وَيَحْتَمِلُ مَعْنَى التَّأْكِيدِ لِذَلِكَ بِمَنْزِلَةِ الْقَسَمِ، كَقَوْلِ الْفَرَزْدَقِ:
Bunun, Ferazdak'ın şu sözündeki gibi yemin mesabesinde bir tekit (vurgulama) manası taşıması da muhtemeldir:
شَهِدَ الْفَرَزْدَقُ حِينَ يَلْقَى رَبَّهُ ... أَنَّ الْوَلِيدَ أَحَقُّ بِالْعُذْرِِِ
Ferazdak Rabbine kavuştuğu zaman şahitlik etti ki... Velîd mazeret [göstermeye] daha layıktır.
ثُمَّ انْتَقَلَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ مِنْ تَغْيِيرِ الْمُنْكَرِ بِالْقَوْلِ إِلَى تَغْيِيرِهِ بِالْيَدِ مُعْلِنًا عَزْمَهُ عَلَى ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: وَتَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ بَعْدَ أَنْ تُوَلُّوا مُدْبِرِينَ مُؤَكِّدًا عَزْمَهُ بِالْقَسَمِ، فَالْوَاوُ عَاطِفَةٌ جُمْلَةَ الْقَسَمِ عَلَى جُمْلَةِ الْخَبَرِ الَّتِي قَبْلَهَا.
Sonra İbrâhim aleyhisselâm münkeri sözle değiştirmekten elle değiştirmeye geçti ve azmini yeminle pekiştirerek { وَتَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ بَعْدَ أَنْ تُوَلُّوا مُدْبِرِينَ } “Allah'a yemin ederim ki, siz arkanızı dönüp gittikten sonra putlarınıza mutlaka bir tuzak kuracağım” sözüyle buna olan azmini ilan etti. Vâv harfi, yemin cümlesini kendisinden önceki haber cümlesine bağlayan atıf harfidir.
وَالتَّاءُ تَخْتَصُّ بِقَسَمٍ عَلَى أَمْرٍ مُتَعَجَّبٍ مِنْهُ وَتَخْتَصُّ بِاسْمِ الْجَلَالَةِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قالُوا تَاللَّهِ تَفْتَؤُا تَذْكُرُ يُوسُفَ [يُوسُفَ: ٨٥] .
Tâ (تَ) harfi, hayret edilen bir husus üzerindeki yemine mahsustur ve celâlet ismine (Allah lafzına) hasredilmiştir. Bu, [Yûsuf: 85]'teki { قالُوا تَاللَّهِ تَفْتَؤُا تَذْكُرُ يُوسُفَ } “Dediler ki: Allah'a yemin olsun, sen hâlâ Yûsuf'u anıp duruyorsun” kavlinde geçmişti.
وَسَمَّى تَكْسِيرَهُ الْأَصْنَامَ كَيْدًا عَلَى طَرِيقِ الِاسْتِعَارَةِ أَوِ الْمُشَاكَلَةِ التَّقْدِيرِيَّةِ لِاعْتِقَادِ الْمُخَاطَبِينَ أَنَّهُمْ يَزْعُمُونَ أَنَّ الْأَصْنَامَ تَدْفَعُ عَنْ أَنْفُسِهَا فَلَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يَمَسَّهَا بِسُوءٍ إِلَّا عَلَى سَبِيلِ الْكَيْدِ.
Putları kırmasını istiâre veya takdirî müşâkele yoluyla keyd (tuzak) olarak adlandırmıştır; çünkü muhataplar putların kendilerini savunacağını iddia etmekteydiler; bu sebeple onlara ancak tuzak yoluyla bir zarar dokundurabilirdi.
وَالْكَيْدُ: التَّحَيُّلُ عَلَى إِلْحَاقِ الضُّرِّ فِي صُورَةٍ غَيْرِ مَكْرُوهَةٍ عِنْدَ الْمُتَضَرِّرِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ فِي [سُورَةِ يُوسُفَ: ٢٨] .
Keyd: Zarar görene hoş görünmeyen bir surette olmayacak şekilde zarara uğratmak için hile yapmaktır. Bu, [Yûsuf Suresi: 28]'deki { إِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ } “Şüphesiz sizin tuzağınız büyüktür” kavlinde geçmişti.
وَإِنَّمَا قَيَّدَ كَيْدَهُ بِمَا بَعْدَ انْصِرَافِ الْمُخَاطَبِينَ إِشَارَةً إِلَى أَنَّهُ يَلْحَقُ الضُّرُّ بِالْأَصْنَامِ فِي أَوَّلِ وَقْتِ التَّمَكُّنِ مِنْهُ، وَهَذَا مِنْ عَزْمِهِ ﵇ لِأَنَّ الْمُبَادَرَةَ فِي تَغْيِيرِ الْمُنْكَرِ مَعَ كَوْنِهِ بِالْيَدِ مَقَامُ عَزْمٍ وَهُوَ لَا يَتَمَكَّنُ مِنْ ذَلِكَ مَعَ حُضُورِ عَبَدَةِ الْأَصْنَامِ فَلَوْ حَاوَلَ كَسْرَهَا بِحَضْرَتِهِمْ لَكَانَ عَمَلُهُ بَاطِلًا، وَالْمَقْصُودُ مِنْ تَغْيِيرِ الْمُنْكَرِ: إِزَالَتُهُ بِقَدْرِ الْإِمْكَانِ، وَلِذَلِكَ فَإِزَالَتُهُ بِالْيَدِ لَا تَكُونُ إِلَّا مَعَ الْمِكْنَةِ.
Tuzağını muhatapların dönüp gitmesinden sonrasına bağlaması, imkân bulduğu ilk anda putlara zarar vereceğine işaret etmek içindir. Bu da onun aleyhisselâm azmindendir; zira elle müdahale durumunda münkeri değiştirmede acele etmek azim makamıdır. O ise putperestler oradayken buna güç yetiremezdi; şayet onların huzurunda onları kırmaya kalkışsaydı eylemi boşa çıkardı. Münkeri değiştirmekten maksat ise onu imkân ölçüsünde ortadan kaldırmaktır; bundan dolayı münkeri elle gidermek ancak güç yetirildiğinde olur.
ومُدْبِرِينَ حَالٌ مُؤَكِّدَةٌ لِعَامِلِهَا. وَقَدْ تَقَدَّمَ نَظِيرُهُ غَيْرَ مَرَّةٍ مِنْهَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرِينَ فِي [سُورَة بَرَاءَة: ٢٥] .
{ مُدْبِرِينَ } “Arkanızı dönüp” kelimesi, âmilini pekiştiren bir hâldir. Bunun benzeri daha önce defalarca geçmişti; bunlardan biri [Berâe (Tevbe) Suresi: 25]'teki { ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرِينَ } “Sonra arkanızı dönüp kaçmıştınız” kavlidir.
[٥٨- ٦١]
[58-61]
[سُورَة الْأَنْبِيَاء (٢١) : الْآيَات ٥٨ إِلَى ٦١]
[Enbiyâ Suresi (21), Âyetler 58-61]
فَجَعَلَهُمْ جُذاذاً إِلاَّ كَبِيراً لَهُمْ لَعَلَّهُمْ إِلَيْهِ يَرْجِعُونَ (٥٨) قالُوا مَنْ فَعَلَ هَذَا بِآلِهَتِنا إِنَّهُ لَمِنَ الظَّالِمِينَ (٥٩) قالُوا سَمِعْنا فَتًى يَذْكُرُهُمْ يُقالُ لَهُ إِبْراهِيمُ (٦٠) قالُوا فَأْتُوا بِهِ عَلى أَعْيُنِ النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَشْهَدُونَ
{ فَجَعَلَهُمْ جُذاذاً إِلاَّ كَبِيراً لَهُمْ لَعَلَّهُمْ إِلَيْهِ يَرْجِعُونَ (٥٨) قالُوا مَنْ فَعَلَ هَذَا بِآلِهَتِنا إِنَّهُ لَمِنَ الظَّالِمِينَ (٥٩) قالُوا سَمِعْنا فَتًى يَذْكُرُهُمْ يُقالُ لَهُ إِبْراهِيمُ (٦٠) قالُوا فَأْتُوا بِهِ عَلى أَعْيُنِ النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَشْهَدُونَ } “[İbrâhim] sonunda belki ona başvururlar diye, büyükleri hariç onları parça parça etti. (58) 'Bunu ilahlarımıza kim yaptı? Şüphesiz o, zalimlerdendir!' dediler. (59) 'Onları diline dolayan ve kendisine İbrâhim denilen bir genç işittik' dediler. (60) 'O hâlde onu insanların gözü önüne getirin, belki şahitlik ederler' dediler”
(٦١)
(٦١) } “Sonunda belki ona başvururlar diye, büyükleri hariç onları parça parça etti. (58) 'Bunu tanrılarımıza kim yaptı? Doğrusu o, zalimlerden biridir!' dediler. (59) 'Onları diline dolayan ve İbrâhim denilen bir genç işittik' dediler. (60) 'O hâlde onu insanların gözü önüne getirin, belki şahitlik ederler' dediler. (61)”
الضَّمِيرَانِ البارزان فِي فَجَعَلَهُمْ وَفِي لَهُمْ عَائِدَانِ إِلَى الْأَصْنَامِ بِتَنْزِيلِهَا مَنْزِلَةَ الْعَاقِلِ، وَضَمِيرُ لَعَلَّهُمْ عَائِدٌ إِلَى قَوْمِ إِبْرَاهِيمَ، وَالْقَرِينَةُ تَصْرِفُ الضَّمَائِرَ الْمُتَمَاثِلَةَ إِلَى مَصَارِفِهَا مِثْلَ ضَمِيرَيِ الْجَمْعِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى وَعَمَرُوها أَكْثَرَ مِمَّا عَمَرُوها [الرّوم: ٩] .
