbiniz Rahmân'dır; öyleyse bana uyun ve emrime itaat edin!' demişti. Onlar ise: 'Mûsâ bize dönünceye kadar ona tapmaya devam etmekten asla vazgeçmeyeceğiz' demişlerdi.”
الْجُمْلَةُ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ أَفَلا يَرَوْنَ [طه: ٨٩] عَلَى كِلَا الِاحْتِمَالَيْنِ، أَيْ كَيْفَ لَا يَسْتَدِلُّونَ عَلَى عَدَمِ اسْتِحْقَاقِ الْعِجْلِ الْإِلَهِيَّةَ، بِأَنَّهُ لَا يَرْجِعُ إِلَيْهِمْ قَوْلًا وَلَا يَمْلِكُ لَهُمْ ضَرًّا وَلَا نَفْعًا فَيُقْلِعُونَ عَنْ عِبَادَةِ الْعِجْلِ،
Bu cümle, her iki ihtimale göre de { أَفَلا يَرَوْنَ } [Tâhâ: 89] buyruğundaki zamirden hâl konumundadır; yani buzağının kendilerine bir sözle karşılık vermediğini, bir zarar ve faydaya güç yetiremediğini görüp buzağıya tapmaktan vazgeçmek suretiyle onun ilahlığa layık olmadığına nasıl istidlal etmezler,
وَتِلْكَ دَلَالَةٌ عَقْلِيَّةٌ، فِي حَالِ أَنَّ هَارُونَ قَدْ وَعَظَهُمْ وَنَبَّهَهُمْ إِلَى ذَلِكَ إِذْ ذَكَّرَهُمْ بِأَنَّهُ فِتْنَةٌ فَتَنَهُمْ بِهَا السَّامِرِيُّ، وَأَنَّ ربّهم هُوَ الرحمان لَا مَا لَا يَمْلِكُ لَهُمْ نَفْعًا فَضْلًا عَنِ الرَّحْمَةِ، وَأَمَرَهُمْ بِأَنْ يَتَّبِعُوا أَمْرَهُ، وَتِلْكَ دَلَالَةٌ سَمْعِيَّةٌ.
ki bu aklî bir delildir; üstelik Hârûn onlara öğüt vermiş, bunun Sâmirî'nin kendilerini düşürdüğü bir fitne olduğunu, Rablerinin ise rahmet etmek şöyle dursun kendilerine bir fayda bile sağlayamayan bu varlık değil, ancak Rahmân olduğunu hatırlatıp kendi emrine uymalarını emrederek onları uyarmıştır ki bu da naklî (sem‘î) bir delildir.
وَتَأْكِيدُ الْخَبَرِ بِحَرْفِ التَّحْقِيقِ وَلَامِ الْقَسَمِ لِتَحْقِيقِ إِبْطَالِ مَا فِي كِتَابِ الْيَهُودِ مِنْ أَنَّ هَارُونَ هُوَ الَّذِي صَنَعَ لَهُمُ الْعَجَلَ، وَأَنَّهُ لَمْ يُنْكِرْ عَلَيْهِمْ عِبَادَتَهُ. وَغَايَةُ الْأَمْرِ أَنه كَانَ يستهزىء بِهِمْ فِي نَفْسِهِ، وَذَلِكَ إِفْكٌ عَظِيمٌ فِي كِتَابِهِمْ.
Haberin tahkik harfi (kad) ve kasem lâmı ile tekit edilmesi, Yahudilerin kitabında yer alan, buzağıyı onlara Hârûn'un yaptığı ve ona tapmalarını kınamadığı, en fazla içinden onlarla alay ettiği yönündeki bilgiyi kesin olarak iptal etmek içindir; zira bu, kitaplarındaki büyük bir iftiradır.
وَالْمُضَافُ إِلَيْهِ (قَبْلُ) مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ الْمَقَامُ، أَيْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَرْجِعَ إِلَيْهِمْ مُوسَى وَيُنْكِرَ عَلَيْهِمْ.
