وَسَيَجِيءُ تَحْقِيقُ ذَلِكَ هُنَالِكَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ.
Bunun tahkiki Allah'ın izniyle orada gelecektir.
وَأَدْخَلَ فَاءَ التَّفْرِيعِ عَلَى طَلَبِ إِطْلَاقِ بَنِي إِسْرَائِيلَ لِأَنَّهُ جَعَلَ طَلَبَ إِطْلَاقِهِمْ كَالْمُسْتَقَرِّ الْمَعْلُومِ عِنْدَ فِرْعَوْنَ إِمَّا لِأَنَّهُ سَبَقَتْ إِشَاعَةُ عَزْمِهِمَا عَلَى الْحُضُورِ عِنْدَ فِرْعَوْنَ لِذَلِكَ الْمَطْلَبِ، وَإِمَّا لِأَنَّهُ جَعَلَهُ لِأَهَمِّيَّتِهِ كَالْمُقَرَّرِ. وَتَفْرِيعُ ذَلِكَ عَلَى كَوْنِهِمَا مُرْسَلَيْنِ من الله ظَاهر، لِأَنَّ الْمُرْسَلَ مِنَ اللَّهِ تَجِبُ طَاعَتُهُ.
İsrailoğullarının serbest bırakılması talebinin başına ta'kib/tefrî' fa'sını getirdi; çünkü onların serbest bırakılması talebini Firavun nezdinde karara bağlanmış, bilinen bir husus kıldı. Bu ya bu talep için Firavun'un huzuruna çıkma kararlılıklarının daha önceden yayılmış olmasından ya da öneminden dolayı onu kesinleşmiş gibi saymasındandır. Bunun, ikisinin Allah tarafından gönderilmiş elçiler olmasına dayandırılması (tefrî'i) ise açıktır; zira Allah'tan gönderilene itaat etmek vaciptir.
وَخَصَّا الرَّبَّ بِالْإِضَافَةِ إِلَى ضَمِيرِ فِرْعَوْنَ قَصْدًا لِأَقْصَى الدَّعْوَةِ، لِأَنَّ كَوْنَ اللَّهِ رَبَّهُمَا
Davetin en ileri derecesini hedefleyerek 'Rab' kelimesini özellikle Firavun'un zamirine izafe ettiler. Zira Allah'ın onların Rabbi olduğu
مَعْلُومٌ مِنْ قَوْلِهِمَا إِنَّا رَسُولا رَبِّكَ وَكَوْنَهُ رَبَّ النَّاسِ مَعْلُومٌ بِالْأَحْرَى لِأَنَّ فِرْعَوْنَ عَلَّمَهُمْ أَنَّهُ هُوَ الرَّبُّ.
{ إِنَّا رَسُولا رَبِّكَ } [“Biz senin Rabbinin elçileriyiz”] sözlerinden bilinmektedir; insanların Rabbi olduğu ise evleviyetle bilinir, zira Firavun onlara kendisinin rab olduğunu öğretmişti.
وَالتَّعْذِيبُ الَّذِي سَأَلَاهُ الْكَفَّ عَنْهُ هُوَ مَا كَانَ فِرْعَوْنُ يُسَخِّرُ لَهُ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنَ الْأَعْمَالِ الشَّاقَّةِ فِي الْخِدْمَةِ، لِأَنَّهُ كَانَ يَعُدُّ بَنِي إِسْرَائِيلَ كَالْعَبِيدِ وَالْخَوَلِ جَزَاءَ إِحْلَالِهِمْ بِأَرْضِهِ.
Son vermesini istedikleri azap ise Firavun'un İsrailoğullarına hizmette yaptırdığı ağır işler ve angaryalardı; zira o, kendi topraklarına yerleşmelerinin bedeli olarak İsrailoğullarını köle ve hizmetçi sayıyordu.
وَجُمْلَةُ قَدْ جِئْناكَ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكَ فِيهَا بَيَانٌ لِجُمْلَةِ إِنَّا رَسُولا رَبِّكَ فَكَانَتِ الْأُولَى إِجْمَالًا وَالثَّانِيَةُ بَيَانًا. وَفِيهَا مَعْنَى التَّعْلِيلِ لِتَحْقِيقِ كَوْنِهِمَا مُرْسَلَيْنِ مِنَ اللَّهِ بِمَا يُظْهِرُهُ اللَّهُ عَلَى يَدِ أَحَدِهِمَا مِنْ دَلَائِلَ الصِّدْقِ. وَكِلَا الْغَرَضَيْنِ يُوجِبُ فَصْلَ الْجُمْلَةِ عَنِ الَّتِي قَبْلَهَا.
{ قَدْ جِئْناكَ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكَ } [“Sana Rabbinden bir ayet (mucize) ile geldik”] cümlesinde, { إِنَّا رَسُولا رَبِّكَ } [“Biz senin Rabbinin elçileriyiz”] cümlesine yönelik bir beyan vardır; dolayısıyla birincisi icmal (özet), ikincisi ise beyandır. Ayrıca bu cümlede, Allah'ın ikisinden birinin eliyle göstereceği doğruluk delilleriyle onların Allah tarafından gönderilmiş elçiler olduğunu kanıtlamaya yönelik bir gerekçelendirme anlamı da bulunmaktadır. Bu iki maksadın her biri, cümlenin kendisinden önceki cümleden fasl edilmesini (bağlaçsız getirilmesini) gerektirir.
وَاقْتَصَرَ عَلَى أَنَّهُمَا مُصَاحِبَانِ لِآيَةٍ إِظْهَارًا لِكَوْنِهِمَا مُسْتَعِدَّيْنِ لِإِظْهَارِ الْآيَةِ إِذَا أَرَادَ فِرْعَوْنُ ذَلِكَ. فَأَمَّا إِنْ آمَنَ بِدُونِ احْتِيَاجٍ إِلَى إِظْهَارِ الْآيَةِ يَكُنْ إِيمَانُهُ أَكْمَلَ، وَلِذَلِكَ حُكِي فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [١٦] قَوْلُ فِرْعَوْنَ: قالَ إِنْ كُنْتَ جِئْتَ بِآيَةٍ فَأْتِ بِها إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ. وَهَذِهِ الْآيَةُ هِيَ انْقِلَابُ الْعَصَا حيّة، وَقد تبعتها آيَاتٌ أُخْرَى.
Firavun dilediği takdirde mucizeyi göstermeye hazır olduklarını ortaya koymak üzere sadece bir mucizeye sahip olduklarını belirtmekle yetindi. Şayet mucize göstermeye ihtiyaç duymaksızın iman ederse, onun imanı daha mükemmel olur. Nitekim A'râf Suresi'nde [106] Firavun'un şu sözü aktarılmıştır: { قالَ إِنْ كُنْتَ جِئْتَ بِآيَةٍ فَأْتِ بِها إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ } “[Firavun:] 'Eğer bir ayet (mucize) getirdiysen ve doğru söyleyenlerden isen haydi getir onu!' dedi.” Bu ayet (mucize) ise asânın yılana dönüşmesidir ve ardından başka mucizeler de gelmiştir.
وَالِاقْتِصَارُ عَلَى طَلَبِ إِطْلَاقِ بَنِي إِسْرَائِيلَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مُوسَى أُرْسِلَ لِإِنْقَاذِ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَتَكْوِينِ أُمَّةٍ مُسْتَقِلَّةٍ بِأَنْ يَبُثَّ فِيهِمُ الشَّرِيعَةَ الْمُصْلِحَةَ لَهُمْ وَالْمُقِيمَةَ لِاسْتِقْلَالِهِمْ وَسُلْطَانِهِمْ، وَلَمْ يُرْسَلْ لِخِطَابِ الْقِبْطِ بِالشَّرِيعَةِ وَمَعَ ذَلِكَ دَعَا فِرْعَوْنَ وَقَوْمَهُ إِلَى التَّوْحِيدِ لِأَنَّهُ يَجِبُ عَلَيْهِ تَغْيِيرُ الْمُنْكَرِ الَّذِي هُوَ بَيْنَ ظَهْرَانِيهِ.
Sadece İsrailoğullarının serbest bırakılması talebiyle yetinilmesi; Mûsâ'nın İsrailoğullarını kurtarmak ve aralarında onları ıslah edecek, bağımsızlıklarını ve egemenliklerini tesis edecek şeriatı yayarak bağımsız bir ümmet oluşturmak için gönderildiğine, Kıptîlere şeriatı tebliğ etmek üzere gönderilmediğine delalet eder. Bununla birlikte Mûsâ, Firavun'u ve kavmini tevhide davet etmiştir; çünkü aralarında bulunduğu münkeri (kötülüğü) değiştirmek onun üzerine vaciptir.
وَأَيْضًا لِأَنَّ ذَلِكَ وَسِيلَةٌ إِلَى إِجَابَتِهِ طَلَبَ إِطْلَاقِ بَنِي إِسْرَائِيلَ. وَهَذَا يُؤْخَذُ مِمَّا فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَمَا فِي آيَةِ سُورَةِ الْإِسْرَاءِ وَمَا فِي آيَةِ سُورَةِ النَّازِعَاتِ وَالْآيَاتِ الْأُخْرَى.
Ayrıca bu [davet], onun İsrailoğullarını serbest bırakma talebine icabet etmesi için bir vesiledir. Bu husus, bu ayetteki ifadelerden, İsrâ Suresi'ndeki ayetten, Nâziât Suresi'ndeki ayetten ve diğer ayetlerden anlaşılmaktadır.
وَالسَّلَامُ: السَّلَامَةُ وَالْإِكْرَامُ. وَلَيْسَ الْمُرَادُ بِهِ هُنَا التَّحِيَّةُ، إِذْ لَيْسَ ثَمَّ مُعَيَّنٌ يُقْصَدُ بِالتَّحِيَّةَ. وَلَا يُرَادُ تَحِيَّةُ فِرْعَوْنَ لِأَنَّهَا إِنَّمَا تَكُونُ فِي ابْتِدَاءِ الْمُوَاجَهَةِ لَا فِي أَثْنَاءِ الْكَلَامِ، وَهَذَا
Selâm; esenlik ve ikram demektir. Burada kastedilen selamlaşma (tahiyye) değildir, zira selam verilmesi hedeflenen belirli biri yoktur. Firavun'a selam vermek de kastedilmemiştir; çünkü o ancak karşılaşmanın başında olur, sözün ortasında değil. Bu durum,
كَقَوْلِ النَّبِيءِ- ﷺ فِي كِتَابِهِ إِلَى هِرَقْلَ وَغَيْرِهِ: «أَسْلِمْ تَسْلَمْ»
Peygamber -sallallâhu aleyhi ve sellem-'in Herakliyus'a ve diğerlerine yazdığı mektubundaki: «Müslüman ol ki selamette kalasın» sözü gibidir.
. وَ (عَلَى) لِلتَّمَكُّنِ، أَيْ سَلَامَةُ مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى ثَابِتَةٌ لَهُمْ دُونَ رَيْبٍ. وَهَذَا احْتِرَاسٌ وَمُقَدِّمَةٌ لِلْإِنْذَارِ الَّذِي فِي قَوْلِهِ إِنَّا قَدْ أُوحِيَ إِلَيْنا أَنَّ الْعَذابَ عَلى مَنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى، فَقَوْلُهُ: وَالسَّلامُ عَلى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدى [طه: ٤٧] تَعْرِيضٌ بِأَنْ يَطْلُبَ فِرْعَوْنُ الْهُدَى الَّذِي جَاءَ بِهِ مُوسَى- ﵇.