{ فَجَعَلَهُمْ } ve { لَهُمْ } ifadelerindeki iki açık zamir, akıl sahibi yerine konuldukları için putlara râcidir. { لَعَلَّهُمْ } ifadesindeki zamir ise İbrâhim'in kavmine râcidir. Karîne, benzer zamirleri ait oldukları yerlere sevk eder; tıpkı [Rûm: 9]'daki { وَعَمَرُوها أَكْثَرَ مِمَّا عَمَرُوها } “Ve onu bunların imar ettiğinden daha çok imar etmişlerdi” kavlindeki iki çoğul zamir gibi.
وَالْجُذَاذُ- بِضَمِّ الْجِيمِ- فِي قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ: اسْمٌ جَمْعُ جُذَاذَةٍ، وَهِيَ فُعَالَةٌ مِنَ الْجَذِّ، وَهُوَ الْقَطْعُ مِثْلَ قُلَامَةٍ وَكُنَاسَةٍ، أَيْ كَسَّرَهُمْ وَجَعَلَهُمْ قِطَعًا. وَقَرَأَ الْكِسَائِيُّ جُذاذاً- بِكَسْرِ الْجِيمِ- عَلَى أَنَّهُ مَصْدَرٌ، فَهُوَ مِنَ الْإِخْبَارِ بِالْمَصْدَرِ لِلْمُبَالَغَةِ.
Cümhurun kıraatinde cîm'in zammesiyle cüzâz (جُذَاذُ); cüzâze (جُذَاذَة) kelimesinin çoğul ismidir. O da kulâme (tırnak kırpıntısı) ve künâse (süpprüntü) gibi kesmek demek olan cezz (جَذّ) kökünden fuâle veznindedir; yani onları kırdı ve parça parça etti demektir. Kisâî ise cîm'in kesresiyle { جِذَاذًا } şeklinde masdar olarak okumuştur ki bu, mübalağa için masdardan haber vermektir.
قِيلَ: كَانَتِ الْأَصْنَامُ سَبْعِينَ صَنَمًا مُصْطَفَّةً وَمَعَهَا صَنَمٌ عَظِيمٌ وَكَانَ هُوَ مُقَابِلَ بَابِ بَيْتِ الْأَصْنَامِ، وَبَعْدَ أَنْ كَسَرَهَا جَعَلَ الْفَأْسَ فِي رَقَبَةِ الصَّنَمِ الْأَكْبَرِ اسْتِهْزَاءً بِهِمْ.
Denildi ki: Putlar sıra sıra dizilmiş yetmiş put idi ve yanlarında büyük bir put vardı, o da put evinin kapısının tam karşısındaydı. İbrâhim onları kırdıktan sonra onlarla alay etmek için baltayı en büyük putun boynuna astı.
وَمَعْنَى لَعَلَّهُمْ إِلَيْهِ يَرْجِعُونَ رَجَاءَ أَنْ يَرْجِعَ الْأَقْوَامُ إِلَى اسْتِشَارَةِ الصَّنَمِ الْأَكْبَرِ لِيُخْبِرَهُمْ بِمَنْ كَسَرَ بَقِيَّةَ الْأَصْنَامِ لِأَنَّهُ يَعْلَمُ أَنَّ جَهْلَهُمْ يُطْمِعُهُمْ فِي اسْتِشَارَةِ الصَّنَمِ الْكَبِيرِ.
{ لَعَلَّهُمْ إِلَيْهِ يَرْجِعُونَ } ifadesinin manası; o kavimlerin, diğer putları kimin kırdığını kendilerine haber versin diye en büyük puta danışmaya dönmeleri ümididir; çünkü İbrâhim, onların cehaletinin büyük puta danışma hevesine kapılmalarına yol açacağını biliyordu.
وَلَعَلَّ الْمُرَادَ اسْتِشَارَةُ سَدَنَتِهِ لِيُخْبِرُوهُمْ بِمَا يَتَلَقَّوْنَهُ مِنْ وَحْيِهِ الْمَزْعُومِ.
Muhtemelen murat edilen, ondan aldıkları sözde vahyini kendilerine haber vermeleri için onun hizmetçilerine (sedenelerine) danışılmasıdır.
وَضَمِيرُ لَهُمْ عَائِدٌ إِلَى الْأَصْنَامِ مِنْ قَوْله أَصْنامَكُمْ [الْأَنْبِيَاء: ٥٧] . وَأُجْرِيَ عَلَى الْأَصْنَامِ ضَمِيرُ جَمْعِ الْعُقَلَاءِ مُحَاكَاةً لِمَعْنَى كَلَامِ إِبْرَاهِيمَ لِأَنَّ قَوْمَهُ يَحْسُبُونَ الْأَصْنَامَ عُقَلَاءَ، وَمِثْلُهُ ضَمَائِرُ قَوْلِهِ بَعْدَهُ بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا فَسْئَلُوهُمْ إِنْ كانُوا يَنْطِقُونَ [الْأَنْبِيَاء:
{ لَهُمْ } zamiri, [Enbiyâ: 57]'deki { أَصْنامَكُمْ } “Putlarınız” sözünden ötürü putlara râcidir. İbrâhim'in sözünün manasına uyum sağlamak üzere putlara akıl sahiplerinin çoğul zamiri kullanılmıştır; çünkü kavmi putları akıl sahibi zannetmekteydi. Ondan sonra gelen şu kavildeki zamirler de bunun gibidir: { بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا فَسْئَلُوهُمْ إِنْ كانُوا يَنْطِقُونَ } “Hayır, bunu şu büyükleri yapmıştır; eğer konuşabiliyorlarsa onlara sorun!” [Enbiyâ:
٦٣] .
63].
وَهَذَا الْعَمَلُ الَّذِي عَمِلَهُ إِبْرَاهِيمُ عَمِلَهُ بَعْدَ أَنْ جَادَلَ أَبَاهُ وَقَوْمَهُ فِي عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ وَالْكَوَاكِبِ وَرَأَى جِمَاحَهُمْ عَنِ الْحُجَّةِ الْوَاضِحَةِ كَمَا ذُكِرَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ.
İbrâhim'in yaptığı bu eylem, En'âm Suresi'nde zikredildiği gibi, babası ve kavmiyle putlara ve yıldızlara tapınma konusunda tartıştıktan ve apaçık delile karşı serkeşlik ettiklerini gördükten sonra yaptığı bir eylemdir.
وَقَوْلُ قَوْمِهِ مَنْ فَعَلَ هَذَا بِآلِهَتِنا إِنَّهُ لَمِنَ الظَّالِمِينَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ لَمْ يَخْطُرْ بِبَالِهِمْ أَنْ يَكُونَ كَبِيرُ الْآلِهَةِ فَعَلَ ذَلِكَ، وَهَؤُلَاءِ الْقَوْمُ هُمْ فَرِيقٌ لَمْ يَسْمَعْ تَوَعُّدَ إِبْرَاهِيمَ إِيَّاهُمْ بِأَنْ يَكِيدَ أَصْنَامَهُمْ وَالَّذِينَ قالُوا سَمِعْنا فَتًى يَذْكُرُهُمْ هُمُ الَّذِينَ تَوَعَّدَ إِبْرَاهِيمُ الْأَصْنَامَ بِمَسْمَعٍ مِنْهُمْ.
