يَرْجِعُونَ
يَرْجِعُونَ } “onların dönmeyecekleri”
[الْأَنْبِيَاء: ٩٥] ، أَيْ لَا يَرْجِعُونَ عَنْ كُفْرِهِمْ حَتَّى يَنْقَضِيَ الْعَالَمُ، أَوِ انْتِفَاءُ رُجُوعِهِمْ إِلَيْنَا فِي اعْتِقَادِهِمْ يَزُولُ عِنْدَ انْقِضَاءِ الدُّنْيَا. فَيَكُونُ الْمَقْصُودُ الْإِخْبَارَ عَنْ دَوَامِ كُفْرِهِمْ عَلَى كِلَا الْوَجْهَيْنِ. وَعَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ فَفَتْحُ يَاجُوجَ وَمَاجُوجَ هُوَ فَتْحُ السَّدِّ الَّذِي هُوَ حَائِلٌ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الِانْتِشَارِ فِي أَنْحَاءِ الْأَرْضِ بِالْفَسَادِ، وَهُوَ الْمَذْكُورُ فِي قِصَّةِ ذِي الْقَرْنَيْنِ فِي سُورَةِ الْكَهْفِ.
[Enbiyâ: 95] buyruğundaki rücû manasında daha önce geçen iki vecih bina edilir; yani âlem sona erinceye kadar küfürlerinden dönmezler veya inançlarına göre bize dönmelerinin yokluğu dünyanın sona ermesiyle ortadan kalkar. Dolayısıyla her iki veche göre de kastedilen, onların küfürlerinin sürekliliğini haber vermektir. Bu tefsire göre Ye'cûc ve Me'cûc'ün açılması, onlarla yeryüzünün her yanına fesatla yayılmaları arasında engel olan seddin açılmasıdır; bu da Kehf suresinde Zülkarneyn kıssasında anlatılandır.
وَتَوْقِيتُ وَعْدِ السَّاعَةِ بِخُرُوجِ يَاجُوجِ وَمَاجُوجِ أَنَّ خُرُوجَهُمْ أَوَّلُ عَلَامَاتِ اقْتِرَابِ الْقِيَامَةِ.
Kıyamet vaadinin Ye'cûc ve Me'cûc'ün çıkışıyla vakitlendirilmesi, onların çıkışının kıyametin yaklaşmasının ilk alametlerinden olmasındandır.
وَقَدْ عَدَّهُ الْمُفَسِّرُونَ مِنَ الْأَشْرَاطِ الصُّغْرَى لِقِيَامِ السَّاعَةِ.
Müfessirler bunu kıyametin küçük alametlerinden saymışlardır.
وَفُسِّرَ اقْتِرَابُ الْوَعْدِ بِاقْتِرَابِ الْقِيَامَةِ، وَسُمِّيَتْ وَعْدًا لِأَنَّ الْبَعْثَ سَمَّاهُ اللَّهُ وَعْدًا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْداً عَلَيْنا إِنَّا كُنَّا فاعِلِينَ [الْأَنْبِيَاء: ١٠٤] .
Vaadin yaklaşması, kıyametin yaklaşması olarak tefsir edilmiştir; ona vaat denilmiştir, çünkü Allah Yüce Allah'ın { كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْداً عَلَيْنا إِنَّا كُنَّا فاعِلِينَ } “İlk yaratmaya başladığımız gibi üzerimize bir vaat olarak onu yeniden diriltiriz; şüphesiz biz bunu yaparız” [Enbiyâ: 104] buyruğunda dirilmeyi (ba'si) vaat olarak isimlendirmiştir.
وَعَلَى هَذَا أَيْضًا جَعَلُوا ضَمِيرَ وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ عَائِد إِلَى «يَاجُوجَ وَمَاجُوجَ» فَالْجُمْلَةُ حَالٌ مِنْ قَوْلِهِ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ.
Buna göre { وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ } buyruğundaki zamiri «Ye'cûc ve Me'cûc»e döndürmüşlerdir; bu durumda cümle, { يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ } ifadesinin halidir.
وَبِنَاءً عَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ تَكُونُ هَذِهِ الْآيَةُ وَصَفَتِ انْتِشَارَ يَاجُوجَ وَمَاجُوجَ وَصْفًا بَدِيعًا قَبْلَ خُرُوجِهِمْ بِخَمْسَةِ قُرُونٍ فَعَدَدْنَا هَذِهِ الْآيَةَ مِنْ مُعْجِزَاتِ الْقُرْآنِ الْعِلْمِيَّةِ وَالْغَيْبِيَّةِ. وَلَعَلَّ تَخْصِيصَ هَذَا الْحَادِثِ بِالتَّوْقِيتِ دُونَ غَيْرِهِ مِنْ عَلَامَاتِ قُرْبِ السَّاعَةِ قُصِدَ مِنْهُ مَعَ التَّوْقِيتِ إِدْمَاجُ الْإِنْذَارِ لِلْعَرَبِ الْمُخَاطَبِينَ لِيَكُونَ ذَلِكَ نُصْبَ أَعْيُنِهِمْ تَحْذِيرًا لِذُرِّيَّاتِهِمْ مِنْ كَوَارِثِ ظُهُورِ هَذَيْنِ الْفَرِيقَيْنِ فَقَدْ كَانَ زَوَالُ مُلْكِ الْعَرَبِ الْعَتِيدِ وَتَدَهْوُرُ حَضَارَتِهِمْ وَقُوَّتِهِمْ عَلَى أَيْدِي يَاجُوجَ وَمَاجُوجَ وَهُمُ الْمَغُولُ وَالتَّتَارُ كَمَا بَيَّنَ ذَلِكَ الْإِنْذَارُ النَّبَوِيُّ فِي سَاعَةٍ مِنْ سَاعَاتِ الْوَحْيِ. فَقَدْ
Bu tefsire dayanarak bu ayet, Ye'cûc ve Me'cûc'ün yayılışını çıkışlarından beş asır önce eşsiz bir şekilde tasvir etmiş olmaktadır; böylece biz bu ayeti Kur'an'ın ilmî ve gaybî mucizelerinden saydık. Belki de kıyametin yaklaşma alametlerinden başka bir olayın değil de sadece bu hadisenin vakitlendirme için tahsis edilmesiyle, vakitlendirmenin yanı sıra hitap edilen Arapların uyarılması, bu iki fırkanın ortaya çıkış felaketlerine karşı zürriyetlerini sakındırmak üzere bunun gözleri önünde bulunması kastedilmiştir. Zira Arapların köklü hâkimiyetinin yıkılması, medeniyet ve güçlerinin çöküşü, vahiy anlarından birinde nebevî uyarının açıkladığı gibi Ye'cûc ve Me'cûc'ün -ki onlar Moğollar ve Tatarlardır- eliyle olmuştur. Nitekim
رَوَتْ زَيْنَبُ بِنْتُ جَحْشٍ أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ دَخَلَ عَلَيْهَا فَزِعًا يَقُولُ: «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَيْلٌ لِلْعَرَبِ مِنْ شَرٍّ قَدِ اقْتَرَبَ، فُتِحَ الْيَوْمَ مِنْ رَدْمِ يَاجُوجَ وَمَاجُوجَ هَكَذَا»
Zeyneb bnt. Cahş [radıyallâhu anhâ] rivayet etmiştir ki, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem telaşla onun yanına girip şöyle demiştir: «Lâ ilâhe illallâh! Yaklaşan bir şerden dolayı vay Arapların haline! Bugün Ye'cûc ve Me'cûc'ün seddinden şu kadar yer açıldı»
وَحَلَّقَ بِإِصْبَعِهِ الْإِبْهَامِ وَالَّتِي تَلِيهَا.
ve başparmağı ile yanındaki parmağını halka yapmıştır.
وَالِاقْتِرَابُ عَلَى هَذَا اقْتِرَابٌ نِسْبِيٌّ عَلَى نِسْبَةِ مَا بَقِيَ مِنْ أَجْلِ الدُّنْيَا بِمَا مَضَى مِنْهُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانْشَقَّ الْقَمَرُ [الْقَمَرُ: ١] .
Buna göre yaklaşma (iktirâb), Yüce Allah'ın { اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانْشَقَّ الْقَمَرُ } “Kıyamet yaklaştı ve ay yarıldı” [Kamer: 1] buyruğunda olduğu gibi, dünyanın kalan ömrünün geçen ömrüne oranına göre nisbî bir yaklaşmadır.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِفَتْحِ يَاجُوجَ وَمَاجُوجَ تَمْثِيلَ إِخْرَاجِ الْأَمْوَاتِ إِلَى الْحَشْرِ، فَالْفَتْحُ مَعْنَى الشَّقِّ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَوْمَ تَشَقَّقُ الْأَرْضُ عَنْهُمْ سِراعاً ذلِكَ حَشْرٌ عَلَيْنا يَسِيرٌ [ق: ٤٤] ، وَيَكُونُ اسْمُ يَاجُوجَ وَمَاجُوجَ تَشْبِيهًا بَلِيغًا. وَتَخْصِيصُهُمَا بِالذِّكْرِ لِشُهْرَةِ كَثْرَةِ
Ye'cûc ve Me'cûc'ün açılması ile ölülerin haşre çıkarılmasının temsil edilmesi de caizdir; bu durumda açılma (feth), Yüce Allah'ın { يَوْمَ تَشَقَّقُ الْأَرْضُ عَنْهُمْ سِراعاً ذلِكَ حَشْرٌ عَلَيْنا يَسِيرٌ } “O gün yer onların üzerinden hızla yarılır; bu bizim için kolay bir toplamadır” [Kâf: 44] buyruğunda olduğu gibi yarılma anlamındadır ve Ye'cûc ile Me'cûc ismi beliğ bir teşbih olur. Onların özellikle anılması ise,
عَدَدِهِمَا عِنْدَ الْعَرَبِ مِنْ خَبَرِ ذِي الْقَرْنَيْنِ. وَيَدُلُّ لِهَذَا
Zülkarneyn haberinden dolayı Araplar nezdinde sayıca çokluklarıyla meşhur olmalarındandır. Buna şu da delalet etmektedir:
حَدِيثُ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ قَالَ: «يَقُولُ اللَّهُ لِآدَمَ (يَوْمَ الْقِيَامَةِ) أَخْرِجْ بَعْثَ النَّارِ، فَيَقُولُ:
Ebû Saîd el-Hudrî'nin rivayet ettiği hadiste Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Allah (kıyamet günü) Âdem'e: 'Cehennem birliğini çıkar!' buyurur. O da:
يَا رَبِّ، وَمَا بَعْثُ النَّارِ ؟ فَيَقُولُ اللَّهُ: مِنْ كُلِّ أَلْفٍ تِسْعُمِائَةٍ وَتِسْعَةٌ وَتِسْعُونَ. قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ وَأَيُّنَا ذَلِكَ الْوَاحِدُ ؟ قَالَ: أَبْشِرُوا، فَإِنَّ مِنْكُمْ رَجُلًا وَمِنْ يَأْجُوجَ وَمَاجُوجَ تِسْعَمِائَةٍ وَتِسْعَةً وَتِسْعِينَ»
'Ey Rabbim, cehennem birliği nedir?' der. Allah: 'Her bin kişiden dokuz yüz doksan dokuzu' buyurur. Dediler ki: 'Ey Allah'ın Resulü, o bir kişi hangimiz olacak?' Buyurdu ki: 'Müjdelenin! Zira sizden bir kişi, Ye'cûc ve Me'cûc'den ise dokuz yüz doksan dokuz kişi olacaktır'»
. أَوْ يَكُونُ اسْمُ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ اسْتُعْمِلَ مَثَلًا لِلْكَثْرَةِ كَمَا فِي قَوْلِ ذِي الرُّمَّةِ:
Veya Ye'cûc ve Me'cûc ismi, Zü'r-Rumme'nin şu beytinde olduğu gibi çokluk için darbımesel olarak kullanılmıştır:
لَوْ أَنَّ يَاجُوجَ وَمَاجُوجَ مَعًا ... وَعَادَ عَادٌ وَاسْتَجَاشُوا تُبَّعًا
«Ye'cûc ve Me'cûc birlikte olsaydı, Âd kavmi geri dönseydi ve Tübba'dan yardım isteselerdi bile...»
