ثُمَّ رَجَعَ عَنْ ذَلِكَ فِي «شَرْحِ النَّسَفِيَّةِ» فَحَقَّقَ أَنَّهَا دَلِيلٌ إِقْنَاعِيٌّ عَلَى التَّقْدِيرَيْنِ، وَقَالَ الْمُحَقَّقُ الْخَيَالِيُّ إِلَى أَنَّهَا لَا تَكُونُ دَلِيلًا قَطْعِيًّا إِلَّا بِالنَّظَرِ إِلَى تَحْقِيقِ مَعْنَى الظَّرْفِيَّةِ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى فِيهِما، وَعَيَّنَ أَنْ تَكُونَ الظَّرْفِيَّةُ ظَرْفِيَّةَ التَّأْثِيرِ، أَيْ لَو كَانَ مُؤثر فِيهِمَا، أَيِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ غَيْرُ اللَّهِ تَكُونُ الْآيَةُ حُجَّةً قَطْعِيَّةً. وَقَدْ بَسَطَهُ عَبْدُ الْحَكِيمِ فِي «حَاشِيَتِهِ عَلَى الْخَيَالِيِّ» وَلَا حَاجَةَ بِنَا إِلَى إِثْبَاتِ كَلَامِهِ هُنَا.
Daha sonra [Teftâzânî] «Şerhu'n-Nesefiyye»de bundan rücu ederek her iki takdirde de ayetin iknâî bir delil olduğunu tahkik etmiştir. Muhakkik el-Hayâlî ise ayetin ancak Yüce Allah'ın { فِيهِما } kavlindeki zarfiyet anlamının tahkiki göz önüne alındığında kesin bir delil olabileceğini söylemiş ve zarfiyetin 'tesir zarfiyeti' olmasını tayin etmiştir; yani şayet ikisinde -yani göklerde ve yerde- Allah'tan başka bir müessir olsaydı, ayet kesin bir hüccet olurdu. Bunu Abdülhakîm «Hâşiyetü'l-Hayâlî»de ayrıntılı olarak açıklamıştır ve burada onun sözünü aktarmaya ihtiyacımız yoktur.
وَالِاسْتِثْنَاءُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى إِلَّا اللَّهُ اسْتِثْنَاءٌ مِنْ أَحَدِ طَرَفَيِ الْقَضِيَّةِ لَا مِنَ النِّسْبَةِ الْحُكْمِيَّةِ، أَيْ هُوَ اسْتِثْنَاءٌ مِنَ الْمَحْكُومِ عَلَيْهِ لَا مِنَ الْحُكْمِ. وَذَلِكَ مِنْ مَوَاقِعِ الِاسْتِثْنَاءِ لِأَنَّ أَصْلَ الِاسْتِثْنَاءِ هُوَ الْإِخْرَاجُ مِنَ الْمُسْتَثْنَى مِنْهُ فَالْغَالِبُ أَنْ يَكُونَ الْإِخْرَاجُ مِنَ الْمُسْتَثْنَى بِاعْتِبَارِ تَسَلُّطِ الْحُكْمِ عَلَيْهِ قَبْلَ الِاسْتِثْنَاءِ وَذَلِكَ فِي الْمُفَرَّغِ وَفِي الْمَنْصُوبِ، وَقَدْ يَكُونُ بِاعْتِبَارِهِ قَبْلَ تَسَلُّطِ الْحُكْمِ عَلَيْهِ وَذَلِكَ فِي غَيْرِ الْمَنْصُوبِ وَلَا الْمُفَرَّغِ فَيُقَالُ حِينَئِذٍ إِنَّ (إِلَّا) بِمَعْنَى غَيْرٍ وَالْمُسْتَثْنَى يُعْرَبُ بَدَلًا مِنَ الْمُسْتَثْنَى مِنْهُ.
Yüce Allah'ın { إِلَّا اللَّهُ } kavlindeki istisna, hüküm nispetinden değil önermenin iki tarafından birinden yapılmış bir istisnadır; yani hükümden değil, aleyhine hüküm verilenden (mahkûmun aleyh) yapılan bir istisnadır. Bu da istisnanın [özel] konumlarındandır; çünkü istisnanın aslı müstesnâ minhden (kendisinden istisna edilenden) çıkarmaktır. Galip olan, müstesnâdan çıkarmanın istisnadan önce hükmün onun üzerine musallat olması itibariyle yapılmasıdır; bu da müferrağ ve mansûb olanda geçerlidir. Bazen de hükmün onun üzerine musallat olmasından önceki durumu itibariyle olur; bu da mansûb ve müferrağ olmayan yerlerdedir. İşte bu durumda (إِلَّا) 'gayr' anlamında kabul edilir ve müstesnâ, müstesnâ minhden bedel olarak irab edilir.
وَفُرِّعَ عَلَى هَذَا الِاسْتِدْلَالِ إِنْشَاءُ تَنْزِيهِ اللَّهِ تَعَالَى عَنِ الْمَقَالَةِ الَّتِي أَبْطَلَهَا الدَّلِيلُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَسُبْحانَ اللَّهِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ أَيْ عَمَّا يَصِفُونَهُ بِهِ مِنْ وُجُودِ الشَّرِيكِ.
Bu istidlâle dayanılarak Yüce Allah'ın delille iptal edilen sözden tenzih edilmesi, Yüce Allah'ın: { فَسُبْحانَ اللَّهِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ } “Arşın Rabbi olan Allah, onların nitelemelerinden münezzehtir” kavliyle dallandırılmıştır; yani O'nu ortak koşarak nitelemelerinden tenzih edilmiştir.
وَإِظْهَارُ اسْمِ الْجَلَالَةِ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ لِتَرْبِيَةِ الْمَهَابَةِ.
Zamir makamında lafza-i celâlin açıkça (zâhir olarak) getirilmesi, heybet ve saygı uyandırmak içindir.
وَوَصْفُهُ هُنَا بِرَبِّ الْعَرْشِ لِلتَّذْكِيرِ بِأَنَّهُ انْفَرَدَ بِخَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَهُوَ شَيْءٌ لَا يُنَازِعُونَ فِيهِ بَلْ هُوَ خَالِقُ أَعْظَمِ السَّمَاوَاتِ وَحَاوِيَهَا وَهُوَ الْعَرْشُ تَعْرِيضًا بِهِمْ بِإِلْزَامِهِمْ لَازِمَ قَوْلِهِمْ بِانْفِرَادِهِ بِالْخَلْقِ أَنْ يَلْزَمَ انْتِفَاءَ الشُّرَكَاءِ لَهُ فِيمَا دُونَ ذَلِكَ.
Burada O'nun 'Arşın Rabbi' olarak vasıflandırılması; O'nun, gökleri yaratmada tek olduğunu -ki bu hususta tartışmazlar-, bilakis göklerin en büyüğünü ve onları kuşatanı yani Arş'ı yaratan olduğunu hatırlatmak içindir. Bu da, yaratmada O'nun tek olduğunu kabul etmelerinin gereği olarak, bunun altındaki varlıklarda da O'nun ortaklarının bulunmayacağı sonucunu onlara ilzam etmek (bağlayıcı kılmak) suretiyle bir tarizdir.
[سُورَة الْأَنْبِيَاء (٢١) : آيَة ٢٣]
[Enbiyâ Suresi (21), Ayet 23]
لَا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْئَلُونَ (٢٣)
{ لَا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْئَلُونَ (٢٣) } “O, yaptığından sorumlu tutulmaz; onlar ise sorguya çekileceklerdir. (23)”
الْأَظْهَرُ أَنَّ هَذِهِ الْجُمْلَةَ حَالٌ مُكَمِّلَةٌ لِمَدْلُولِ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِهِ وَلا يَسْتَحْسِرُونَ يُسَبِّحُونَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ لَا يَفْتُرُونَ [الْأَنْبِيَاء: ١٩- ٢٠] كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
En zâhir olan görüşe göre bu cümle, Yüce Allah'ın: { لَا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِهِ وَلا يَسْتَحْسِرُونَ يُسَبِّحُونَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ لَا يَفْتُرُونَ } “O'na kulluk etmekten büyüklenmezler ve usanmazlar. Gece gündüz bıkıp usanmadan O'nu tesbih ederler” [Enbiyâ: 19-20] kavlinin medlûlünü tamamlayan bir hâldir; nitekim Yüce Allah'ın...
أَمِ اتَّخَذُوا آلِهَةً مِنَ الْأَرْضِ [الْأَنْبِيَاء: ٢١] إِلَخْ.. فَالْمَعْنَى أَنَّ مَنْ عِنْدَهُ وَهُمُ الْمُقَرَّبُونَ مِنَ الْمَخْلُوقَاتِ هُمْ مَعَ قُرْبِهِمْ يُسْأَلُونَ عَمَّا يَفْعَلُونَ وَلَا يَسْأَلُونَهُ عَمَّا يَفْعَلُ، أَيْ لَمْ يَبْلُغْ بِهِمْ قُرْبُهُمْ إِلَى حَدِّ الْإِدْلَالِ عَلَيْهِ وَانَتِصَابِهِمْ لِتَعَقُّبِ أَفْعَالِهِ. فَلَمَّا كَانَ الضَّمِيرُ الْمَرْفُوعُ بِالنِّيَابَةِ عَنِ الْفَاعِلِ مُشْعِرًا بِفَاعِلٍ حُذِفَ لِقَصْدِ التَّعْمِيمِ، أَيْ لَا يَسْأَلُ سَائِلٌ اللَّهَ تَعَالَى عَمَّا يَفْعَلُ. وَكَانَ مِمَّنْ يَشْمَلُهُمُ الْفَاعِلُ الْمَحْذُوفُ هُمْ مَنْ عِنْدَهُ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ، صَحَّ كَوْنُ هَذِهِ الْجُمْلَةِ حَالًا مِنْ مَنْ عِنْدَهُ [الْأَنْبِيَاء: ١٩] ، عَلَى أَنَّ جملَة لَا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ تَمْهِيدٌ لجملة وَهُمْ يُسْئَلُونَ.
...{ أَمِ اتَّخَذُوا آلِهَةً مِنَ الْأَرْضِ } “Yoksa yerden ilahlar mı edindiler?” [Enbiyâ: 21] kavlinde geçtiği gibidir... Dolayısıyla anlam şöyledir: O'nun katında olanlar -ki yaratılmışlardan mukarreb olanlardır- bu yakınlıklarına rağmen yaptıklarından sorguya çekilirler, fakat O'na yaptığını soramazlar; yani yakınlıkları O'na nazlanacak ve O'nun fiillerini denetlemeye kalkışacak dereceye varmamıştır. Nâib-i fâil olarak merfû olan zamir, genelleme amacıyla hazfedilmiş bir fâili hissettirdiğine göre -yani hiçbir soran, Yüce Allah'a ne yaptığını soramaz-, hazfedilen bu fâilin kapsamına girenlerden biri de O'nun katındaki mukarreb kullar olduğundan, bu cümlenin { مَنْ عِنْدَهُ } [Enbiyâ: 19] ifadesinden hâl olması sahih olmuştur; şu kadar var ki { لَا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ } cümlesi, { وَهُمْ يُسْئَلُونَ } cümlesi için bir hazırlıktır (temhîddir).
عَلَى أَنَّ تَقْدِيمَهُ عَلَى جملَة وَهُمْ يُسْئَلُونَ اقْتَضَتْهُ مُنَاسَبَةُ الْحَدِيثِ عَنْ تنزيهه تَعَالَى على الشُّرَكَاءِ فَكَانَ انْتِقَالًا بَدِيعًا بِالرُّجُوعِ إِلَى بَقِيَّةِ أَحْوَالِ الْمُقَرَّبِينَ.
Kaldı ki bunun { وَهُمْ يُسْئَلُونَ } cümlesinden öne geçirilmesini, Yüce Allah'ı ortaklardan tenzih etme konusunun münasebeti iktiza etmiştir; böylece mukarreb kulların diğer hallerine dönülerek harika bir geçiş (intikal) yapılmıştır.