Kavminin { مَنْ فَعَلَ هَذَا بِآلِهَتِنا إِنَّهُ لَمِنَ الظَّالِمِينَ } “Tanrılarımıza bunu kim yaptı? Doğrusu o zalimlerden biridir” sözü, tanrıların büyüğünün bunu yapmış olabileceğinin akıllarına bile gelmediğini gösterir. Bu kavim, İbrâhim'in putlarına tuzak kuracağına dair tehdidini duymamış olan gruptur; { قالُوا سَمِعْنا فَتًى يَذْكُرُهُمْ } “Onları diline dolayan bir genç işittik dediler” diyenler ise İbrâhim'in putları kendi duyacakları şekilde tehdit ettiği kimselerdir.
وَالْفَتَى: الذَّكَرُ الَّذِي قَوِيَ شَبَابُهُ. وَيَكُونُ مِنَ النَّاسِ وَمِنَ الْإِبِلِ. وَالْأُنْثَى: فَتَاةٌ، وَقَدْ يُطْلِقُونَهُ صِفَةَ مَدْحٍ دَالَّةً عَلَى اسْتِكْمَالِ خِصَالِ الرَّجُلِ الْمَحْمُودَةِ.
Fetâ (فَتَى): Gençliği kemale ermiş/güçlü delikanlı demektir. İnsanlar için de develer için de kullanılır. Dişisine fetât (فَتَاة) denir. Bazen bunu erkeğin övgüye değer hasletlerini tamamladığını gösteren bir övgü sıfatı olarak da kullanırlar.
وَالذِّكْرُ: التَّحَدُّثُ بِالْكَلَامِ.
Zikir (ذِّكْر): Sözle konuşmak/dile dolamak demektir.
وَحُذِفَ مُتَعَلِّقُ «يَذْكُرُ» لِدَلَالَةِ الْقَرِينَةِ عَلَيْهِ، أَيْ يَذْكُرُهُمْ بِتَوَعُّدٍ. وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى:
Karînenin delaleti sebebiyle “yezküru” (يَذْكُرُ) fiilinin müteallakı (tümleci) hazfedilmiştir; yani onları tehditle anıyor/diline doluyor demektir. Bu, Yüce Allah'ın şu kavli gibidir:
أَهذَا الَّذِي يَذْكُرُ آلِهَتَكُمْ [الْأَنْبِيَاء: ٣٦] كَمَا تَقَدَّمَ.
Daha önce geçtiği üzere: { أَهذَا الَّذِي يَذْكُرُ آلِهَتَكُمْ } “Tanrılarınızı diline dolayan bu mu?” [Enbiyâ: 36].
وَمَوْضِعُ جُمْلَتَيْ يَذْكُرُهُمْ ويُقالُ لَهُ فِي مَوْضِعِ الصِّفَةِ لِ فَتًى.
{ يَذْكُرُهُمْ } ve { يُقالُ لَهُ } cümlelerinin konumu, { فَتًى } kelimesinin sıfatı konumundadır.
وَفِي قَوْلِهِمْ يُقالُ لَهُ إِبْراهِيمُ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّ الْمُنْتَصِبِينَ لِلْبَحْثِ فِي الْقَضِيَّةِ لَمْ يَكُونُوا
{ يُقالُ لَهُ إِبْراهِيمُ } “Ona İbrâhim denir” sözlerinde, meseleyi araştırmaya koyulan kimselerin
يَعْرِفُونَ إِبْرَاهِيمَ، أَوْ أَنَّ الشُّهَدَاءَ أَرَادُوا تَحْقِيرَهُ بِأَنَّهُ مَجْهُولٌ لَا يُعْرَفُ وَإِنَّمَا يُدْعَى أَوْ يُسَمَّى إِبْرَاهِيمَ، أَيْ لَيْسَ هُوَ مِنَ النَّاسِ الْمَعْرُوفِينَ.
İbrâhim'i tanımadıklarına veya şahitlerin onun tanınmayan, meçhul biri olduğunu, sadece İbrâhim diye çağrıldığını veya adlandırıldığını belirterek onu küçümsemek istediklerine, yani tanınan insanlardan biri olmadığına delalet vardır.
وَرُفِعَ إِبْراهِيمُ عَلَى أَنَّهُ نَائِبُ فَاعِلِ يُقالُ، لِأَنَّ فِعْلَ الْقَوْلِ إِذَا بُنِيَ إِلَى الْمَجْهُولِ كَثِيرًا مَا يَضْمَنُ مَعْنَى الدَّعْوَةِ أَوِ التَّسْمِيَةِ، فَلِذَلِكَ
{ إِبْراهِيمُ } kelimesi, { يُقالُ } fiilinin nâib-i fâili (sözde öznesi) olarak merfû kılınmıştır; çünkü kavl fiili meçhule bina edildiğinde çoğu zaman çağrılma veya isimlendirilme manasını tazammun eder (içerir), bundan dolayı
حَصَلَتِ الْفَائِدَةُ مِنْ تَعْدِيَتِهِ إِلَى الْمُفْرَدِ الْبَحْتِ وَإِنْ كَانَ شَأْنُ فِعْلِ الْقَوْلِ أَنْ لَا يَتَعَدَّى إِلَّا إِلَى الْجُمْلَةِ أَوْ إِلَى مُفْرَدٍ فِيهِ مَعْنَى الْجُمْلَةِ مِثْلَ قَوْلِهِ تَعَالَى: كَلَّا إِنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها [الْمُؤْمِنُونَ: ١٠٠] .
Her ne kadar kavl (söz) fiilinin kuralı ancak bir cümleye ya da Yüce Allah'ın { كَلَّا إِنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها } “Hayır, şüphesiz bu onun söylediği bir kelimedir” [Mü'minûn: 100] kavlinde olduğu gibi cümle anlamı taşıyan bir müfrede geçişli olması ise de sırf müfrede geçişli kılınmasından bu fayda hasıl olmuştur.
وَمَعْنَى عَلى أَعْيُنِ النَّاسِ عَلَى مُشَاهَدَةِ النَّاسِ، فَاسْتُعِيرَ حَرْفُ الِاسْتِعْلَاءِ لِتَمَكُّنِ الْبَصَرِ فِيهِ حَتَّى كَانَ الْمَرْئِيَّ مَظْرُوفٌ فِي الْأَعْيُنِ.
{ عَلى أَعْيُنِ النَّاسِ } “İnsanların gözleri önüne” ifadesinin anlamı, insanların müşahedesi (gözleri önünde) demektir. İstila harfi (عَلَى), bakışın onda iyice yerleşmesi/sabitlenmesi için istiare edilmiştir; öyle ki görülen şey sanki gözlerin içinde bir zarf (kaplanmış gibi) olmuştur.
وَمَعْنَى يَشْهَدُونَ لَعَلَّهُمْ يَشْهَدُونَ عَلَيْهِ بِأَنَّهُ الَّذِي تَوَعَّدَ الْأَصْنَام بالكيد.
{ يَشْهَدُونَ } “Şahitlik ederler” ifadesinin anlamı; putları tuzak kurmakla tehdit edenin o olduğuna dair aleyhine şahitlik etsinler umulur demektir.