{ قَبْلُ } kelimesinin muzâfun ileyhi mahzuftur ve makam buna delalet etmektedir; yani Mûsâ kendilerine dönüp onları kınamadan önce demektir.
وَافْتِتَاحُ خِطَابِهِ بِ يَا قَوْمِ تَمْهِيدٌ لِمَقَامِ النَّصِيحَةِ.
Hitabına { يَا قَوْمِ } “Ey kavmim!” diyerek başlaması, nasihat makamına bir hazırlıktır.
وَمَعْنَى إِنَّما فُتِنْتُمْ بِهِ: مَا هُوَ إِلَّا فِتْنَةٌ لَكُمْ وَلَيْسَ رَبًّا، وَإِن ربّكم الرحمان الَّذِي يَرْحَمُكُمْ فِي سَائِرِ الْأَحْوَالِ، فَأَجَابُوهُ بِأَنَّهُمْ لَا يَزَالُونَ عَاكِفِينَ عَلَى عِبَادَتِهِ حَتَّى يَرْجِعَ مُوسَى فَيُصَرِّحُ لَهُمْ بِأَنَّ ذَلِكَ الْعِجْلَ لَيْسَ هُوَ رَبَّهُمْ.
{ إِنَّما فُتِنْتُمْ بِهِ } buyruğunun anlamı şudur: O sizin için bir imtihandan başka bir şey değildir, bir rab değildir; sizin Rabbiniz ise her durumda size merhamet eden Rahmân'dır. Onlar ise Hârûn'a, Mûsâ dönüp bu buzağının rableri olmadığını kendilerine açıkça bildirene kadar ona tapmaya devam edecekleri cevabını verdiler.
وَرَتَّبَ هَارُونُ خِطَابَهُ عَلَى حَسَبِ التَّرْتِيبِ الطَّبِيعِيِّ لِأَنَّهُ ابْتَدَأَهُ بِزَجْرِهِمْ عَنِ الْبَاطِلِ وَعَنْ عِبَادَةِ مَا لَيْسَ بِرَبٍّ، ثُمَّ دَعَاهُمْ إِلَى مَعْرِفَةِ الرَّبِّ الْحَقِّ، ثُمَّ دَعَاهُمْ إِلَى اتِّبَاعِ الرَّسُولِ إِذْ كَانَ رَسُولًا بَيْنَهُمْ، ثُمَّ دَعَاهُمْ إِلَى الْعَمَلِ بِالشَّرَائِعِ، فَمَا كَانَ مِنْهُمْ إِلَّا التَّصْمِيمُ عَلَى اسْتِمْرَارِ عِبَادَتِهِمُ الْعِجْلَ فَأَجَابُوا هَارُونَ جَوَابًا جَازِمًا.
Hârûn hitabını tabii bir sıraya göre tanzim etmiştir; zira önce onları bâtıldan ve rab olmayan bir şeye tapmaktan menetmekle başlamış, sonra onları hak olan Rabbi tanımaya çağırmış, ardından aralarında bir elçi olduğu için elçiye tâbi olmaya davet etmiş, daha sonra da şeriat hükümleriyle amel etmeye çağırmıştır. Ancak onlar buzağıya tapmayı sürdürmekte kararlılık göstermekten başka bir şey yapmamış ve Hârûn'a kesin bir dille cevap vermişlerdir.
وعَلَيْهِ مُتَعَلِّقٌ بِ عاكِفِينَ قُدِّمَ عَلَى مُتَعَلَّقِهِ لِتَقْوِيَةِ الْحُكْمِ، أَوْ أَرَادُوا: لَنْ نَبْرَحَ نَخُصُّهُ بِالْعُكُوفِ لَا نَعْكُفُ عَلَى غَيْرِهِ.
{ عَلَيْهِ } ibaresi { عاكِفِينَ } lafzına mütealliktir; hükmü pekiştirmek için müteallakının önüne geçirilmiştir; yahut: «Biz sadece ona ibadete devam edeceğiz, ondan başkasına ibadet etmeyeceğiz» anlamını kastetmişlerdir.