فَالْمَقْصُودُ أَنَّ مَنْ عِنْدَهُ مَعَ قُرْبِهِمْ وَرِفْعَةِ شَأْنِهِمْ يُحَاسِبُهُمُ اللَّهُ عَلَى أَعْمَالِهِمْ فَهُمْ يَخَافُونَ التَّقْصِيرَ فِيمَا كُلِّفُوا بِهِ مِنَ الْأَعْمَالِ وَلِذَلِكَ كَانُوا لَا يَسْتَحْسِرُونَ وَلَا يَفْتُرُونَ.
Kastedilen şudur: O'nun katındakiler, yakınlıklarına ve şanlarının yüceliğine rağmen Allah onları amellerinden hesaba çeker; bu yüzden onlar mükellef kılındıkları amellerde kusur etmekten korkarlar ve bu sebeple usanmazlar ve gevşeklik göstermezler.
وَبِهَذَا تَعْلَمُ أَنَّ لَيْسَ ضمير وَهُمْ يُسْئَلُونَ بِرَاجِعٍ إِلَى مَا رَجَعَ إِلَيْهِ ضمير يَصِفُونَ [الْأَنْبِيَاء: ٢٢] لِأَنَّ أُولَئِكَ لَا جَدْوَى لِلْإِخْبَارِ بِأَنَّهُمْ يَسْأَلُونَ إِذْ لَا يَتَرَدَّدُ فِي الْعِلْمِ بِذَلِكَ أَحَدٌ، وَلَا بِرَاجِعٍ إِلَى آلِهَةً مِنَ الْأَرْضِ [الْأَنْبِيَاء: ٢١] لِعَدَمِ صِحَّةِ سُؤَالِهِمْ، وَذَلِكَ هُوَ مَا دَعَانَا إِلَى اعْتِبَارِ جملَة لَا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ حَالًا مِنْ مَنْ عِنْدَهُ [الْأَنْبِيَاء: ١٩] .
Böylece anlarsın ki { وَهُمْ يُسْئَلُونَ } zamiri, { يَصِفُونَ } [Enbiyâ: 22] ifadesindeki zamirin döndüğü yere dönmemektedir; çünkü onların sorgulanacağını haber vermenin bir yararı yoktur, zira bunu bilmekte hiç kimse tereddüt etmez. { آلِهَةً مِنَ الْأَرْضِ } [Enbiyâ: 21] ifadesine de dönmemektedir; çünkü onlara soru sorulması sahih değildir. İşte bu durum bizi { لَا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ } cümlesini { مَنْ عِنْدَهُ } [Enbiyâ: 19] ifadesinden hâl olarak kabul etmeye sevk etmiştir.
وَالسُّؤَالُ هُنَا بِمَعْنَى الْمُحَاسَبَةِ، وَطَلَبِ بَيَانِ سَبَبِ الْفِعْلِ، وَإِبْدَاءِ الْمَعْذِرَةِ عَنْ فِعْلِ بَعْضِ مَا يُفْعَلُ، وَتَخَلُّصٍ مِنْ مَلَامٍ أَوْ عِتَابٍ عَلَى مَا يُفْعَلُ. وَهُوَ مِثْلُ السُّؤَالِ
Buradaki soru; hesaba çekme, fiilin sebebinin açıklanmasını isteme, yapılan bazı fiiller hakkında mazeret beyan etme ve yapılan şeyden ötürü kınama veya azardan kurtulma anlamındadır. Bu, tıpkı...
فِي الْحَدِيثِ «كُلُّكُمْ رَاع وكلكم مسؤول عَنْ رَعِيَّتِهِ»
...hadiste geçen: «كُلُّكُمْ رَاع وكلكم مسؤول عَنْ رَعِيَّتِهِ» “Hepiniz çobansınız ve hepiniz güttüğünüzden sorumlusunuz” [ifadesindeki] soru (sorumluluk) gibidir.
. فَكَوْنُهُمْ يُسْأَلُونَ كِنَايَةً عَنِ الْعُبُودِيَّةِ لِأَنَّ الْعَبْدَ بِمَظِنَّةِ الْمُؤَاخَذَةِ عَلَى مَا يُفْعَلُ وَمَا لَا يفعل وبمظنة التَّعَرُّض لِلْخَطَأِ فِي بَعْضِ مَا يُفْعَلُ.
Dolayısıyla onların sorgulanması kulluktan (ubûdiyetten) kinayedir; çünkü kul, yaptığı ve yapmadığı şeylerden ötürü hesaba çekilme ve yaptığı bazı şeylerde hataya düşme ihtimali taşıyan kimsedir.
وَلَيْسَ الْمَقْصُودُ هُنَا نَفْيَ سُؤَالِ الِاسْتِشَارَةِ أَوْ تَطَلُّبِ الْعِلْمِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى قالُوا أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها فِي [الْبَقَرَةِ: ٣٠] ، وَلَا سُؤَالَ الدُّعَاءِ، وَلَا سُؤَالَ الِاسْتِفَادَةِ وَالِاسْتِنْبَاطِ مِثْلَ أَسْئِلَةِ الْمُتَفَقِّهِينَ أَوِ الْمُتَكَلِّمِينَ عَنِ الْحِكَمِ الْمَبْثُوثَةِ فِي الْأَحْكَامِ الشَّرْعِيَّةِ أَوْ فِي النُّظُمِ الْكَوْنِيَّةِ لِأَنَّ ذَلِكَ اسْتِنْبَاطٌ وَتَتَبُّعٌ وَلَيْسَ مُبَاشَرَةً بِسُؤَالِ اللَّهِ تَعَالَى، وَلَا لِتَطُلُّبِ
Burada kastedilen; Yüce Allah'ın [Bakara: 30'daki]: { قالُوا أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها } “Dediler ki: Orada bozgunculuk yapacak birini mi yaratacaksın?” kavlinde olduğu gibi istişare veya ilim talep etme sorusunu, dua niteliğindeki soruyu, fıkıh veya kelâm ehlinin şer'î hükümlerde ya da kâinat nizamında yer alan hikmetlere dair soruları gibi istifade ve istinbat sorusunu nefyetmek değildir. Zira bu, bir istinbat ve incelemedir; doğrudan Yüce Allah'a soru sormak değildir ve...
مُخَلِّصٍ مِنْ مَلَامٍ. وَفِي هَذَا إِبْطَالٌ لِإِلَهِيَّةِ الْمُقَرَّبِينَ الَّتِي زَعَمَهَا الْمُشْرِكُونَ الَّذِينَ عَبَدُوا الْمَلَائِكَةَ وَزَعَمُوهُمْ بَنَاتِ اللَّهِ تَعَالَى، بِطَرِيقَةِ انْتِفَاءِ خَاصِّيَّةِ الْإِلَهِ الْحَقِّ عَنْهُمْ إِذْ هُمْ يُسْأَلُونَ عَمَّا يَفْعَلُونَ وَشَأْنُ الْإِلَهِ أَنْ لَا يُسْأَلَ. وَتُسْتَخْرَجُ مِنْ جملَة لَا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ كِنَايَةٌ عَنْ جَرَيَانِ أَفْعَالِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى مُقْتَضَى الْحِكْمَةِ بِحَيْثُ إِنَّهَا لَا مَجَالَ فِيهَا لِانْتِقَادِ مُنْتَقِدٍ إِذَا أَتْقَنَ النَّاظِرُ التَّدَبُّرَ فِيهَا أَوْ كُشِفَ لَهُ عَمَّا خَفِي مِنْهَا.
...kınamadan kurtulma arayışı da değildir. Bunda, meleklere tapıp onları Yüce Allah'ın kızları sayan müşriklerin iddia ettiği mukarreb varlıkların ilahlığını; hakiki ilahın özelliğinin onlarda bulunmaması yoluyla iptal etme vardır. Zira onlar yaptıklarından sorguya çekilirler; ilahın şanı ise sorgulanmamaktır. { لَا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ } cümlesinden; bakan kimse derinlemesine düşündüğünde veya ona gizli kalan yönler açıldığında, hiçbir eleştirmenin eleştirisine mahal bırakmayacak şekilde Yüce Allah'ın fiillerinin hikmet gereğince cereyan ettiğine dair bir kinaye çıkarılır.
[سُورَة الْأَنْبِيَاء (٢١) : آيَة ٢٤]
[Enbiyâ Suresi (21), Ayet 24]
أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ هَذَا ذِكْرُ مَنْ مَعِيَ وَذِكْرُ مَنْ قَبْلِي بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ الْحَقَّ فَهُمْ مُعْرِضُونَ (٢٤)
{ أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ هَذَا ذِكْرُ مَنْ مَعِيَ وَذِكْرُ مَنْ قَبْلِي بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ الْحَقَّ فَهُمْ مُعْرِضُونَ (٢٤) } “Yoksa O'ndan başka ilahlar mı edindiler? De ki: Delilinizi getirin! İşte benimle beraber olanların zikri (kitabı) ve benden öncekilerin zikri! Hayır, onların çoğu hakkı bilmezler, bu yüzden de yüz çevirirler. (24)”
جُمْلَةُ أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً تَأْكِيدٌ لِجُمْلَةِ أَمِ اتَّخَذُوا آلِهَةً مِنَ الْأَرْضِ [الْأَنْبِيَاء:
{ أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً } “Yoksa O'ndan başka ilahlar mı edindiler?” cümlesi, { أَمِ اتَّخَذُوا آلِهَةً مِنَ الْأَرْضِ } “Yoksa yerden birtakım ilahlar mı edindiler?” [Enbiyâ:
٢١] . أُكِّدَ ذَلِكَ الْإِضْرَابُ الِانْتِقَالِيُّ بِمِثْلِهِ اسْتِعْظَامًا
21] cümlesinin tekididir. Bu intikâlî ıdrâb, son derece çirkin görülmesi...
لِفَظَاعَتِهِ وَلِيُبْنَى عَلَيْهِ اسْتِدْلَالٌ آخَرُ كَمَا بُنِيَ عَلَى نَظِيرِهِ السَّابِقِ فَإِنَّ الْأَوَّلَ بُنِيَ عَلَيْهِ دَلِيلُ اسْتِحَالَةٍ مِنْ طَرِيقِ الْعَقْلِ، وَهَذَا بُنِيَ عَلَيْهِ دَلِيلُ بُطْلَانٍ بِشَهَادَةِ الشَّرَائِع سابقها وَلَا حَقّهَا، فَلَقَّنَ اللَّهُ رَسُولَهُ ﷺ أَنْ يَقُولَ: هاتُوا بُرْهانَكُمْ أَيْ، هَاتُوا دَلِيلًا عَلَى أَنَّ لِلَّهِ شُرَكَاءَ مِنْ شَوَاهِدِ الشَّرَائِعِ وَالرُّسُلِ.
...sebebiyle ve önceki benzerine bina edildiği gibi üzerine başka bir istidlâl bina edilmek üzere bir benzeriyle tekit edilmiştir. Nitekim birincisinin üzerine akıl yoluyla imkânsızlık delili bina edilmiş, bunun üzerine ise önceki ve sonraki şeriatların şahitliğiyle batıl olma delili bina edilmiştir. Bu sebeple Allah, Resulü'ne [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle demesini telkin etmiştir: { هاتُوا بُرْهانَكُمْ } “Delilinizi getirin!” Yani şeriatların ve peygamberlerin şahitliklerinden Allah'ın ortakları olduğuna dair bir delil getirin.
وَالْبُرْهَانُ: الْحُجَّةُ الْوَاضِحَةُ. وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَكُمْ بُرْهانٌ مِنْ رَبِّكُمْ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [١٧٤] .
Bürhan: Açık hüccet demektir. Nisâ Suresi'nde Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَكُمْ بُرْهانٌ مِنْ رَبِّكُمْ } “Ey insanlar! Size Rabbinizden kesin bir delil (bürhan) geldi” [Nisâ: 174] kavlinde geçmişti.
وَالْإِشَارَةُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى هَذَا ذِكْرُ مَنْ مَعِيَ إِلَى مُقَدَّرٍ فِي الذِّهْنِ يُفَسِّرُهُ الْخَبَرُ.