{ عَلَى } harf-i cerri temekkün (yerleşme ve kesinlik) içindir; yani hidayete uyanların selameti onlar için şüphesiz sabittir. Bu bir ihtiras (yanlış anlamayı önleme) olup { إِنَّا قَدْ أُوحِيَ إِلَيْنا أَنَّ الْعَذابَ عَلى مَنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى } [“Doğrusu bize, azabın yalanlayan ve yüz çevirenlerin üzerine olacağı vahyolundu”] kavlindeki uyarı için bir mukaddimedir. Dolayısıyla { وَالسَّلامُ عَلى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدى } [Tâhâ: 47] “Selam, hidayete uyanlaradır” buyruğu, Firavun'un Mûsâ -aleyhisselâm-'ın getirdiği hidayeti aramasına yönelik bir tarizdir (dolaylı çağrıdır).
وَقَوْلُهُ إِنَّا قَدْ أُوحِيَ إِلَيْنا تَعْرِيضٌ لِإِنْذَارِهِ عَلَى التَّكْذِيبِ قَبْلَ حُصُوله مِنْهُ ليبلغ
{ إِنَّا قَدْ أُوحِيَ إِلَيْنا } [“Doğrusu bize vahyolundu”] buyruğu ise, Firavun'dan yalanlama meydana gelmeden önce, tebliği en eksiksiz şekilde ulaştırmak amacıyla
الرِّسَالَةِ عَلَى أَتَمِّ وَجْهٍ قَبْلَ ظُهُورِ رَأْيِ فِرْعَوْنَ فِي ذَلِكَ حَتَّى لَا يُجَابِهَهُ بَعْدَ ظُهُورِ رَأْيِهِ بِتَصْرِيحِ تَوْجِيهِ الْإِنْذَارِ إِلَيْهِ. وَهَذَا من أُسْلُوبُ الْقَوْلِ اللَّيِّنِ الَّذِي أَمَرَهُمَا اللَّهُ بِهِ.
ve Firavun'un bu konudaki tavrı ortaya çıkmadan önce doğrudan yüzüne karşı bir uyarı yöneltmemiş olmak için, onu yalanlama ihtimaline karşı dolaylı yoldan uyarmaktır. Bu da Allah'ın o ikisine emrettiği yumuşak söz (kavl-i leyyin) üslubundandır.
وَتَعْرِيفُ الْعَذَابِ تَعْرِيفُ الْجِنْسِ، فَالْمُعَرَّفُ بِمَنْزِلَةِ النَّكِرَةِ، كَأَنَّهُ قِيلَ: إِنَّ عَذَابًا عَلَى مَنْ كَذَّبَ.
Azap kelimesinin marife yapılması cins bildirmek içindir; dolayısıyla marife olan bu kelime nekre (belirsiz) konumundadır, sanki şöyle denilmiştir: 'Yalanlayanın üzerine büyük bir azap vardır.'
وَإِطْلَاقُ السَّلَامِ وَالْعَذَاب دون تَقْيِيد بِالدُّنْيَا أَوِ الْآخِرَةِ تَعْمِيمٌ لِلْبِشَارَةِ وَالنِّذَارَةِ، قَالَ تَعَالَى فِي سُورَةِ النَّازِعَاتِ [٢٥، ٢٦] : فَأَخَذَهُ اللَّهُ نَكالَ الْآخِرَةِ وَالْأُولى إِنَّ فِي ذلِكَ لَعِبْرَةً لِمَنْ يَخْشى.
Selamın ve azabın dünya veya ahiret ile kayıtlanmaksızın mutlak bırakılması, müjde ve uyarının genelleştirilmesini sağlar. Nitekim Yüce Allah Nâziât Suresi'nde [25, 26] şöyle buyurmuştur: { فَأَخَذَهُ اللَّهُ نَكالَ الْآخِرَةِ وَالْأُولى إِنَّ فِي ذلِكَ لَعِبْرَةً لِمَنْ يَخْشى } “Bunun üzerine Allah onu, ahiret ve dünya azabıyla yakalayıverdi. Kuşkusuz bunda, [Allah'tan] korkan kimse için kesin bir ibret vardır.”
وَهَذَا كُلُّهُ كَلَامُ اللَّهِ الَّذِي أَمَرَهُمَا بِتَبْلِيغِهِ إِلَى فِرْعَوْنَ، كَمَا يَدُلُّ لِذَلِكَ تَعْقِيبُهُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ فَمَنْ رَبُّكُما يَا مُوسى [طه: ٤٩] عَلَى أُسْلُوبِ حِكَايَةِ الْمُحَاوَرَاتِ. وَمَا ذُكِرَ مِنْ أَوَّلِ الْقِصَّةِ إِلَى هُنَا لَمْ يَتَقَدَّمْ فِي السُّور الْمَاضِيَة.
Bütün bunlar, karşılıklı konuşma (muhavere) aktarımı üslubuyla Yüce Allah'ın: { قالَ فَمَنْ رَبُّكُما يَا مُوسى } [Tâhâ: 49] “[Firavun:] 'Peki, sizin Rabbiniz kimdir, ey Mûsâ?' dedi” buyruğunun bunu takip etmesinden de anlaşılacağı üzere, Allah'ın Firavun'a tebliğ etmelerini o ikisine emrettiği kelamıdır. Kıssanın başından buraya kadar zikredilenler geçmiş surelerde yer almamıştır.
[٤٩- ٥٠]
[49- 50]
[سُورَة طه (٢٠) : الْآيَات ٤٩ إِلَى ٥٠]
[Tâhâ Suresi (20), 49 ila 50. Ayetler]
قالَ فَمَنْ رَبُّكُما يَا مُوسى (٤٩) قالَ رَبُّنَا الَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى (٥٠)
{ قالَ فَمَنْ رَبُّكُما يَا مُوسى (٤٩) قالَ رَبُّنَا الَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى (٥٠) } “[Firavun] dedi ki: 'Peki, sizin Rabbiniz kimdir ey Mûsâ?' [Mûsâ] dedi ki: 'Bizim Rabbimiz, her şeye yaratılışını veren, sonra da yolunu gösterendir.'”
هَذَا حِكَايَةُ جَوَابِ فِرْعَوْنَ عَنِ الْكَلَامِ الَّذِي أَمَرَ اللَّهُ مُوسَى وَهَارُونَ بِإِبْلَاغِهِ فِرْعَوْنَ، فَفِي الْآيَةِ حَذْفُ جُمَلٍ دَلَّ عَلَيْهَا السِّيَاقُ قَصْدًا لِلْإِيجَازِ. وَالتَّقْدِيرُ: فَأَتَيَاهُ فَقَالَا لَهُ مَا أُمِرَا بِهِ، فَقَالَ: فَمَنْ رَبُّكُمَا؟.
Bu, Allah'ın Mûsâ ve Hârûn'a Firavun'a tebliğ etmelerini emrettiği söze karşı Firavun'un verdiği cevabın aktarımıdır. Ayette, vecizlik (îcâz) amacıyla bağlamın gösterdiği bazı cümleler hazfedilmiştir. Takdiri şöyledir: 'Bunun üzerine ona geldiler ve kendilerine emredileni söylediler, o da: Rabbiniz kimdir? dedi.'
وَلِذَلِكَ جَاءَتْ حِكَايَةُ قَوْلِ فِرْعَوْنَ بِجُمْلَةٍ مَفْصُولَةٍ عَلَى طَرِيقَةِ حِكَايَةِ الْمُحَاوَرَاتِ الَّتِي اسْتَقْرَيْنَاهَا مِنْ أُسْلُوبِ الْقُرْآنِ وَبَيَّنَّاهَا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ وَغَيْرِهَا.
Bu sebeple Firavun'un sözünün aktarımı, Kur'an'ın üslubundan istikra yoluyla tespit ettiğimiz, Bakara Suresi ve diğer yerlerde açıkladığımız diyalog aktarma yöntemi uyarınca [atıf harfi olmaksızın] müstakil bir cümleyle (fasl ile) gelmiştir.
وَوَجَّهَ فِرْعَوْنُ الْخِطَابَ إِلَيْهِمَا بِالضَّمِيرِ الْمُشْتَرَكِ، ثُمَّ خَصَّ مُوسَى بِالْإِقْبَالِ عَلَيْهِ بِالنِّدَاءِ، لِعِلْمِهِ بِأَنَّ مُوسَى هُوَ الْأَصْلُ بِالرِّسَالَةِ وَأَنَّ هَارُونَ تَابِعٌ لَهُ، وَهَذَا وَإِنْ لَمْ يَحْتَوِ عَلَيْهِ كَلَامُهُمَا فَقَدْ تَعَيَّنَ أَنْ يَكُونَ فِرْعَوْنُ عَلِمَهُ مِنْ كَيْفِيَّةِ دُخُولِهِمَا عَلَيْهِ وَمُخَاطَبَتِهِ، وَلِأَنَّ مُوسَى كَانَ مَعْرُوفًا فِي بَلَاطِ فِرْعَوْنَ لِأَنَّهُ رَبِيُّهُ أَوْ رَبِيُّ أَبِيهِ فَلَهُ سَابِقَةُ اتِّصَالٍ
Firavun hitabı ortak bir zamirle ikisine birden yöneltti, ardından risalette asıl olanın Mûsâ olduğunu ve Hârûn'un ona tabi bulunduğunu bildiği için nida ile yönelerek sadece Mûsâ'yı muhatap aldı. Her ne kadar bu durum onların sözlerinde açıkça yer almamış olsa da Firavun'un bunu yanına giriş biçimlerinden ve hitap tarzlarından anlamış olması kaçınılmazdır. Ayrıca Mûsâ, Firavun'un sarayında tanınan biriydi; çünkü o Firavun'un veya babasının büyüttüğü birisiydi, dolayısıyla Firavun'un sarayıyla
بِدَارِ فِرْعَوْنَ، كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ لَهُ الْمَحْكِيُّ فِي آيَةِ سُورَةِ الشُّعَرَاءِ [١٨] : قالَ أَلَمْ نُرَبِّكَ فِينا وَلِيداً وَلَبِثْتَ فِينا مِنْ عُمُرِكَ سِنِينَ الْآيَةَ. وَلَعَلَّ مُوسَى هُوَ الَّذِي تَوَلَّى الْكَلَامَ وَهَارُونَ يُصَدِّقُهُ بِالْقَوْلِ أَوْ بِالْإِشَارَةِ.
geçmişe dayalı bir irtibatı vardı. Nitekim Şuarâ Suresi'ndeki [18] ayette aktarıldığı üzere Firavun'un ona: { قالَ أَلَمْ نُرَبِّكَ فِينا وَلِيداً وَلَبِثْتَ فِينا مِنْ عُمُرِكَ سِنِينَ } “[Firavun:] 'Biz seni çocukken aramızda büyütmedik mi ve sen ömrünün yıllarını aramızda geçirmedin mi?' dedi” sözü de buna delalet etmektedir. Muhtemelen sözü bizzat Mûsâ üstlenmiş, Hârûn ise sözle veya işaretle onu tasdik etmiştir.