وَالْعُكُوفُ: الْمُلَازَمَةُ بِقَصْدِ الْقُرْبَةِ وَالتَّعَبُّدِ، وَكَانَ عَبَدَةُ الْأَصْنَامِ يَلْزَمُونَهَا ويطوفون بهَا.
Ukûf (الْعُكُوفُ), yakınlık ve ibadet kastıyla bir şeye bağlanıp kalmaktır. Putperestler putların başından ayrılmaz ve çevrelerinde dönerlerdi.
[سُورَة طه (٢٠) : الْآيَات ٩٢ إِلَى ٩٤]
[TÂHÂ SÛRESİ (20): ÂYETLER 92-94]
قالَ يَا هارُونُ مَا مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا (٩٢) أَلاَّ تَتَّبِعَنِ أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي (٩٣) قالَ يَا بْنَ أُمَّ لَا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلا بِرَأْسِي إِنِّي خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي (٩٤)
{ قالَ يَا هارُونُ مَا مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا (٩٢) أَلاَّ تَتَّبِعَنِ أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي (٩٣) قالَ يَا بْنَ أُمَّ لَا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلا بِرَأْسِي إِنِّي خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي (٩٤) } “[Mûsâ] dedi ki: 'Ey Hârûn! Onların saptıklarını gördüğün zaman sana ne engel oldu da bana uymadın? Yoksa emrime karşı mı geldin?' [Hârûn] dedi ki: 'Ey anamın oğlu! Sakalım ve başımdan tutma! Doğrusu ben senin: 'İsrâiloğulları arasına ayrılık soktun, sözüme riayet etmedin' demenden korktum.'”
انْتَقَلَ مُوسَى مِنْ مُحَاوَرَةِ قَوْمِهِ إِلَى مُحَاوَرَةِ أَخِيهِ، فَجُمْلَةُ قالَ يَا هارُونُ تَابِعَةٌ لِجُمْلَةِ قالَ يَا قَوْمِ أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ وَعْداً حَسَناً [طه: ٨٦] ، وَلِجُمْلَةِ قالُوا مَا أَخْلَفْنا مَوْعِدَكَ بِمَلْكِنا [طه: ٨٧] وَقَدْ وُجِدَتْ مُنَاسِبَةٌ لِحِكَايَةِ خِطَابِهِ هَارُونَ بَعْدَ أَنْ وَقَعَ الْفَصْلُ بَيْنَ أَجْزَاءِ الْحِكَايَةِ بِالْجُمَلِ الْمُعْتَرِضَةِ الَّتِي مِنْهَا جُمْلَةُ وَلَقَدْ قالَ لَهُمْ هارُونُ مِنْ قَبْلُ [طه: ٩٠] إِلَخْ فَهُوَ اسْتِطْرَادٌ فِي خِلَالِ الْحِكَايَةِ لِلْإِشْعَارِ بِعُذْرِ هَارُونَ كَمَا تَقَدَّمَ. وَيُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ عَطْفًا عَلَى جُمْلَةِ وَلَقَدْ قالَ لَهُمْ هارُونُ إِلَخْ عَلَى احْتِمَالِ كَوْنِ تِلْكَ مِنْ حِكَايَةِ كَلَامِ قَوْمِ مُوسَى.
Mûsâ kavmiyle konuşmaktan kardeşiyle konuşmaya geçti; dolayısıyla { قالَ يَا هارُونُ } cümlesi, { قالَ يَا قَوْمِ أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ وَعْداً حَسَناً } [Tâhâ: 86] ve { قالُوا مَا أَخْلَفْنا مَوْعِدَكَ بِمَلْكِنا } [Tâhâ: 87] cümlelerine tâbidir. Kıssanın kısımları arasına, biri { وَلَقَدْ قالَ لَهُمْ هارُونُ مِنْ قَبْلُ } [Tâhâ: 90] vb. cümlesi olan ara cümlelerin girmesinden sonra Hârûn'a hitabının aktarılması için uygun bir zemin oluşmuştur. Bu, daha önce geçtiği gibi Hârûn'un mazeretini hissettirmek amacıyla kıssa arasına girmiş bir istıtrattır. Bu cümlenin, Mûsâ'nın kavminin sözünün aktarımı olması ihtimaline binaen { وَلَقَدْ قالَ لَهُمْ هارُونُ } vb. cümlesine matuf olması da muhtemeldir.