Yüce Allah'ın { هَذَا ذِكْرُ مَنْ مَعِيَ } kavlindeki işaret, zihinde takdir edilen ve haberin açıkladığı bir şeye yöneliktir.
وَالْمَقْصُودُ مِنَ الْإِشَارَةِ تَمْيِيزُهُ وَإِعْلَانُهُ بِحَيْثُ لَا يَسْتَطِيعُ الْمُخَاطَبُ الْمُغَالَطَةَ فِيهِ وَلَا فِي مَضْمُونِهِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: هَذَا خَلْقُ اللَّهِ فَأَرُونِي مَاذَا خَلَقَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ فِي سُورَةِ لُقْمَانَ [١١] ، أَيْ أَنَّ كُتُبَ الذِّكْرِ أَيِ الْكُتُبِ الدِّينِيَّةِ فِي مُتَنَاوَلِ النَّاسِ فَانْظُرُوا هَلْ تَجِدُونَ فِي أَحَدٍ مِنْهَا أَنَّ لِلَّهِ شُرَكَاءَ وَأَنَّ اللَّهَ أَذِنَ بِاتِّخَاذِهِمْ آلِهَةً. وَإِضَافَةُ ذِكْرُ إِلَى مَنْ مَعِيَ مِنْ إِضَافَةِ الْمَصْدَرِ إِلَى مَفْعُولِهِ وَهُمُ الْمُذَكَّرُونَ- بِفَتْحِ الْكَافِ-.
İşaretten maksat, Lokmân Suresi'nde Yüce Allah'ın: { هَذَا خَلْقُ اللَّهِ فَأَرُونِي مَاذَا خَلَقَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ } “İşte bu Allah'ın yaratmasıdır; gösterin bana O'ndan başkaları ne yaratmış!” [Lokmân: 11] kavlinde olduğu gibi, muhatabın ne onun kendisinde ne de içeriğinde mugalata yapamayacağı şekilde onu ayırt edip ilan etmektir. Yani zikir kitapları -yani dinî kitaplar- insanların elinin altındadır; bakın bakalım bunlardan herhangi birinde Allah'ın ortakları olduğuna ve Allah'ın onları ilah edinmeye izin verdiğine dair bir şey bulabiliyor musunuz! { ذِكْرُ } kelimesinin { مَنْ مَعِيَ } ifadesine izafeti, masdarın mef'ûlüne izafeti kabilindendir ki onlar kendilerine zikredilenlerdir (öğüt verilenlerdir).
وَالْمَعِيَّةُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى مَنْ مَعِيَ مَعِيَّةُ الْمُتَابَعَةِ، أَيْ مَنْ مَعِيَ من الْمُسلمين، فَمَا صدق (مِنَ) الْمَوْصُولَةِ الْأُمَمُ، أَيْ هَذَا ذِكْرُ الْأُمَّةِ الَّتِي هِيَ مَعِي، أَيِ الذِّكْرُ الْمُنَزَّلُ لِأَجْلِكُمْ. فَالْإِضَافَةُ مِنْ إِضَافَةِ الْمَصْدَرِ إِلَى الْمَفْعُولِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: لَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ كِتاباً فِيهِ ذِكْرُكُمْ [الْأَنْبِيَاء: ١٠] . وَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: هَذَا ذِكْرُ مَنْ مَعِيَ الْقُرْآنُ، وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَذِكْرُ مَنْ قَبْلِي فَمَعْنَاهُ ذِكْرُ الْأُمَمِ الَّذِينَ هُمْ قَبْلِيَ يَشْمَلُ جَمِيعَ الْكُتُبِ السَّالِفَةِ الْمَعْرُوفَةِ: التَّوْرَاةُ وَالزَّبُورُ وَالْإِنْجِيلُ وَكِتَابُ لُقْمَانَ. وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا
Yüce Allah'ın { مَنْ مَعِيَ } kavlindeki beraberlik (maiyyet), tâbi olma beraberliğidir; yani “Müslümanlardan benimle beraber olanlar” demektir. Sıla edatı olan (مَنْ) kelimesinin mâsadakı ümmetlerdir; yani “Bu, benimle beraber olan ümmetin zikridir (kitabıdır)”, yani sizin için indirilmiş olan zikirdir. Dolayısıyla izafet, Yüce Allah'ın: { لَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ كِتاباً فِيهِ ذِكْرُكُمْ } “Andolsun, size içinde sizin zikriniz (şerefiniz/öğüdünüz) bulunan bir kitap indirdik” [Enbiyâ: 10] kavlinde olduğu gibi masdarın mef'ûlüne izafeti kabilindendir. Yüce Allah'ın { هَذَا ذِكْرُ مَنْ مَعِيَ } kavminden maksat Kur'an'dır. Yüce Allah'ın { وَذِكْرُ مَنْ قَبْلِي } kavline gelince; bunun anlamı “benden önceki ümmetlerin zikri” olup bilinen geçmiş kitapların tamamını -Tevrat, Zebur, İncil ve Lokman'ın sahifesini- kapsar. Bu, Yüce Allah'ın [Âl-i İmrân: 18'deki]: { شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا
إِلهَ إِلَّا هُوَ وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُوا الْعِلْمِ قائِماً بِالْقِسْطِ
إِلهَ إِلَّا هُوَ وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُوا الْعِلْمِ قائِماً بِالْقِسْطِ “...O'ndan başka ilah yoktur. Melekler ve adaleti gözeten ilim sahipleri de [buna şahittir]...”
فِي [آلِ عِمْرَانَ: ١٨] .
} “Allah, melekler ve adaleti ayakta tutan ilim sahipleri, O'ndan başka ilah olmadığına şahitlik etmiştir” [Âl-i İmrân: 18] kavli gibidir.
وَأُضْرِبَ عَنِ الِاسْتِدْلَالِ بِأَنَّهُ اسْتِدْلَالٌ مُضَيَّعٌ فِيهِمْ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ الْحَقَّ فَهُمْ مُعْرِضُونَ، أَيْ لَا تَرْجُ مِنْهُمُ اعْتِرَافًا بِبُطْلَانِ شِرْكِهِمْ مِنْ دَلِيلِ الْعَقْلِ الْمُتَقَدِّمِ وَلَا مِنْ دَلِيلِ شَهَادَةِ الشَّرَائِعِ الْمَذْكُورِ ثَانِيًا، فَإِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ الْحَقَّ وَلَا يَكْتَسِبُونَ عِلْمَهُ.
Onlar hakkında istidlâlin boşa gideceği gerekçesiyle, Yüce Allah'ın: { بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ الْحَقَّ فَهُمْ مُعْرِضُونَ } “Hayır, onların çoğu hakkı bilmezler, bu yüzden de yüz çevirirler” kavliyle istidlâlden vazgeçilmiş (ıdrâb yapılmış)tır; yani ne geçen akıl delilinden ne de ikinci olarak zikredilen şeriatların şahitliği delilinden onların şirklerinin batıl olduğunu itiraf etmelerini bekleme; çünkü onların çoğu hakkı bilmezler ve onun ilmini de edinmezler.
وَالْمُرَادُ بِكَوْنِهِمْ لَا يَعْلَمُونَ الْحَقَّ أَنَّهُمْ لَا يَتَطَلَّبُونَ عِلْمَهُ كَمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ قَرِينَةُ التَّفْرِيعِ عَلَيْهِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى فَهُمْ مُعْرِضُونَ، أَيْ مُعْرِضُونَ عَنِ النَّظَرِ فِي الْأَدِلَّةِ الَّتِي تَدْعُوهُمْ أَنْتَ إِلَى مَعْرِفَتِهَا وَالنَّظَرِ فِيهَا.
Onların hakkı bilmemelerinden maksat, Yüce Allah'ın { فَهُمْ مُعْرِضُونَ } “bu yüzden de yüz çevirirler” kavlindeki tefri' (sonuç bildirme) karinesinin de gösterdiği gibi, onun ilmini aramamalarıdır; yani senin kendilerini bilmeye ve üzerinde düşünmeye davet ettiğin delilleri incelemekten yüz çevirmektedirler.
وَإِنَّمَا أُسْنِدَ هَذَا الْحُكْمُ إِلَى أَكْثَرِهِمْ لَا لِجَمِيعِهِمْ تَسْجِيلًا عَلَيْهِمْ بِأَنَّ قَلِيلًا مِنْهُمْ يَعْلَمُونَ الْحَقَّ وَيَجْحَدُونَهُ، أَوْ إِيمَاءً إِلَى أَنَّ قَلِيلًا مِنْهُمْ تَهَيَّأَتْ نُفُوسُهُمْ لِقَبُولِ الْحَقِّ. وَتِلْكَ هِيَ الْحَالَةُ الَّتِي تَعْرِضُ لِلنَّفْسِ عِنْدَ هُبُوبِ نَسَمَاتِ التَّوْفِيقِ عَلَيْهَا مِثْلَ مَا عَرَضَ لِعُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ حِينَ وَجَدَ اللَّوْحَ عِنْدَ أُخْتِهِ مَكْتُوبًا فِيهِ سُورَةُ طه فَأقبل على قِرَاءَته بشراشره فَمَا أتمهَا حَتَّى عَزَمَ على الْإِسْلَام.
Bu hükmün hepsine değil de çoğuna isnat edilmesi; pek azının hakkı bilip de inatla inkâr ettiğini kaydetmek veya içlerinden az bir kısmının nefislerinin hakkı kabule hazır hale geldiğine işaret etmek içindir. İşte bu, Ömer b. el-Hattâb'ın kız kardeşinin yanında Tâhâ Suresi'nin yazılı olduğu sahifeyi bulup bütün benliğiyle onu okumaya yönelmesi ve henüz bitirmeden İslam'a girmeye azmetmesinde olduğu gibi, tevfik rüzgârları estiğinde nefiste meydana gelen haldir.
[سُورَة الْأَنْبِيَاء (٢١) : آيَة ٢٥]
[Enbiyâ Suresi (21), Ayet 25]
وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ إِلاَّ نُوحِي إِلَيْهِ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلاَّ أَنَا فَاعْبُدُونِ (٢٥)
{ وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ إِلاَّ نُوحِي إِلَيْهِ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلاَّ أَنَا فَاعْبُدُونِ (٢٥) } “Senden önce hiçbir resul göndermedik ki ona: 'Benden başka hiçbir ilah yoktur; öyleyse Bana kulluk edin' diye vahyetmiş olmayalım. (25)”
لَمَّا أَظْهَرَ لِرَسُولِهِ أَنَّ الْمُعَانِدِينَ لَا يَعْلَمُونَ الْحَقَّ لِإِعْرَاضِهِمْ عَنْ تَلَقِّيهِ أَقْبَلَ عَلَى رَسُولِهِ ﷺ بِتَأْيِيدِ مَقَالِهِ الَّذِي لَقَّنَهُ أَنْ يُجِيبَهُمْ بِهِ وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ هَذَا ذِكْرُ مَنْ مَعِيَ وَذِكْرُ مَنْ قَبْلِي [الْأَنْبِيَاء: ٢٤] ، فأفاده تَعْمِيمَهُ فِي شَرَائِعِ سَائِرِ الرُّسُلِ سَوَاءٌ مَنْ أُنْزِلَ عَلَيْهِ كِتَابٌ وَمَنْ لَمْ يَنْزِلْ عَلَيْهِ كِتَابٌ، وَسَوَاءٌ مَنْ كَانَ كِتَابُهُ بَاقِيًا مِثْلَ مُوسَى وَعِيسَى وَدَاوُدَ وَمَنْ لَمْ يَبْقَ كِتَابُهُ مِثْلَ إِبْرَاهِيمَ.