وَإِضَافَتُهُ الرَّبَّ إِلَى ضَمِيرِهِمَا لِأَنَّهُمَا قَالَا لَهُ إِنَّا رَسُولا رَبِّكَ [طه: ٤٧] .
Rab kelimesini o ikisinin zamirine izafe etmesi, onların kendisine: { إِنَّا رَسُولا رَبِّكَ } [Tâhâ: 47] “Biz senin Rabbinin elçileriyiz” demiş olmalarındandır.
وَأَعْرَضَ عَنْ أَنْ يَقُولَ: فَمَنْ رَبِّي؟ إِلَى قَوْلِهِ فَمَنْ رَبُّكُما إِعْرَاضًا عَنِ الِاعْتِرَافِ بِالْمَرْبُوبِيَّةِ وَلَوْ بِحِكَايَةِ قَوْلِهِمَا، لِئَلَّا يَقَعُ ذَلِكَ فِي سَمْعِ أَتْبَاعِهِ وَقَوْمِهِ فَيَحْسَبُوا أَنَّهُ مُتَرَدِّدٌ فِي مَعْرِفَةِ رَبِّهِ، أَوْ أَنَّهُ اعْتَرَفَ بِأَنَّ لَهُ رَبًّا. وَتَوَلَّى مُوسَى الْجَوَابَ لِأَنَّهُ خُصَّ بِالسُّؤَالِ بِسَبَبِ النِّدَاءِ لَهُ دُونَ غَيْرِهِ.
'Öyleyse benim Rabbim kimdir?' demekten kaçınıp { فَمَنْ رَبُّكُما } [“Öyleyse sizin Rabbiniz kimdir?”] demesi; onların sözünü aktarma yoluyla bile olsa kulluğu (merbûbiyeti) itiraf etmekten kaçınması sebebiyledir; ta ki bu söz tebaasının ve kavminin kulağına gidip de onun Rabbini tanımakta tereddüt ettiğini yahut bir Rabbinin olduğunu kabul ettiğini sanmasınlar. Cevap vermeyi Mûsâ üstlendi; çünkü başkasına değil, bizzat kendisine nida edilerek soru özellikle ona yöneltilmişti.
وَأَجَابَ مُوسَى بِإِثْبَاتِ الرُّبُوبِيَّةِ لِلَّهِ لِجَمِيعِ الْمَوْجُودَاتِ جَرْيًا عَلَى قَاعِدَةِ الِاسْتِدْلَالِ بِالْكُلِّيَّةِ عَلَى الْجُزْئِيَّةِ بِحَيْثُ يَنْتَظِمُ مِنْ مَجْمُوعِهِمَا قِيَاسٌ، فَإِنَّ فِرْعَوْنَ مِنْ جُمْلَةِ الْأَشْيَاءِ، فَهُوَ دَاخِلٌ فِي عُمُومِ كُلَّ شَيْءٍ.
Mûsâ, tümelden tikele (küllîden cüz'îye) delil getirme kuralına uygun olarak, ikisinin birleşiminden bir kıyas oluşacak şekilde tüm varlıklar için Allah'ın rububiyetini ispat ederek cevap verdi; nitekim Firavun da varlıkların bir parçasıdır ve { كُلَّ شَيْءٍ } [“her şey”] genellemesine dahildir.
وكُلَّ شَيْءٍ مَفْعُولٌ أَوَّلٌ لِ أَعْطى. وخَلْقَهُ مَفْعُولُهُ الثَّانِي.
{ كُلَّ شَيْءٍ } [ifadesi] { أَعْطى } fiilinin birinci mef'ûlü, { خَلْقَهُ } ise ikinci mef'ûlüdür.
وَالْخَلْقُ: مَصْدَرٌ بِمَعْنَى الْإِيجَادِ. وَجِيءَ بِفِعْلِ الْإِعْطَاءِ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ الْخَلْقَ وَالتَّكْوِينَ نِعْمَةٌ، فَهُوَ اسْتِدْلَالٌ عَلَى الرُّبُوبِيَّةِ وَتَذْكِيرٌ بِالنِّعْمَةِ مَعًا.
Halk (yaratma); icad (var etme) anlamında bir masdardır. Verme (i'tâ) fiilinin getirilmesi, yaratmanın ve var etmenin bir nimet olduğuna dikkat çekmek içindir; dolayısıyla bu, hem rububiyete delil getirme hem de aynı zamanda nimeti hatırlatmadır.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْخَلْقُ بِالْمَعْنَى الْأَخَصِّ، وَهُوَ الْخَلْقُ عَلَى شَكْلٍ مَخْصُوصٍ، فَهُوَ بِمَعْنَى الْجَعْلِ، أَيِ الَّذِي أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ مِنَ الْمَوْجُودَاتِ شَكْلَهُ الْمُخْتَصَّ بِهِ، فَكُوِّنَتْ بِذَلِكَ الْأَجْنَاسُ وَالْأَنْوَاعُ وَالْأَصْنَافُ وَالْأَشْخَاصُ مِنْ آثَارِ ذَلِكَ الْخَلْقِ.
Halk kelimesinin daha özel anlamda olması da caizdir ki o da özel bir biçimde yaratmaktır; yani kılma/yapma (ce'l) anlamındadır. Bu durumda mana: 'Varlıklardan her bir şeye kendine has şeklini veren' demek olur; böylece cinsler, türler, sınıflar ve fertler bu yaratılışın eserleri olarak var edilmiştir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ كُلَّ شَيْءٍ مَفْعُولًا ثَانِيًا لِ أَعْطى وَمَفْعُولُهُ الْأَوَّلُ خَلْقَهُ، أَيْ أَعْطَى خَلْقَهُ مَا يَحْتَاجُونَهُ، كَقَوْلِهِ: فَأَخْرَجْنا بِهِ نَباتَ كُلِّ شَيْءٍ [الْأَنْعَام: ٩٩] . فَتَرْكِيبُ الْجُمْلَةِ صَالِحٌ لِلْمَعْنَيَيْنِ.
{ كُلَّ شَيْءٍ } ifadesinin { أَعْطى } fiilinin ikinci mef'ûlü, birinci mef'ûlünün ise { خَلْقَهُ } olması da caizdir; yani { فَأَخْرَجْنا بِهِ نَباتَ كُلِّ شَيْءٍ } [En'âm: 99] “Onunla her şeyin bitkisini çıkardık” ayetinde olduğu gibi, 'Yaratıklarına ihtiyaç duydukları her şeyi veren' anlamındadır. Dolayısıyla cümlenin yapısı her iki manaya da elverişlidir.
وَالِاسْتِغْرَاقُ الْمُسْتَفَادُ مِنْ (كُلَّ) عُرْفِيٌّ، أَيْ كُلَّ شَيءٍ مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يُعْطَاهُ أَصْنَافُ الْخَلْقِ وَيُنَاسِبُ الْمُعْطِي، أَوْ هُوَ اسْتِغْرَاقٌ عَلَى قَصْدِ التَّوْزِيعِ بِمُقَابلَة الْأَشْيَاء بالخلق، مِثْلُ:
{ كُلَّ } kelimesinden anlaşılan kapsam (istiğrâk) örfîdir; yani yaratılmış sınıflarına verilmesi gereken ve Veren'e yakışan her şeydir. Yahut tıpkı:
رَكِبَ الْقَوْمُ دَوَابَّهُمْ.
'Topluluk bineklerine bindi' sözünde olduğu gibi şeylerin yaratılışla karşılanması yoluyla paylaştırma (tevzî') amaçlı bir istiğrâktır.
وَالْمَعْنَى: تَأَمَّلْ وَانْظُرْ هَلْ أَنْتَ أَعْطَيْتَ الْخَلْقَ أَوْ لَا؟ فَلَا شَكَّ أَنَّهُ يعلم أَنه يَعْلَمُ أَنَّهُ مَا أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ، فَإِذَا تَأَمَّلَ عَلِمَ أَنَّ الرَّبَّ هُوَ الَّذِي أَفَاضَ الْوُجُودَ وَالنِّعَمَ عَلَى الْمَوْجُودَاتِ كُلِّهَا، فَآمَنَ بِهِ بِعُنْوَانِ هَذِهِ الصِّفَةِ وَتِلْكَ الْمَعْرِفَةُ الْمُوَصِّلَةُ إِلَى الِاعْتِقَادِ الْحَقِّ.
Mana şöyledir: 'Düşün ve bak, bu yaratılışı sen mi verdin yoksa vermedin mi?' Şüphe yok ki o, her şeye yaratılışını kendisinin vermediğini çok iyi bilir. Düşündüğü takdirde Rabbin, bütün varlıklara varlığı ve nimetleri bahşeden olduğunu anlar; böylece O'na bu vasfın unvanıyla iman eder ki bu da hak inanca ulaştıran marifettir.
وَ (ثُمَّ) لِلتَّرْتِيبِ بِمَعْنَيَيْهِ الزَّمَنِيِّ والْرُتْبِيِّ، أَيْ خَلَقَ الْأَشْيَاءَ ثُمَّ هَدَى إِلَى مَا خَلَقَهُمْ لِأَجْلِهِ، وَهَدَاهُمْ إِلَى الْحَقِّ بَعْدَ أَنْ خَلَقَهُمْ، وَأَفَاضَ عَلَيْهِمُ النِّعَمَ، عَلَى حَدِّ قَوْلِهِ تَعَالَى:
{ ثُمَّ } (sonra) kelimesi, hem zamansal hem de mertebe bakımından sıralama (tertip) içindir; yani varlıkları yarattı, sonra onları ne için yarattıysa ona yönlendirdi; onları yarattıktan ve üzerlerine nimetler yağdırdıktan sonra hakka iletti. Tıpkı Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi:
أَلَمْ نَجْعَلْ لَهُ عَيْنَيْنِ وَلِساناً وَشَفَتَيْنِ وَهَدَيْناهُ النَّجْدَيْنِ [الْبَلَد: ٨- ١٠] أَيْ طَرِيقَيِ الْخَيْرِ وَالشَّرِّ، أَيْ فَرَّقْنَا بَيْنَهُمَا بِالدَّلَائِلِ الْوَاضِحَةِ.
{ أَلَمْ نَجْعَلْ لَهُ عَيْنَيْنِ وَلِساناً وَشَفَتَيْنِ وَهَدَيْناهُ النَّجْدَيْنِ } [Beled: 8-10] “Biz ona iki göz, bir dil ve iki dudak vermedik mi? Ve ona iki yolu (hayır ve şer yollarını) göstermedik mi?” Yani açık delillerle ikisinin arasını ayırdık.
قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي «الْكَشَّافِ» : «وَلِلَّهِ دَرُّ هَذَا الْجَوَابِ مَا أَخْصَرَهُ وَمَا أَجْمَعَهُ وَمَا أَبَيَنَهُ لِمَنْ أَلْقَى الذِّهْنَ وَنَظَرَ بِعَيْنِ الْإِنْصَافِ وَكَانَ طَالبا للحق» .