[٦٢- ٦٧]
[62-67]
[سُورَة الْأَنْبِيَاء (٢١) : الْآيَات ٦٢ إِلَى ٦٧]
[Enbiyâ Suresi (21), Âyetler 62-67]
قالُوا أَأَنْتَ فَعَلْتَ هَذَا بِآلِهَتِنا يَا إِبْراهِيمُ (٦٢) قالَ بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا فَسْئَلُوهُمْ إِنْ كانُوا يَنْطِقُونَ (٦٣) فَرَجَعُوا إِلى أَنْفُسِهِمْ فَقالُوا إِنَّكُمْ أَنْتُمُ الظَّالِمُونَ (٦٤) ثُمَّ نُكِسُوا عَلى رُؤُسِهِمْ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا هؤُلاءِ يَنْطِقُونَ (٦٥) قالَ أَفَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُكُمْ شَيْئاً وَلا يَضُرُّكُمْ (٦٦)
{ قالُوا أَأَنْتَ فَعَلْتَ هَذَا بِآلِهَتِنا يَا إِبْراهِيمُ (٦٢) قالَ بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا فَسْئَلُوهُمْ إِنْ كانُوا يَنْطِقُونَ (٦٣) فَرَجَعُوا إِلى أَنْفُسِهِمْ فَقالُوا إِنَّكُمْ أَنْتُمُ الظَّالِمُونَ (٦٤) ثُمَّ نُكِسُوا عَلى رُؤُسِهِمْ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا هؤُلاءِ يَنْطِقُونَ (٦٥) قالَ أَفَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُكُمْ شَيْئاً وَلا يَضُرُّكُمْ (٦٦) } “«Ey İbrâhim! Tanrılarımıza bunu sen mi yaptın?» dediler. (62) [İbrâhim:] «Hayır, bunu onların şu büyükleri yapmıştır; eğer konuşabiliyorlarsa onlara sorun!» dedi. (63) Bunun üzerine kendi vicdanlarına dönüp [birbirlerine:] «Şüphesiz asıl zalimler sizsiniz» dediler. (64) Sonra yine baş aşağı döndüler (eski kafalarına döndüler ve): «Andolsun bunların konuşamayacağını sen de pekâlâ bilirsin» dediler. (65) [İbrâhim] dedi ki: «O halde Allah'ı bırakıp da size hiçbir fayda ve zarar veremeyen şeylere mi tapıyorsunuz? (66)”
أُفٍّ لَكُمْ وَلِما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٦٧)
{ أُفٍّ لَكُمْ وَلِما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٦٧) } “Yuh olsun size de Allah'tan başka taptıklarınıza da! Hâlâ akıllanmayacak mısınız?» (67)”
وَقَعَ هُنَا حَذْفُ جُمْلَةٍ تَقْتَضِيهَا دَلَالَةُ الِاقْتِضَاءِ. وَالتَّقْدِيرُ: فَأْتُوا بِهِ فَقَالُوا أَأَنْتَ فَعَلْتَ هَذَا بِآلِهَتِنَا.
Burada delâlet-i iktizânın gerektirdiği bir cümle hazfi vaki olmuştur. Takdiri şöyledir: “Bunun üzerine onu getirdiler ve: «Ey İbrâhim! Tanrılarımıza bunu sen mi yaptın?» dediler.”
وَقَوْلُهُ تَعَالَى بَلْ إِبْطَالٌ لِأَنْ يَكُونَ هُوَ الْفَاعِلَ لِذَلِكَ، فَنَفَى أَنْ يَكُونَ فَعَلَ ذَلِكَ، لِأَنَّ (بَلْ) تَقْتَضِي نَفْيَ مَا دَلَّ عَلَى كَلَامِهِمْ مِنِ اسْتِفْهَامِهِ.
Yüce Allah'ın { بَلْ } “Hayır” buyruğu, bunu yapanın kendisi olmasını iptaldir; böylece bunu yaptığını nefyetmiştir (reddetmiştir). Çünkü { بَلْ } edatı, onların sözlerindeki istifhamın delalet ettiği şeyi nefyetmeyi iktiza eder.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا الْخَبَرُ مُسْتَعْمَلٌ فِي مَعْنَى التَّشْكِيكِ، أَيْ لَعَلَّهُ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ إِذْ لَمْ يَقْصِدْ إِبْرَاهِيمُ نِسْبَةَ التَّحْطِيمِ إِلَى الصَّنَمِ الْأَكْبَرِ
Yüce Allah'ın { فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا } “Bunu onların şu büyükleri yapmıştır” buyruğundaki bu haber, şüpheye düşürme (teşkîk) anlamında kullanılmıştır; yani «Bunu onların büyüğü yapmış olabilir» demektir. Zira İbrâhim kırma eylemini en büyük puta nispet etmeyi kastetmemiştir;
لِأَنَّهُ لَمْ يَدَّعِ أَنَّهُ شَاهَدَ ذَلِكَ وَلَكِنَّهُ جَاءَ بِكَلَامٍ يُفِيدُ ظَنَّهُ بِذَلِكَ حَيْثُ لَمْ يَبْقَ صَحِيحًا مِنَ الْأَصْنَامِ إِلَّا الْكَبِيرُ. وَفِي تَجْوِيزِ أَنْ يَكُونَ كَبِيرُهُمْ هَذَا الَّذِي حَطَّمَهُمْ إِخْطَارُ دَلِيلِ انْتِفَاءِ تَعَدُّدِ الْآلِهَةِ لِأَنَّهُ أَوْهَمَهُمْ أَنَّ كَبِيرَهُمْ غَضِبَ مِنْ مُشَارَكَةِ تِلْكَ الْأَصْنَامِ لَهُ فِي الْمَعْبُودِيَّةِ، وَذَلِكَ تَدَرُّجٌ إِلَى دَلِيلِ الْوَحْدَانِيَّةِ، فَإِبْرَاهِيمُ فِي إِنْكَارِهِ أَنْ يَكُونَ هُوَ الْفَاعِلَ أَرَادَ إِلْزَامَهُمُ الْحُجَّةَ عَلَى انْتِفَاءِ أُلُوهِيَّةِ الصَّنَمِ الْعَظِيمِ، وَانْتِفَاءِ أُلُوهِيَّةِ الْأَصْنَامِ الْمُحَطَّمَةِ بِطَرِيقِ الْأَوْلَى عَلَى نِيَّة أَن يكر عَلَى ذَلِكَ كُلِّهِ
çünkü bunu bizzat gördüğünü iddia etmemiş, bilakis putlardan büyüğünden başka sağlam kimse kalmadığı için buna dair zannını ifade eden bir söz söylemiştir. Onları kıranın bu büyükleri olmasının caiz görülmesinde, ilahların çokluğunun nefyine dair delilin hatıra getirilmesi vardır. Zira İbrâhim onlara, büyüklerinin o putların mabutlukta kendisine ortak olmalarına kızdığı vehmini vermişti; bu da vahdaniyet deliline bir tedriciyettir (basamaktır). İbrâhim bunu yapanın kendisi olduğunu inkar ederken, büyük putun ilahlığının nefyine ve kırılan putların ilahlığının da evleviyetle nefyine dair hücceti onlara ilzam etmek (delille bağlamak) istemiştir; [bunu yaparken de] bütün bunların üzerine dönüp
بِالْإِبْطَالِ وَيُوقِنَهُمْ بِأَنَّهُ الَّذِي حَطَّمَ الْأَصْنَامَ وَأَنَّهَا لَوْ كَانَتْ آلِهَةً لَدَفَعَتْ عَنْ أَنْفُسِهَا وَلَوْ كَانَ كَبِيرُهُمْ كَبِيرَ الْآلِهَةِ لَدَفَعَ عَنْ حَاشِيَتِهِ وُحَرَفَائِهِ، وَلذَلِك قَالَ فَسْئَلُوهُمْ إِنْ كانُوا يَنْطِقُونَ تَهَكُّمًا بِهِمْ وَتَعْرِيضًا بِأَنَّ مَا لَا يَنْطِقُ وَلَا يُعْرِبُ عَنْ نَفْسِهِ غَيْرُ أَهْلٍ لِلْإِلَهِيَّةِ.
iptal etme ve putları kıranın kendisi olduğuna, eğer ilah olsalardı kendilerini savunacaklarına ve eğer büyükleri ilahların büyüğü olsaydı maiyetini ve ortaklarını savunacağına onları kesin olarak inandırma niyetindedir. İşte bu yüzden onlarla alay etmek ve konuşamayan, meramını ifade edemeyen varlığın ilahlığa ehil olmadığını ima etmek amacıyla { فَسْئَلُوهُمْ إِنْ كانُوا يَنْطِقُونَ } “Eğer konuşabiliyorlarsa onlara sorun!” demiştir.