Yüce Allah, inatçı kâfirlerin hakkı kabullenmekten yüz çevirdikleri için onu bilmediklerini Resulü'ne açıklayınca; onlara vermesini telkin ettiği cevabını, yani Yüce Allah'ın: { قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ هَذَا ذِكْرُ مَنْ مَعِيَ وَذِكْرُ مَنْ قَبْلِي } “De ki: Delilinizi getirin! İşte benimle beraber olanların zikri ve benden öncekilerin zikri” [Enbiyâ: 24] kavlini teyit etmek üzere Resulü'ne [sallallâhu aleyhi ve sellem] yöneldi. Böylece bunun, ister kendisine kitap indirilmiş olsun ister indirilmemiş olsun, ister Mûsâ, Îsâ ve Dâvûd gibi kitabı baki kalmış olsun ister İbrâhîm gibi kitabı baki kalmamış olsun, diğer bütün peygamberlerin şeriatlarında genel olduğunu ona bildirdi.
وَلَيْسَ ذِكْرُ هَذِهِ الْجُمْلَةِ لِمُجَرَّدِ تَقْرِيرِ مَا قَبْلَهَا مِنْ آيِ التَّوْحِيدِ وَإِنْ أَفَادَتِ التَّقْرِيرَ تَبَعًا لِفَائِدَتِهَا الْمَقْصُودَةِ. وَفِيهَا إِظْهَارٌ لِعِنَايَةِ اللَّهِ تَعَالَى بِإِزَالَةِ الشِّرْكِ مِنْ نُفُوسِ الْبَشَرِ وَقَطْعِ دَابِرِهِ إِصْلَاحًا لِعُقُولِهِمْ بِأَنْ يُزَالَ مِنْهَا أَفْظَعُ خَطَلٍ وَأَسْخَفُ رَأْيٍ، وَلَمْ تَقْطَعْ دَابِرَ الشِّرْكِ شَرِيعَةٌ كَمَا قَطَعَهُ الْإِسْلَامُ بِحَيْثُ لَمْ يَحْدُثِ الْإِشْرَاكُ فِي هَذِهِ الْأُمَّةِ.
Bu cümlenin zikredilmesi, hedeflenen asıl faydasına tâbi olarak tekit ifade etse de, sırf kendisinden önceki tevhit ayetlerini tekit etmek için değildir. Bu ifadede, insanların akıllarını ıslah etmek, en korkunç yanılgıyı ve en saçma görüşü zihinlerinden silip atmak amacıyla Yüce Allah'ın şirki insan nefislerinden söküp atma ve kökünü kazıma konusundaki ihtimamının ortaya konulması vardır. Nitekim şirk koşma bu ümmette asla vuku bulmayacak şekilde hiçbir şeriat şirkin kökünü İslam'ın kazıdığı gibi kazımamıştır.
وَحَرْفُ (مِنْ) فِي قَوْلِهِ تَعَالَى مِنْ رَسُولٍ مَزِيدٌ لِتَوْكِيدِ النَّفْيِ.
Yüce Allah'ın { مِنْ رَسُولٍ } kavlindeki (مِنْ) harfi, nefyi tekit etmek için zâiddir.
وَفَرَّعَ فِيمَا أُوحِيَ إِلَيْهِمْ أَمْرَهُ إِيَّاهُمْ بِعِبَادَتِهِ عَلَى الْإِعْلَانِ بِأَنَّهُ لَا إِلَهَ غَيْرُهُ، فَكَانَ اسْتِحْقَاقُ الْعِبَادَةِ خَاصًّا بِهِ تَعَالَى.
Onlara vahyedilen hususlarda, Kendisinden başka ilah olmadığının ilan edilmesine Kendisine kulluk etme emrini dallandırmış (bağlamış)tır; dolayısıyla ibadete layık olmak sadece Yüce Allah'a mahsus olmuştur.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ إِلَّا يُوحَى إِلَيْهِ بِمُثَنَّاةٍ تَحْتِيَّةٍ مَبْنِيًّا لِلنَّائِبِ، وَقَرَأَهُ حَفْصُ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ بِالنُّونِ مَبْنِيًّا لِلْفَاعِلِ، وَالِاسْتِثْنَاءُ الْمُفَرَّعُ فِي مَوضِع الْحَال.
Cumhur, { إِلَّا يُوحَى إِلَيْهِ } kısmını nâib için meçhul olarak 'yâ' ile (يُوحَى) okumuştur; Hafs, Hamza ve Kisâî ise fâil için malum olarak 'nûn' ile (نُوحِي) okumuşlardır. Müferrağ istisna ise hâl konumundadır.
[٢٦- ٢٩]
[26-29]
[سُورَة الْأَنْبِيَاء (٢١) : الْآيَات ٢٦ إِلَى ٢٩]
[Enbiyâ Suresi (21), Âyetler 26-29]
وَقالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً سُبْحانَهُ بَلْ عِبادٌ مُكْرَمُونَ (٢٦) لَا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ (٢٧) يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ وَلا يَشْفَعُونَ إِلاَّ لِمَنِ ارْتَضى وَهُمْ مِنْ خَشْيَتِهِ مُشْفِقُونَ (٢٨) وَمَنْ يَقُلْ مِنْهُمْ إِنِّي إِلهٌ مِنْ دُونِهِ فَذلِكَ نَجْزِيهِ جَهَنَّمَ كَذلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ (٢٩)
{ وَقالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً سُبْحانَهُ بَلْ عِبادٌ مُكْرَمُونَ (٢٦) لَا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ (٢٧) يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ وَلا يَشْفَعُونَ إِلاَّ لِمَنِ ارْتَضى وَهُمْ مِنْ خَشْيَتِهِ مُشْفِقُونَ (٢٨) وَمَنْ يَقُلْ مِنْهُمْ إِنِّي إِلهٌ مِنْ دُونِهِ فَذلِكَ نَجْزِيهِ جَهَنَّمَ كَذلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ (٢٩) } “'Rahmân çocuk edindi' dediler. O, [bundan] münezzehtir! Bilakis [melekler], ikram olunmuş kullardır. (26) Söz ile O'nun önüne geçmezler ve onlar O'nun emriyle amel ederler. (27) O, onların önlerindekini de arkalarındakini de bilir. Onlar, O'nun razı olduğu kimseden başkasına şefaat etmezler ve O'nun korkusundan titrerler. (28) Onlardan her kim: 'Ben O'ndan başka bir ilahım' derse, işte böylesini cehennemle cezalandırırız. Biz zalimleri işte böyle cezalandırırız. (29)”
عَطْفُ قِصَّةٍ مِنْ أَقْوَالِهِمُ الْبَاطِلَةِ عَلَى قِصَّةٍ أُخْرَى. فَلَمَّا فُرِغَ مِنْ بَيَانِ بَاطِلِهِمْ فِيمَا اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً انْتَقَلَ إِلَى بَيَانِ بَاطِلٍ آخَرَ وَهُوَ
Onların batıl sözlerine dair bir kıssanın diğer bir kıssaya atfedilmesidir. Allah'tan başka ilahlar edinmelerindeki batıllığın beyanı tamamlanınca, bir başka batılın beyanına geçilmiştir ki o da,
اعْتِقَادُهُمْ أَنَّ اللَّهَ اتَّخَذَ وَلَدًا. وَقَدْ كَانَتْ خُزَاعَةُ مِنْ سُكَّانِ ضَوَاحِي مَكَّةَ يَزْعُمُونَ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ بَنَاتُ اللَّهِ مِنْ سَرَوَاتِ الْجِنِّ وَشَارَكَهُمْ فِي هَذَا الزَّعْمِ بَعْضٌ مِنْ قُرَيْشٍ وَغَيْرِهِمْ مِنَ الْعَرَبِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَناتِ سُبْحانَهُ فِي سُورَةِ النَّحْلِ [٥٧] .
Allah'ın çocuk edindiği yönündeki inançlarıdır. Mekke civarında yaşayan Huzâa kabilesi, meleklerin cinlerin ileri gelenlerinden Allah'ın kızları olduğunu iddia etmekteydi; Kureyş'ten ve diğer Araplardan bazıları da bu iddiada onlara ortak olmuştu. Bu husus daha önce Nahl suresinde [57] Yüce Allah'ın: { وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَناتِ سُبْحانَهُ } “Kızları Allah'a isnat ediyorlar; O, bundan münezzehtir” kavlinde geçmişti.
وَالْوَلَدُ اسْمُ جَمْعٍ مُفْرَدُهُ مِثْلُهُ، أَيِ اتَّخَذَ أَوْلَادًا، وَالْوَلَدُ يَشْمَلُ الذَّكَرَ وَالْأُنْثَى، وَالَّذِينَ قَالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا أَرَادُوا أَنَّهُ اتَّخَذَ بَنَاتٍ، قَالَ تَعَالَى: وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَناتِ سُبْحانَهُ [النَّحْل: ٥٧] .
Veled (وَلَد), tekili de kendisi gibi olan bir topluluk ismidir; yani 'çocuklar edindi' demektir. Veled kelimesi erkeği de dişiyi de kapsar. 'Allah çocuk edindi' diyenler ise O'nun kız çocukları edindiğini kastetmişlerdir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَناتِ سُبْحانَهُ } “Kızları Allah'a isnat ediyorlar; O, bundan münezzehtir” [Nahl: 57].
وَلَمَّا كَانَ اتِّخَاذُ الْوَلَدِ نَقْصًا فِي جَانِبٍ وَاجِبِ الْوُجُودِ أَعْقَبَ مَقَالَتَهُمْ بِكَلِمَةِ سُبْحانَهُ تَنْزِيهًا لَهُ عَنْ ذَلِكَ فَإِنَّ اتِّخَاذَ الْوَلَدِ إِنَّمَا يَنْشَأُ عَنِ الِافْتِقَارِ إِلَى إِكْمَالِ النَّقْصِ الْعَارِضِ بِفَقْدِ الْوَلَدِ كَمَا قَالَ تَعَالَى فِي سُورَةِ يُونُسَ [٦٨] قالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً سُبْحانَهُ هُوَ الْغَنِيُّ.
Çocuk edinmek Vâcibü'l-Vücûd (varlığı zorunlu olan Allah) hakkında bir noksanlık olduğu için, O'nu bundan tenzih etmek amacıyla onların bu sözlerinin ardından { سُبْحانَهُ } “O, [bundan] münezzehtir” kelimesi getirilmiştir. Zira çocuk edinmek, ancak çocuğun yokluğuyla arız olan noksanlığı tamamlama ihtiyacından doğar. Nitekim Yüce Allah Yûnus suresinde [68] şöyle buyurmuştur: { قالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً سُبْحانَهُ هُوَ الْغَنِيُّ } “'Allah çocuk edindi' dediler. O, münezzehtir; O ganîdir (hiçbir şeye muhtaç değildir).”
وَلَمَّا كَانَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً [الْبَقَرَة: ١١٦] أَنَّهُمْ زَعَمُوا الْمَلَائِكَةَ بَنَاتِ اللَّهِ تَعَالَى أُعْقِبَ حَرْفُ الْإِضْرَابِ عَنْ قَوْلِهِمْ بِالْإِخْبَارِ بِأَنَّهُمْ عِبَادٌ دُونَ ذِكْرِ الْمُبْتَدَأِ لِلْعِلْمِ بِهِ. وَالتَّقْدِيرُ: بَلِ الْمَلَائِكَةُ عِبَادٌ مُكَرَمُونَ، أَيْ أَكْرَمَهُمُ اللَّهُ بِرِضَاهُ عَنْهُمْ وَجَعَلَهُمْ مِنْ عِبَادِهِ الْمُقَرَّبِينَ وَفَضَّلَهُمْ عَلَى كَثِيرٍ مِنْ خَلْقِهِ الصَّالِحِينَ.
Yüce Allah'ın: { وَقالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً } “'Allah çocuk edindi' dediler” [Bakara: 116] kavlinden maksat onların meleklerin Yüce Allah'ın kızları olduğunu iddia etmeleri olunca, onların bu sözünü reddeden idrâb edatının (بَلْ) ardından, bilindiği için mübteda zikredilmeksizin meleklerin kul oldukları haber verilmiştir. Takdiri şöyledir: 'Bilakis melekler ikram olunmuş kullardır'. Yani Allah onlardan razı olarak onlara ikramda bulunmuş, onları Kendisine yakın kullarından kılmış ve onları salih yaratılmışlarının birçoğundan üstün tutmuştur.