Zemahşerî el-Keşşâf'ta şöyle demiştir: 'Zihnini veren, insaf gözüyle bakan ve hakkı arayan kimse için Allah bu cevaba ne büyük bir güzellik vermiştir; ne kadar veciz, ne kadar kapsamlı ve ne kadar açıktır!'
[٥١- ٥٢]
[51- 52]
[سُورَة طه (٢٠) : الْآيَات ٥١ إِلَى ٥٢]
[Tâhâ Suresi (20), 51 ila 52. Ayetler]
قالَ فَما بالُ الْقُرُونِ الْأُولى (٥١) قالَ عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي فِي كِتابٍ لَا يَضِلُّ رَبِّي وَلا يَنْسى (٥٢)
{ قالَ فَما بالُ الْقُرُونِ الْأُولى (٥١) قالَ عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي فِي كِتابٍ لَا يَضِلُّ رَبِّي وَلا يَنْسى (٥٢) } “[Firavun] dedi ki: 'Öyleyse önceki nesillerin durumu nedir?' [Mûsâ] dedi ki: 'Onların bilgisi Rabbimin katında bir kitaptadır. Rabbim ne yanılır ne de unutur.'”
وَالْبَالُ: كَلِمَةٌ دَقِيقَةُ الْمَعْنَى، تُطْلَقُ عَلَى الْحَالِ الْمُهِمِّ، وَمَصْدَرُهُ الْبَالَهُ بِتَخْفِيفِ اللَّامِ، قَالَ تَعَالَى: كَفَّرَ عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ وَأَصْلَحَ بالَهُمْ [مُحَمَّد: ٢] ، أَيْ حَالَهُمْ.
Bâl (بَال); anlamı incelikli bir kelime olup önemli durumlar için kullanılır, masdarı ise lâmın şeddesiz okunuşuyla el-bâle (الْبَالَة) şeklindedir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { كَفَّرَ عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ وَأَصْلَحَ بالَهُمْ } [Muhammed: 2] “[Allah] onların kötülüklerini örtmüş ve hallerini düzeltmiştir”; yani durumlarını düzeltmiştir.
وَفِي الْحَدِيثِ «كُلُّ أَمْرٍ ذِي بَالٍ
Hadiste de şöyle geçer: «Önem taşıyan her iş...»
... » إِلَخْ، وَتُطْلَقُ عَلَى الرَّأْيِ يُقَالُ: خَطَرَ كَذَا بِبَالِيَ. وَيَقُولُونَ: مَا أَلْقَى لَهُ بَالًا، وَإِيثَارُ هَذِهِ الْكَلِمَةِ هُنَا مِنْ دَقِيقِ الْخَصَائِصِ الْبَلَاغِيَّةِ.
...ila ahir. Düşünce ve zihin için de kullanılır; nitekim 'hatara kezâ bi-bâlî' (aklıma/zihnime şöyle bir şey geldi) denir. Yine 'mâ elkâ lehû bâlen' (ona hiç aldırmadı/önem vermedi) derler. Bu kelimenin burada tercih edilmesi, belagatin ince özelliklerindendir.
أَرَادَ فِرْعَوْنُ أَنْ يُحَاجَّ مُوسَى بِمَا حَصَلَ لِلْقُرُونِ الْمَاضِيَةِ الَّذِينَ كَانُوا عَلَى مِلَّةِ فِرْعَوْنَ، أَيْ قُرُونِ أَهْلِ مِصْرَ، أَيْ مَا حَالُهُمْ، أَفَتَزْعُمُ أَنَّهُمُ اتَّفَقُوا عَلَى ضَلَالَةٍ. وَهَذِهِ شَنْشَنَةُ مَنْ لَا يَجِدْ حُجَّةً فَيَعْمِدُ إِلَى التَّشْغِيبِ بِتَخْيِيلِ اسْتِبْعَادِ كَلَامِ خَصْمِهِ، وَهُوَ فِي مَعْنَى قَوْلِ فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ فِي الْآيَةِ الْأُخْرَى قالُوا أَجِئْتَنا لِتَلْفِتَنا عَمَّا وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا [يُونُس:
Firavun, Firavun'un dininde olan geçmiş nesillerin, yani Mısır halkının geçmiş kuşaklarının başına gelenlerle Mûsâ ile tartışmak istedi; yani 'Onların durumu nedir, yoksa onların bir sapıklık üzerinde birleştiklerini mi iddia ediyorsun?' demek istedi. Bu, delil bulamayıp hasmının sözünü akıldan uzak göstererek demagoji yapmaya ve ortalığı bulandırmaya yeltenen kimsenin âdetidir. Bu, Firavun ve ileri gelenlerinin diğer ayette geçen şu sözleriyle aynı anlamdadır: { قالُوا أَجِئْتَنا لِتَلْفِتَنا عَمَّا وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا } [Yûnus:
٧٨] .
78] “Dediler ki: 'Bizi atalarımızı üzerinde bulduğumuz yoldan çevirmek için mi geldin?'”
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى أَنَّ فِرْعَوْنَ أَرَادَ التَّشْغِيبَ عَلَى مُوسَى حِينَ نَهَضَتْ حُجَّتُهُ بِأَنْ يَنْقُلَهُ إِلَى الْحَدِيثِ عَنْ حَالِ الْقُرُونِ الْأُولَى: هَلْ هُمْ فِي عَذَابٍ بِمُنَاسَبَةِ قَوْلِ مُوسَى: أَنَّ الْعَذابَ عَلى مَنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى [طه: ٤٨] ، فَإِذَا قَالَ: إِنَّهُمْ فِي عَذَابٍ، ثَارَتْ ثَائِرَةُ أَبْنَائِهِمْ فَصَارُوا أَعْدَاءً لِمُوسَى، وَإِذَا قَالَ: هُمْ فِي سَلَامٍ، نَهَضَتْ حُجَّةُ فِرْعَوْنَ لِأَنَّهُ مُتَابِعٌ لِدِينِهِمْ، وَلِأَنَّ مُوسَى لَمَّا أَعْلَمَهُ بِرَبِّهِ وَكَانَ ذَلِك مشعرا بالخلق الْأَوَّلِ خَطَرَ بِبَالِ فِرْعَوْنَ أَنْ يَسْأَلَهُ عَنِ الِاعْتِقَادِ فِي مَصِيرِ النَّاسِ بَعْدَ الْفَنَاءِ، فَسَأَلَ: مَا بَالُ الْقُرُونِ الْأُولَى؟ مَا شَأْنُهُمْ وَمَا الْخَبَرُ عَنْهُمْ؟ وَهُوَ سُؤَالُ تَعْجِيزٍ وَتَشْغِيبٍ.
Şu mana da caizdir: Firavun, Mûsâ'nın delili güçlenince onu ilk nesillerin durumu hakkında konuşmaya sevk ederek meseleyi saptırmak istedi; Mûsâ'nın: { أَنَّ الْعَذابَ عَلى مَنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى } [Tâhâ: 48] “Azap yalanlayan ve yüz çevirenleredir” sözü münasebetiyle 'Onlar azapta mıdır?' demek istedi. Eğer 'Onlar azaptadır' derse, evlatlarının öfkesi kabaracak ve Mûsâ'ya düşman kesileceklerdi; şayet 'Onlar selamettedir' derse, Firavun onların dinine uyduğu için Firavun'un tezi güçlenecekti. Ayrıca Mûsâ ona Rabbini tanıtınca ve bu da ilk yaratılışı hissettirince, yok oluştan sonra insanların akıbetine dair inancı sormak Firavun'un aklına geldi; bu yüzden: 'Önceki nesillerin durumu nedir? Onların hali ne oldu, onlardan ne haber var?' diye sordu. Bu ise aciz bırakma ve lafı bulandırma amaçlı bir sorudur.
وَقَوْلُ مُوسَى فِي جَوَابِهِ عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي فِي كِتابٍ صَالِحٌ لِلِاحْتِمَالَيْنِ، فَعَلَى الِاحْتِمَالِ الْأَوَّلِ يَكُونُ مُوسَى صَرَفَهُ عَنِ الْخَوْضِ فِيمَا لَا يُجْدِي فِي مَقَامِهِ ذَلِكَ الَّذِي هُوَ الْمُتَمَحِّضُ لِدَعْوَةِ الْأَحْيَاءِ لَا الْبَحْث عَن أَحْوَال الْأَمْوَاتِ الَّذِينَ أَفْضَوْا إِلَى عَالَمِ الْجَزَاءِ، وَهَذَا نَظِيرُ
Mûsâ'nın cevabında geçen { عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي فِي كِتابٍ } “Onların bilgisi Rabbimin katında bir kitaptadır” sözü her iki ihtimale de uygundur. Birinci ihtimale göre Mûsâ, Firavun'u, karşılık alemine intikal etmiş olan ölülerin durumlarını araştırmaya değil, sadece dirileri davet etmeye tahsis edilmiş olan o makamda hiçbir fayda sağlamayacak bir konuya dalmaktan çevirmiştir. Bu durum şunun benzeridir:
قَوْلِ النَّبِيءِ- ﷺ لَمَّا سُئِلَ عَنْ ذَرَارِيِّ الْمُشْرِكِينَ فَقَالَ: «اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا كَانُوا عَامِلِينَ»
Peygamber -sallallâhu aleyhi ve sellem-'e müşriklerin çocukları sorulduğunda şöyle buyurmuştur: «Allah onların ne amel işleyeceklerini en iyi bilendir.»
. وَعَلَى الِاحْتِمَالِ الثَّانِي يَكُونُ مُوسَى قَدْ عَدَلَ عَنْ ذِكْرِ حَالِهِمْ خَيْبَةً لِمُرَادِ فِرْعَوْنَ وَعُدُولًا عَنِ الِاشْتِغَالِ بِغَيْرِ الْغَرَضِ الَّذِي جَاءَ لِأَجْلِهِ.
İkinci ihtimale göre ise Mûsâ, Firavun'un amacını boşa çıkarmak ve geliş gayesi dışındaki şeylerle meşgul olmaktan kaçınmak için onların durumunu anmaktan sarf-ı nazar etmiştir.
وَالْحَاصِلُ أَنَّ مُوسَى تَجَنَّبَ التَّصَدِّيَ لِلْمُجَادَلَةِ وَالْمُنَاقَضَةِ فِي غَيْرِ مَا جَاءَ لِأَجْلِهِ لِأَنَّهُ لَمْ يُبْعَثْ بِذَلِكَ. وَفِي هَذَا الْإِعْرَاضِ فَوَائِدٌ كَثِيرَةٌ
Özetle Mûsâ, geliş gayesi dışındaki bir konuda tartışmaya ve çekişmeye girişmekten kaçınmıştır; çünkü bunun için gönderilmemiştir. Bu yüz çevirmede pek çok fayda vardır.
وَهُوَ عَالِمٌ بِمُجْمَلِ أَحْوَالِ الْقُرُونِ الْأَوْلَى وَغَيْرُ عَالِمٍ بِتَفَاصِيلِ أَحْوَالِهِمْ وَأَحْوَالِ أَشْخَاصِهِمْ.
O, önceki nesillerin genel hallerini bilmekte, fakat onların ve şahıslarının detaylı hallerini bilmemektedir.