عَلِمَ مُوسَى أَنَّ هَارُونَ مَخْصُوصٌ مِنْ قَوْمِهِ بِأَنَّهُ لَمْ يَعْبُدِ الْعِجْلَ، إِذْ لَا يَجُوزُ عَلَيْهِ ذَلِكَ لِأَنَّ الرِّسَالَةَ تَقْتَضِي الْعِصْمَةَ، فَلِذَلِكَ خَصَّهُ بِخِطَابٍ يُنَاسِبُ حَالَهُ بَعْدَ أَنْ خَاطَبَ عُمُومَ الْأُمَّةِ بِالْخِطَابِ الْمَاضِي. وَهَذَا خِطَابُ التَّوْبِيخِ وَالتَّهْدِيدِ عَلَى بَقَائِهِ بَيْنَ عَبَدَةِ الصَّنَمِ.
Mûsâ, Hârûn'un buzağıya tapmama hususunda kavminden ayrı bir konumda olduğunu biliyordu; zira peygamberlik ismet sıfatını gerektirdiğinden onun buzağıya tapması caiz değildir. Bu sebeple geçmişteki hitapla ümmetin geneline hitap ettikten sonra, Hârûn'a onun durumuna uygun bir hitap yöneltmiştir. Bu, puta tapanların arasında kalmasından ötürü bir azarlama ve tehdit hitabıdır.
وَالِاسْتِفْهَامُ فِي قَوْلِهِ مَا مَنَعَكَ إِنْكَارِيٌّ، أَيْ لَا مَانِعَ لَكَ مِنَ اللِّحَاقِ بِي، لِأَنَّهُ أَقَامَهُ خَلِيفَةً عَنْهُ فِيهِمْ فَلَمَّا لَمْ يَمْتَثِلُوا أَمْرَهُ كَانَ عَلَيْهِ أَنْ يَرُدَّ الْخِلَافَةَ إِلَى مَنِ اسْتَخْلَفَهُ.
{ مَا مَنَعَكَ } buyruğundaki istifham inkârîdir; yani bana katılmana hiçbir engel yoktu demektir; çünkü Mûsâ onu kendi yerine vekil bırakmıştı. Onlar emrine uymayınca vekâleti kendisini vekil tayin edene iade etmesi gerekirdi.
وإِذْ رَأَيْتَهُمْ مُتَعَلِّقٌ بِ مَنَعَكَ. وَ (أَنْ) مَصْدَرِيَّةٌ، وَ (لَا) حَرْفُ نَفْيٍ. وَهِيَ مُؤْذِنَةٌ بِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ يُنَاسِبُ مَعْنَى النَّفْيِ. وَالْمَصْدَرُ الَّذِي تَقْتَضِيهِ
{ إِذْ رَأَيْتَهُمْ } ifadesi { مَنَعَكَ } fiiline müteallıktır. (أَنْ) masdariyyedir, (لَا) ise nefy (olumsuzluk) harfidir. Bu [lâ], nefy anlamına uygun mahzuf bir fiile delalet etmektedir. (أَنْ) edatının gerektirdiği masdar ise,
(أَنْ) هُوَ مَفْعُولُ الْفِعْلِ الْمَحْذُوفِ. وَأَمَّا مَفْعُولُ مَنَعَكَ فَمَحْذُوفٌ يَدُلُّ عَلَيْهِ مَنَعَكَ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ الْمَذْكُورُ.
mahzuf fiilin mef'ûlüdür. { مَنَعَكَ } fiilinin mef'ûlüne gelince, o mahzuftur; zikredilen { مَنَعَكَ } fiili ve mevcut ibare ona delalet etmektedir.