وَالسَّبْقُ، حَقِيقَتُهُ: التَّقَدُّمُ فِي السَّيْرِ عَلَى سَائِرٍ آخَرَ. وَقَدْ شَاعَ إِطْلَاقُهُ مَجَازًا عَلَى
Sebk (السَّبْقُ), gerçek anlamıyla: Yürüyüşte diğer bir yürüyenin önüne geçmektir. Mecaz olarak ise,
التَّقَدُّمِ فِي كُلِّ عَمَلٍ. وَمِنْهُ السَّبْقُ فِي الْقَوْلِ، أَيِ التَّكَلُّمُ قَبْلَ الْغَيْرِ كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ. وَنَفْيُهُ هُنَا كِنَايَةٌ عَنْ عَدَمِ الْمُسَاوَاةِ، أَيْ كِنَايَةً عَنِ التَّعْظِيمِ وَالتَّوْقِيرِ. وَنَظِيرُهُ فِي ذَلِكَ النَّهْيُ عَنِ التَّقَدُّمِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ [الحجرات: ١] فَإِنَّ التَّقَدُّمَ فِي مَعْنَى السَّبْقِ.
herhangi bir işte öne geçmek anlamında yaygınlaşmıştır. Bu ayette olduğu gibi sözde öne geçmek, yani başkasından önce konuşmak da bu kabildendir. Burada bunun nefyedilmesi eşitliğin bulunmadığına kinayedir; yani tazim ve hürmete kinayedir. Bunun bu husustaki benzeri, Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ } “Ey iman edenler! Allah'ın ve Resulü'nün önüne geçmeyin” [Hucurât: 1] kavlindeki öne geçme yasağıdır; zira öne geçmek (tekaddüm), sebk (önüne geçmek) anlamındadır.
فَقَوْلُهُ تَعَالَى: لَا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ مَعْنَاهُ لَا يَصْدُرُ مِنْهُمْ قَوْلٌ قَبْلَ قَوْلِهِ، أَيْ لَا يَقُولُونَ إِلَّا مَا أُذِنَ لَهُم أَن يَقُولُونَ. وَهَذَا عَامٌّ يَدْخُلُ فِيهِ
Yüce Allah'ın: { لَا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ } “Söz ile O'nun önüne geçmezler” kavlinin anlamı: O'nun sözünden önce kendilerinden hiçbir söz sadır olmaz; yani sadece söylemelerine izin verilen şeyleri söylerler demektir. Bu genel bir ifade olup,
الرَّدُّ عَلَى زَعْمِ الْمُشْرِكِينَ أَنَّ مَعْبُودَاتِهِمْ تَشْفَعُ لَهُمْ عِنْدَ اللَّهِ إِذَا أَرَادَ اللَّهُ عِقَابَهُمْ عَلَى أَعْمَالِهِمْ وَيَقُولُونَ هَؤُلَاءِ شُفَعَاؤُنَا عِنْدَ اللَّهِ كَمَا سَيُصَرِّحُ بِنَفْيِهِ.
müşriklerin, Allah amellerinden dolayı kendilerini cezalandırmak istediğinde ilahlarının Allah katında kendilerine şefaat edeceği ve 'Bunlar Allah katında bizim şefaatçilerimizdir' şeklindeki iddialarının reddi de buna dâhildir; nitekim az sonra bunun nefyedildiği açıkça ifade edilecektir.
وَتَقْدِيمُ بِأَمْرِهِ عَلَى يَعْمَلُونَ لِإِفَادَةِ الْقَصْرِ، أَيْ لَا يَعْمَلُونَ عَمَلًا إِلَّا عَنْ أَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى فَكَمَا أَنَّهُمْ لَا يَقُولُونَ قَوْلًا لَمْ يَأْذَنْ فِيهِ كَذَلِكَ لَا يَعْمَلُونَ عَمَلًا إِلَّا بِأَمْرِهِ.
{ بِأَمْرِهِ } ifadesinin { يَعْمَلُونَ } fiilinden önce getirilmesi hasr (kasıt/sınırlandırma) ifade etmek içindir; yani Yüce Allah'ın emri olmaksızın hiçbir iş yapmazlar. Tıpkı izin vermediği bir sözü söylemedikleri gibi, O'nun emri olmaksızın hiçbir amelde de bulunmazlar.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ تَقَدَّمَ نَظِيرُهُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٥٥] .
Yüce Allah'ın: { يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ } “O, onların önlerindekini de arkalarındakini de bilir” kavlinin bir benzeri daha önce Bakara suresinde [255] geçmişti.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى وَلا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضى تَخْصِيصٌ بِالذِّكْرِ لِبَعْضِ مَا شَمِلَهُ قَوْلُهُ تَعَالَى لَا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ اهْتِمَامًا بِشَأْنِهِ لِأَنَّهُ مِمَّا كَفَرُوا بِسَبَبِهِ إِذْ جَعَلُوا الْآلِهَةَ شُفَعَاءَ لَهُمْ عِنْدَ اللَّهِ.
Yüce Allah'ın: { وَلا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضى } “Onlar, O'nun razı olduğu kimseden başkasına şefaat etmezler” kavli, Yüce Allah'ın: { لَا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ } “Söz ile O'nun önüne geçmezler” kavlinin kapsadığı hususlardan bir kısmının önemine binaen tahsis edilerek zikredilmesidir; zira bu, ilahları Allah katında kendilerine şefaatçi kılmaları sebebiyle inkâra saptıkları hususlardandır.
وَحُذِفَ مَفْعُولُ ارْتَضى لِأَنَّهُ عَائِدُ صِلَةٍ مَنْصُوبٌ بِفِعْلٍ، وَالتَّقْدِيرُ: لِمَنِ ارْتَضَاهُ، أَيِ ارْتَضَى الشَّفَاعَةَ لَهُ بِأَنْ يَأْذَنَ الْمَلَائِكَةَ أَنْ يَشْفَعُوا لَهُ إِظْهَارًا لِكَرَامَتِهِمْ عِنْدَ اللَّهِ أَوِ اسْتِجَابَةً لِاسْتِغْفَارِهِمْ لِمَنْ فِي الْأَرْضِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى وَالْمَلائِكَةُ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَيَسْتَغْفِرُونَ لِمَنْ فِي الْأَرْضِ فِي سُورَةِ الشُّورَى [٥] . وَذَلِكَ الِاسْتِغْفَارُ مِنْ جُمْلَةِ مَا خُلِقُوا لِأَجْلِهِ فَلَيْسَ هُوَ مِنَ التَّقَدُّمِ بِالْقَوْلِ.
{ ارْتَضى } fiilinin mef'ûlü, fiille nasbedilmiş bir sıla zamiri (âid) olduğu için hazfedilmiştir. Takdiri: 'Kendisinden razı olduğu kimse için' (لِمَنِ ارْتَضَاهُ) şeklindedir; yani meleklerin Allah katındaki değerlerini ortaya koymak yahut Şûrâ suresinde [5] Yüce Allah'ın: { وَالْمَلائِكَةُ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَيَسْتَغْفِرُونَ لِمَنْ فِي الْأَرْضِ } “Melekler de Rablerini hamd ile tesbih ederler ve yerdekiler için bağışlanma dilerler” buyurduğu gibi yeryüzündekiler için yaptıkları istiğfara icabet etmek üzere, meleklerin kendisine şefaat etmesine izin vererek şefaat edilmesinden razı olduğu kimsedir. Bu istiğfar da meleklerin yaratılış gayelerinden biri olduğu için söz ile öne geçmek sayılmaz.
ثُمَّ زَادَ تَعْظِيمَهُمْ رَبُّهُمْ تَقْرِيرًا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَهُمْ مِنْ خَشْيَتِهِ مُشْفِقُونَ، أَيْ هُمْ يُعَظِّمُونَهُ تَعْظِيمَ مَنْ يَخَافُ بِطَشْتَهُ وَيَحْذَرُ مُخَالَفَةَ أَمْرِهِ.
Sonra Yüce Allah: { وَهُمْ مِنْ خَشْيَتِهِ مُشْفِقُونَ } “Ve O'nun korkusundan titrerler” kavliyle onların Rablerine duydukları tazimi pekiştirerek artırmıştır; yani onlar O'nun azabından korkan ve emrine muhalefet etmekten sakınan bir kimsenin tazimiyle O'nu yüceltirler.
ومِنْ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى مِنْ خَشْيَتِهِ لِلتَّعْلِيلِ، وَالْمَجْرُورُ ظَرْفٌ مُسْتَقِرٌّ، وَهُوَ حَالٌ مِنَ الْمُبْتَدَأِ. ومُشْفِقُونَ خَبَرٌ، أَيْ وَهُمْ لِأَجْلِ خَشْيَتِهِ، أَيْ خَشْيَتِهِمْ إِيَّاهُ.
Yüce Allah'ın: { مِنْ خَشْيَتِهِ } kavlindeki (مِنْ) ta'lil (sebep bildirme) içindir. Mecrûr ise zarf-ı müstekar olup mübtedanın hâlidir. { مُشْفِقُونَ } ise haberdir; yani 'onlar O'nun korkusundan dolayı, yani O'ndan korktukları için [titrerler]' demektir.
وَالْإِشْفَاقُ: تَوَقُّعُ الْمَكْرُوهِ وَالْحَذِرُ مِنْهُ.
İşfâk (الْإِشْفَاقُ): Kötü bir durumun gerçekleşmesinden endişe duymak ve ondan sakınmaktır.
وَالشَّرْطُ الَّذِي فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ يَقُلْ مِنْهُمْ إِنِّي إِلهٌ مِنْ دُونِهِ إِلَخْ ... شَرْطٌ
Yüce Allah'ın: { وَمَنْ يَقُلْ مِنْهُمْ إِنِّي إِلهٌ مِنْ دُونِهِ } “Onlardan her kim: 'Ben O'ndan başka bir ilahım' derse...” ila ahir kavlindeki şart,
عَلَى سَبِيلِ الْفَرْضِ، أَيْ لَوْ قَالَهُ وَاحِدٌ مِنْهُمْ مَعَ الْعِلْمِ بِأَنَّهُمْ لَا يَقُولُونَهُ لِأَجْلِ مَا تَقَرَّرَ مِنْ شِدَّةِ خَشْيَتِهِمْ. فَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الشَّرْطِ التَّعْرِيضُ بِالَّذِينَ ادّعوا لَهُمُ الْإِلَهِيَّةَ بِأَنَّهُمُ ادَّعَوْا لَهُمْ مَا لَا يَرْضَوْنَهُ وَلَا يَقُولُونَهُ، وَأَنَّهُمْ ادعوا مَا يُوجِبُ لِقَائِلِهِ نَارَ جَهَنَّمَ عَلَى حَدِّ وَلَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ [الزمر: ٦٥] .
farazî olarak zikredilmiştir; yani onların korkularının şiddetine dair sabit olan husustan ötürü bunu asla söylemeyecekleri bilinmekle birlikte, 'şayet onlardan biri bunu söyleyecek olsaydı' demektir. Dolayısıyla bu şarttan maksat, onlar hakkında ilahlık iddia edenlere; onların asla razı olmayacakları ve söylemeyecekleri bir şeyi kendilerine isnat ettiklerini ve bunu söyleyen kimse için cehennem ateşini gerektiren bir iddiada bulunduklarını tariz yoluyla bildirmektir. Bu, tıpkı: { وَلَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ } “Andolsun ki sana da senden öncekilere de şöyle vahyolunmuştur: Şayet şirk koşarsan amelin mutlaka boşa çıkar” [Zümer: 65] ayetinde olduğu gibidir.