وَإِضَافَةُ عِلْمُها مِنْ إِضَافَةِ الْمَصْدَرِ إِلَى مَفْعُولِهِ. وَضَمِيرُ عِلْمُها عَائِدٌ إِلَى الْقُرُونِ الْأُولى لِأَنَّ لَفْظَ الْجَمْعِ يَجُوزُ أَنْ يُؤَنَّثَ ضَمِيرُهُ.
{ عِلْمُها } tamlaması, masdarın mef'ûlüne izâfetidir. { عِلْمُها } kelimesindeki zamir { الْقُرُونِ الْأُولى } lafzına dönmektedir; çünkü çoğul lafzın zamirinin müennes gelmesi caizdir.
وَقَوْلُهُ فِي كِتابٍ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْكِتَابُ مَجَازًا فِي تَفْصِيلِ الْعِلْمِ تَشْبِيهًا لَهُ بِالْأُمُورِ الْمَكْتُوبَةِ، وَأَنْ يَكُونَ كِنَايَةً عَنْ تَحْقِيقِ الْعِلْمِ لِأَنَّ الْأَشْيَاءَ الْمَكْتُوبَةَ تَكُونُ مُحَقَّقَةً كَقَوْلِ الْحَارِثِ بْنِ حِلِّزَةَ:
{ فِي كِتابٍ } sözünde geçen 'kitab'ın, yazılı şeylere benzetilerek bilginin detaylandırılması hususunda mecaz olması da yazılı şeylerin kesin ve sabit olması hasebiyle bilginin kesinliğinden kinaye olması da muhtemeldir; nitekim Hâris b. Hillize şöyle demiştir:
وَهَلْ يَنْقُضُ مَا فِي الْمَهَارِقِ الْأَهْوَاءُ وَيُؤَكِّدُ هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ لَا يَضِلُّ رَبِّي وَلا يَنْسى.
“Sahifelerde yazılı olanları nefsin arzuları bozar mı hiç?” Bu anlamı, O'nun: { لا يَضِلُّ رَبِّي وَلا يَنْسى } “Rabbim ne yanılır ne de unutur” sözü teyit etmektedir.
وَالضَّلَالُ: الْخَطَأُ فِي الْعِلْمِ، شُبِّهَ بِخَطَأِ الطَّرِيقِ. وَالنِّسْيَانُ: عَدَمُ تَذَكُّرِ الْأَمْرِ الْمَعْلُومِ فِي ذهن الْعَالم.
Dalâl (ضَلَال); bilgide hata etmektir, yolun şaşırılmasına benzetilmiştir. Nisyan (نِسْيَان) ise; bilenin zihninde bulunan malum bir hususun hatırlanmamasıdır.
[٥٣- ٥٤]
[53- 54]
[سُورَة طه (٢٠) : الْآيَات ٥٣ إِلَى ٥٤]
[Tâhâ Suresi (20), Ayet 53-54]
الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْداً وَسَلَكَ لَكُمْ فِيها سُبُلاً وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَخْرَجْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْ نَباتٍ شَتَّى (٥٣) كُلُوا وَارْعَوْا أَنْعامَكُمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِأُولِي النُّهى (٥٤)
{ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْداً وَسَلَكَ لَكُمْ فِيها سُبُلاً وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَخْرَجْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْ نَباتٍ شَتَّى (٥٣) كُلُوا وَارْعَوْا أَنْعامَكُمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِأُولِي النُّهى (٥٤) } “O, yeri sizin için bir beşik yapan, orada sizin için yollar açan ve gökten bir su indirendir. Böylece biz onunla türlü türlü bitkilerden çiftler çıkardık. (53) Yiyin ve hayvanlarınızı otlatın! Şüphesiz bunda akıl sahipleri için nice ibretler vardır. (54)”
هَذِهِ جُمَلٌ ثَلَاثٌ مُعْتَرِضَةٌ فِي أَثْنَاءِ قِصَّةِ مُوسَى.
Bunlar Mûsâ kıssasının arasında yer alan üç ara cümledir (itiraziyye).
فَالْجُمْلَةُ الْأُولَى مِنْهَا مُسْتَأْنَفَةٌ ابْتِدَائِيَّةٌ عَلَى عَادَةِ الْقُرْآنِ من تفنّن الْأَغْرَاض لِتَجْدِيدِ نَشَاطِ الْأَذْهَانِ. وَلَا يُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ مِنْ كَلَامِ مُوسَى إِذْ لَا يُنَاسِبُ ذَلِكَ تَفْرِيعَ قَوْلِهِ: فَأَخْرَجْنا بِهِ أَزْواجاً. فَقَوْلُهُ
Bunlardan birinci cümle, zihinlerin canlılığını yenilemek için Kur'an'ın maksatları çeşitlendirme adetine uygun olarak müstakil bir başlangıç cümlesidir (müste'nefe ibtidâiyye). Bunun Mûsâ'nın sözünden olması muhtemel değildir; zira bu durum, { فَأَخْرَجْنا بِهِ أَزْواجاً } sözünün bağlanışına uymaz. Dolayısıyla O'nun,
الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مِهَادًا خَبَرٌ لِمُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مِهَادًا، وَالضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى الرَّبِّ الْمَفْهُومِ من رَبِّي [طه: ٥٢] ، أَيْ هُوَ رَبُّ مُوسَى.
{ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مِهَادًا } sözü mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani "O, yeri sizin için bir beşik yapandır". Zamir ise { رَبِّي } [Tâhâ: 52] ifadesinden anlaşılan Rabb lafzına döner; yani O, Mûsâ'nın Rabbidir.
وَتَعْرِيفُ جُزْأَيِ الْجُمْلَةِ يُفِيدُ الْحَصْرَ، أَيِ الْجَاعِلُ الْأَرْضَ مِهَادًا فَكَيْفَ تَعْبُدُونَ غَيْرَهُ.
Cümlenin iki ögesinin de marife olması hasr (kaside) bildirir; yani "Yeri beşik kılan yalnızca O'dur; öyleyse O'ndan başkasına nasıl taparsınız?" demektir.
وَهَذَا قَصْرٌ حَقِيقِيٌّ غَيْرُ مَقْصُودٍ بِهِ الرَّدُّ عَلَى الْمُشْرِكِينَ وَلَكِنَّهُ تَذْكِيرٌ بِالنِّعْمَةِ وَتَعْرِيضٌ بِأَنَّ غَيْرَهُ لَيْسَ حَقِيقًا بِالْإِلَهِيَّةِ.
Bu, müşriklere doğrudan bir reddiye kastı taşımayan hakiki bir kasrdır; fakat nimeti hatırlatma ve O'ndan başkasının ilahlığa layık olmadığını ima etmedir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ مِهاداً- بِكَسْر الْمِيم وَألف بعد الْهَاء- وَهُوَ اسْمٌ بِمَعْنَى الْمَمْهُودِ مِثْلُ الْفِرَاشِ وَاللِّبَاسِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ جَمْعُ مَهْدٍ، وَهُوَ اسْمٌ لِمَا يُمَهَّدُ لِلصَّبِيِّ، أَيْ يُوضَعُ عَلَيْهِ وَيُحْمَلُ فِيهِ، فَيَكُونُ بِوَزْنِ كِعَابٍ جَمْعًا لِكَعْبٍ. وَمَعْنَى الْجَمْعِ عَلَى اعْتِبَارِ كَثْرَةِ الْبِقَاعِ.
Cumhur, mimin kesresi ve he'den sonra bir elif ile { مِهاداً } şeklinde okumuştur. Bu, firâş ve libâs gibi 'döşenmiş olan şey' (memhûd) anlamında bir isimdir. Çocuk için döşenen, yani üzerine yatırılan ve içinde taşınan şeyin ismi olan 'mehd'in çoğulu olması da caizdir; bu durumda ka'b'ın çoğulu olan ki'âb vezninde olur. Çoğul anlamı, mekanların çokluğu dikkate alınarak verilmiştir.
وَقَرَأَ عَاصِمٌ، وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَخَلَفٌ مَهْداً- بِفَتْحِ الْمِيمِ وَسُكُونِ الْهَاءِ-، أَيْ كَالْمَهْدِ الَّذِي يُمَهَّدُ لِلصَّبِيِّ، وَهُوَ اسْمٌ بِمَصْدَرِ مَهَدَهُ، عَلَى أَنَّ الْمَصْدَرَ بِمَعْنى الْمَفْعُول كالخلق بِمَعْنَى الْمَخْلُوقِ، ثُمَّ شَاعَ ذَلِكَ فَصَارَ اسْمًا لِمَا يُمَهَّدُ.
Âsım, Hamza, Kisâî ve Halef ise mimin fethası ve he'nin sükûnu ile { مَهْداً } şeklinde okumuşlardır; yani çocuk için döşenen beşik gibidir. Bu, halk kelimesinin mahlûk anlamında kullanılması gibi, masdarın mef'ûl anlamında olması esasına dayalı olarak 'mehede' fiilinin masdarı olan bir isimdir; sonra bu kullanım yaygınlaşarak döşenen şeyin adı olmuştur.
وَمَعْنَى الْقِرَاءَتَيْنِ وَاحِدٌ، أَيْ جَعَلَ الْأَرْضَ مَمْهُودَةً مُسَهَّلَةً لِلسَّيْرِ وَالْجُلُوسِ وَالِاضْطِجَاعِ بِحَيْثُ لَا نُتُوءَ فِيهَا إِلَّا نَادِرًا يُمْكِنُ تَجَنُّبُهُ، كَقَوْلِهِ: وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ بِساطاً لِتَسْلُكُوا مِنْها سُبُلًا فِجاجاً [نوح: ١٩، ٢٠] .
İki kıraatin manası birdir; yani Allah yeryüzünü, kaçınılması mümkün olan nadir çıkıntılar dışında hiçbir pürüz bulunmayacak şekilde yürümeye, oturmaya ve yatmaya elverişli ve döşenmiş kılmıştır; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ بِساطاً لِتَسْلُكُوا مِنْها سُبُلًا فِجاجاً } [Nûh: 19, 20] “Allah yeri sizin için bir sergi yapmıştır ki, onun geniş yollarında yürüyesiniz.”
وَسَلَكَ فِعْلٌ مُشْتَقٌّ مِنَ السُّلُوكِ وَالسَّلْكُ الَّذِي هُوَ الدُّخُولُ مُجْتَازًا وَقَاطِعًا. يُقَالُ: سَلَكَ طَرِيقًا، أَي دخله مجتازا. وَيسْتَعْمل مجَازًا فِي السّير فِي الطَّرِيق تَشْبِيها للسائر بالشَّيْء الدَّاخِل فِي شَيْء آخر. يُقَال: سلك طَرِيقا. فَحَقُّ هَذَا الْفِعْلِ أَنْ يَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولٍ وَاحِدٍ وَهُوَ الْمَدْخُولُ فِيهِ، وَيُسْتَعْمَلُ مُتَعَدِّيًا بِمَعْنَى أَسْلَكَ. وَحَقُّهُ أَنْ يَكُونَ تَعَدِّيهِ بِهَمْزَةِ التَّعْدِيَةِ فَيُقَالُ: أَسْلَكَ الْمِسْمَارَ فِي اللَّوْحِ، أَيْ جَعَلَهُ سَالِكًا
Seleke (سَلَكَ), geçip kat ederek girmek demek olan sülûk ve selk kökünden türemiş bir fiildir. 'Seleke tarîkan' (bir yola girdi) denir; yani oraya kat ederek girdi demektir. Yürüyenin, bir şeyin içine giren şeye benzetilmesiyle yolda yürüme hakkında mecaz olarak kullanılır. 'Seleke tarîkan' denir. Bu fiilin hakkı, içine girilen şey olan tek bir mef'ûle geçişli (müteaddî) olmasıdır; esleke (أَسْلَكَ) anlamında da geçişli olarak kullanılır. Asıl kural, geçişliliğinin ta'diye hemzesiyle olmasıdır; nitekim 'Esleke'l-mismâra fi'l-levh' (çiviyi tahtaya soktu), yani onu oraya sokucu kıldı denir.