وَالتَّقْدِيرُ: مَا مَنَعَكَ أَنْ تَتَّبِعَنِي وَاضْطَرَّكَ إِلَى أَنْ لَا تَتَّبِعَنِي، فَيَكُونُ فِي الْكَلَامِ شِبْهُ احْتِبَاكٍ. وَالْمَقْصُودُ تَأْكِيدُ وَتَشْدِيدُ التَّوْبِيخِ بِإِنْكَارِ أَنْ يَكُونَ لِهَارُونَ مَانِعٌ حِينَئِذٍ مِنَ اللَّحَاقِ بِمُوسَى وَمُقْتَضٍ لِعَدَمِ اللَّحَاقِ بِمُوسَى، كَمَا يُقَالُ: وُجِدَ السَّبَبُ وَانْتَفَى الْمَانِعُ.
Takdiri şöyledir: «Bana uymana ne engel oldu ve bana uymamaya seni ne mecbur etti?» Dolayısıyla sözde bir nevi ihtibâk sanatı bulunmaktadır. Buradaki maksat; o anda Hârûn için Mûsâ'ya katılmaya bir engel ve Mûsâ'ya katılmamayı gerektiren bir sebep bulunmasını inkâr ederek azarlamayı tekit etmek ve şiddetlendirmektir; nitekim «Sebep bulundu, engel ise ortadan kalktı» denilir.
وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [١٢] فَارْجِعْ إِلَيْهِ.
Bunun benzeri, A'râf sûresindeki [12] Yüce Allah'ın: { مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ } “Sana emrettiğimde secde etmene ne engel oldu?” âyetidir, oraya bakınız.
وَالِاسْتِفْهَامُ فِي قَوْلِهِ أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي مُفَرَّعٌ عَلَى الْإِنْكَارِ، فَهُوَ إِنْكَارٌ ثَانٍ عَلَى مُخَالَفَةِ أَمْرِهِ، مَشُوبٌ بِتَقْرِيرٍ لِلتَّهْدِيدِ.
{ أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي } buyruğundaki istifham, inkâr üzerine tefri' edilmiştir (sonuç olarak getirilmiştir). Dolayısıyla bu, onun emrine muhalefet edilmesine yönelik ikinci bir inkârdır ve tehdit amaçlı bir takrîr (onaylatma) ile karışık haldedir.
وَقَوْلُهُ فِي الْجَوَابِ ابْنَ أُمَ
Cevabındaki { ابْنَ أُمَّ } sözü,
نِدَاءٌ لِقَصْدِ التَّرْقِيقِ وَالِاسْتِشْفَاعِ. وَهُوَ مُؤْذِنٌ بِأَنَّ مُوسَى حِينَ وَبَّخَهُ أَخَذَ بِشَعْرِ لِحْيَةِ هَارُونَ، وَيُشْعِرُ بِأَنَّهُ يَجْذِبُهُ إِلَيْهِ لِيَلْطِمَهُ، وَقَدْ صَرَّحَ بِهِ فِي الْأَعْرَافِ [٥٠] بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ يَجُرُّهُ إِلَيْهِ.
kalbi yumuşatmak ve şefaat dilemek amacıyla yapılmış bir nidâdır. Bu ifade, Mûsâ'nın onu azarlarken Hârûn'un sakalının kıllarından tuttuğunu ve tokat atmak için onu kendisine doğru çektiğini hissettirmektedir; nitekim A'râf sûresinde [150] Yüce Allah'ın: { وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ يَجُرُّهُ إِلَيْهِ } “Kardeşinin başından tutup onu kendisine doğru çekmeye başladı” buyruğuyla bu husus açıkça ifade edilmiştir.
وَقَرَأَ الجمهورا بْنَ أُمَ
Cumhur { ابْنَ أُمَّ } kelimesini,