وَشَمل ضمير فَسْئَلُوهُمْ جَمِيعَ الْأَصْنَامِ مَا تَحَطَّمَ مِنْهَا وَمَا بَقِيَ قَائِمًا. وَالْقَوْمُ وَإِنْ عَلِمُوا أَنَّ الْأَصْنَامَ لَمْ تَكُنْ تَتَكَلَّمُ مِنْ قَبْلُ إِلَّا أَنَّ إِبْرَاهِيمَ أَرَادَ أَنْ يُقْنِعَهُمْ بِأَنَّ حَدَثًا عَظِيمًا مِثْلَ هَذَا يُوجِبُ أَنْ يَنْطِقُوا بِتَعْيِينِ مَنْ فَعَلَهُ بِهِمْ. وَهَذَا نَظِيرُ اسْتِدْلَالِ عُلَمَاءِ الْكَلَامِ عَلَى دَلَالَةِ الْمُعْجِزَةِ عَلَى صِدْقِ الرَّسُولِ بِأَنَّ اللَّهَ لَا يَخْرِقُ عَادَةً لِتَصْدِيقِ الْكَاذِبِ، فَخَلْقُهُ خَارِقَ الْعَادَةِ عِنْدَ تَحَدِّي الرَّسُولِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ اللَّهَ أَرَادَ تَصْدِيقَهُ.
{ فَسْئَلُوهُمْ } “Onlara sorun” ifadesindeki zamir, kırılanı da ayakta kalanı da dahil bütün putları kapsamaktadır. Kavim, putların daha önce de konuşmadığını bilmelerine rağmen, İbrâhim böylesine büyük bir olayın, bunu kendilerine yapan kimseyi belirterek konuşmalarını gerektirdiğine onları ikna etmek istemiştir. Bu, kelam âlimlerinin mucizenin peygamberin doğruluğuna delaletine dair, Allah'ın yalancıyı doğrulamak için âdeti bozmayacağı (harikulade yaratmayacağı), dolayısıyla peygamberin meydan okuması (tehaddi) anında harikuladeyi yaratmasının Allah'ın onu doğrulamak istediğine delil olduğu yönündeki istidlallerine benzer.
وَأَمَّا مَا
Şuna gelince:
رُوِيَ فِي «الصَّحِيحِ» عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ قَالَ: «لَمْ يَكْذِبْ إِبْرَاهِيمُ إِلَّا ثَلَاثَ كَذِبَاتٍ ثِنْتَيْنِ مِنْهُ فِي ذَات الله- ﷿ قَوْلُهُ إِنِّي سَقِيمٌ [الصافات: ٨٩] وَقَوْلُهُ بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا. وَبَيْنَا هُوَ ذَاتَ يَوْمٍ وَسَارَةُ إِذْ أَتَى عَلَى جَبَّارٍ مِنَ الْجَبَابِرَةِ فَقِيلَ لَهُ:
Sahih'te Ebû Hureyre'den rivayet edildiğine göre Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «İbrâhim üç yalandan başka yalan söylememiştir; bunlardan ikisi Aziz ve Celil olan Allah'ın zâtı (rızası) içindir: { إِنِّي سَقِيمٌ } “Ben hastayım” [Sâffât: 89] sözü ile { بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا } “Hayır, bunu onların şu büyükleri yapmıştır” sözüdür. Günün birinde o ve Sâre bulunurken zorba hükümdarlardan birine rast geldiler. Hükümdara:
إِنَّ هَاهُنَا رَجُلًا مَعَهُ امْرَأَةٌ مِنْ أَحْسَنِ النَّاسِ فَأَرْسَلَ إِلَيْهِ فَقَالَ: مَنْ هَذِهِ؟ قَالَ: أُخْتِي. فَأَتَى سَارَةَ فَقَالَ: يَا سَارَةُ لَيْسَ عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ مُؤْمِنٌ غَيْرِي وَغَيْرَكِ وَإِنَّ هَذَا سَأَلَنِي فَأَخْبَرْتُهُ أَنَّكِ أُخْتِي فَلَا تُكَذِّبِينِي
“Burada yanında insanların en güzellerinden bir kadın bulunan bir adam var” denildi. Hükümdar ona haber gönderip: “Bu kadın kimdir?” dedi. [İbrâhim:] “Kız kardeşimdir” dedi. Sonra Sâre'nin yanına gelip dedi ki: “Ey Sâre! Yeryüzünde benden ve senden başka mümin yoktur. Bu adam bana sordu, ben de ona senin kız kardeşim olduğunu söyledim; beni yalancı çıkarma
... » وَسَاقَ الْحَدِيثَ.
...» diyerek hadisi zikretmiştir.
فَمَعْنَاهُ أَنَّهُ كَذَبَ فِي جَوَابِهِ عَنْ قَوْلِ قَوْمِهِ: أَأَنْتَ فَعَلْتَ هَذَا بِآلِهَتِنا حَيْثُ قَالَ:
Bunun anlamı; kavminin { أَأَنْتَ فَعَلْتَ هَذَا بِآلِهَتِنا } “Tanrılarımıza bunu sen mi yaptın?” sözüne verdiği cevapta
بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا، لِأَنَّ (بَلْ) إِذَا جَاءَ بَعْدَ اسْتِفْهَامٍ أَفَادَ إِبْطَالَ الْمُسْتَفْهَمِ عَنْهُ.
{ بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا } “Hayır, bunu onların şu büyükleri yapmıştır” diyerek yalan söylemiş olmasıdır; zira { بَلْ } edatı bir istifhamdan sonra geldiğinde, sorulan şeyi iptal etmeyi ifade eder.
فَقَوْلُهُمْ: أَأَنْتَ فَعَلْتَ هَذَا سُؤَالٌ عَنْ كَوْنِهِ مُحَطِّمَ الْأَصْنَامِ، فَلَمَّا قَالَ: بَلْ فَقَدْ نَفَى ذَلِكَ عَنْ نَفْسِهِ، وَهُوَ نَفْيٌ مُخَالِفٌ لِلْوَاقِعِ وَلِاعْتِقَادِهِ فَهُوَ كَذِبٌ. غَيْرَ أَنَّ الْكَذِبَ مَذْمُومٌ وَمَنْهِيٌّ عَنْهُ وَيُرَخَّصُ فِيهِ لِلضَّرُورَةِ مِثْلَ مَا قَالَهُ إِبْرَاهِيمُ، فَهَذَا الْإِضْرَابُ كَانَ تَمْهِيدًا لِلْحُجَّةِ عَلَى نِيَّةِ أَنْ يَتَّضِحَ لَهُمُ الْحَقُّ بِآخِرَةٍ. وَلِذَلِكَ قَالَ: أَفَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُكُمْ شَيْئاً وَلا يَضُرُّكُمْ الْآيَةَ.
Onların { أَأَنْتَ فَعَلْتَ هَذَا } “Bunu sen mi yaptın?” sözleri, putları kıranın o olup olmadığına dair bir sorudur. { بَلْ } “Hayır” dediğinde ise bunu kendisinden nefyetmiş olmaktadır ki bu nefy vakıaya ve kendi inancına aykırıdır; dolayısıyla yalandır. Ancak yalan yerilmiş ve yasaklanmış olmakla birlikte, İbrâhim'in söylediği gibi bir zaruret halinde ruhsat verilir. Nitekim bu idrab (vazgeçiş/itiraz), sonunda hakkın kendilerine tebeyyün etmesi niyetiyle hüccete bir hazırlıktı. Bundan dolayı ayetin devamında: { أَفَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُكُمْ شَيْئاً وَلا يَضُرُّكُمْ } “O halde Allah'ı bırakıp da size hiçbir fayda ve zarar veremeyen şeylere mi tapıyorsunuz?” demiştir.