إِيَّاهُ، إِلَّا أَنَّهُ كَثُرَ فِي الْكَلَامِ تَجْرِيدُهُ مِنَ الْهَمْزَةِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: نَسْلُكْهُ عَذاباً صَعَداً [الجنّ: ١٧] . وَكَثُرَ كَوْنُ الِاسْمِ الَّذِي كَانَ مَفْعُولًا ثَانِيًا يَصِيرُ مَجْرُورًا بِ (فِي) كَقَوْلِهِ تَعَالَى: مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ [المدثر: ٤٢] بِمَعْنَى أَسْلَكَكُمْ سَقَرَ. وَقَوْلُهُ: كَذلِكَ سَلَكْناهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ فِي سُورَةِ الشُّعَرَاءِ [٢٠٠] ، وَقَوْلِهِ أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَسَلَكَهُ يَنابِيعَ فِي الْأَرْضِ فِي سُورَةِ الزُّمَرِ [٢١] .
Bununla birlikte, kelamda hemzeden soyutlanarak kullanılması çokça vaki olmuştur; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { نَسْلُكْهُ عَذاباً صَعَداً } [Cin: 17] “Onu gittikçe artan çetin bir azaba sokarız”. İkinci mef'ûl olan ismin 'fî' (فِي) harf-i ceri ile mecrur olması da çokça görülür; nitekim Allah Teâlâ'nın: { مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ } [Müddessir: 42] “Sizi Sekar'a ne soktu?” ayeti, 'eslekeküm sekara' anlamındadır. Şuarâ Suresi'ndeki { كَذلِكَ سَلَكْناهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ } [200] “Böylece onu suçluların kalplerine soktuk” ve Zümer Suresi'ndeki { أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَسَلَكَهُ يَنابِيعَ فِي الْأَرْضِ } [21] “Görmedin mi, Allah gökten bir su indirdi de onu yerdeki kaynaklara soktu” ayetleri de böyledir.
وَقَالَ الْأَعْشَى:
A'şâ şöyle demiştir:
كَمَا سَلَكَ السَّكِّيَّ فِي الْبَابِ فَيْتَقُ أَيْ أَدْخَلَ الْمِسْمَارَ فِي الْبَابِ نَجَّارٌ، فَصَارَ فِعْلُ سَلَكَ يُسْتَعْمَلُ قَاصِرًا وَمُتَعَدِّيًا.
“Marangozun çiviyi kapıya soktuğu gibi.” Yani marangoz çiviyi kapıya soktu demektir. Böylece seleke fiili hem lazım (geçişsiz) hem de müteaddî (geçişli) olarak kullanılır olmuştur.
فَأَمَّا قَوْلُهُ هُنَا وَسَلَكَ لَكُمْ فِيها سُبُلًا فَهُوَ سَلَكَ الْمُتَعَدِّي، أَيْ أَسْلَكَ فِيهَا سُبُلًا، أَيْ جَعَلَ سُبُلًا سَالِكَةً فِي الْأَرْضِ، أَيْ دَاخِلَةً فِيهَا، أَيْ مُتَخَلِّلَةً. وَذَلِكَ كِنَايَةٌ عَنْ كَثْرَتِهَا فِي جِهَاتِ الْأَرْضِ.
Buradaki { وَسَلَكَ لَكُمْ فِيها سُبُلاً } sözüne gelince; bu geçişli olan seleke fiilidir; yani 'orada yollar açtı/soktu', yani yeryüzünde içine girilen, yerin arasına nüfuz eden yollar var etti demektir. Bu ise, yeryüzünün her tarafında yolların çokluğundan kinayedir.
وَالْمُرَادُ بِالسُّبُلِ: كُلُّ سَبِيلٍ يُمْكِنُ السَّيْرُ فِيهِ سَوَاءٌ كَانَ مِنْ أَصْلِ خِلْقَةِ الْأَرْضِ كَالسُّهُولِ وَالرِّمَالِ، أَوْ كَانَ مِنْ أَثَرِ فِعْلِ النَّاسِ مِثْلَ الثَّنَايَا الَّتِي تَكَرَّرَ السَّيْرُ فِيهَا فَتَعَبَّدَتْ وَصَارَتْ طُرُقًا يُتَابِعُ النَّاسُ السَّيْرَ فِيهَا.
Sübül (yollar) ile kastedilen; ister ovalar ve kumlar gibi yeryüzünün asıl yaratılışından olsun, isterse üzerinde defalarca yürünerek aşınmış ve insanların peş peşe yürüdüğü yollar haline gelmiş dağ yolları gibi insanların fiilinin eseri olsun, üzerinde yürünmesi mümkün olan her yoldur.
وَلَمَّا ذَكَرَ مِنَّةَ خَلْقِ الْأَرْضِ شَفَعَهَا بِمِنَّةِ إِخْرَاجِ النَّبَاتِ مِنْهَا بِمَا يَنْزِلُ عَلَيْهَا مِنَ السَّمَاءِ مِنْ مَاءٍ. وَتلك منّة تنبىء عَنْ خَلْقِ السَّمَاوَاتِ حَيْثُ أَجْرَى ذِكْرِهَا لِقَصْدِ ذَلِكَ التَّذْكِيرِ، وَلِذَا لَمْ يَقُلْ: وَصَبَبْنَا الْمَاءَ عَلَى الْأَرْضِ، كَمَا فِي آيَةِ: أَنَّا صَبَبْنَا الْماءَ صَبًّا ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا [عبس: ٢٥، ٢٦] . وَهَذَا إِدْمَاجٌ بَلِيغٌ.
Yeryüzünün yaratılışı nimetini zikredince, gökten üzerine inen su vasıtasıyla oradan bitkilerin çıkarılması nimetini de ona ekledi. Bu, o hatırlatmayı kastetmek üzere göğün zikrini geçirdiği için göklerin yaratılışını da bildiren bir nimettir; bundan dolayı { أَنَّا صَبَبْنَا الْماءَ صَبًّا ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا } [Abese: 25, 26] “Biz suyu bol bol döktük, sonra yeri yardık” ayetinde olduğu gibi "suyu yeryüzüne döktük" dememiştir. Bu ise beliğ bir idmaç (iç içe mana yerleştirme) sanatıdır.
وَالْعُدُولُ عَنْ ضَمِيرِ الْغَيْبَةِ إِلَى ضَمِيرِ الْمُتَكَلِّمِ فِي قَوْلِهِ: فَأَخْرَجْنا الْتِفَاتٌ. وَحُسْنُهُ هُنَا أَنَّهُ بَعْدَ أَنْ حَجَّ الْمُشْرِكِينَ بِحُجَّةِ انْفِرَادِهِ بِخَلْقِ الْأَرْضِ وَتَسْخِيرِ السَّمَاءِ مِمَّا لَا سَبِيلَ بِهِمْ إِلَى نُكْرَانِهِ ارْتَقَى
{ فَأَخْرَجْنا } sözünde gâib zamirinden mütekellim (birinci tekil/çoğul şahıs) zamirine geçilmesi bir iltifattır. Buradaki güzelliği şudur: Müşrikleri, yeryüzünü yaratmada ve göğü boyun eğdirmede tek ve benzersiz olduğuna dair inkar edemeyecekleri kesin bir delille susturduktan sonra,
إِلَى صِيغَةِ الْمُتَكَلِّمِ الْمُطَاعِ فَإِنَّ الَّذِي خَلَقَ الْأَرْضَ وَسَخَّرَ السَّمَاءَ حَقِيقٌ بِأَنْ تُطِيعَهُ الْقُوَى وَالْعَنَاصِرُ، فَهُوَ يُخْرِجُ النَّبَاتَ مِنَ الْأَرْضِ بِسَبَبِ مَاءِ السَّمَاءِ، فَكَانَ تَسْخِيرُ النَّبَاتِ أَثَرًا لِتَسْخِيرِ أَصْلِ تَكْوِينِهِ مِنْ مَاءِ السَّمَاءِ وَتُرَابِ الْأَرْضِ.
kendisine itaat olunan mütekellim sîgasına yükselmiştir; zira yeryüzünü yaratan ve göğü boyun eğdiren zat, güçlerin ve elementlerin kendisine itaat etmesine layıktır. O, göğün suyu sebebiyle yeryüzünden bitkiyi çıkarmaktadır; böylece bitkinin boyun eğmesi, onun gök suyu ve yer toprağından olan oluşumunun aslına boyun eğmesinin bir eseri olmuştur.
وَلِمُلَاحَظَةِ هَذِهِ النُّكْتَةِ تَكَرَّرَ فِي الْقُرْآنِ مِثْلُ هَذَا الِالْتِفَاتِ عِنْدَ ذِكْرِ الْإِنْبَاتِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَخْرَجْنا بِهِ نَباتَ كُلِّ شَيْءٍ [الْأَنْعَام: ٩٩] ، وَقَوْلِهِ: أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَخْرَجْنا بِهِ ثَمَراتٍ مُخْتَلِفاً أَلْوانُها [فاطر:
Bu nükteyi gözetmek amacıyla Kur'an'da bitkilerin yetiştirilmesi zikredildiğinde benzer bir iltifat tekrarlanmıştır; nitekim Allah Teâlâ'nın şu ayetlerinde böyledir: { وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَخْرَجْنا بِهِ نَباتَ كُلِّ شَيْءٍ } [el-En'âm: 99] “O, gökten su indirendir; böylece biz onunla her şeyin bitkisini çıkardık”; { أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَخْرَجْنا بِهِ ثَمَراتٍ مُخْتَلِفاً أَلْوانُها } [Fâtır:
٣٥] ، وَقَوْلُهُ: أَمَّنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَنْبَتْنا بِهِ حَدائِقَ ذاتَ بَهْجَةٍ [النَّمْل: ٦٠] وَمِنْهَا قَوْلُهُ فِي سُورَةِ الزُّخْرُفِ [١١] : وَالَّذِي نَزَّلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً بِقَدَرٍ فَأَنْشَرْنا بِهِ بَلْدَةً مَيْتاً. وَقَدْ نَبَّهَ إِلَى ذَلِكَ فِي «الْكَشَّافِ» ، وَلِلَّهِ دَرُّهُ. وَنَظَائِرُهُ كَثِيرَةٌ فِي الْقُرْآنِ.