وَعُدِلَ عَنْ (إِنْ) الشَّرْطِيَّةِ إِلَى (مَنْ) الشَّرْطِيَّةِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى الْعُمُومِ مَعَ الْإِيجَازِ. وَأُدْخِلَ اسْمُ الْإِشَارَةِ فِي جَوَابِ الشَّرْطِ لِتَحْقِيقِ التَّعْلِيقِ بِنِسْبَتِهِ الشَّرْطَ لِأَدَاتِهِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى جَدَارَةِ مَضْمُونِ الْجَزَاءِ بِمَنْ ثَبُتَ لَهُ مَضْمُونُ الشَّرْطِ، وَفِي هَذَا إِبْطَالٌ لِدَعْوَى عَامَّةِ النَّصَارَى إِلَهِيَّةَ عِيسَى ﵇ وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ عَلَيْهِ مَا لَمْ يَقُلْهُ. ثُمَّ صَرَّحَ بِمَا اقْتَضَاهُ التَّعْرِيضُ فَقَالَ تَعَالَى كَذلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ أَيْ مِثْلَ ذَلِكَ الْجَزَاءِ وَهُوَ جَهَنَّمُ يَجْزِي الْمُثْبِتِينَ لِلَّهِ شَرِيكًا.
İcaz ile birlikte umumiliği ifade etmek için şart edatı olan (إِنْ) yerine şart ismi olan (مَنْ) tercih edilmiştir. Şartın hükmünü gerçekleştiren kimsenin ceza içeriğini hak ettiğini göstermek ve şartı edatına nispetle bağlamak amacıyla şartın cevabına işaret ismi dâhil edilmiştir. Bunda, Hristiyanların çoğunun Îsâ [aleyhisselâm]'ın ilahlığına dair iddialarının ve onun söylemediği bir şeyi onun adına uydurduklarının iptali vardır. Sonra tarizin gerektirdiği hususu açıkça ifade ederek Yüce Allah: { كَذلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ } “Biz zalimleri işte böyle cezalandırırız” buyurmuştur; yani Allah'a ortak koşanları işte böyle bir ceza ile, yani cehennemle cezalandırır.
وَالظُّلْمُ: الشِّرْكُ.
Zulüm: Şirktir.
[سُورَة الْأَنْبِيَاء (٢١) : آيَة ٣٠]
[Enbiyâ Suresi (21), Âyet 30]
أَوَلَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ كانَتا رَتْقاً فَفَتَقْناهُما وَجَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ أَفَلا يُؤْمِنُونَ (٣٠)
{ أَوَلَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ كانَتا رَتْقاً فَفَتَقْناهُما وَجَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ أَفَلا يُؤْمِنُونَ (٣٠) } “O inkâr edenler, gökler ve yer birbirine bitişik (ratk) iken onları ayırdığımızı (fetk) ve her canlı şeyi sudan yarattığımızı görmediler mi? Hâlâ inanmayacaklar mı? (30)”
أَوَلَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ كانَتا رَتْقاً فَفَتَقْناهُما قَرَأَ الْجُمْهُورُ أَوَلَمْ- بِوَاوٍ بَعْدَ الْهَمْزَةِ- وَهِيَ وَاوُ الْعَطْفِ، فَالْجُمْلَةُ مَعْطُوفَةٌ عَطْفَ الِاسْتِدْلَالِ عَلَى الْخَلْقِ الثَّانِي بِالْخَلْقِ الْأَوَّلِ وَمَا فِيهِ مِنَ الْعَجَائِبِ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ أَلَمْ يَرَ بِدُونِ وَاوِ عَطْفٍ. قَالَ أَبُو شَامَةَ: وَلَمْ تَثْبُتِ الْوَاوُ فِي مَصَاحِفِ أَهْلِ مَكَّةَ. قُلْتُ: مَعْنَاهُ أَنَّهَا لَمْ تَثْبُتْ فِي الْمُصْحَفِ الَّذِي أَرْسَلَ بِهِ عُثْمَانُ إِلَى مَكَّةَ فَالْتَزَمَ قُرَّاءُ مَكَّةَ رِوَايَةَ عَدَمِ الْوَاوِ إِلَى أَنْ قَرَأَ بِهَا ابْنُ كَثِيرٍ، وَأُهْمِلَتْ غَيْرُ قِرَاءَتِهِ.
{ أَوَلَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ كانَتا رَتْقاً فَفَتَقْناهُما } Cumhur, hemzeden sonraki 'vâv' ile { أَوَلَمْ } okumuştur ki bu 'vâv' atıf vâvıdır. Dolayısıyla cümle, ilk yaratılış ve onda bulunan harikalar ile ikinci yaratılışa (yeniden dirilişe) delil getirme atfıyla atfedilmiştir. İbn Kesîr ise atıf vâvı olmaksızın { أَلَمْ يَرَ } şeklinde okumuştur. Ebû Şâme şöyle demiştir: Mekkelilerin mushaflarında vâv harfi sabit olmamıştır. Derim ki: Bunun anlamı, Osman'ın Mekke'ye gönderdiği mushafta sabit olmamasıdır; Mekke kurrâsı da İbn Kesîr bu şekilde okuyuncaya kadar vâvsız rivayete bağlı kalmış, onun dışındaki kıraat ise terkedilmiştir.
وَالِاسْتِفْهَامُ عَلَى كِلْتَا الْقِرَاءَتَيْنِ إِنْكَارِيٌّ، تَوَجَّهَ الْإِنْكَارُ عَلَى إِهْمَالِهِمْ لِلنَّظَرِ.
İstifham her iki kıraate göre de inkârîdir; inkâr, onların ibret nazarıyla bakmayı terk etmelerine yöneliktir.
وَالرُّؤْيَةُ تَحْتَمِلُ أَنْ تَكُونَ بَصَرِيَّةً وَأَنْ تَكُونَ عِلْمِيَّةً. وَالِاسْتِفْهَامُ صَالِحٌ لِأَنْ يَتَوَجَّهُ إِلَى كِلْتَيْهِمَا لِأَنَّ إِهْمَالَ النَّظَرِ فِي الْمُشَاهَدَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى عِلْمِ مَا يُنْقِذُ عِلْمُهُ مِنَ التَّوَرُّطِ فِي الْعَقَائِدِ الضَّالَّةِ حَقِيقٌ بِالْإِنْكَارِ، وَإِنْكَارُ إِعْمَالِ الْفِكْرِ فِي دَلَالَةِ الْأَشْيَاءِ عَلَى لَوَازِمِهَا حَتَّى لَا يَقَعَ أَحَدٌ فِي الضَّلَالِ جَدِيرٌ أَيْضًا بِالْإِنْكَارِ أَوْ بِالتَّقْرِيرِ الْمَشُوبِ بِإِنْكَارٍ كَمَا سَنُفَصِّلُهُ.
Rü'yet (görme) fiilinin hem gözle görme (basarî) hem de akılla bilme (ilmî) anlamında olması muhtemeldir. İstifham da her ikisine yönelmeye elverişlidir; zira bilinmesi insanı sapkın inançlara sürüklenmekten kurtaracak şeylerin bilgisine delalet eden gözle görülür deliller üzerinde düşünmeyi terk etmek kınanmaya layıktır. Hiç kimsenin sapkınlığa düşmemesi için eşyanın gereklerine delaletine dair aklı işletmeyi terk etmek de aynı şekilde kınanmaya veya az sonra açıklayacağımız üzere inkârla karışık bir takrire layıktır.
وَالرَّتْقُ: الِاتِّصَالُ وَالتَّلَاصُقُ بَيْنَ أَجْزَاءِ الشَّيْءِ.
Ratk (الرَّتْقُ): Bir şeyin parçaları arasındaki bitişiklik ve yapışıklıktır.
وَالْفَتْقُ: ضِدُّهُ، وَهُوَ الِانْفِصَالُ وَالتَّبَاعُدُ بَيْنَ الْأَجْزَاءِ.
Fetk (الْفَتْقُ): Bunun zıddı olup parçalar arasındaki ayrılma ve uzaklaşmadır.
وَالْإِخْبَارُ عَنِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ بِأَنَّهُمَا رَتْقٌ إِخْبَارٌ بِالْمَصْدَرِ لِلْمُبَالَغَةِ فِي حُصُولِ الصِّفَةِ.
Gökler ve yerin ratk (bitişik) olduğu şeklindeki haber, sıfatın tahakkukundaki mübalağa sebebiyle masdar ile yapılmış bir haberdir.
ثُمَّ إِنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى كانَتا يَحْتَمِلُ أَنْ تَكُونَا مَعًا رَتْقًا وَاحِدًا بِأَنْ تَكُونَ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ جِسْمًا مُلْتَئِمًا مُتَّصِلًا. وَيَحْتَمِلُ أَنْ تَكُونَ كُلُّ سَمَاءٍ رَتْقًا عَلَى حِدَتِهَا، وَالْأَرْضُ رَتْقًا عَلَى حِدَتِهَا وَكَذَلِكَ الِاحْتِمَالُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى فَفَتَقْناهُما.
Sonra Yüce Allah'ın: { كانَتا } kavlinin, göklerin ve yerin bitişik ve kaynaşmış tek bir cisim olması suretiyle ikisinin birlikte tek bir ratk olması muhtemeldir. Her bir semanın kendi başına bir ratk, yerin de kendi başına bir ratk olması da muhtemeldir. Aynı ihtimal Yüce Allah'ın: { فَفَتَقْناهُما } kavlinde de geçerlidir.
وَإِنَّمَا لَمْ يَقُلْ نَحْوَ: فَصَارَتَا فَتْقًا، لِأَنَّ الرَّتْقَ مُتَمَكِّنٌ مِنْهُمَا أَشَدَّ تَمَكُّنٍ كَمَا قُلْنَا لِيُسْتَدَلَّ بِهِ عَلَى عَظِيمِ الْقُدْرَةِ فِي فَتْقِهِمَا، وَلِدَلَالَةِ الْفِعْلِ عَلَى حَدَثَانِ الْفَتْقِ إِيمَاءً إِلَى حُدُوثِ الْمَوْجُودَاتِ كُلِّهَا وَأَنْ لَيْسَ مِنْهَا أَزَلِيٌّ.
Onların ayrılmasındaki (fetk) büyük kudrete delil getirilmesi için ve fiilin fethin sonradan yaratıldığına (hüdûsuna) delalet etmesiyle bütün varlıkların sonradan yaratıldığına ve hiçbirinin ezeli olmadığına ima bulunması amacıyla, belirttiğimiz gibi ratk her ikisinde son derece yerleşik olduğundan 'böylece ikisi fetk oldu' gibi bir ifade kullanılmamıştır.
وَالرَّتْقُ يُحْتَمَلُ أَنْ يُرَادَ بِهِ مَعَانٍ تَنْشَأُ عَلَى مُحْتَمَلَاتِهَا مَعَانٍ فِي الْفَتْقِ، فَإِنِ اعْتَبَرْنَا الرُّؤْيَةَ بَصْرِيَّةً فَالرَّتْقُ الْمُشَاهَدُ هُوَ مَا يُشَاهِدُهُ الرَّائِي مِنْ عَدَمِ تَخَلُّلِ شَيْءٍ بَيْنَ أَجْزَاءِ السَّمَاوَاتِ وَبَيْنَ أَجْزَاءِ الْأَرْضِ،
Ratk kelimesiyle birtakım manaların kastedilmiş olması muhtemel olup bu ihtimallere bağlı olarak fetk kelimesinde de manalar doğar. Şayet görmeyi gözle görme (basarî) kabul edersek, müşahede edilen ratk; bakan kimsenin göklerin parçaları arasında ve yerin parçaları arasında hiçbir şeyin bulunmadığını görmesidir.