أَيْ: حَتَّى إِذَا أُخْرِجَتِ الْأَمْوَاتُ كَيَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ عَلَى نَحْوِ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْداثِ كَأَنَّهُمْ جَرادٌ مُنْتَشِرٌ [الْقَمَر: ٧] ، فَيَكُونُ تَشْبِيهًا بَلِيغًا مِنْ تَشْبِيهِ الْمَعْقُولِ بِالْمَعْقُولِ. وَيُؤَيِّدُهُ قِرَاءَةُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَمُجَاهِدٍ، (جَدَثٍ) بِجِيمٍ وَمُثَلَّثَةٍ، أَيْ مِنْ كُلِّ قَبْرٍ فِي مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذَا الْقُبُورُ بُعْثِرَتْ [الانفطار: ٤] فَيَكُونُ ضَمِيرَا وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ عَائِدِينَ إِلَى مَفْهُومٍ مِنَ الْمَقَامِ دَلَّتْ عَلَيْهِ قَرِينَةُ الرُّجُوعِ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى:
Yani Yüce Allah'ın { يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْداثِ كَأَنَّهُمْ جَرادٌ مُنْتَشِرٌ } “Kabirlerden sanki yayılmış çekirgeler gibi çıkarlar” [Kamer: 7] buyruğu tarzında, ölüler Ye'cûc ve Me'cûc gibi [kabirlerinden] çıkarıldığında demektir; böylece aklî olanın aklî olana benzetilmesinden ibaret beliğ bir teşbih olur. Bunu İbn Abbas, İbn Mes'ûd ve Mücâhid'in cîm ve se harfiyle (cedetin / جَدَثٍ) şeklindeki kıraati de desteklemektedir; yani Yüce Allah'ın { وَإِذَا الْقُبُورُ بُعْثِرَتْ } “Kabirlerin içi dışına çıkarıldığı zaman” [İnfitâr: 4] buyruğu anlamında her kabirden demektir. Bu durumda { وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ } ifadesindeki zamirler, makamdan anlaşılan ve Yüce Allah'ın:
لَا يَرْجِعُونَ [الْأَنْبِيَاء: ٩٥] أَيْ أَهْلُ كُلِّ قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا.
{ لَا يَرْجِعُونَ } [Enbiyâ: 95] buyruğundaki rücû karinesinin delalet ettiği kavrama, yani 'helâk ettiğimiz her memleket halkına' döner.
وَالِاقْتِرَابُ، عَلَى هَذَا الْوَجْهِ: الْقُرْبُ الشَّدِيدُ وَهُوَ الْمُشَارَفَةُ، أَيِ اقْتَرَبَ الْوَعْدُ الَّذِي وُعِدَهُ الْمُشْرِكُونَ، وَهُوَ الْعَذَابُ بِأَنْ رَأَوُا النَّارَ وَالْحِسَابَ.
Bu veche göre yaklaşma (iktirâb), şiddetli yakınlık yani eşiğine gelmektir; yani müşriklere vaat edilen şey yaklaşmıştır ki o da ateşi ve hesabı görmeleriyle gerçekleşecek olan azaptır.
وَعَلَامَةُ التَّأْنِيثِ فِي فِعْلِ فُتِحَتْ لِتَأْوِيلِ يَاجُوجَ وَمَاجُوجَ بِالْأُمَّةِ. ثُمَّ يُقَدَّرُ الْمُضَافُ وَهُوَ سَدٌّ فَيُكْتَسَبُ التَّأْنِيثُ مِنَ الْمُضَافِ إِلَيْهِ.
{ فُتِحَتْ } fiilindeki müenneslik alameti, Ye'cûc ve Me'cûc'ün 'ümmet' kelimesiyle tevil edilmesindendir. Sonra muzaf olan 'sed' takdir edilir ve müenneslik muzafun ileyhten kazanılır.
وَيَاجُوجُ وَمَاجُوجُ هُمْ قَبِيلَتَانِ مِنْ أُمَّةٍ وَاحِدَةٍ مِثْلَ طسم وَجَدِيسَ.
Ye'cûc ve Me'cûc, Tasm ve Cedîs gibi tek bir ümmetten iki kabiledir.
وَإِسْنَادُ فِعْلِ فُتِحَتْ إِلَى يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ بِتَقْدِيرِ مُضَافٍ، أَيْ فُتِحَ رَدْمُهُمَا أَوْ سَدُّهُمَا. وَفِعْلُ الْفَتْحِ قَرِينَةٌ عَلَى الْمَفْعُولِ.
{ فُتِحَتْ } fiilinin Ye'cûc ve Me'cûc'e isnat edilmesi bir muzaf takdiri iledir; yani 'onların seti veya bendi açıldı' demektir. Açma (feth) fiili ise mef'ûle karinedir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ فُتِحَتْ بِتَخْفِيفِ التَّاءِ الْفَوْقِيَّةِ الَّتِي بَعْدَ الْفَاءِ. وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو جَعْفَر وَيَعْقُوب بتشديدها.
Cumhur { فُتِحَتْ } kelimesini fâ'dan sonraki üst iki noktalı tâ'nın şeddesiz haliyle (hafif) okumuştur. İbn Âmir, Ebû Ca'fer ve Ya'kûb ise şeddeli okumuşlardır.
وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى يَاجُوجَ وَمَاجُوجَ فِي سُورَةِ الْكَهْفِ.
Ye'cûc ve Me'cûc hakkındaki açıklama Kehf Suresi'nde geçmişti.
وَالْحَدَبُ: النَّشَزُ مِنَ الْأَرْضِ، وَهُوَ مَا ارْتَفَعَ مِنْهَا.
Hadeb (حَدَب), yeryüzünün engebeli/tümsek yeri, yani yükseltileridir.
ويَنْسِلُونَ يَمْشُونَ النَّسَلَانَ- بِفَتْحَتَيْنِ- وَفِعْلُهُ مِنْ بَابِ ضَرَبَ، وَأَصْلُهُ: مَشْيُ الذِّئْبِ. وَالْمُرَادُ: الْمَشْيُ السَّرِيعُ. وَإِيثَارُ التَّعْبِيرِ بِهِ هُنَا مِنْ نُكَتِ الْقُرْآنِ الْغَيْبِيَّةِ، لِأَنَّ يَاجُوجَ وَمَاجُوجَ لَمَّا انْتَشَرُوا فِي الْأَرْضِ انْتَشَرُوا كَالذِّئَابِ جِيَاعًا مُفْسِدِينَ.
{ يَنْسِلُونَ } ise neselân (iki fetha ile) yürümektir; fiili darabe babındandır ve aslı kurdun yürüyüşüdür. Kastedilen ise hızlı yürümektir. Burada bu ifadenin tercih edilmesi Kur'an'ın gaybî inceliklerindendir; zira Ye'cûc ve Me'cûc yeryüzüne yayıldıklarında kurtlar gibi aç ve ifsat edici olarak yayılmışlardır.
هَذَا حَاصِلُ مَا تَفَرَّقَ مِنْ كَلَامِ الْمُفَسِّرِينَ وَمَا فَرَضُوهُ مِنَ الْوُجُوهِ، وَهِيَ تَدُورُ حَوْلَ مِحْوَرِ الْتِزَامِ أَنَّ (حَتَّى) الِابْتِدَائِيَّةَ تُفِيدُ أَنَّ مَا بَعْدَهَا غَايَةٌ لِمَا قَبْلَهَا مَعَ تَقْدِيرِ مَفْعُولِ فُتِحَتْ بِأَنَّهُ سَدُّ يَاجُوجَ وَمَاجُوجَ. وَمَعَ حَمْلِ يَاجُوجَ وَمَاجُوجَ عَلَى حَقِيقَةِ مَدْلُولِ الِاسْمِ، وَذَلِكَ مَا زَجَّ بِهِمْ فِي مَضِيقٍ تَعَاصَى عَلَيْهِمْ فِيهِ تَبْيِينُ انْتِظَامِ الْكَلَامِ فَأَلْجَئُوا إِلَى تَعْيِينِ الْمُغَيَّا وَإِلَى تَعْيِينِ غَايَةٍ مُنَاسِبَةٍ لَهُ وَلِهَاتِهِ الْمَحَامِلِ كَمَا عَلِمْتَ مِمَّا سَبَقَ.
Müfessirlerin dağınık sözlerinin ve ileri sürdükleri vecihlerin özeti budur. Bu vecihler, { فُتِحَتْ } fiilinin mef'ûlünün Ye'cûc ve Me'cûc'ün seddi olarak takdir edilmesi ve Ye'cûc ile Me'cûc'ün ismin hakiki anlamına hamledilmesiyle birlikte, ibtidaî olan hattâ (حَتَّى) harfinin sonrasının öncesi için gaye (son sınır) bildirdiği kabulü etrafında dönmektedir. Sözün intizamını açıklamayı kendilerine güçleştiren bir çıkmaza onları sürükleyen de bu olmuştur; nitekim daha önce öğrendiğin gibi, gayesi belirlenecek hususu (muğayyâ) ve ona hem de bu yorumlara uygun bir gaye tayin etmek zorunda kalmışlardır.