27] “Görmedin mi Allah gökten su indirdi de onunla renkleri çeşit çeşit meyveler çıkardık”; { أَمَّنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَنْبَتْنا بِهِ حَدائِقَ ذاتَ بَهْجَةٍ } [en-Neml: 60] “Yoksa gökleri ve yeri yaratan, sizin için gökten su indiren mi? Biz onunla göz alıcı bahçeler bitirdik” ve bunlardan biri de Zuhruf Suresi'ndeki [11] şu ayettir: { وَالَّذِي نَزَّلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً بِقَدَرٍ فَأَنْشَرْنا بِهِ بَلْدَةً مَيْتاً } “O ki, gökten bir ölçüye göre su indirdi de biz onunla ölü bir beldeye hayat verdik”. Keşşâf sahibi buna dikkat çekmiştir, Allah onu mükâfatlandırsın! Bunun Kur'an'da pek çok benzeri vardır.
وَالْأَزْوَاجُ: جَمْعُ زَوْجٍ. وَحَقِيقَةُ الزَّوْجِ أَنَّهُ اسْمٌ لِكُلِّ فَرْدٍ مِنَ اثْنَيْنِ مِنْ صِنْفٍ وَاحِدٍ.
Ezvâc (أَزْوَاج), zevc kelimesinin çoğuludur. Zevcin hakiki anlamı, aynı cinsten olan iki ferdin her birine verilen isim olmasıdır.
فَكُلُّ أَحَدٍ مِنْهُمَا هُوَ زَوْجٌ بِاعْتِبَارِ الْآخَرِ، لِأَنَّهُ يَصِيرُ بِسَبْقِ الْفَرْدِ الْأَوَّلِ إِيَّاهُ زَوْجًا. ثُمَّ غَلَبَ عَلَى الذَّكَرِ وَالْأُنْثَى الْمُقْتَرِنَيْنِ مِنْ نَوْعِ الْإِنْسَانِ أَوْ مِنَ الْحَيَوَانِ، قَالَ تَعَالَى: فَاسْلُكْ فِيها مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ [الْمُؤْمِنُونَ: ٢٧] ، وَقَالَ: فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثى [الْقِيَامَة:
Onlardan her biri diğerine nispetle bir zevctir (eştir); çünkü birinci ferdin onu öncelemesiyle çift (zevc) haline gelir. Daha sonra insan veya hayvan türünden birbiriyle eşleşen erkek ve dişi için galip olarak kullanılır olmuştur; nitekim Allah Teâlâ: { فَاسْلُكْ فِيها مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ } [el-Mü'minûn: 27] “Her birinden ikişer çifti oraya bindir”; { فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثى } [el-Kıyâme:
٣٩] وَقَالَ: اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ [الْبَقَرَة: ٣٥] . وَلَمَّا شَاعَتْ فِيهِ مُلَاحَظَةُ مَعْنَى اتِّحَادِ النَّوْعِ تَطَرَّقُوا مِنْ ذَلِكَ إِلَى اسْتِعْمَالِ لَفْظِ الزَّوْجِ فِي مَعْنَى النَّوْعِ بِغَيْرِ قَيْدِ كَوْنِهِ ثَانِيًا لِآخَرَ، عَلَى طَرِيقَةِ الْمَجَازِ الْمُرْسَلِ بِعَلَاقَةِ الْإِطْلَاقِ، قَالَ تَعَالَى: سُبْحانَ الَّذِي خَلَقَ الْأَزْواجَ كُلَّها مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ وَمِنْ أَنْفُسِهِمْ وَمِمَّا لَا يَعْلَمُونَ [يس: ٣٦] ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ: فَأَنْبَتْنا فِيها مِنْ كُلِّ زَوْجٍ كَرِيمٍ [لُقْمَان: ١٠] .
39] “Ondan iki çifti, erkeği ve dişiyi var etti” ve { اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ } [el-Bakara: 35] “Sen ve eşin cennette oturun” buyurmuştur. Kelimede tür birliği manasının gözetilmesi yaygınlaşınca, buradan hareketle zevc lafzını, mutlaklık alakasıyla mecâz-ı mürsel yoluyla diğerinin ikincisi olma şartı bulunmaksızın doğrudan 'tür' anlamında kullandılar; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { سُبْحانَ الَّذِي خَلَقَ الْأَزْواجَ كُلَّها مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ وَمِنْ أَنْفُسِهِمْ وَمِمَّا لَا يَعْلَمُونَ } [Yâsîn: 36] “Yerin bitirdiklerinden, kendi nefislerinden ve bilmedikleri şeylerden bütün çiftleri (türleri) yaratan Allah ne yücedir”; { فَأَنْبَتْنا فِيها مِنْ كُلِّ زَوْجٍ كَرِيمٍ } [Lokmân: 10] “Böylece orada her güzel türden yetiştirdik” sözü de bundandır.
وَفِي الْحَدِيثِ: «مَنْ أَنْفَقَ زَوْجَيْنِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ابْتَدَرَتْهُ حَجَبَةُ الْجَنَّةِ
Hadiste de şöyle buyrulmuştur: «Kim Allah yolunda iki çift (iki tür) harcarsa, cennetin bekçileri onu karşılar...»
... » الْحَدِيثَ، أَيْ مَنْ أَنْفَقَ نَوْعَيْنِ مِثْلَ الطَّعَامِ
...hadis; yani yiyecek gibi iki tür
وَالْكُسْوَةِ، وَمِثْلَ الْخَيْلِ وَالرَّوَاحِلِ. وَهَذَا الْإِطْلَاقُ هُوَ الْمُرَادُ هُنَا، أَيْ فَأَنْبَتْنَا بِهِ أَنْوَاعًا مِنْ نَبَاتٍ. وَتَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الرَّعْدِ.
ve giyecek, atlar ve binekler gibi iki tür harcarsa demektir. Burada kastedilen de bu mutlak kullanımdır; yani "Böylece onunla bitkilerden türlü türlü çeşitler çıkardık". Bu husus Ra'd Suresi'nde geçmişti.
وَالنَّبَاتُ: مَصْدَرٌ سمي بِهِ النَّبَات، فَلِكَوْنِهِ مَصْدَرًا فِي الْأَصْلِ اسْتَوَى فِيهِ الْوَاحِدُ وَالْجَمْعُ.
Nebât (نَبَات), bitkiye isim olarak verilmiş bir masdardır; aslen masdar olduğu için tekili de çoğulu da aynı lafızla ifade edilir.
وَشَتَّى: جَمْعُ شَتِيتٍ بِوَزْنِ فَعْلَى، مِثْلُ: مَرِيضٍ وَمَرْضَى.
Şettâ (شَتَّى); marîd (مَرِيض) kelimesinin çoğulunun merdâ (مَرْضَى) gelmesi gibi, fa'lâ (فَعْلَى) vezninde şetît (شَتِيت) kelimesinin çoğuludur.
وَالشَّتِيتُ: الْمُشَتَّتُ، أَيِ الْمُبْعَدُ. وَأُرِيدَ بِهِ هُنَا التَّبَاعُدُ فِي الصِّفَاتِ مِنَ الشَّكْلِ وَاللَّوْنِ وَالطَّعْمِ، وَبَعْضُهَا صَالِحٌ لِلْإِنْسَانِ وَبَعْضُهَا لِلْحَيَوَانِ.
Şetît (شَتِيت); müşettet, yani birbirinden uzaklaştırılmış olandır. Burada ise şekil, renk ve tat gibi niteliklerdeki farklılık kastedilmiştir; bunların bir kısmı insana, bir kısmı da hayvanlara uygundur.
وَالْجُمْلَةُ الثَّانِيَةُ كُلُوا وَارْعَوْا أَنْعامَكُمْ مَقُولُ قَوْلٍ مَحْذُوفٍ هُوَ حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ فَأَخْرَجْنا. وَالتَّقْدِيرُ: قَائِلِينَ: كُلُوا وَارْعَوْا أَنْعَامَكُمْ. وَالْأَمْرُ لِلْإِبَاحَةِ مُرَادٌ بِهِ الْمِنَّةِ.
İkinci cümle olan { كُلُوا وَارْعَوْا أَنْعامَكُمْ } “Yiyin ve hayvanlarınızı otlatın” ifadesi, { فَأَخْرَجْنا } fiilindeki zamirden hal olan mahzuf bir 'kavl'in mekulüdür (söylenen sözdür). Takdiri şöyledir: "Yiyin ve hayvanlarınızı otlatın diyerek". Buradaki emir mübahlık içindir ve bununla nimetin hatırlatılması murad edilmiştir.
وَالتَّقْدِيرُ: كُلُوا مِنْهَا وَارْعَوْا أَنْعَامَكُمْ مِنْهَا. وَهَذَا مِنْ مُقَابَلَةِ الْجَمْعِ بِالْجَمْعِ لِقَصْدِ التَّوْزِيعِ.
Takdiri şöyledir: "Onlardan yiyin ve hayvanlarınızı da onlardan otlatın". Bu, taksim ve paylaştırma maksadıyla çoğulun çoğulla karşılanması kabilindendir.
وَفِعْلُ (رَعَى) يُسْتَعْمَلُ قَاصِرًا وَمُتَعَدِّيًا. يُقَالُ: رَعَتِ الدَّابَّةُ وَرَعَاهَا صَاحِبُهَا. وَفُرِّقَ بَيْنَهُمَا فِي الْمَصْدَرِ فَمَصْدَرُ الْقَاصِرِ: الرَّعْيُ، وَمَصْدَرُ الْمُتَعَدِّي: الرِّعَايَةُ. وَمِنْهُ قَوْلُ النَّابِغَةِ:
Ra'â (رَعَى) fiili hem lazım hem de müteaddî olarak kullanılır. 'Ra'ati'd-dâbbetü' (hayvan otladı) ve 'ra'âhâ sâhibuhâ' (sahibi onu otlattı) denir. Masdarda araları ayrılmıştır; lazım olanın masdarı 'ra'y' (الرَّعْيُ), müteaddî olanın masdarı ise 'riâyet' (الرِّعَايَةُ) gelir. Nâbiğa'nın şu sözü bundandır:
رَأَيْتُكَ تَرْعَانِي بِعَيْنٍ بَصِيرَةٍ وَالْجُمْلَةُ الثَّالِثَةُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِأُولِي النُّهى مُعْتَرِضَةٌ مُؤَكِّدَةٌ لِلِاسْتِدْلَالِ فَبَعْدَ أَنْ أُشِيرَ إِلَى مَا فِي الْمَخْلُوقَاتِ الْمَذْكُورَةِ آنِفًا مِنَ الدَّلَالَةِ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ وَوَحْدَانِيَّتِهِ، وَالْمِنَّةِ بِهَا عَلَى الْإِنْسَانِ لِمَنْ تَأَمَّلَ، جُمِعَتْ فِي هَذِهِ الْجُمْلَةِ وَصُرِّحَ بِمَا فِي جَمِيعِهَا مِنَ الْآيَاتِ الْكَثِيرَةِ. وَكُلٌّ مِنَ الِاعْتِرَاضِ وَالتَّوْكِيدِ مُقْتَضٍ لِفَصْلِ الْجُمْلَةِ.