وَالْفَتْقُ هُوَ مَا يُشَاهِدُهُ الرَّائِي مِنْ ضِدِّ ذَلِكَ حِينَ يَرَى الْمَطَرَ نَازِلًا مِنَ السَّمَاء وَيرى الْبَرْق يلعج مِنْهَا وَالصَّوَاعِقَ تَسْقُطُ مِنْهَا فَذَلِكَ فَتْقُهَا، وَحِينَ يَرَى انْشِقَاقَ الْأَرْضِ بِمَاءِ الْمَطَرِ وَانْبِثَاقَ النَّبَاتِ وَالشَّجَرِ مِنْهَا بَعْدَ جَفَافِهَا، وَكُلُّ ذَلِكَ مُشَاهَدٌ مَرْئِيٌّ دَالٌّ عَلَى تَصَرُّفِ الْخَالِقِ، وَفِي هَذَا الْمَعْنَى جُمِعَ بَيْنَ الْعِبْرَةِ وَالْمِنَّةِ، كَمَا قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ أَيْ هُوَ عِبْرَةُ دَلَالَةٍ عَلَى عِظَمِ الْقُدْرَةِ وَتَقْرِيبٌ لِكَيْفِيَّةِ إِحْيَاءِ الْمَوْتَى كَمَا قَالَ تَعَالَى:
Fetk ise bakan kimsenin bunun zıddını görmesidir; nitekim gökten yağmurun indiğini, oradan şimşeğin çaktığını ve yıldırımların düştüğünü gördüğünde işte bu, göğün fethidir (yarılmasıdır). Kuruduktan sonra yağmur suyuyla yerin yarıldığını ve oradan bitkilerin ve ağaçların fışkırdığını gördüğünde [de bu yerin fethidir]. Bütün bunlar gözle görülen, Yaratıcı'nın tasarrufuna delalet eden müşahedelerdir. İbn Atiyye'nin de belirttiği gibi bu anlamda hem ibret hem de nimet bir araya getirilmiştir; yani Yüce Allah'ın:
فَأَحْيَيْنا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها فِي سُورَةِ فَاطِرٍ [٩] .
{ فَأَحْيَيْنا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها } “Böylece ölümünden sonra onunla yeryüzüne hayat verdik” Fâtır suresindeki [9] kavlinde olduğu gibi, bu büyük kudrete delalet eden bir ibrettir ve ölülerin nasıl diriltileceğini akla yaklaştırmadır.
وَإِنِ اعْتَبَرْنَا الرُّؤْيَةَ عِلْمِيَّةً احْتَمَلَ أَنْ يُرَادَ بِالرَّتْقِ مِثْلَ مَا أُرِيدَ بِهِ عَلَى اعْتِبَارِ كَوْنِ الرُّؤْيَةِ بَصَرِيَّةً، وَكَانَ الِاسْتِفْهَامُ أَيْضًا إِنْكَارِيًّا مُتَوَجِّهًا إِلَى إِهْمَالِهِمُ التَّدَبُّرَ فِي الْمُشَاهَدَاتِ.
Eğer görmeyi akılla bilme (ilmî) kabul edersek, ratk ile gözle görme kabulünde kastedilen mananın benzerinin kastedilmiş olması muhtemeldir; bu takdirde istifham yine onların gözle görülen şeyler üzerinde tefekkür etmeyi terk etmelerine yöneltilmiş inkârî bir istifham olur.
وَاحْتَمَلَ أَنْ يُرَادَ بِالرَّتْقِ مَعَانٍ غَيْرَ مُشَاهَدَةٍ وَلَكِنَّهَا مِمَّا يَنْبَغِي طَلَبُ الْعِلْمِ بِهِ لِمَا فِيهِ مِنَ الدَّلَائِلِ عَلَى عِظَمِ الْقُدْرَةِ وَعَلَى الْوَحْدَانِيَّةِ، فَيُحْتَمَلُ أَنْ يُرَادَ بِالرَّتْقِ وَالْفَتْقِ حَقِيقَتَاهُمَا، أَيِ الِاتِّصَالُ وَالِانْفِصَالُ. ثُمَّ هَذَا الِاحْتِمَالُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَلَى مَعْنَى الْجُمْلَةِ، أَيْ كَانَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ رَتْقًا وَاحِدًا، أَيْ كَانَتَا كُتْلَةً وَاحِدَةً ثُمَّ انْفَصَلَتِ السَّمَاوَاتُ عَنِ الْأَرْضِ كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ وَكانَ عَرْشُهُ عَلَى الْماءِ فِي سُورَةِ هُودٍ [٧] .
Ratk ile gözle görülmeyen ancak büyük kudrete ve vahdaniyyete dair deliller içerdiği için bilinmesi gereken manaların kastedilmiş olması da muhtemeldir. Bu durumda ratk ve fetk ile hakiki anlamlarının, yani bitişme ve ayrılmanın kastedilmiş olması muhtemeldir. Sonra bu ihtimalin genel anlamda olması caizdir; yani Hûd suresinde [7] Yüce Allah'ın: { وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ وَكانَ عَرْشُهُ عَلَى الْماءِ } “Gökleri ve yeri altı günde yaratan O'dur; O'nun arşı da su üstündeydi” kavlinin işaret ettiği gibi gökler ve yer tek bir ratk idi, yani tek bir kütle halindeydi; sonra gökler yerden ayrıldı.
وَيَجُوزُ عَلَى هَذَا الِاحْتِمَالِ أَنْ يَكُونَ الرَّتْقُ وَالْفَتْقُ عَلَى التَّوْزِيعِ، أَيْ كَانَتِ السَّمَاوَاتُ رَتْقًا فِي حَدِّ ذَاتِهَا وَكَانَتِ الْأَرْضُ رَتْقًا فِي حَدِّ ذَاتِهَا ثُمَّ فَتَقَ اللَّهُ السَّمَاوَات وفتق الله الْأَرْضَ، وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ أَإِنَّكُمْ لَتَكْفُرُونَ بِالَّذِي خَلَقَ الْأَرْضَ فِي يَوْمَيْنِ وَتَجْعَلُونَ
Bu ihtimale göre ratk ve fetkin taksim (dağılım) üzere olması da caizdir; yani gökler kendi içinde bir ratk idi, yer de kendi içinde bir ratk idi; sonra Allah gökleri fethetti (ayırdı) ve Allah yeri fethetti (yardı). Bu, Yüce Allah'ın: 'De ki: Gerçekten siz mi yeri iki günde yaratanı inkâr ediyor ve O'na...' kavli gibidir.
لَهُ أَنْداداً ذلِكَ رَبُّ الْعالَمِينَ وَجَعَلَ فِيها رَواسِيَ مِنْ فَوْقِها وَبارَكَ فِيها وَقَدَّرَ فِيها أَقْواتَها فِي أَرْبَعَةِ أَيَّامٍ سَواءً لِلسَّائِلِينَ ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ وَهِيَ دُخانٌ فَقالَ لَها وَلِلْأَرْضِ ائْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ فَقَضاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ فِي يَوْمَيْنِ وَأَوْحى فِي كُلِّ سَماءٍ أَمْرَها وَزَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنْيا بِمَصابِيحَ وَحِفْظاً ذلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ
...ortaklar koşuyorsunuz? O, âlemlerin Rabbidir. Orada, üstünden sabit dağlar yerleştirdi, orayı bereketli kıldı ve onda arayıp soranlar için eşit olarak rızıklarını dört günde takdir etti. Sonra duman halinde olan göğe yöneldi; ona ve yere: 'İsteyerek veya istemeyerek gelin!' dedi. İkisi de: 'İsteyerek geldik' dediler. Böylece onları iki günde yedi gök olarak var etti ve her bir semaya kendi görevini vahyetti. Biz en yakın semayı kandillerle donattık ve onu koruduk. İşte bu, Azîz ve Alîm olan [Allah]'ın takdiridir.
فِي سُورَةِ فُصِّلَتْ
Fussilet suresinde [9-12].
وَعَلَى هَذَيْنِ الِاحْتِمَالَيْنِ يَكُونُ الِاسْتِفْهَامُ تَقْرِيرِيًّا عَنْ إِعْرَاضِهِمْ عَنِ اسْتِمَاعِ الْآيَاتِ الَّتِي وَصَفَتْ بَدْءَ الْخَلْقِ وَمَشُوبًا بِالْإِنْكَارِ عَلَى ذَلِكَ.
Bu iki ihtimale göre istifham, yaratılışın başlangıcını niteleyen ayetleri dinlemekten yüz çevirmelerine dair bir takrirî istifham olup buna yönelik bir inkârla karışık olur.
وَعَلَى جَمِيعِ التَّقَادِيرِ فَالْمَقْصُودُ مِنْ ذَلِكَ أَيْضًا الِاسْتِدْلَالُ عَلَى أَنَّ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْشَأَهُمَا بَعْدَ الْعَدَمِ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ الْخَلْقَ بَعْدَ انْعِدَامِهِ قَالَ تَعَالَى:
Bütün takdirlere göre bundan maksat aynı zamanda, gökleri ve yeri yaratan ve onları yokluktan sonra var eden [Allah]'ın, mahlukatı yok olduktan sonra tekrar yaratmaya da kâdir olduğuna delil getirmektir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ قادِرٌ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ [الْإِسْرَاء:
{ أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ قادِرٌ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ } “Gökleri ve yeri yaratan Allah'ın, kendilerinin benzerini yaratmaya da kâdir olduğunu görmediler mi?” [İsrâ:
٩٩] .
99].
وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُرَادَ بِالرَّتْقِ الْعَدَمُ وَبِالْفَتْقِ الْإِيجَادُ. وَإِطْلَاقُ الرُّؤْيَةِ عَلَى الْعِلْمِ عَلَى هَذَا الِاحْتِمَالِ ظَاهِرٌ لِأَن الرتق والفتق بِهَذَا الْمَعْنَى مُحَقَّقٌ أَمْرُهُمَا عِنْدَهُمْ قَالَ تَعَالَى: وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ [لُقْمَان: ٢٥] .
Ratk ile yokluğun (adem), fetk ile de var etmenin (îcâd) kastedilmiş olması da muhtemeldir. Bu ihtimale göre görmenin (rü'yet) ilim manasında kullanılması açıktır; çünkü bu anlamda ratk ve fetk onların katında kesinleşmiş bir husustur. Nitekim Yüce Allah: { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ } “Andolsun ki onlara: 'Gökleri ve yeri kim yarattı?' diye sorsan, mutlaka 'Allah' derler” [Lokmân: 25] buyurmuştur.
وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُرَادَ بِالرَّتْقِ الظُّلْمَةُ وَبِالْفَتْقِ النُّورُ، فَالْمَوْجُودَاتُ وُجِدَتْ فِي ظُلْمَةٍ ثُمَّ أَفَاضَ اللَّهُ عَلَيْهَا النُّورَ بِأَنْ أَوْجَدَ فِي بَعْضِ الْأَجْسَامِ نُورًا أَضَاءَ الْمَوْجُودَاتِ.
Ratk ile karanlığın, fetk ile de nurun kastedilmiş olması da muhtemeldir. Zira varlıklar karanlık içinde var edilmiş, ardından Allah bazı cisimlerde varlıkları aydınlatan bir nur var ederek onların üzerine nuru yaymıştır.
وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُرَادَ بِالرَّتْقِ اتِّحَادُ الْمَوْجُودَاتِ حِينَ كَانَتْ مَادَّةً وَاحِدَةً أَوْ كَانَتْ أَثِيرًا أَوْ عَمَاءَ كَمَا
Ratk ile varlıkların tek bir madde olduğu yahut etîr (esir maddesi) ya da amâ (yoğun bulut/belirsizlik) halinde bulunduğu zamandaki birliğinin kastedilmiş olması da muhtemeldir; nitekim
جَاءَ فِي الْحَدِيثِ: «كَانَ فِي عَمَاءَ»
hadiste şöyle geçmektedir: “[Allah] amâ içinde idi.”