وَلَا أَرَى مُتَابَعَتَهُمْ فِي الْأُمُورِ الثَّلَاثَةِ.
Bu üç hususta onlara tabi olmayı uygun görmüyorum.
فَأَمَّا دَلَالَةُ (حَتَّى) الِابْتِدَائِيَّةِ عَلَى مَعْنَى الْغَايَةِ، أَيْ كَوْنُ مَا بَعْدَهَا غَايَةً لِمَضْمُونِ مَا قَبْلَهَا، فَلَا أَرَاهُ لَازِمًا. وَلِأَمْرٍ مَا فَرَّقَ الْعَرَبُ بَيْنَ اسْتِعْمَالِهَا جَارَّةً وَعَاطِفَةً وَبَيْنَ اسْتِعْمَالِهَا ابْتِدَائِيَّةً، أَلَيْسَ قَدْ صَرَّحَ النُّحَاةُ بِأَنَّ الِابْتِدَائِيَّةَ يَكُونُ الْكَلَامُ بَعْدَهَا جُمْلَةً مُسْتَأْنَفَةً تَصْرِيحًا جَرَى مَجْرَى الصَّوَابِ عَلَى أَلْسِنَتِهِمْ فَمَا رَعَوْهُ حَقَّ رِعَايَتِهِ فَإِنَّ مَعْنَى الْغَايَةِ فِي (حَتَّى) الْجَارَّةِ (وَهِيَ الْأَصْلُ فِي اسْتِعْمَالِ هَذَا الْحَرْفِ) ظَاهِرٌ لِأَنَّهَا بِمَعْنَى (إِلَى) . وَفِي (حَتَّى) الْعَاطِفَةِ لِأَنَّهَا تُفِيدُ التَّشْرِيكَ فِي الحكم وَبَين أَنْ يَكُونَ الْمَعْطُوفُ بِهَا نِهَايَةً لِلْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ فِي الْمَعْنَى الْمُرَادِ.
İbtidaî olan hattâ (حَتَّى) harfinin gaye anlamına delaletine, yani sonrasının öncesinin içeriği için bir gaye olmasına gelince, bunu zorunlu görmüyorum. Araplar bu harfin cer ve atıf harfi olarak kullanımı ile ibtidaî olarak kullanımı arasını boşuna ayırmamışlardır. Nitekim dilbilgiciler (nahivciler), ibtidaî [hattâ]'dan sonraki kelamın müste'nef (bağımsız yeni) bir cümle olduğunu açıkça belirtmemişler midir? Bu onların dillerinde doğru bir şekilde dile getirilmiş bir tespitti fakat hakkını tam olarak veremediler. Zira cer harfi olan hattâ'da gaye anlamı (ki bu harfin asıl kullanımı budur) açıktır çünkü ilâ (إِلَى) anlamındadır. Atıf harfi olan hattâ'da da [gaye anlamı açıktır]; zira o, hükümde ortaklık bildirmekle beraber matûfun, kastedilen anlamda matûfun aleyhin nihayeti (son noktası) olduğunu açıklar.
فَأَمَّا (حَتَّى) الِابْتِدَائِيَّةُ فَإِنَّ وُجُودَ مَعْنَى الْغَايَةِ مَعَهَا فِي مَوَاقِعِهَا غَيْرُ مُنْضَبِطٍ وَلَا مُطَّرِدٍ، وَلَمَّا كَانَ مَا بَعْدَهَا كَلَامًا مُسْتَقِلًّا تَعَيَّنَ أَنْ يَكُونَ وُجُودُهَا بَيْنَ الْكَلَامَيْنِ لِمُجَرَّدِ الرَّبْطِ بَيْنَ الْكَلَامَيْنِ فَقَدْ نُقِلَتْ مِنْ مَعْنَى تَنْهِيَةِ مَدْلُولِ مَا قَبْلَهَا بِمَا بَعْدَهَا إِلَى الدَّلَالَةِ عَلَى تَنْهِيَةِ الْمُتَكَلِّمِ غَرَضَ كَلَامِهِ بِمَا يُورِدُهُ بَعْدَ (حَتَّى) وَلَا يَقْصِدُ تَنْهِيَةَ مَدْلُولِ مَا قَبْلَ (حَتَّى) بِمَا عِنْدَ حُصُولِ مَا بَعْدَهَا (الَّذِي هُوَ الْمَعْنَى الْأَصْلُ لِلْغَايَةِ) . وَانْظُرْ إِلَى اسْتِعْمَالِ (حَتَّى) فِي مَوَاقِعَ مِنْ مُعَلَّقَةِ لَبِيدٍ .
İbtidaî olan hattâ'ya gelince; geçtiği yerlerde onda gaye anlamının bulunması kurallı ve düzenli değildir. Sonrası bağımsız bir kelam olduğuna göre, iki söz arasında bulunmasının sadece iki kelamı birbirine bağlamak için olması zorunludur. Dolayısıyla öncesinin anlamını sonrasıyla sona erdirme manasından, konuşanın sözünün maksadını hattâ'dan sonra getirdiği şeyle sona erdirdiğine delalet etme manasına nakledilmiştir; yoksa hattâ'dan sonrakinin gerçekleşmesi anında hattâ'dan öncekinin anlamını sona erdirmeyi (ki gayenin asıl anlamı budur) kastetmemektedir. Lebîd'in muallakasının bazı yerlerinde hattâ'nın kullanımına bakınız.
وَفِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَزُلْزِلُوا حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتى نَصْرُ اللَّهِ [الْبَقَرَة: ٢١٤] فَإِنَّ قَوْلَ الرَّسُولِ لَيْسَ غَايَةً للزلزلة وَلكنه ناشىء عَنْهَا، وَقَدْ مُثِّلَتْ حَالَةُ الْكَافِرِينَ فِي ذَلِكَ الْحِينِ بِأَبْلَغِ تَمْثِيلٍ وَأَشَدِّهِ وَقْعًا فِي نَفْسِ السَّامِعِ، إِذْ جُعِلَتْ مُفَرَّعَةً عَلَى فَتْحِ يَاجُوجَ وَمَاجُوجَ وَاقْتِرَابِ الْوَعْدِ الْحَقِّ لِلْإِشَارَةِ إِلَى سُرْعَةِ حُصُولِ تِلْكَ الْحَالَةِ لَهُمْ ثُمَّ بِتَصْدِيرِ الْجُمْلَةِ بِحَرْفِ الْمُفَاجَأَةِ وَالْمُجَازَاةِ الَّذِي يُفِيدُ الْحُصُولَ دَفْعَةً بِلَا تَدَرُّجٍ وَلَا مُهْلَةٍ، ثُمَّ بِالْإِتْيَانِ بِضَمِيرِ الْقِصَّةِ لِيَحْصُلَ لِلسَّامِعِ عِلْمٌ مُجْمَلٌ يُفَصِّلُهُ مَا يُفَسِّرُ ضَمِيرَ الْقِصَّةِ فَقَالَ تَعَالَى: فَإِذا هِيَ شاخِصَةٌ أَبْصارُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى آخِرِهِ.
Yüce Allah'ın { وَزُلْزِلُوا حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتى نَصْرُ اللَّهِ } “Sarsıldılar, öyle ki peygamber ve beraberindeki müminler: 'Allah'ın yardımı ne zaman?' diyorlardı” [Bakara: 214] buyruğunda da peygamberin sözü sarsılmanın gayesi (son sınırı) değil, ondan doğan bir neticedir. O andaki kâfirlerin durumu, dinleyicinin nefsinde en etkili ve en beliğ bir temsille tasvir edilmiştir; zira bu durum, onlara bu halin ne kadar hızlı geleceğine işaret etmek üzere Ye'cûc ve Me'cûc'ün açılmasına ve hak vaadin yaklaşmasına bağlanmış; ardından aşamasız ve mühletsiz aniden meydana gelmeyi ifade eden sürpriz (müfâcee) ve ceza harfiyle cümleye başlanmış; sonra da dinleyicide kıssa zamirini açıklayan şeyin detaylandıracağı mücmel bir bilgi oluşması için kıssa zamiri getirilerek Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَإِذا هِيَ شاخِصَةٌ أَبْصارُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Bir de bakarsın ki o inkâr edenlerin gözleri dikilip kalmıştır...” sonuna kadar.
وَالشُّخُوصُ: إِحْدَادُ الْبَصَرِ دُونَ تَحَرُّكٍ كَمَا يَقَعُ لِلْمَبْهُوتِ.
Şuhûs (شُخُوص), dehşete düşmüş kimsede olduğu gibi, gözü kırpmadan ve hareket ettirmeden dikip bakmaktır.
وَجُمْلَةُ: يَا وَيْلَنا مَقُولُ قَوْلٍ مَحْذُوفٍ كَمَا هُوَ ظَاهِرٌ، أَيْ يَقُولُونَ حِينَئِذٍ: يَا وَيْلَنَا.
{ يَا وَيْلَنا } “Yazıklar olsun bize!” cümlesi, açık olduğu üzere mahzûf bir sözün mekûlüdür (söylenen sözdür); yani o vakit: 'Yazıklar olsun bize!' derler.
وَدَلَّتْ (فِي) عَلَى تَمَكُّنِ الْغَفْلَةِ مِنْهُمْ حَتَّى كَأَنَّهَا مُحِيطَةٌ بِهِمْ إِحَاطَةَ الظَّرْفِ بِالْمَظْرُوفِ، أَيْ كَانَتْ لَنَا غَفْلَةٌ عَظِيمَةٌ، وَهِيَ غَفْلَةُ الْإِعْرَاضِ عَنْ أَدِلَّةِ الْجَزَاءِ وَالْبَعْثِ.
{ فِي } edatı, kabın içindekini kuşatması gibi gafletin de kendilerini bütünüyle kuşattığını hissettirecek derecede onları etkisi altına aldığına delalet etmiştir; yani 'bizim büyük bir gafletimiz vardı ki o da ceza ve yeniden diriliş delillerinden yüz çevirme gafletidir' [demektir].
وَ (يَا وَيْلَنا) دُعَاءٌ عَلَى أَنْفُسِهِمْ مِنْ شِدَّةِ مَا لَحِقَهُمْ.
{ يَا وَيْلَنا } “Yazıklar olsun bize!” ifadesi, başlarına gelen şeyin şiddetinden ötürü kendi aleyhlerine yaptıkları bir bedduadır.
وبَلْ لِلْإِضْرَابِ الْإِبْطَالِيِّ، أَيْ مَا كُنَّا فِي غَفْلَةٍ لِأَنَّنَا قَدْ دُعِينَا وَأُنْذِرْنَا وَإِنَّمَا كُنَّا ظَالِمِينَ أَنْفُسَنَا بِمُكَابَرَتِنَا وَإِعْرَاضِنَا.