“Gördüm ki sen beni basiretli bir gözle gözetiyorsun.” Üçüncü cümle olan { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِأُولِي النُّهى } “Şüphesiz bunda akıl sahipleri için nice deliller vardır” ifadesi, istidlali (delil getirmeyi) pekiştiren bir ara cümledir (müterıza). Az önce zikredilen yaratılmışlarda, düşünen kimse için Yaratıcı'nın varlığına ve birliğine dair deliller ve insan üzerindeki nimetler hatırlatıldıktan sonra, bu cümlede hepsi bir araya toplanmış ve hepsinde pek çok delil bulunduğu açıkça ifade edilmiştir. Hem ara cümle olma hem de tekid, cümlenin fasl edilmesini (atıfsız getirilmesini) gerektirir.
وَتَأْكِيدُ الْخَبَرِ بِحَرْفِ (إِنَّ) لِتَنْزِيلِ الْمُخَاطَبِينَ مَنْزِلَةَ الْمُنْكِرِينَ، لِأَنَّهُمْ لَمْ يَنْظُرُوا فِي دَلَالَةِ تِلْكَ الْمَخْلُوقَاتِ عَلَى وَحْدَانِيَّةِ اللَّهِ، وَهُمْ يَحْسَبُونَ
Haberin 'inne' (إِنَّ) edatıyla teyit edilmesi, muhatapların inkar edenler konumuna indirilmiş olmasından ötürüdür; çünkü onlar o yaratılmışların Allah'ın birliğine olan delaletine bakmamışlar ve kendilerini
أَنْفُسَهُمْ مِنْ أُولِي النُّهَى، فَمَا كَانَ عَدَمُ اهْتِدَائِهِمْ بِتِلْكَ الْآيَاتِ إِلَّا لِأَنَّهُمْ لَمْ يُعِدُّوهَا آيَاتٍ. لَا جَرَمَ أَنَّ ذَلِكَ الْمَذْكُورَ مُشْتَمِلٌ عَلَى آيَاتٍ جَمَّةٍ يَتَفَطَّنُ لَهَا ذَوُو الْعُقُولِ بِالتَّأَمُّلِ وَالتَّفَكُّرِ، وَيَنْتَبِهُونَ لَهَا بِالتَّذْكِيرِ.
akıl sahiplerinden saymışlardır. Onların bu delillerle doğru yolu bulamamaları, sadece onları birer ayet (delil) saymamış olmalarındandır. Şüphe yok ki o zikredilen hususlar, akıl sahiplerinin düşünerek ve tefekkür ederek farkına varacakları, hatırlatma ile de dikkat kesilecekleri pek çok ayet içermektedir.
وَالنُّهَى: اسْمٌ جَمْعُ نُهْيَةٍ- بِضَمِّ النُّونِ وَسُكُونِ الْهَاءِ-، أَيِ الْعَقْلِ، سُمِّيَ نُهْيَةً لِأَنَّهُ سَبَبُ انْتِهَاءِ الْمُتَحَلِّي بِهِ عَنْ كَثِيرٍ مِنَ الْأَعْمَالِ الْمُفْسِدَةِ وَالْمُهْلِكَةِ، وَلِذَلِكَ أَيْضًا سُمِّيَ بِالْعَقْلِ وَسمي بِالْحجرِ.
Nühâ (النُّهَى); nûn harfinin dammesi ve he'nin sükûnu ile akıl demek olan 'nühye'nin (نُهْيَة) çoğul ismidir. Kendisiyle bezenen kimsenin birçok bozucu ve helak edici işten vazgeçmesine sebep olduğu için ona nühye denmiştir; bu sebeple ona akl (عَقْل) ve hicr (حِجْر) isimleri de verilmiştir.
[سُورَة طه (٢٠) : آيَة ٥٥]
[Tâhâ Suresi (20), Ayet 55]
مِنْها خَلَقْناكُمْ وَفِيها نُعِيدُكُمْ وَمِنْها نُخْرِجُكُمْ تارَةً أُخْرى (٥٥)
{ مِنْها خَلَقْناكُمْ وَفِيها نُعِيدُكُمْ وَمِنْها نُخْرِجُكُمْ تارَةً أُخْرى (٥٥) } “Sizi ondan yarattık, yine ona döndüreceğiz ve bir defa daha sizi ondan çıkaracağız. (55)”
مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا ابْتِدَائِيًّا. وَهَذَا إدماج للتذكير بالخلق الْأَوَّلِ لِيَكُونَ دَلِيلًا عَلَى إِمْكَانِ الْخَلْقِ الثَّانِي بَعْدَ الْمَوْتِ. وَالْمُنَاسَبَةُ مُتَمَكِّنَةٌ فَإِنَّ ذِكْرَ خَلْقِ الْأَرْضِ وَمَنَافِعِهَا يَسْتَدْعِي إِكْمَالَ ذِكْرِ الْمُهِمِّ لِلنَّاسِ مِنْ أَحْوَالِهَا، فَكَانَ خَلْقُ أَصْلِ الْإِنْسَانِ مِنَ الْأَرْضِ شَبِيهًا بِخُرُوجِ النَّبَاتِ مِنْهَا. وَإِخْرَاجُ النَّاسِ إِلَى الْحَشْرِ شَبِيهٌ بِإِخْرَاجِ النَّبَاتِ مِنَ الْأَرْضِ. قَالَ تَعَالَى:
[Bu cümle] yeni bir başlangıç cümlesidir (isti'nâf-ı ibtidâî). Bu, ölümden sonraki ikinci yaratılışın imkânına bir delil olsun diye ilk yaratılışı hatırlatmaya yönelik bir idmâcdır (söz arasına yerleştirmedir). Münasebet de gayet yerindedir; zira yeryüzünün ve faydalarının yaratılışının zikredilmesi, insanların onun hallerinden önemli olanlarının zikrinin tamamlanmasını gerektirir. Böylece insanın aslının topraktan yaratılması, bitkinin oradan çıkışına benzetilmiştir. İnsanların haşre çıkarılması da bitkilerin yerden çıkarılmasına benzer. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
وَاللَّهُ أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَباتاً ثُمَّ يُعِيدُكُمْ فِيها وَيُخْرِجُكُمْ إِخْراجاً [نوح: ١٧، ١٨] .
{ وَاللَّهُ أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَباتاً ثُمَّ يُعِيدُكُمْ فِيها وَيُخْرِجُكُمْ إِخْراجاً } “Allah sizi yerden bir bitki bitirir gibi bitirdi. Sonra sizi yine oraya döndürecek ve sizi tekrar çıkaracaktır.” [Nûh: 17, 18].
وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورَاتِ الثَّلَاثَةِ عَلَى مُتَعَلَّقَاتِهَا فَأَمَّا الْمَجْرُورُ الْأَوَّلُ وَالْمَجْرُورُ الثَّالِثُ فَلِلِاهْتِمَامِ بِكَوْنِ الْأَرْضِ مَبْدَأَ الْخَلْقِ الْأَوَّلِ وَالْخَلْقِ الثَّانِي. وَأَمَّا تَقْدِيمُ وَفِيها نُعِيدُكُمْ فَلِلْمُزَاوَجَةِ مَعَ نَظِيرَيْهِ.
Üç mecrûr ögenin متعلقlarına (bağlı oldukları fiillere) öne geçirilmesine gelince; birinci ve üçüncü mecrûrun öne alınması, yeryüzünün ilk yaratılışın ve ikinci yaratılışın başlangıcı oluşuna önem vermek içindir. { وَفِيها نُعِيدُكُمْ } “Yine ona döndüreceğiz” ifadesinin öne alınması ise benzerleriyle bir ahenk (müzâvece) sağlamak içindir.
وَدَلَّ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَفِيها نُعِيدُكُمْ عَلَى أَنَّ دَفْنَ الْأَمْوَاتِ فِي الْأَرْضِ هُوَ الطَّرِيقَةُ الشَّرْعِيَّةُ لِمُوَارَاةِ الْمَوْتَى سَوَاءٌ كَانَ شَقًّا فِي الْأَرْضِ أَوْ لَحْدًا، لِأَنَّ كِلَيْهِمَا إِعَادَةٌ فِي الْأَرْضِ فَمَا يَأْتِيهِ بَعْضُ الْأُمَمِ غَيْرِ
Yüce Allah'ın { وَفِيها نُعِيدُكُمْ } “Yine ona döndüreceğiz” kavli, ölülerin toprağa gömülmesinin, ister yerde bir yarık (şakk) açmak isterse lahit şeklinde olsun, cenazeleri örtmenin şer'î yöntemi olduğuna delalet etmiştir. Çünkü her ikisi de toprağa iade etmektir. Dolayısıyla bazı din dışı
الْمُتَدَيِّنَةِ مِنْ إِحْرَاقِ الْمَوْتَى بِالنَّارِ، أَوْ إِغْرَاقِهِمْ فِي الْمَاءِ، أَوْ وَضْعِهِمْ فِي صَنَادِيقَ فَوْقَ الْأَرْضِ، فَذَلِكَ مُخَالِفٌ لِسُنَّةِ اللَّهِ وَفِطْرَتِهِ. لِأَنَّ الْفِطْرَةَ اقْتَضَتْ أَنَّ الْمَيِّتَ يَسْقُطُ عَلَى الْأَرْضِ فَيَجِبُ أَنْ يُوَارَى فِيهَا. وَكَذَلِكَ كَانَتْ أَوَّلُ مُوَارَاةٍ فِي الْبَشَرِ حِينَ قَتَلَ أَحَدُ ابْنَيْ آدَمَ أَخَاهُ. كَمَا قَالَ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْعُقُودِ [٣١] فَبَعَثَ اللَّهُ غُراباً يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوارِي سَوْأَةَ أَخِيهِ قالَ يَا وَيْلَتى أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هذَا الْغُرابِ فَأُوارِيَ سَوْأَةَ أَخِي فَجَاءَتِ الشَّرَائِعُ الْإِلَهِيَّةُ بِوُجُوبِ الدَّفْنِ فِي الْأَرْضِ.
milletlerin yaptığı gibi ölüleri ateşte yakmak, suda boğmak veya yeryüzünün üstündeki sandıklara koymak Allah'ın sünnetine ve fıtratına aykırıdır. Çünkü fıtrat, ölünün yere düşmesini ve dolayısıyla onun toprağa gömülmesini gerektirmiştir. Nitekim insanlık tarihindeki ilk gömme hadisesi de Âdem'in iki oğlundan birinin kardeşini öldürdüğü vakit olmuştur. Ukûd (Mâide) Suresi'nde [31] Yüce Allah'ın buyurduğu gibi: { فَبَعَثَ اللَّهُ غُراباً يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوارِي سَوْأَةَ أَخِيهِ قالَ يَا وَيْلَتى أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هذَا الْغُرابِ فَأُوارِيَ سَوْأَةَ أَخِي } “Bunun üzerine Allah, ona kardeşinin cesedini nasıl gömeceğini göstermek için yeri eşeleyen bir karga gönderdi. 'Yazıklar olsun bana! Kardeşimin cesedini gömmek için şu karga kadar bile olmaktan âciz mi kaldım?' dedi.” Böylece ilahi şeriatlar toprağa defnetmenin vücûbiyetiyle (farz oluşuyla) gelmiştir.