، فَكَانَتْ جِنْسًا عَالِيًا مُتَّحِدًا يَنْبَغِي أَنْ يُطْلَقَ عَلَيْهِ اسْمُ مَخْلُوقٍ، وَهُوَ حِينَئِذٍ كُلِّيٌّ انْحَصَرَ فِي فَرْدٍ. ثُمَّ خَلَقَ اللَّهُ مِنْ ذَلِكَ الْجِنْسِ أَبْعَاضًا وَجَعَلَ لِكُلِّ بَعْضٍ مُمَيِّزَاتٍ ذَاتِيَّةً فَصَيَّرَ كُلَّ مُتَمَيِّزٍ بِحَقِيقَةٍ جِنْسًا فَصَارَتْ أَجْنَاسًا. ثُمَّ خَلَقَ فِي الْأَجْنَاسِ مُمَيِّزَاتٍ بِالْعَوَارِضِ لِحَقَائِقِهَا فَصَارَتْ أَنْوَاعًا. وَهَذَا الِاحْتِمَالُ أَسْعَدُ بِطَرِيقَةِ الْحُكَمَاءِ وَقَدِ اصْطَلَحُوا عَلَى تَسْمِيَةِ هَذَا التَّمْيِيزِ بِالرَّتْقِ وَالْفَتْقِ، وَبَعْضٌ مِنَ الصُّوفِيَّةِ وَهُوَ صَاحِبُ «مِرْآةِ الْعَارِفِينَ» جَعَلَ الرَّتْقَ عَلَمًا عَلَى الْعُنْصُرِ الْأَعْظَمِ يَعْنِي الْجِسْمَ الْكُلَّ، وَالْجِسْمُ الْكُلُّ هُوَ الْفَلَكُ الْأَعْظَمُ الْمُعَبَّرُ عَنْهُ بِالْعَرْشِ. ذَكَرَ ذَلِكَ الْحَكِيمُ الصُّوفِيُّ لُطْفُ اللَّهِ الْأَرْضَرُومِيُّ صَاحِبُ «مَعَارِجِ النُّورِ فِي أَسْمَاءِ اللَّهِ
Dolayısıyla kendisi için "mahluk" isminin kullanılması gereken birleşik bir cins-i âlî (en üst cins) idi ve o vakit tek bir fertte toplanmış bir küllî idi. Sonra Allah bu cinsten birtakım cüzler yarattı ve her bir cüze zatî ayırt edici özellikler vererek bir hakikatle ayrışan her şeyi bir cins kıldı, böylece cinsler meydana geldi. Ardından cinslerde hakikatlerine ait arazlarla ayırt edici vasıflar yarattı ve bunlar neviler (türler) haline geldi. Bu ihtimal, filozofların (hukemâ) metoduna daha uygundur; onlar bu ayrışmayı "ratk ve fetk" olarak isimlendirmeyi ıstılah edinmişlerdir. Tasavvuf ehlinden bazıları, ki o da *Mir’âtü’l-Ârifîn* sahibidir, ratkı en büyük unsur, yani cisim-i küll için özel isim kılmıştır. Cisim-i küll ise Arş olarak ifade edilen Felek-i A’zam’dır. Bunu, *Meâricü’n-Nûr fî Esmâillâhi’l-*
الْحُسْنَى» الْمُتَوَفَّى فِي أَوَاخِرِ الْقَرْنِ الثَّانِي عَشَرَ الَّذِي دَخَلَ تُونُسَ عَامَ ١١٨٥ هـ فِي مُقَدِّمَاتِ كِتَابِهِ «مَعَارِجِ النُّورِ» وَفِي رِسَالَةٍ لَهُ سَمَّاهَا «رِسَالَةَ الْفَتْقِ وَالرَّتْقِ» .
*Hüsnâ* sahibi olup hicri 1185 yılında Tunus’a giren ve on ikinci asrın sonlarında vefat eden mutasavvıf-filozof Lütfullah el-Erzurûmî, *Meâricü’n-Nûr* adlı kitabının mukaddimelerinde ve *Risâletü’l-Fetk ve’r-Ratk* adını verdiği bir risalesinde zikretmiştir.
وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْآيَةَ تَشْمَلُ جَمِيعَ مَا يَتَحَقَّقُ فِيهِ مَعَانِي الرَّتْقِ وَالْفَتْقِ إِذْ لَا مَانِعَ مِنِ اعْتِبَارِ مَعْنًى عَامٍّ يَجْمَعُهَا جَمِيعًا، فَتَكُونُ الْآيَةُ قَدِ اشْتَمَلَتْ عَلَى عِبْرَةٍ تَعُمُّ كل النَّاس وكل عِبْرَةٍ خَاصَّةٍ بِأَهْلِ النَّظَرِ وَالْعِلْمِ فَتَكُونُ مِنْ مُعْجِزَاتِ الْقُرْآنِ الْعِلْمِيَّةِ الَّتِي أَشَرْنَا إِلَيْهَا فِي مُقَدِّمَاتِ هَذَا التَّفْسِيرِ.
Zahir olan şudur ki bu ayet, ratk ve fetk manalarının tahakkuk ettiği her şeyi kapsamaktadır; zira hepsini bir araya getiren genel bir manayı kabul etmeye hiçbir engel yoktur. Böylece ayet, hem bütün insanları içine alan genel bir ibreti hem de akıl ve ilim ehline mahsus her bir ibreti ihtiva etmiş olur; nitekim bu tefsirin mukaddimelerinde işaret ettiğimiz Kur'an'ın ilmî mucizelerinden biri haline gelir.
وَجَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ أَفَلا يُؤْمِنُونَ زِيَادَةُ اسْتِدْلَالٍ بِمَا هُوَ أَظْهَرُ لِرُؤْيَةِ الْأَبْصَارِ وَفِيهِ عِبْرَةٌ لِلنَّاسِ فِي أَكْثَرِ أَحْوَالِهِ. وَهُوَ عِبْرَةٌ لِلْمُتَأَمِّلِينَ فِي دَقَائِقِهِ فِي تَكْوِينِ الْحَيَوَانِ مِنَ الرُّطُوبَاتِ. وَهِيَ تَكْوِينُ التَّنَاسُلِ وَتَكْوِينُ جَمِيعِ الْحَيَوَانِ فَإِنَّهُ لَا يَتَكَوَّنُ إِلَّا مِنَ الرُّطُوبَةِ وَلَا يَعِيشُ إِلَّا مُلَابِسًا لَهَا فَإِذَا انْعَدَمَتْ مِنْهُ الرُّطُوبَةُ فَقَدَ الْحَيَاةَ، وَلِذَلِكَ كَانَ اسْتِمْرَارُ الْحُمَّى مُفْضِيًا إِلَى الْهُزَالِ ثُمَّ إِلَى الْمَوْتِ.
{ وَجَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ أَفَلا يُؤْمِنُونَ } “Ve her canlı şeyi sudan yarattık. Hâlâ inanmazlar mı?” ifadesi, gözle görülmesi daha açık olan ve çoğu durumunda insanlar için ibret bulunan hususla delil getirmeyi artırmaktır. Bu, canlının sıvılardan yaratılmasındaki incelikleri tefekkür edenler için bir ibrettir. Bu da üremenin teşekkülü ve bütün canlıların meydana gelişidir; zira canlı ancak sıvıdan teşekkül eder ve ancak sıvıyla iç içe yaşar, kendisinden sıvı yok olduğunda ise hayatını kaybeder. Bundan dolayıdır ki hummanın (yüksek ateşin) devam etmesi zayıflamaya, ardından da ölüme yol açar.
وَجعل هُنَا بِمَعْنَى خَلَقَ، مُتَعَدِّيَةٌ إِلَى مَفْعُولٍ وَاحِدٍ لِأَنَّهَا غَيْرُ مُرَادٍ مِنْهَا التَّحَوُّلُ مِنْ حَالٍ إِلَى حَالٍ.
Buradaki { جَعَلْنا } lafzı, "yarattık" (halaknâ) manasında olup tek mef'ûle (nesneye) geçişlidir; çünkü bununla bir halden başka bir hale dönüşüm kastedilmemiştir.
ومِنَ الْماءِ مُتَعَلِّقٌ بِ جَعَلْنا. وَ (مِنْ) ابْتِدَائِيَّةٌ. وَفُرِّعَ عَلَيْهِ أَفَلا يُؤْمِنُونَ إِنْكَارًا عَلَيْهِمْ عَدَمَ إِيمَانِهِمُ الْإِيمَانَ الَّذِي دَعَاهُمْ إِلَيْهِ مُحَمَّدٌ ﷺ وَهُوَ الْإِيمَانُ بوحدانية الله.
{ مِنَ الْماءِ } ibaresi { جَعَلْنا } fiiline müteallıktır (bağlıdır) ve { مِنْ } harfi ibtidâiyyedir (başlangıç bildirir). Bunun üzerine getirilen { أَفَلا يُؤْمِنُونَ } “Hâlâ inanmazlar mı?” ifadesi ise, Hz. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’in kendilerini davet ettiği imana, yani Allah'ın birliğine imana ermemelerini kınamak ve inkâr etmek içindir.
[سُورَة الْأَنْبِيَاء (٢١) : آيَة ٣١]
[Enbiyâ Suresi (21): Ayet 31]
وَجَعَلْنا فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِهِمْ وَجَعَلْنا فِيها فِجاجاً سُبُلاً لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ (٣١)
{ وَجَعَلْنا فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِهِمْ وَجَعَلْنا فِيها فِجاجاً سُبُلاً لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ (٣١) } “Onları sarsmasın diye yeryüzünde sabit dağlar yerleştirdik ve doğru yolu bulabilsinler diye orada geniş yollar açtık.”
هَذَا مِنْ آثَارِ فَتْقِ الْأَرْضِ فِي حَدِّ ذَاتِهَا إِذْ أَخْرَجَ اللَّهُ مِنْهَا الْجِبَالَ وَذَلِكَ فَتْقُ تَكْوِينٍ، وَجَعَلَ فِيهَا الطُّرُقَ، أَيِ الْأَرَضِينَ السَّهْلَةَ الَّتِي يَتَمَكَّنُ الْإِنْسَانُ مِنَ الْمَشْيِ فِيهَا عَكْسَ الْجِبَالِ.
Bu, yeryüzünün bizzat kendisinde gerçekleşen fetk (yarılma/ayrılma) eserlerindendir; zira Allah oradan dağları çıkarmıştır ki bu, yaratılışsal bir fetktir. Dağların aksine insanın üzerinde yürümesine imkân veren düz arazileri, yani yolları da orada var etmiştir.
وَالرَّوَاسِي: الْجِبَالُ، لِأَنَّهَا رَسَتْ فِي الْأَرْضِ، أَيْ رَسَخَتْ فِيهَا.
er-Revâsî (الرَّوَاسِي): Dağlardır; çünkü onlar yerde sâbit olmuş, yani yere kök salıp yerleşmiştir.
وَالْمَيْدُ: الِاضْطِرَابُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي أَوَّلِ سُورَةِ النَّحْلِ.
el-Meyd (الْمَيْدُ) ise sarsılmak, çalkalanmak demektir. Nahl suresinin başında geçmişti.
وَتَقَدَّمَ فِي أَوَّلِ سُورَةِ النَّحْلِ أَنَّ مَعْنَى أَنْ تَمِيدَ أَنْ لَا تَمِيدَ، أَوْ لِكَرَاهَةِ أَنْ تَمِيدَ.
Nahl suresinin başında { أَنْ تَمِيدَ } ifadesinin "onları sarsmasın diye" veya "sarsması hoş görülmediği için" manasında olduğu geçmişti.
وَالْمَعْنَى: وَجَعَلْنَا فِي الْأَرْضِ فِجَاجًا. وَلَمَّا كَانَ فِجاجاً مَعْنَاهُ وَاسِعَةٌ كَانَ فِي الْمَعْنَى وَصْفًا لِلسَّبِيلِ، فَلَمَّا قُدِّمَ عَلَى مَوْصُوفِهِ انْتُصِبَ عَلَى الْحَالِ. وَالْمَقْصُودُ إِتْمَامُ الْمِنَّةِ بِتَسْخِيرِ سَطْحِ الْأَرْضِ لِيَسْلُكُوا مِنْهَا طُرُقًا وَاسِعَةً وَلَوْ شَاءَ لَجَعَلَ مَسَالِكَ ضَيِّقَةٍ بَيْنَ الْجبَال كَأَنَّهَا الأودية.
Mana şöyledir: "Yeryüzünde geniş yollar kıldık." { فِجاجاً } lafzı "geniş" manasında olduğundan mana bakımından "sebîl"in sıfatı idi; mevsufunun (nitelendiği kelimenin) önüne geçince hâl olarak mansub oldu. Buradaki maksat, insanların bu yollardan geniş güzergâhlar edinmeleri için yeryüzünün yüzeyini musahhar kılmak suretiyle [Allah'ın] nimetini tamamlamaktır. Şayet dileseydi dağlar arasında vadiler gibi dar geçitler kılardı.