{ بَلْ } kelimesi ibtâlî idrâb içindir; yani 'biz gaflet içinde değildik, çünkü davet edildik ve uyarıldık; bilakis kibirlenmemiz ve yüz çevirmemiz sebebiyle kendimize zulmediyorduk' demektir.
وَالْمُشَارُ إِلَيْهِ بِ (هَذَا) هُوَ مَجْمُوعُ تِلْكَ الْأَحْوَالِ مِنَ الْحَشْرِ والحساب وَالْجَزَاء.
{ هَذَا } ile işaret edilen, haşir, hesap ve cezadan ibaret olan o hallerin tümüdür.
[٩٨- ١٠٠]
[98-100]
[سُورَة الْأَنْبِيَاء (٢١) : الْآيَات ٩٨ إِلَى ١٠٠]
[Enbiyâ Suresi (21), Âyetler 98 ila 100]
إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَها وارِدُونَ (٩٨) لَوْ كانَ هؤُلاءِ آلِهَةً مَا وَرَدُوها وَكُلٌّ فِيها خالِدُونَ (٩٩) لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ وَهُمْ فِيها لَا يَسْمَعُونَ (١٠٠)
{ إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَها وارِدُونَ (٩٨) لَوْ كانَ هؤُلاءِ آلِهَةً مَا وَرَدُوها وَكُلٌّ فِيها خالِدُونَ (٩٩) لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ وَهُمْ فِيها لَا يَسْمَعُونَ (١٠٠) } “Hiç şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehennem yakıtısınız; siz oraya gireceksiniz. (98) Eğer bunlar ilah olsalardı oraya girmezlerdi. Hepsi orada ebedî kalıcıdırlar. (99) Orada onların bir iniltisi vardır ve onlar orada [hiçbir şey] işitmezler. (100)”
جُمْلَةُ إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ جَوَابٌ عَنْ قَوْلِهِمْ يَا وَيْلَنا قَدْ كُنَّا فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا [الْأَنْبِيَاء: ٩٧] إِلَى آخِرِهِ. فَهِيَ مَقُولُ قَوْلٍ مَحْذُوفٍ عَلَى طَرِيقَةِ الْمُحَاوَرَاتِ. فَالتَّقْدِيرُ: يُقَالُ لَهُمْ: إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ.
{ إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ } “Hiç şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehennem yakıtısınız” cümlesi, onların: { يَا وَيْلَنا قَدْ كُنَّا فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا } “Yazıklar olsun bize! Gerçekten biz bundan gaflet içindeydik” [Enbiyâ: 97] sözlerine bir cevaptır. Bu cümle, karşılıklı konuşma (muhavere) üslubu üzere mahzûf bir sözün mekûlüdür (söylenen sözdür). Takdiri şöyledir: Onlara: 'Hiç şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehennem yakıtısınız' denilir.
وَهُوَ ارْتِقَاءٌ فِي ثُبُورِهِمْ فَهُمْ قَالُوا: يَا وَيْلَنا قَدْ كُنَّا فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا [الْأَنْبِيَاء: ٩٧] فَأَخْبَرُوا بِأَنَّ آلِهَتَهُمْ وَهُمْ أَعَزُّ عَلَيْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَأَبْعَدُ فِي أَنْظَارِهِمْ عَنْ أَنْ يَلْحَقَهُمْ سُوءٌ صَائِرُونَ إِلَى مَصِيرِهِمْ مِنَ الْخِزْيِ وَالْهَوَانِ، وَلِذَلِكَ أَكَّدَ الْخَبَرَ بِحَرْفِ التَّأْكِيدِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا بِحَيْثُ يُنْكِرُونَ ذَلِكَ.
Bu, onların helak ve hüsran derecelerinin artırılmasıdır. Onlar: { يَا وَيْلَنا قَدْ كُنَّا فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا } “Yazıklar olsun bize! Gerçekten biz bundan gaflet içindeydik” [Enbiyâ: 97] dediler; kendilerine, canlarından daha değerli gördükleri ve kendilerine bir kötülük dokunmasını akıllarından bile geçirmedikleri ilahlarının da rezillik ve aşağılanmada kendi akıbetlerine uğrayacakları bildirildi. İşte bu sebeple haber tekid harfiyle pekiştirilmiştir; çünkü onlar bunu inkâr edecek durumdaydılar.
وَ (مَا) مَوْصُولَةٌ وَأَكْثَرُ اسْتِعْمَالِهَا فِيمَا يَكُونُ فِيهِ صَاحِبُ الصِّلَةِ غَيْرَ عَاقِلٍ. وَأُطْلِقَتْ هُنَا عَلَى مَعْبُودَاتِهِمْ مِنَ الْأَصْنَامِ وَالْجِنِّ وَالشَّيَاطِينِ تَغْلِيبًا، عَلَى أَنَّ (مَا) تُسْتَعْمَلُ فِيمَا هُوَ أَعَمُّ مِنَ الْعَاقِلِ وَغَيْرِهِ اسْتِعْمَالًا كَثِيرًا فِي كَلَامِ الْعَرَبِ.
{ مَا } ismi mevsûldür ve en çok sılasının konusu akılsız varlıklar olduğunda kullanılır. Burada putlardan, cinlerden ve şeytanlardan oluşan ilahlarına tağlîb yoluyla ıtlak edilmiştir; kaldı ki { مَا }, Arap kelamında akıllı ve akılsız varlıklardan daha genel olan şeyler için de çokça kullanılır.
وَكَانَتْ أَصْنَامُهُمْ وَمَعْبُودَاتُهُمْ حَاضِرَةً فِي ذَلِكَ الْمَشْهَدِ كَمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ الْإِشَارَةُ لَوْ كانَ هؤُلاءِ آلِهَةً مَا وَرَدُوها.
{ لَوْ كانَ هؤُلاءِ آلِهَةً مَا وَرَدُوها } “Eğer bunlar ilah olsalardı oraya girmezlerdi” ifadesindeki işaretin delalet ettiği üzere putları ve ilahları o sahnede hazır bulunmaktaydı.
وَالْحَصَبُ: اسْمٌ بِمَعْنَى الْمَحْصُوبِ بِهِ، أَيِ الْمَرْمِيِّ بِهِ. وَمِنْهُ سُمِّيَتِ الْحَصْبَاءَ لِأَنَّهَا حِجَارَةٌ يُرْمَى بِهَا، أَيْ يُرْمَوْنَ فِي جَهَنَّمَ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ [الْبَقَرَة: ٢٤] أَيِ الْكُفَّارُ وَأَصْنَامُهُمْ.
Haseb (حَصَب), mahsûbun bih yani 'kendisiyle atılan/fırlatılan şey' anlamında bir isimdir. Çakıl taşına da kendisiyle atış yapıldığı için hasbâ (حَصْبَاء) denilmiştir; yani cehenneme fırlatılırlar. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ } “Onun yakıtı insanlar ve taşlardır” [Bakara: 24], yani kâfirler ve putlarıdır.
وَجُمْلَةُ أَنْتُمْ لَها وارِدُونَ بَيَانٌ لِجُمْلَةِ إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ. وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ: تَقْرِيبُ الْحَصَبِ بِهِمْ فِي جَهَنَّمَ لِمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ وارِدُونَ مِنَ الِاتِّصَافِ بِوُرُودِ النَّارِ فِي الْحَالِ كَمَا هُوَ شَأْنُ الْخَبَرِ بِاسْمِ الْفَاعِلِ فَإِنَّهُ حَقِيقَةٌ فِي الْحَالِ مَجَازٌ فِي الِاسْتِقْبَالِ.
{ أَنْتُمْ لَها وارِدُونَ } “Siz oraya gireceksiniz” cümlesi, { إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ } “Hiç şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehennem yakıtısınız” cümlesinin açıklamasıdır. Bundan maksat, { وارِدُونَ } kelimesinin ateşe girme vasfının şimdiki zamanda gerçekleştiğine delalet etmesi sebebiyle cehenneme atılmalarını yaklaştırmaktır; nitekim ism-i fail ile haber vermenin gereği de budur, çünkü ism-i fail şimdiki zaman için hakikat, gelecek zaman için mecazdır.
وَقَدْ زِيدَ فِي نِكَايَتِهِمْ بِإِظْهَارِ خَطَئِهِمْ فِي عِبَادَتِهِمْ تِلْكَ الْأَصْنَامَ بِأَنْ أُشْهِدُوا إِيرَادَهَا النَّارَ وَقِيلَ لَهُمْ: لَوْ كانَ هؤُلاءِ آلِهَةً مَا وَرَدُوها.
O putların ateşe sokulmasına şahit tutulmaları ve kendilerine: { لَوْ كانَ هؤُلاءِ آلِهَةً مَا وَرَدُوها } “Eğer bunlar ilah olsalardı oraya girmezlerdi” denilerek o putlara ibadet etmekteki hatalarının ortaya konulması suretiyle onların acı ve hezimetleri artırılmıştır.
وَذُيِّلَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَكُلٌّ فِيها خالِدُونَ أَيْ هُمْ وَأَصْنَامُهُمْ.
Bu durum Yüce Allah'ın: { وَكُلٌّ فِيها خالِدُونَ } “Hepsi orada ebedî kalıcıdırlar” buyruğuyla fezleke yapılmıştır; yani hem kendileri hem de putlarıdır.
وَالزَّفِيرُ: النَّفَسُ يَخْرُجُ مِنْ أَقْصَى الرِّئَتَيْنِ لِضَغْطِ الْهَوَاءِ مِنَ التَّأَثُّرِ بِالْغَمِّ. وَهُوَ هُنَا مِنْ أَحْوَالِ الْمُشْرِكِينَ دُونَ الْأَصْنَامِ. وَقَرِينَةُ مُعَادِ الضَّمَائِرِ وَاضِحَةٌ.
Zefîr (زَفِير), kederin etkisiyle havanın sıkışması sonucu akciğerlerin en derininden çıkan nefestir (inilti/hırıltıdır). Burada putların değil, müşriklerin hallerindendir. Zamirlerin merciine dair karine açıktır.
وَعَطْفُ جُمْلَةِ وَهُمْ فِيها لَا يَسْمَعُونَ اقْتَضَاهُ قَوْلُهُ لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ لِأَنَّ شَأْنَ الزَّفِيرِ أَنْ يُسْمَعَ فَأَخْبَرَ اللَّهُ بِأَنَّهُمْ مِنْ شِدَّةِ الْعَذَابِ يَفْقِدُونَ السَّمْعَ بِهَذِهِ الْمُنَاسَبَةِ.