أَمَّا الْإِخْبَارُ بِقَوْلِهِ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا فَلَيْسَ كَذِبًا وَإِنْ كَانَ مُخَالِفًا لِلْوَاقِعِ وَلِاعْتِقَادِ الْمُتَكَلِّمِ لِأَنَّ الْكَلَامَ وَالْأَخْبَارَ إِنَّمَا تَسْتَقِرُّ بِأَوَاخِرِهَا وَمَا يَعْقُبُهَا، كَالْكَلَامِ الْمُعَقَّبِ بِشَرْطٍ أَوِ اسْتِثْنَاءٍ، فَإِنَّهُ لَمَّا قَصَدَ تَنْبِيهَهُمْ عَلَى خَطَأِ عِبَادَتِهِمْ لِلْأَصْنَامِ مَهَّدَ لِذَلِكَ كَلَامًا هُوَ جَارٍ عَلَى الْفَرْضِ وَالتَّقْدِيرِ فَكَأَنَّهُ قَالَ: لَوْ كَانَ هَذَا إِلَهًا لَمَا رَضِيَ بِالِاعْتِدَاءِ عَلَى شُرَكَائِهِ، فَلَمَّا حَصَلَ الِاعْتِدَاءُ عَلَيْهِمْ بِمَحْضَرِ كَبِيرِهِمْ تَعَيَّنَ أَنْ يَكُونَ هُوَ الْفَاعِلَ لِذَلِكَ، ثُمَّ ارْتَقَى فِي الِاسْتِدْلَالِ بِأَنْ سَلَبَ الْإِلَهِيَّةَ عَنْ جَمِيعِهِمْ بِقَوْلِهِ إِنْ كانُوا يَنْطِقُونَ كَمَا تَقَدَّمَ. فَالْمُرَادُ مِنَ الْحَدِيثِ
{ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا } “Bunu onların şu büyükleri yapmıştır” sözüyle haber vermeye gelince; vakıaya ve konuşanın inancına aykırı olsa bile yalan değildir. Çünkü sözler ve haberler ancak sonları ve kendilerini takip eden kısımlarla kesinleşir; tıpkı bir şarta veya istisnaya bağlanan söz gibi. Zira o, kavmini putlara ibadet etmelerinin hatasına uyarmayı kastettiğinde, buna faraziyye ve takdir üzere yürüyen bir sözle zemin hazırlamıştır. Sanki şöyle demiştir: “Eğer bu bir ilah olsaydı ortaklarına saldırılmasına rıza göstermezdi. Onların büyüklerinin huzurunda kendilerine saldırı gerçekleştiğine göre, bunu yapanın o olması gerekir.” Sonra daha önce geçtiği gibi { إِنْ كانُوا يَنْطِقُونَ } “Eğer konuşabiliyorlarsa” sözüyle hepsinden ilahlığı nefyederek istidlalde mertebe yükseltmiştir. Dolayısıyla hadisten kastedilen;
أَنَّهَا كذبات فِي بادىء الْأَمْرِ وَأَنَّهَا عِنْدَ التَّأَمُّلِ يَظْهَرُ الْمَقْصُودُ مِنْهَا. وَذَلِكَ أَنَّ النَّهْيَ عَنِ الْكَذِبِ إِنَّمَا عِلَّتُهُ خَدْعُ الْمُخَاطَبِ وَمَا يَتَسَبَّبُ عَلَى الْخَبَرِ الْمَكْذُوبِ مِنْ جَرَيَانِ الْأَعْمَالِ عَلَى اعْتِبَارِ الْوَاقِعِ بِخِلَافِهِ. فَإِذَا كَانَ الْخَبَرُ يُعْقَبُ بِالصِّدْقِ لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ مِنَ الْكَذِبِ بَلْ كَانَ تَعْرِيضًا أَوْ مَزْحًا أَوْ نَحْوَهُمَا.
bunların ilk bakışta yalan gibi görünmesi, ancak üzerinde düşünüldüğünde bunlardan kastedilen amacın ortaya çıkmasıdır. Çünkü yalanın nehyedilmesinin illeti, muhatabı aldatmak ve yalan habere dayanılarak işlerin vakıanın hilafına cereyan etmesidir. Şayet haberin ardından doğruluk gelirse bu yalandan sayılmaz; bilakis tariz (ima), şaka veya benzeri bir şey olur.
وَأَمَّا مَا
Şuna gelince:
وَرَدَ فِي حَدِيثِ الشَّفَاعَةِ «فَيَقُولُ إِبْرَاهِيمُ: لَسْتُ هُنَاكُمْ وَيَذْكُرُ كَذِبَاتٍ كَذَبَهَا»
Şefaat hadisinde geçen «İbrâhim: “Ben o makamda değilim” der ve söylediği yalanları zikreder» ifadesine gelince;
فَمَعْنَاهُ أَنَّهُ يَذْكُرُ أَنَّهُ قَالَ كَلَامًا خِلَافًا لِلْوَاقِعِ بِدُونِ إِذن من اللَّهِ بِوَحْيٍ، وَلَكِنَّهُ ارْتَكَبَ قَوْلَ خِلَافِ الْوَاقِعِ لِضَرُورَةِ الِاسْتِدْلَالِ بِحَسَبِ اجْتِهَادِهِ فَخَشِيَ أَنْ لَا يُصَادِفَ اجْتِهَادُهُ الصَّوَابَ مِنْ مُرَادِ اللَّهِ فَخَشِيَ عِتَابَ اللَّهِ فَتَخَلَّصَ مِنْ ذَلِكَ الْمَوْقِفِ.
bunun anlamı, Allah'tan bir vahiyle izin olmaksızın vakıaya aykırı bir söz söylediğini zikretmesidir. Ancak o, kendi ictihadına göre istidlal zarureti sebebiyle vakıaya aykırı söz söylemeyi irtikâp etmiş (üstlenmiş), ictihadının Allah'ın muradına göre isabet etmemiş olabileceğinden ve Allah'ın azarlamasından/kınamasından korkmuş, bu sebeple o makamdan çekinmiştir.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى فَرَجَعُوا إِلى أَنْفُسِهِمْ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَعْنَاهُ فَرَجَعَ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ، أَيْ أَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلَى خِطَابِ بَعْضٍ وَأَعْرَضُوا عَنْ مُخَاطَبَةِ إِبْرَاهِيمَ عَلَى نَحْوِ قَوْلِهِ تَعَالَى:
Yüce Allah'ın { فَرَجَعُوا إِلى أَنْفُسِهِمْ } “Kendi içlerine/birbirlerine döndüler” buyruğunun anlamının “birbirlerine döndüler”, yani İbrâhim'e hitap etmekten yüz çevirip birbirlerine hitap etmeye yöneldiler şeklinde olması caizdir; tıpkı Yüce Allah'ın şu buyruklarında olduğu gibi:
فَسَلِّمُوا عَلى أَنْفُسِكُمْ [النُّور: ٦١] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ [النِّسَاء: ٢٩] ، أَيْ فَقَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ إِنَّكُمْ أَنْتُمُ الظَّالِمُونَ.
{ فَسَلِّمُوا عَلى أَنْفُسِكُمْ } “Birbirinize (kendi nefislerinize) selam verin” [Nûr: 61] ve Yüce Allah'ın { وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } “Kendinizi (birbirinizi) öldürmeyin” [Nisâ: 29] buyrukları gibi. Yani birbirlerine: { إِنَّكُمْ أَنْتُمُ الظَّالِمُونَ } “Şüphesiz asıl zalimler sizsiniz” dediler.
وَضَمَائِرُ الْجَمْعِ مُرَادٌ مِنْهَا التَّوْزِيعُ كَمَا فِي: رَكِبَ الْقَوْمُ دَوَابَّهُمْ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَعْنَاهُ فَرَجَعَ كُلُّ وَاحِدٍ إِلَى نَفْسِهِ، أَيْ تَرَكَ التَّأَمُّلَ فِي تُهْمَةِ إِبْرَاهِيمَ وَتَدَبَّرَ فِي دِفَاعِ إِبْرَاهِيمَ.
Çoğul zamirlerinden tevzi (paylaştırma/dağılım) kastedilmiştir; nitekim “Topluluk bineklerine bindi” [cümlesinde olduğu gibi]. Bunun anlamının “her biri kendi nefsine (iç dünyasına/vicdanına) döndü”, yani İbrâhim'i suçlama düşüncesini bırakıp İbrâhim'in savunması üzerinde düşündü şeklinde olması da caizdir.
فَلَاحَ لِكُلٍّ مِنْهُمْ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ بَرِيءٌ فَقَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ إِنَّكُمْ أَنْتُمُ الظَّالِمُونَ. وَضَمَائِرُ الْجَمْعِ جَارِيَةٌ عَلَى أَصْلِهَا الْمَعْرُوفِ. وَالْجُمْلَةُ مُفِيدَةٌ لِلْحَصْرِ، أَيْ أَنْتُمْ ظَالِمُونَ لَا إِبْرَاهِيمُ لِأَنَّكُمْ أَلْصَقْتُمْ بِهِ التُّهْمَةَ بِأَنَّهُ ظَلَمَ أَصْنَامَنَا مَعَ أَنَّ الظَّاهِرَ أَنْ نَسْأَلَهَا عَمَّنْ فَعَلَ بِهَا ذَلِكَ، وَيَظْهَرُ أَنَّ الْفَاعِلَ هُوَ كَبِيرُهُمْ.