{ وَهُمْ فِيها لَا يَسْمَعُونَ } “ve onlar orada işitmezler” cümlesinin atfedilmesini, { لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ } “Orada onların bir iniltisi vardır” buyruğu gerektirmiştir; çünkü iniltinin özelliği işitilmesidir. Dolayısıyla Allah, azabın şiddetinden ötürü bu vesileyle işitme duyularını kaybedeceklerini haber vermiştir.
فَالْآيَةُ وَاضِحَةُ السِّيَاقِ فِي الْمَقْصُودِ مِنْهَا غَنِيَّةٌ عَنِ التَّلْفِيقِ.
Dolayısıyla ayetin siyakı kastedilen manada gayet açık olup zorlama tevillere (telfike) ihtiyaç bırakmamaktadır.
وَقَدْ
Nitekim
رَوَى ابْنُ إِسْحَاقَ فِي «سِيرَتِهِ» أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ جَلَسَ يَوْمًا مَعَ الْوَلِيدِ بْنِ الْمُغِيرَةِ فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ فَجَاءَ النَّضْرُ بْنُ الْحَارِثِ فَجَلَسَ مَعَهُمْ فِي مَجْلِسٍ مِنْ رِجَالِ قُرَيْشٍ، فَتَلَا رَسُولُ
İbn İshâk *Sîre*sinde rivayet etmiştir ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün Mescid-i Harâm'da Velîd b. Mugîre ile oturmuştu. Nadr b. el-Hâris gelip Kureyşli adamlardan oluşan mecliste onlarla beraber oturdu. Bunun üzerine Resûlullah
اللَّهِ عَلَيْهِمْ: إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَها وارِدُونَ ثُمَّ قَامَ رَسُولُ اللَّهِ وَأَقْبَلَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزِّبَعْرَى السَّهْمِيُّ قَبْلَ أَنْ يُسْلِمَ فَحَدَّثَهُ الْوَلِيدُ بْنُ الْمُغِيرَةِ
onlara: { إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَها وارِدُونَ } “Hiç şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehennem yakıtısınız; siz oraya gireceksiniz” ayetini okudu. Sonra Resûlullah kalktı; henüz Müslüman olmadan önce Abdullah b. ez-Ziba'râ es-Sehmî geldi ve Velîd b. Mugîre ona
بِمَا جَرَى فِي ذَلِكَ الْمَجْلِسِ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزِّبَعْرَى: أَمَا وَاللَّهِ لَوْ وَجَدْتُهُ لَخَصَمْتُهُ، فَاسْأَلُوا مُحَمَّدًا أَكُلُّ مَا يُعْبَدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ فِي جَهَنَّمَ مَعَ مَنْ عَبَدُوهُمْ؟ فَنَحْنُ نَعْبُدُ الْمَلَائِكَةَ، وَالْيَهُودُ تَعْبُدُ عُزَيْرًا، وَالنَّصَارَى تَعْبُدُ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ. فَحُكِيَ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ: إِنَّ كُلَّ مَنْ أَحَبَّ أَنْ يُعْبَدَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَهُوَ مَعَ مَنْ عَبَدَهُ، إِنَّهُمْ إِنَّمَا يَعْبُدُونَ الشَّيْطَانَ الَّذِي أَمَرَهُمْ بِعِبَادَتِهِمْ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ
o mecliste geçenleri anlattı. Bunun üzerine Abdullah b. ez-Ziba'râ şöyle dedi: 'Vallahi onu bulsaydım muhakkak delille alt ederdim (sustururdum)! Muhammed'e sorun bakalım: Allah'tan başka tapılan her şey, onlara tapanlarla birlikte cehennemde midir? Biz meleklere tapıyoruz, Yahudiler Üzeyir'e tapıyor, Hristiyanlar ise Meryem oğlu İsa'ya tapıyor.' Bu durum Resûlullah'a anlatılınca Resûlullah şöyle buyurdu: 'Allah'tan başka kendisine ibadet edilmesini isteyen herkes, kendisine tapanla birliktedir; onlar ancak kendilerine onlara tapmayı emreden şeytana tapmaktadırlar.' Bunun üzerine Allah: { إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ } “Şüphesiz haklarında tarafımızdan en güzel [akıbet] takdir edilmiş olanlar var ya, işte onlar oradan uzak tutulmuşlardır”
[الْأَنْبِيَاء: ١٠١] هـ.
[Enbiyâ: 101] ayetini indirdi.
وَقَرِيبٌ مِنْ هَذَا فِي «أَسْبَابِ النُّزُولِ» لِلْوَاحِدِيِّ، وَفِي «الْكَشَّافِ» مَعَ زِيَادَاتٍ أَنَّ ابْنَ الزِّبَعْرَى لَقِيَ النَّبِيءَ ﷺ فَذَكَرَ هَذَا وَزَادَ فَقَالَ: خُصِمْتَ وَرَبِّ هَذِهِ الْبَنِيَّةِ أَلَسْتَ تَزْعُمُ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ عِبَادٌ مُكْرَمُونَ، وَأَنَّ عِيسَى عَبْدٌ صَالِحٌ، وَأَنَّ عُزَيْرًا عَبْدٌ صَالِحٌ، وَهَذِهِ بَنُو مُلَيْحٍ يَعْبُدُونَ الْمَلَائِكَةَ، وَهَذِهِ النَّصَارَى يَعْبُدُونَ الْمَسِيحَ، وَهَذِهِ الْيَهُودَ يَعْبُدُونَ عُزَيْرًا، فَضَجَّ أَهْلُ مَكَّةَ (أَيْ فَرَحًا) وَقَالُوا: إِنَّ مُحَمَّدًا قَدْ خُصِمَ. وَرُوِيَتِ الْقِصَّةُ فِي بَعْضِ كُتُبِ الْعَرَبِيَّةِ
Buna benzer bir rivayet Vâhidî'nin *Esbâb-ı Nüzûl*ünde ve birtakım ilavelerle *el-Keşşâf*ta da yer almaktadır; [şöyle ki:] İbnü'z-Ziba'râ Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile karşılaşmış, bunu zikretmiş ve şunu eklemiştir: 'Şu Beyt'in (Kâbe'nin) Rabbine andolsun ki mağlup edildin! Sen meleklerin ikram olunmuş kullar olduğunu, İsa'nın salih bir kul olduğunu, Üzeyir'in salih bir kul olduğunu iddia etmiyor musun? İşte Benû Mulayh meleklere tapıyor, şu Hristiyanlar Mesih'e tapıyor, şu Yahudiler de Üzeyir'e tapıyor.' Bunun üzerine Mekke halkı (sevinçten) çalkalandı ve: 'Muhammed mağlup edildi!' dediler. Bu kıssa bazı Arap dili kitaplarında da rivayet edilmiştir:
وَأَنَّ النَّبِيءَ ﷺ قَالَ لِابْنِ الزِّبَعْرَى: مَا أَجْهَلَكَ بِلُغَةِ قَوْمِكَ إِنِّي قُلْتُ وَما تَعْبُدُونَ، وَ (مَا) لِمَا لَا يَعْقِلُ وَلَمْ أَقُلْ «وَمَنْ تَعْبُدُونَ»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in İbnü'z-Ziba'râ'ya şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Kavminin diline ne kadar da cahilsin! Ben { وَما تَعْبُدُونَ } 'taptıklarınız' dedim; { مَا } akılsız varlıklar içindir, 'taptığınız kimseler' (men ta'budûn) demedim.'
. وَإِنَّ الْآيَةَ حَكَتْ مَا يَجْرِي يَوْمَ الْحَشْرِ وَلَيْسَ سِيَاقُهَا إِنْذَارًا لِلْمُشْرِكِينَ حَتَّى يَكُونَ قَوْلُهُ إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى [الْأَنْبِيَاء: ١٠١] تَخْصِيصًا لَهَا، أَوْ تَكُونَ الْقِصَّةُ سَببا لنزوله.
Doğrusu ayet, haşir günü cereyan edecek olanı anlatmaktadır; siyakı müşriklere bir uyarı niteliğinde değildir ki { إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى } “Şüphesiz haklarında tarafımızdan en güzel [akıbet] takdir edilmiş olanlar...” [Enbiyâ: 101] buyruğu onun tahsisi olsun veya bu kıssa onun nüzul sebebi sayılsın.
[١٠١- ١٠٣]
[101-103]
[سُورَة الْأَنْبِيَاء (٢١) : الْآيَات ١٠١ إِلَى ١٠٣]
[Enbiyâ Suresi (21), Âyetler 101 ila 103]
إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ (١٠١) لَا يَسْمَعُونَ حَسِيسَها وَهُمْ فِي مَا اشْتَهَتْ أَنْفُسُهُمْ خالِدُونَ (١٠٢) لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ هَذَا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ (١٠٣)
{ إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ (١٠١) لَا يَسْمَعُونَ حَسِيسَها وَهُمْ فِي مَا اشْتَهَتْ أَنْفُسُهُمْ خالِدُونَ (١٠٢) لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ هَذَا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ (١٠٣) } “Şüphesiz haklarında tarafımızdan en güzel [akıbet] takdir edilmiş olanlar var ya, işte onlar oradan uzak tutulmuşlardır. (101) Onun fısıltısını bile duymazlar. Canlarının çektiği şeyler içinde ebedî kalırlar. (102) O en büyük korku onları tasalandırmaz; melekler onları: 'İşte bu, size vaad edilen gününüzdür' diye karşılarlar. (103)”
جُمْلَةُ إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا ابْتِدَائِيًّا دَعَا إِلَيْهِ مُقَابَلَةُ حِكَايَةِ حَالِ الْكَافِرِينَ وَمَا يُقَالُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِحِكَايَةِ مَا يَلْقَاهُ الَّذِينَ آمَنُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَمَا يُقَالُ لَهُمْ. فَالَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمُ الْحُسْنَى هُمُ الْفَرِيقُ الْمُقَابِلُ لِفَرِيقِ الْقَرْيَةِ الَّتِي سَبَقَ فِي عِلْمِ اللَّهِ إِهْلَاكُهَا، وَلَمَّا كَانَ فَرِيقُ الْقَرْيَةِ هُمُ الْمُشْرِكِينَ فَالْفَرِيقُ الْمُقَابِلُ لَهُ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ. وَلَا عَلَاقَةَ لِهَذِهِ الْجُمْلَةِ بِجُمْلَةِ إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ [الْأَنْبِيَاء: ٩٨] وَلَا
{ إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى } cümlesi, kâfirlerin durumu ve kıyamet günü kendilerine söyleneceklerin hikaye edilmesinin, iman edenlerin kıyamet günü kavuşacakları ve kendilerine söylenecek şeylerin hikaye edilmesiyle mukabele edilmesinin (karşılaştırılmasının) gerektirdiği ibtidaî bir istinaftır. Haklarında el-hüsnâ takdir edilmiş olanlar, Allah'ın ilminde helaki takdir edilmiş olan memleket ehline mukabil olan gruptur; memleket ehli müşrikler olduğuna göre onlara mukabil olan grup da müminlerdir. Bu cümlenin { إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ } [Enbiyâ: 98] cümlesiyle bir ilgisi yoktur ve
هِيَ مُخَصِّصَةٌ لِعُمُومِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ بَلْ قَوْلُهُ تَعَالَى: والَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى عَامٌّ يَعُمُّ كُلَّ مُؤْمِنٍ مَاتَ عَلَى الْإِيمَانِ وَالْعَمَلِ الصَّالِحِ.