Böylece her birine İbrâhim'in suçsuz olduğu açıkça göründü de birbirlerine: { إِنَّكُمْ أَنْتُمُ الظَّالِمُونَ } “Şüphesiz asıl zalimler sizsiniz” dediler. Çoğul zamirleri ise bilinen aslı üzere caridir. Cümle hasr ifade etmektedir; yani İbrâhim değil, siz zalimsiniz; çünkü putlarımıza bunu kimin yaptığını onlara sormamız gerekirken ve yapanın onların büyüğü olduğu anlaşılmışken siz ona putlarımıza zulmettiği suçlamasını isnat ettiniz.
وَالرُّجُوعُ إِلَى أَنْفُسِهِمْ عَلَى الِاحْتِمَالَيْنِ السَّابِقَيْنِ مُسْتَعَارٌ لِشَغْلِ الْبَالِ بِشَيْءٍ عَقِبَ شَغْلِهِ بِالْغَيْرِ، كَمَا يَرْجِعُ الْمَرْءُ إِلَى بَيْتِهِ بَعْدَ خُرُوجِهِ إِلَى مَكَانِ غَيْرِهِ.
Önceki iki ihtimale göre “kendi nefislerine/birbirlerine dönmek” (ric'at), zihnin başkasıyla meşgul olmasının ardından bir şeyle meşgul olması için istiare edilmiştir; tıpkı kişinin başka bir yere çıktıktan sonra evine dönmesi gibi.
وَفِعْلُ نُكِسُوا مَبْنِيٌّ لِلْمَجْهُولِ، أَيْ نَكَسَهُمْ نَاكِسٌ، وَلَمَّا لَمْ يَكُنْ لِذَلِكَ النَّكْسِ فَاعِلٌ إِلَّا أَنْفُسُهُمْ بُنِيَ الْفِعْلُ لِلْمَجْهُولِ فَصَارَ بِمَعْنَى: انْتَكَسُوا عَلَى رُؤُوسِهِمْ. وَهَذَا تَمْثِيلٌ.
{ نُكِسُوا } “Ters döndürüldüler” fiili meçhule bina edilmiştir; yani onları bir ters çeviren ters çevirdi. Bu ters çevirmenin kendi nefislerinden başka bir faili olmadığı için fiil meçhul yapılmış ve “başları üzerine ters döndüler” anlamına gelmiştir. Bu bir temsildir.
وَالنَّكْسُ: قَلْبُ أَعْلَى الشَّيْءِ أَسْفَلَهُ وَأَسْفَلَهُ أَعْلَاهُ، يُقَالُ: صُلِبَ اللِّصُّ مَنْكُوسًا، أَيْ مَجْعُولًا رَأْسُهُ مُبَاشِرًا لِلْأَرْضِ، وَهُوَ أَقْبَحُ هَيْئَاتِ الْمَصْلُوبِ. وَلَمَّا كَانَ شَأْنُ انْتِصَابِ جِسْمِ الْإِنْسَانِ أَنْ يَكُونَ مُنْتَصِبًا عَلَى قَدَمَيْهِ فَإِذَا نُكِّسَ صَارَ انْتِصَابُهُ كَأَنَّهُ عَلَى رَأْسِهِ، فَكَانَ قَوْلُهُ
Neks (نَّكْس): Bir şeyin yukarısını aşağı, aşağısını yukarı çevirmektir. “Hırsız baş aşağı asıldı” denir; yani başı yere gelecek şekilde yapıldı demektir ki bu asılan kimsenin en çirkin halidir. İnsan bedeninin dik duruşu ayakları üzerinde dik durmak olduğunda, ters çevrildiğinde dik duruşu sanki başı üzerindeymiş gibi olur. Dolayısıyla burada Yüce Allah'ın
هُنَا نُكِسُوا عَلى رُؤُسِهِمْ تَمْثِيلًا لِتَغَيُّرِ رَأْيِهِمْ عَنِ الصَّوَابِ كَمَا قَالُوا إِنَّكُمْ أَنْتُمُ الظَّالِمُونَ إِلَى مُعَاوَدَةِ الضَّلَالِ بِهَيْئَةِ مَنْ تَغَيَّرَتْ أَحْوَالُهُمْ مِنَ الِانْتِصَابِ عَلَى الْأَرْجُلِ إِلَى الِانْتِصَابِ عَلَى الرُّؤُوسِ مَنْكُوسِينَ. فَهُوَ مِنْ تَمْثِيلِ الْمَعْقُولِ
{ نُكِسُوا عَلى رُؤُسِهِمْ } “Baş aşağı edildiler / başları üzerine ters döndüler” buyruğu, { إِنَّكُمْ أَنْتُمُ الظَّالِمُونَ } “Şüphesiz asıl zalimler sizsiniz” dediklerinde doğru olan görüşlerinin, durumları ayakları üzerinde dik durmaktan başları üzerinde ters dikilmeye dönüşen kimselerin haline benzeyen bir şekilde yeniden sapıklığa dönmesine bir temsildir. Bu, aklî olanın
بِالْمَحْسُوسِ وَالْمَقْصُودُ بِهِ التَّشْنِيعُ. وَحَرْفُ (عَلَى) لِلِاسْتِعْلَاءِ أَيْ عَلَتْ أَجْسَادُهُمْ فَوْقَ رُؤُوسِهِمْ بِأَنِ انْكَبُّوا انْكِبَابًا شَدِيدًا بِحَيْثُ لَا تَبْدُو رُؤُوسُهُمْ. وَتَحْتَمِلُ الْآيَةُ وُجُوهًا أُخْرَى أَشَارَ إِلَيْهَا فِي «الْكَشَّافِ» .
hissî olanla temsilidir ve bununla kastedilen durumu çirkin göstermektir (teşnî). { عَلَى } harf-i cerri istila içindir; yani başları görünmeyecek derecede şiddetle kapanarak bedenleri başlarının üzerine çıkmıştır. Âyet, el-Keşşâf'ta işaret edilen başka vecihlere de ihtimallidir.
وَالْمَعْنَى: ثُمَّ تَغَيَّرَتْ آرَاؤُهُمْ بَعْدَ أَنْ كَادُوا يَعْتَرِفُونَ بِحُجَّةِ إِبْرَاهِيمَ فَرَجَعُوا إِلَى الْمُكَابَرَةِ وَالِانْتِصَارِ لِلْأَصْنَامِ، فَقَالُوا: لَقَدْ عَلِمْتَ مَا هؤُلاءِ يَنْطِقُونَ، أَيْ أَنْتَ تَعْلَمُ أَنَّ هَؤُلَاءِ الْأَصْنَامَ لَا تَنْطِقُ فَمَا أردْت بِقَوْلِك فَسْئَلُوهُمْ إِنْ كانُوا يَنْطِقُونَ إِلَّا التَّنَصُّلَ مِنْ جَرِيمَتِكَ.
Anlamı şudur: Sonra İbrâhim'in hüccetini neredeyse itiraf edeceklerken görüşleri değişti ve inatlaşmaya, putlara arka çıkmaya geri dönüp: { لَقَدْ عَلِمْتَ مَا هؤُلاءِ يَنْطِقُونَ } “Andolsun bunların konuşamayacağını sen de pekâlâ bilirsin” dediler. Yani: “Sen bu putların konuşmadığını biliyorsun; { فَسْئَلُوهُمْ إِنْ كانُوا يَنْطِقُونَ } «Eğer konuşabiliyorlarsa onlara sorun!» sözünle suçundan sıyrılmaktan başka bir şey istemedin.”
فَجُمْلَةُ لَقَدْ عَلِمْتَ إِلَى آخِرِهَا مَقُولُ قَوْلٍ مَحْذُوفٍ دَلَّ عَلَيْهِ فَقالُوا إِنَّكُمْ أَنْتُمُ الظَّالِمُونَ.
{ لَقَدْ عَلِمْتَ } cümlesi sonuna kadar, { فَقالُوا إِنَّكُمْ أَنْتُمُ الظَّالِمُونَ } buyruğunun delalet ettiği mahzuf bir kavl sözünün makulüdür (söylenen sözüdür).
وَجُمْلَةُ مَا هؤُلاءِ يَنْطِقُونَ تُفِيدُ تَقَوِّي الِاتِّصَافِ بِانْعِدَامِ النُّطْقِ، وَذَلِكَ بِسَبَبِ انْعِدَامِ آلَتِهِ وَهِيَ الْأَلْسُنُ.
{ مَا هؤُلاءِ يَنْطِقُونَ } cümlesi, konuşmanın aleti olan dillerin bulunmayışı sebebiyle konuşma yokluğuyla nitelenmenin pekişmesini ifade eder.