Yüce Allah'ın { وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } buyruğunun umumunu tahsis edici de değildir; bilakis Yüce Allah'ın: { والَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى } “Şüphesiz haklarında tarafımızdan en güzel [akıbet] takdir edilmiş olanlar...” buyruğu, iman ve salih amel üzere vefat eden her mümini kapsayan genel bir ifadedir.
وَالسَّبْقُ، حَقِيقَتُهُ: تَجَاوُزُ الْغَيْرِ فِي السَّيْرِ إِلَى مَكَانٍ مُعَيَّنٍ، وَمِنْهُ سِبَاقُ الْخَيْلِ، وَاسْتُعْمِلَ هُنَا مَجَازًا فِي ثُبُوتِ الْأَمْنِ فِي الْمَاضِي، يُقَالُ كَانَ هَذَا فِي الْعُصُورِ السَّابِقَةِ، أَيِ الَّتِي مَضَتْ أَزْمَانُهَا لِمَا بَيْنَ السَّبْقِ وَبَين التَّقَدُّم من الْمُلَازَمَةِ، أَيِ الَّذِينَ حَصَلَتْ لَهُمُ الْحُسْنَى فِي الدُّنْيَا، أَيْ حَصَلَ لَهُمُ الْإِيمَانُ وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ مِنَ اللَّهِ، أَيْ بِتَوْفِيقِهِ وَتَقْدِيرِهِ، كَمَا حَصَلَ الْإِهْلَاكُ لِأَضْدَادِهِمْ بِمَا قُدِّرَ لَهُمْ مِنَ الْخِذْلَانِ.
Sebk (سَبْق) kelimesinin hakiki anlamı, belirli bir yere gitmede başkasını geçmektir; at yarışı (sibâk) da bundandır. Burada ise geçmişte bir durumun sübut bulması anlamında mecaz olarak kullanılmıştır; nitekim sebk ile tekaddüm (önde/önce olma) arasındaki gereklilik (mülâzemet) ilişkisinden ötürü 'bu geçmiş (sâbık) devirlerdeydi' yani zamanı geçip gitmiş devirlerde denir. Yani dünyada kendilerine el-hüsnâ hasıl olmuş kimseler demektir ki; zıtlarına kendileri için takdir edilen yardımsız bırakılma (hızlân) sebebiyle helak hasıl olduğu gibi, bunlara da Allah'tan -yani O'nun tevfiki ve takdiriyle- iman ve salih amel hasıl olmuştur.
وَالْحُسْنَى: الْحَالَةُ الْحَسَنَةُ فِي الدِّينِ، قَالَ تَعَالَى: لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى وَزِيادَةٌ [يُونُس: ٢٦] أَوِ الْمَوْعِدَةُ الْحُسْنَى، أَيْ تَقَرَّرَ وَعْدُ اللَّهِ إِيَّاهُمْ بِالْمُعَامَلَةِ الْحُسْنَى. وَتَقَدَّمَ فِي سُورَةِ يُونُسَ.
el-Hüsnâ (الْحُسْنَى), dindeki güzel durumdur; nitekim Yüce Allah: { لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى وَزِيادَةٌ } “Güzel davrananlara daha güzel karşılık (hüsnâ) ve fazlası vardır” [Yûnus: 26] buyurmuştur; yahut en güzel vaattir; yani Allah'ın onlara en güzel muamele ile muamele edeceğine dair vaadi kesinleşmiştir. Bu açıklama Yûnus Suresi'nde geçmişti.
وَذُكِرَ الْمَوْصُولُ فِي تَعْرِيفِهِمْ لِأَنَّ الْمَوْصُولَ لِلْإِيمَاءِ إِلَى أَنَّ سَبَبَ فَوْزِهِمْ هُوَ سَبْقُ تَقْدِيرِ الْهِدَايَةِ لَهُمْ. وَذُكِرَ اسْمُ الْإِشَارَةِ بَعْدَ ذَلِكَ لِتَمْيِيزِهِمْ بِتِلْكَ الْحَالَةِ الْحَسَنَةِ، وَلِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّهُمْ أَحْرِيَاءُ بِمَا يُذْكَرُ بَعْدَ اسْمِ الْإِشَارَةِ مِنْ أَجْلِ مَا تَقَدَّمَ عَلَى اسْمِ الْإِشَارَةِ مِنَ الْأَوْصَافِ، وَهُوَ سَبْقُ الْحُسْنَى مِنَ اللَّهِ.
Onların tanıtımında ism-i mevsûlün zikredilmesi, kurtuluşa ermelerinin sebebinin kendileri için hidayet takdirinin önceden geçmiş olduğuna işaret etmek içindir. Bundan sonra işaret isminin zikredilmesi ise o güzel hal ile onları ayırt etmek ve işaret isminden önce geçen nitelikler -ki o da Allah'tan kendilerine hüsnânın geçmiş olmasıdır- sebebiyle işaret isminden sonra zikredilecek şeylere layık olduklarına dikkat çekmek içindir.
وَاخْتِيرَ اسْمُ إِشَارَةِ الْبَعِيدِ لِلْإِيمَاءِ إِلَى رِفْعَةِ مَنْزِلَتِهِمْ، وَالرِّفْعَةُ تُشَبَّهُ بِالْبُعْدِ.
Uzaklık bildiren işaret isminin seçilmesi, mertebelerinin yüceliğine işaret etmek içindir; zira yücelik uzaklığa benzetilir.
وَجُمْلَةُ لَا يَسْمَعُونَ حَسِيسَها بَيَانٌ لِمَعْنَى مُبْعَدُونَ، أَيْ مُبْعَدُونَ عَنْهَا بُعْدًا شَدِيدًا بِحَيْثُ لَا يَلْفَحُهُمْ حَرُّهَا وَلَا يَرُوعُهُمْ مَنْظَرُهَا وَلَا يَسْمَعُونَ صَوْتَهَا، وَالصَّوْتُ يَبْلُغُ إِلَى السَّمْعِ من أبعد مِمَّا يَبْلُغُ مِنْهُ الْمَرْئِيُّ.
{ لَا يَسْمَعُونَ حَسِيسَها } “Onun fısıltısını bile duymazlar” cümlesi, { مُبْعَدُونَ } “uzak tutulmuşlardır” kelimesinin anlamının açıklamasıdır; yani ondan son derece uzak tutulmuşlardır; öyle ki ne sıcaklığı onları yakar ne manzarası onları korkutur ne de sesini işitirler. Zira ses, işitmeye görülen şeyin ulaştığı mesafeden çok daha uzaktan ulaşır.
وَالْحَسِيسُ: الصَّوْتُ الَّذِي يَبْلُغُ الْحِسَّ، أَيِ الصَّوْتُ الَّذِي يُسْمَعُ مِنْ بَعِيدٍ، أَيْ لَا يَقْرُبُونَ مِنَ النَّارِ وَلَا تَبْلُغُ أَسْمَاعَهُمْ أَصْوَاتُهَا، فَهُمْ سَالِمُونَ مِنَ الْفَزَعِ مِنْ أَصْوَاتِهَا فَلَا يَقْرَعُ أَسْمَاعَهُمْ مَا يُؤْلِمُهَا.
Hesîs (حَسِيس), duyuya ulaşan ses yani uzaktan işitilen fısıltı/hışırtı sesidir; yani ateşe yaklaşmazlar ve sesleri kulaklarına ulaşmaz. Dolayısıyla onun seslerinden duyulacak korkudan uzaktırlar ve kulaklarına acı verecek hiçbir ses çarpmaz.
وَعَقَّبَ ذَلِكَ بِمَا هُوَ أَخَصُّ مِنَ السَّلَامَةِ وَهُوَ النَّعِيمُ الْمُلَائِمُ. وَجِيءَ فِيهِ بِمَا يَدُلُّ عَلَى الْعُمُومِ وَهُوَ فِي مَا اشْتَهَتْ أَنْفُسُهُمْ وَمَا يَدُلُّ عَلَى الدَّوَامِ وَهُوَ خالِدُونَ.
Bunun ardından selametten daha özel bir durum olan [kendilerine] uygun nimet getirilmiştir. Bu bağlamda umum bildiren { فِي مَا اشْتَهَتْ أَنْفُسُهُمْ } “Canlarının çektiği şeyler içinde” ve devamlılık bildiren { خالِدُونَ } “ebedî kalırlar” ifadesi zikredilmiştir.
وَالشَّهْوَةُ: تَشَوُّقُ النَّفْسِ إِلَى مَا يَلَذُّ لَهَا.
Şehvet (شَهْوَة); nefsin, kendisine lezzetli gelen şeye arzu duymasıdır.
وَجُمْلَةُ لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ خَبَرٌ ثَانٍ عَنِ الْمَوْصُولِ.
{ لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ } “[O en büyük] korku onları üzmez” cümlesi, ism-i mevsûlün ikinci haberidir.
وَالْفَزَعُ: نَفْرَةُ النَّفْسِ وَانْقِبَاضُهَا مِمَّا تَتَوَقَّعُ أَنْ يَحْصُلَ لَهَا مِنَ الْأَلَمِ وَهُوَ قَرِيبٌ مِنَ الْجَزَعِ. وَالْمُرَادُ بِهِ هُنَا فَزَعُ الْحَشْرِ حِينَ لَا يَعْرِفُ أَحَدٌ مَا سَيَؤُولُ إِلَيْهِ أَمْرُهُ، فَيَكُونُونَ فِي أَمْنٍ مِنْ ذَلِكَ بِطَمْأَنَةِ الْمَلَائِكَةِ إِيَّاهُمْ.
Fezâ' (فَزَع); nefsin, kendisine acı vereceğini beklediği şeyden ürkmesi ve sıkılmasıdır; ceza' (sabırsızlık/telaş) kelimesine yakın bir anlam taşır. Buradaki maksat, hiç kimsenin akıbetinin nereye varacağını bilemediği andaki haşir korkusudur. Onlar ise meleklerin kendilerini teskin etmesiyle bundan güvende olurlar.
وَذَلِكَ مُفَادُ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ هَذَا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ فَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمُ الْحُسْنَى هُمُ الْمُرَادُ مِنَ الِاسْتِثْنَاءِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ [النَّمْل: ٨٧] .
Yüce Allah'ın: { وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ هَذَا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ } “Melekler onları, 'İşte bu, size vaad edilmiş olan gününüzdür' diye karşılarlar” buyruğunun ifade ettiği anlam budur. Kendilerine hüsnâ (en güzel mükâfat) önceden geçmiş olan bu kimseler, Yüce Allah'ın: { وَيَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ } “Sûr'a üfürüleceği gün, Allah'ın diledikleri müstesna, göklerde ve yerde kim varsa dehşete kapılır” [Neml: 87] buyruğundaki istisnanın kapsamındaki kimselerdir.
وَالتَّلَقِّي: التَّعَرُّضُ لِلشَّيْءِ عِنْدَ حُلُولِهِ تَعَرُّضَ كَرَامَةٍ. وَالصِّيغَةُ تُشْعِرُ بِتَكَلُّفِ لِقَائِهِ وَهُوَ تَكَلُّفُ تَهَيُّؤٍ وَاسْتِعْدَادٍ.
Telakkî (تَلَقِّي); bir şey geldiğinde onu ikram ve hürmetle karşılamaktır. Kelime kalıbı (tefa''ul), karşılamaya özen gösterme hissi verir ki bu da hazırlık ve donanım zahmetidir.
وَجُمْلَةُ هَذَا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ مَقُولٌ لِقَوْلٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ يَقُولُونَ لَهُمْ:
{ هَذَا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ } “İşte bu, size vaad edilmiş olan gününüzdür” cümlesi, hazfedilmiş bir sözün makûlüdür (söylenen sözüdür); yani onlara şöyle derler:
هَذَا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ، تَذْكِيرًا لَهُمْ بِمَا وُعِدُوا فِي الدُّنْيَا مِنَ الثَّوَابِ، لِئَلَّا يَحْسَبُوا أَنَّ الْمَوْعُودَ بِهِ يَقَعُ فِي يَوْمٍ آخَرَ. أَيْ هَذَا يَوْمُ تَعْجِيلِ وَعْدِكُمْ. وَالْإِشَارَةُ بِاسْمِ إِشَارَةِ الْقَرِيبِ لِتَعْيِينِ الْيَوْمِ وَتَمْيِيزِهِ بِأَنَّهُ الْيَوْمُ الْحَاضِرُ.
Vaad olunan şeyin başka bir günde gerçekleşeceğini zannetmesinler diye dünyada kendilerine vaad edilen sevabı hatırlatmak üzere: “İşte bu, size vaad edilmiş olan gününüzdür” [derler]. Yani “Bu, vaadinizin peşin olarak gerçekleştiği gündür.” Yakınlık bildiren işaret ismiyle işaret edilmesi, günün belirlenmesi ve onun içinde bulunulan gün olduğunun ayırt edilmesi içindir.
وَإِضَافَةُ (يَوْمٍ) إِلَى ضَمِيرِ الْمُخَاطَبِينَ لِإِفَادَةِ اخْتِصَاصِهِ بِهِمْ وَكَوْنِ فَائِدَتِهِمْ حَاصِلَةً فِيهِ كَقَوْلِ جَرِيرٍ:
“Yevm” (يَوْم) kelimesinin muhatap zamirine izafe edilmesi, o günün onlara tahsis edildiğini ve menfaatlerinin onda gerçekleşeceğini ifade etmek içindir; nitekim Cerîr şöyle demiştir:
يَا أَيُّهَا الرَّاكِبُ الْمُزْجِي مَطِيَّتَهُ ... هَذَا زَمَانُكَ إِنِّي قَدْ خَلَا زَمَنِي
“Ey bineğini süren süvari! / Bu senin zamanındır, zira benim zamanım geçip gitti.”
أَيْ هَذَا الزَّمَنُ الْمُخْتَصُّ بِكَ، أَيْ لتتصرف فِيهِ.
Yani “Bu, sana ait olan, dilediğince tasarruf edeceğin zamandır.”
[سُورَة الْأَنْبِيَاء (٢١) : آيَة ١٠٤]
[Enbiyâ Suresi (21), Ayet 104]
يَوْمَ نَطْوِي السَّماءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْداً عَلَيْنا إِنَّا كُنَّا فاعِلِينَ (١٠٤)
{ يَوْمَ نَطْوِي السَّماءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْداً عَلَيْنا إِنَّا كُنَّا فاعِلِينَ } “Yazılı kâğıt tomarının dürüldüğü gibi göğü düreceğimiz gün, ilk yaratılışa başladığımız gibi onu iade ederiz (yeniden yaratırız). Bu, üzerimize aldığımız bir vaaddir. Şüphesiz biz bunu yapacak olanlarız.” (104)
جُمْلَةٌ مُسْتَأْنَفَةٌ قُصِدَ مِنْهَا إِعَادَةُ ذِكْرِ الْبَعْثِ وَالِاسْتِدْلَالُ عَلَى وُقُوعِهِ وَإِمْكَانِهِ إِبْطَالًا لِإِحَالَةِ الْمُشْرِكِينَ وُقُوعَهُ بِعِلَّةِ أَنَّ الْأَجْسَادَ الَّتِي يُدَّعَى بَعْثُهَا قَدِ انْتَابَهَا الفناء الْعَظِيم وَقالُوا أَإِذا ضَلَلْنا فِي الْأَرْضِ أَإِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ [السَّجْدَة: ١٠] .
Müşriklerin, diriltileceği iddia edilen bedenlerin büyük bir yok oluşa uğradığı gerekçesiyle dirilişin gerçekleşmesini imkânsız görmelerini -nitekim { وَقالُوا أَإِذا ضَلَلْنا فِي الْأَرْضِ أَإِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ } “Dediler ki: 'Biz toprakta kaybolup gittiğimiz zaman mı, gerçekten biz mi yeni bir yaratılışta olacağız?'” [Secde: 10] demişlerdi- iptal etmek üzere yeniden dirilmeyi zikretmek, vuku bulacağına ve imkânına delil getirmek amacıyla söylenmiş müste'nef (yeni başlangıç yapan) bir cümledir.
وَالْمُنَاسَبَةُ فِي هَذَا الِانْتِقَالِ هُوَ مَا جَرَى مِنْ ذِكْرِ الْحَشْرِ وَالْعِقَابِ وَالثَّوَابِ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ [الْأَنْبِيَاء: ١٠٠] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى [الْأَنْبِيَاء: ١٠١] الْآيَةَ.
Bu geçişteki münasebet, Yüce Allah'ın: { لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ } “Orada onlar için iniltiler vardır” [Enbiyâ: 100] ve { إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى } “Şüphesiz kendilerine tarafımızdan en güzel mükâfat geçmiş olanlar” [Enbiyâ: 101] ayetinde haşir, ceza ve mükâfatın zikredilmiş olmasıdır.
وَقَدْ رُتِّبَ نَظْمُ الْجُمْلَةِ عَلَى التَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ لِأَغْرَاضٍ بَلِيغَةٍ. وَأَصْلُ الْجُمْلَةِ: نُعِيدُ
Cümlenin dizilişi belagat gayeleri doğrultusunda takdim ve tehir üzerine kurulmuştur. Cümlenin aslı şöyledir: { نُعِيدُ }
الْخَلْقَ كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ يَوْمَ نَطْوِي السَّمَاءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكِتَابِ وَعْدًا عَلَيْنَا. فَحُوِّلَ النَّظْمُ فَقدم الظّرْف بادىء ذِي بَدْءٍ لِلتَّشْوِيقِ إِلَى مُتَعَلِّقِهِ، وَلِمَا فِي الْجُمْلَةِ الَّتِي أُضِيفَ إِلَيْهَا الظَّرْفُ مِنَ الْغَرَابَةِ وَالطِّبَاقِ إِذْ جُعِلَ ابْتِدَاءُ خَلْقٍ جَدِيدٍ وَهُوَ الْبَعْثُ مُؤَقَّتًا بِوَقْتِ نَقْضِ خَلْقٍ قَدِيمٍ وَهُوَ طَيُّ السَّمَاءِ.
[Aslı:] “نُعِيدُ الْخَلْقَ كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ يَوْمَ نَطْوِي السَّمَاءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكِتَابِ وَعْدًا عَلَيْنَا” (Yazılı kâğıt tomarının dürüldüğü gibi göğü düreceğimiz gün, üzerimize bir vaat olarak ilk yaratmaya başladığımız gibi yaratmayı iade ederiz) şeklindedir. Diziliş değiştirilmiş, zarf ilk başta takdim edilmiştir; bu da taalluk ettiği şeye karşı merak uyandırmak ve zarfın izafe edildiği cümledeki gariplik (şaşırtıcılık) ve tıbak (tezat) sebebiyledir. Zira yeni bir yaratılışın başlangıcı olan yeniden diriliş, eski bir yaratılışın bozulup yok edilme vakti olan göğün dürülmesiyle vakitlendirilmiştir.
وَقُدِّمَ كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ وَهُوَ حَالٌ مِنَ الضَّمِيرِ الْمَنْصُوبِ فِي نُعِيدُهُ لِلتَّعْجِيلِ بِإِيرَادِ الدَّلِيلِ قَبْلَ الدَّعْوَى لِتَتَمَكَّنَ فِي النَّفْسِ فَضْلَ تَمَكُّنٍ. وَكُلُّ ذَلِكَ وُجُوهٌ لِلِاهْتِمَامِ بِتَحْقِيقِ وُقُوعِ الْبَعْثِ، فَلَيْسَ قَوْلُهُ يَوْمَ نَطْوِي السَّماءَ مُتَعَلِّقًا بِمَا قَبْلَهُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ [الْأَنْبِيَاء: ١٠٣] .
{ كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ } ifadesi -ki { نُعِيدُهُ } fiilindeki mansub zamirden hâldir- nefiste daha kuvvetli yer etmesi için iddiadan önce delili hemen sunmak amacıyla öne alınmıştır. Bütün bunlar, dirilişin gerçekleşmesini pekiştirmeye verilen önemin vecheleridir. Dolayısıyla { يَوْمَ نَطْوِي السَّماءَ } sözü, kendisinden önce gelen Yüce Allah'ın: { وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ } “Melekler onları karşılarlar” [Enbiyâ: 103] buyruğuna taalluk etmemektedir.
وَعَقَّبَ ذَلِكَ بِمَا يُفِيد تحقق حُصُولِ الْبَعْثِ مِنْ كَوْنِهِ وَعْدًا عَلَى اللَّهِ بِتَضْمِينِ الْوَعْدِ مَعْنَى الْإِيجَابِ، فَعُدِّيَ بِحَرْفِ (عَلَى) فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَعْداً عَلَيْنا أَيْ حَقًّا وَاجِبًا.
Bunun ardından, vaat kelimesine vücûb (gereklilik) anlamı yüklenerek dirilişin Allah üzerine bir vaat olması hasebiyle gerçekleşeceğini ifade eden söz getirilmiştir. Bu sebeple Yüce Allah'ın: { وَعْداً عَلَيْنا } “Üzerimize aldığımız bir vaaddir” buyruğunda (عَلَى) harfiyle geçişli kılınmıştır; yani hak ve vacip bir vaat olarak demektir.
وَجُمْلَةُ إِنَّا كُنَّا فاعِلِينَ مُؤَكَّدَةٌ بِحَرْفِ التَّوْكِيدِ لِتَنْزِيلِ الْمُخَاطَبِينَ مَنْزِلَةَ مَنْ يُنْكِرُ قُدْرَةَ اللَّهِ لِأَنَّهُمْ لَمَّا نَفَوُا الْبَعْثَ بِعِلَّةِ تَعَذُّرِ إِعَادَةِ الْأَجْسَامِ بَعْدَ فَنَائِهَا فَقَدْ لَزِمَهُمْ إِحَالَتُهُمْ ذَلِكَ فِي جَانِبِ قُدْرَةِ اللَّهِ.
{ إِنَّا كُنَّا فاعِلِينَ } “Şüphesiz biz bunu yapacak olanlarız” cümlesi, muhatapları Allah'ın kudretini inkâr eden kimseler konumuna yerleştirmek için tekit harfiyle pekiştirilmiştir. Çünkü onlar, yok olduktan sonra bedenlerin iadesinin imkânsızlığı gerekçesiyle dirilişi inkâr ettiklerinde, Allah'ın kudreti hakkında bunu imkânsız görmüş olmaları gerekmiştir.
وَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ فاعِلِينَ أَنَّهُ الْفَاعِلُ لِمَا وَعَدَ بِهِ، أَيِ الْقَادِرُ. وَالْمَعْنَى: إِنَّا كُنَّا قَادِرِينَ عَلَى ذَلِكَ.
{ فاعِلِينَ } sözünden maksat, vaad ettiği şeyi yapandır; yani güç yetirendir. Anlamı ise: “Şüphesiz biz buna güç yetirenleriz” demektir.
وَفِي ذِكْرِ فِعْلِ الْكَوْنِ إِفَادَةُ أَنَّ قُدْرَتَهُ قَدْ تَحَقَّقَتْ بِمَا دَلَّ عَلَيْهِ دَلِيلُ قَوْلِهِ كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ.
Kevn (كَانَ) fiilinin zikredilmesinde, { كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ } “İlk yaratılışa başladığımız gibi onu iade ederiz” buyruğunun delilinin gösterdiği üzere O'nun kudretinin tahakkuk etmiş olduğunu ifade etme gayesi vardır.
وَالطَّيُّ: رَدُّ بَعْضِ أَجْزَاءِ الْجِسْمِ اللَّيِّنِ الْمَطْلُوقِ عَلَى بَعْضِهِ الْآخَرِ، وَضِدُّهُ النَّشْرُ.
Tayy (طَيّ); açılmış yumuşak bir cismin bazı kısımlarını diğer kısımlarının üzerine katlamaktır, zıddı ise neşr (yaymak/açmak)tir.
وَالسِّجِلُّ: بِكَسْرِ السِّينِ وَكَسْرِ الْجِيمِ هُنَا، وَفِيهِ لُغَاتٌ. يُطْلَقُ عَلَى الْوَرَقَةِ الَّتِي يُكْتَبُ فِيهَا، وَيُطْلَقُ عَلَى كَاتِبِ الصَّحِيفَةِ، وَلَعَلَّهُ تَسْمِيَةٌ عَلَى تَقْدِيرِ مُضَافٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ صَاحِبُ السِّجِلِّ، وَقِيلَ سِجِلٌّ: اسْمُ مَلَكٍ فِي السَّمَاءِ تُرْفَعُ إِلَيْهِ صَحَائِفُ أَعْمَالِ الْعِبَادِ فَيَحْفَظُهَا.
Sicill (سِجِلِّ); burada sîn harfinin kesresi ve cîm harfinin kesresi iledir ve hakkında farklı lügatler vardır. Üzerine yazı yazılan kâğıda/tomara dendiği gibi sahifeyi yazan kâtibe de denir; belki de bu, hazfedilmiş bir muzâf takdiriyle yapılan bir isimlendirmedir, yani “sahifelerin sahibi” demektir. Sicill'in, gökte kulların amel defterlerinin kendisine yükseltilip onun da muhafaza ettiği bir meleğin ismi olduğu da söylenmiştir.
وَلَا يَحْسُنُ حَمْلُهُ هُنَا عَلَى مَعْنَى الصَّحِيفَةِ لِأَنَّهُ لَا يُلَائِمُ إِضَافَةَ الطَّيِّ إِلَيْهِ وَلَا إردافه لِقَوْلِهِ لِلْكِتَابِ أَوْ لِلْكُتُبِ، وَلَا حَمْلُهُ عَلَى مَعْنَى الْمَلَكِ الْمُوَكَّلِ بِصَحَائِفِ الْأَعْمَالِ لِأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ مَشْهُورًا فَكَيْفَ يُشَبَّهُ بِفِعْلِهِ. فَالْوَجْهُ: أَنْ يُرَادَ بِالسِّجِلِّ الْكَاتِبُ الَّذِي يَكْتُبُ الصَّحِيفَةَ ثُمَّ يَطْوِيهَا عِنْدَ انْتِهَاءِ كِتَابَتِهَا، وَذَلِكَ عَمَلٌ مَعْرُوفٌ. فَالتَّشْبِيهُ بِعَمَلِهِ رَشِيقٌ.
Burada onu sahife anlamına hamletmek uygun düşmez; zira bu durum dürmenin (tayy) ona izafe edilmesine ve ardından { لِلْكِتَابِ } veya { لِلْكُتُبِ } sözünün getirilmesine uymaz. Amel defterleriyle görevli melek anlamına hamledilmesi de uygun değildir; çünkü bu melek meşhur değildir, dolayısıyla onun fiiline nasıl benzetme yapılsın? İsabetli olan vecih şudur: Sicill ile kastedilen, sahifeyi yazan ve yazımı bittiğinde onu düren kâtiptir; bu ise bilinen bir iştir. Dolayısıyla onun işine benzetilmesi gayet zariftir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ لِلْكِتَابِ بِصِيغَةِ الْإِفْرَادِ، وَقَرَأَهُ حَفْصٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَخَلَفٌ لِلْكُتُبِ- بِضَمِّ الْكَافِ وَضَمِّ التَّاءِ- بِصِيغَةِ الْجَمْعِ. وَلَمَّا كَانَ تَعْرِيفُ السِّجِلِّ وَتَعْرِيفُ الْكِتَابِ تَعْرِيفَ جِنْسٍ اسْتَوَى فِي الْمُعَرَّفِ الْإِفْرَادُ وَالْجَمْعُ. فَأَمَّا قِرَاءَتُهُمَا بِصِيغَةِ الْإِفْرَادِ فَفِيهَا مُحَسِّنُ مُرَاعَاةِ النَّظِيرِ فِي الصِّيغَةِ، وَأَمَّا قِرَاءَةُ الْكُتُبِ بِصِيغَةِ الْجَمْعِ مَعَ كَوْنِ السِّجِلِّ مُفْرَدًا فَفِيهَا حُسْنُ التَّفَنُّنِ بِالتَّضَادِّ.
Cumhur { لِلْكِتَابِ } şeklinde tekil sîga ile okumuştur; Hafs, Hamza, Kisâî ve Halef ise kâf ve tâ harflerinin zammeleriyle { لِلْكُتُبِ } şeklinde çoğul sîga ile okumuşlardır. Sicill ve kitâb kelimelerinin marifeliği cins marifeliği olduğu için, marife kılınan kelimede tekil ile çoğul eşit düzeydedir. İkisinin de tekil sîga ile okunmasında kalıp bakımından mürâât-ı nazîr güzelliği vardır; sicill tekil iken kütüb kelimesinin çoğul sîgada okunmasında ise karşıtlıkla çeşitlilik yapma (tefennün) güzelliği bulunmaktadır.
وَرَسْمُهَا فِي الْمُصْحَفِ بِدُونِ أَلِفٍ يَحْتَمِلُ الْقِرَاءَتَيْنِ لِأَنَّ الْأَلِفَ قَدْ يُحْذَفُ فِي مِثْلِهِ.
Mushaf'ta elifsiz yazımı her iki kıraate de uygundur; çünkü bunun gibi kelimelerde elif hazfedilebilir.
وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ لِلْكِتَابِ لِتَقْوِيَةِ الْعَامِلِ فَهِيَ دَاخِلَةٌ عَلَى مَفْعُولِ طَيِّ.
{ لِلْكِتَابِ } sözündeki lâm harfi, âmili güçlendirmek içindir; dolayısıyla tayy (طَيّ) masdarının mef'ûlünün başına gelmiştir.
وَمَعْنَى طَيِّ السَّمَاءِ تَغْيِيرُ أَجْرَامِهَا مِنْ مَوْقِعٍ إِلَى مَوْقِعٍ أَوِ اقْتِرَابُ بَعْضِهَا مِنْ بَعْضٍ كَمَا تَتَغَيَّرُ أَطْرَافُ الْوَرَقَةِ الْمَنْشُورَةِ حِينَ تُطْوَى لِيَكْتُبَ
Göğün dürülmesinin anlamı, kâtip iki yüzünden birine yazabilsin diye dürüldüğünde açık kâğıdın kenarlarının değişmesi gibi, gök cisimlerinin bir mevkiden başka bir mevkiye değişmesi yahut bazısının bazısına yaklaşmasıdır;
الْكَاتِبُ فِي إِحْدَى صَفْحَتَيْهَا، وَهَذَا مَظْهَرٌ مِنْ مَظَاهِرِ انْقِرَاضِ النِّظَامِ الْحَالِيِّ، وَهُوَ انْقِرَاضٌ لَهُ أَحْوَالٌ كَثِيرَةٌ وُصِفَ بَعْضُهَا فِي سُوَرٍ مِنَ الْقُرْآنِ.
bu da mevcut nizamın yok oluş tezahürlerinden biridir. Bu yok oluşun, Kur'an'ın bazı surelerinde bir kısmı nitelendirilmiş birçok hali vardır.