وَفِعْلُ عَلِمْتَ مُعَلَّقٌ عَنِ الْعَمَلِ لِوُجُودِ حَرْفِ النَّفْيِ بَعْدَهُ، فَلَمَّا اعْتَرَفُوا بِأَنَّ الْأَصْنَامَ لَا تَسْتَطِيعُ النُّطْقَ انْتَهَزَ إِبْرَاهِيمُ الْفُرْصَةَ لِإِرْشَادِهِمْ مُفَرِّعَا عَلَى اعْتِرَافِهِمْ بِأَنَّهَا لَا تَنْطِقُ اسْتِفْهَامًا إِنْكَارِيًّا عَلَى عِبَادَتِهِمْ إِيَّاهَا وَزَائِدًا بِأَنَّ تِلْكَ الْأَصْنَامَ لَا تَنْفَعُ وَلَا تَضُرُّ.
{ عَلِمْتَ } fiili, kendisinden sonra nefiy harfi bulunduğu için amelden ta‘lik edilmiştir (askıya alınmıştır). Putların konuşmaya güç yetiremeyeceğini itiraf ettiklerinde, İbrâhim onları irşad etmek için fırsatı değerlendirmiş; onların konuşamadıklarına dair itiraflarına dayanarak putlara tapmalarına yönelik bir istifham-ı inkârî yöneltmiş ve bu putların fayda ve zarar veremeyeceğini de buna eklemiştir.
وَجَعَلَ عَدَمَ اسْتِطَاعَتِهَا النَّفْعَ وَالضُّرَّ مَلْزُومًا لِعَدَمِ النُّطْقِ لِأَنَّ النُّطْقَ هُوَ وَاسِطَةُ الْإِفْهَامِ، وَمَنْ لَا يَسْتَطِيعُ الْإِفْهَامَ تَبَيَّنَ أَنَّهُ مَعْدُومُ الْعَقْلِ وَتَوَابِعِهِ مِنَ الْعِلْمِ وَالْإِرَادَةِ وَالْقُدْرَةِ.
Putların fayda ve zarar veremeyişini konuşamamalarının bir lazımı (zorunlu sonucu) kılmıştır; zira konuşma, anlatmanın vasıtasıdır. Anlatmaya güç yetiremeyenin akıldan ve aklın tabi olduğu ilim, irade ve kudret gibi vasıflardan yoksun olduğu açığa çıkar.
وأُفٍّ اسْمُ فِعْلٍ دَالٌّ عَلَى الضَّجَرِ، وَهُوَ مَنْقُولٌ مِنْ صُورَةِ تَنَفُّسِ الْمُتَضَجِّرِ لِضِيقِ نَفْسِهِ مِنَ الْغَضَبِ. وَتَنْوِينُ أُفٍّ يُسَمَّى تَنْوِينَ التَّنْكِيرِ وَالْمُرَادُ بِهِ التَّعْظِيمُ، أَيْ ضَجَرًا قَوِيًّا لَكُمْ. وَتَقَدَّمَ فِي [سُورَةِ الْإِسْرَاءِ: ٢٣] فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ.
{ أُفٍّ } bıkkınlık ve can sıkıntısına (tazaccür) delalet eden bir isim-fiildir; öfkeden nefesi daralan kimsenin soluk alıp verme şeklinden nakledilmiştir. { أُفٍّ } kelimesindeki tenvine tenvîn-i tenkîr denir ve bununla ta‘zim (büyütme/şiddet) kastedilmiştir; yani “Size şiddetli bir bıkkınlık olsun/yuh olsun!” demektir. [İsrâ Suresi: 23]'te { فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ } “Onlara öf bile deme” ayetinde geçmişti.
وَاللَّامُ فِي لَكُمْ لِبَيَانِ الْمُتَأَفَّفِ بِسَبَبِهِ، أَيْ أُفٍّ لِأَجْلِكُمْ وَلِلْأَصْنَامِ الَّتِي تَعْبُدُونَهَا مِنْ دُونِ اللَّهِ.
{ لَكُمْ } ifadesindeki lâm harfi, can sıkıntısının sebebi olanları açıklamak içindir; yani “Sizin yüzünüzden size de Allah'tan başka taptığınız putlara da yuh olsun!” demektir.
وَإِظْهَارُ اسْمِ الْجَلَالَةِ لِزِيَادَةِ الْبَيَانِ وَتَشْنِيعِ عِبَادَةِ غَيْرِهِ.
Lafza-i celâlin (Allah isminin) açıkça zikredilmesi, beyanın artırılması ve O'ndan başkasına ibadet edilmesinin çirkinliğini vurgulamak içindir.
وفرّع عَلَى الْإِنْكَارِ وَالتَّضَجُّرِ اسْتِفْهَامًا إِنْكَارِيًّا عَنْ عَدَمِ تَدَبُّرِهِمْ فِي الْأَدِلَّةِ الْوَاضِحَةِ مِنَ الْعَقْلِ وَالْحِسِّ فَقَالَ: أَفَلا تَعْقِلُونَ.
İnkâr ve bıkkınlığa dayanarak akıl ve duyulardan kaynaklanan açık deliller üzerinde düşünmemelerine dair bir istifham-ı inkârî getirmiş ve { أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Hâlâ akıllanmayacak mısınız?” demiştir.
[٦٨، ٦٩]
[68, 69]
[سُورَة الْأَنْبِيَاء (٢١) : الْآيَات ٦٨ إِلَى ٦٩]
[Enbiyâ Suresi (21), Âyetler 68-69]
قالُوا حَرِّقُوهُ وَانْصُرُوا آلِهَتَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ فاعِلِينَ (٦٨) قُلْنا يَا نارُ كُونِي بَرْداً وَسَلاماً عَلى إِبْراهِيمَ (٦٩)
{ قالُوا حَرِّقُوهُ وَانْصُرُوا آلِهَتَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ فاعِلِينَ (٦٨) قُلْنا يَا نارُ كُونِي بَرْداً وَسَلاماً عَلى إِبْراهِيمَ (٦٩) } “«Eğer [bir şey] yapacaksanız, onu yakın da tanrılarınıza yardım edin!» dediler. (68) Biz de: «Ey ateş! İbrâhim'e karşı serin ve selamet ol!» dedik. (69)”
لَمَّا غَلَبَهُمْ بِالْحُجَّةِ الْقَاهِرَةِ لَمْ يَجِدُوا مُخَلِّصًا إِلَّا بِإِهْلَاكِهِ. وَكَذَلِكَ الْمُبْطِلُ إِذَا قَرَعَتْ بَاطِلَهُ حُجَّةُ فَسَادِهِ غَضِبَ عَلَى الْمُحِقِّ، وَلَمْ يَبْقَ لَهُ مَفْزَعٌ إِلَّا مُنَاصَبَتُهُ وَالتَّشَفِّي مِنْهُ، كَمَا فَعَلَ الْمُشْرِكُونَ مِنْ قُرَيْشٍ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ حِينَ عَجَزُوا عَنِ الْمُعَارَضَةِ. وَاخْتَارَ قَوْمُ إِبْرَاهِيمَ أَنْ يَكُونَ إِهْلَاكُهُ بِالْإِحْرَاقِ لِأَنَّ النَّارَ أَهْوَلُ مَا يُعَاقَبُ بِهِ وَأَفْظَعُهُ.
Ezici hüccetle onlara galip gelince onu helak etmekten başka bir kurtuluş yolu bulamadılar. Bâtıl ehli de böyledir; bâtılının bozukluğuna dair hüccet kafasına vurulduğunda hak sahibine öfkelenir ve ona düşmanlık etmekten ve intikam almaktan başka sığınağı kalmaz; tıpkı Kureyş müşriklerinin karşı koymaktan aciz kaldıklarında Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e yaptıkları gibi. İbrâhim'in kavmi onun yakılarak helak edilmesini seçti; çünkü ateş cezalandırma araçlarının en korkuncu ve en dehşetlisidir.
وَالتَّحْرِيقُ: مُبَالَغَةٌ فِي الْحَرْقِ، أَيْ حَرْقًا مُتْلِفًا.
Tahrîk (تَّحْرِيق): Yakmada mübalağadır; yani helak edici/yok edici bir yakıştır.
وَأُسْنِدَ قَوْلُ الْأَمْرِ بِإِحْرَاقِهِ إِلَى جَمِيعِهِمْ لِأَنَّهُمْ قَبِلُوا هَذَا الْقَوْلَ وَسَأَلُوا مَلِكَهُمْ، وَهُوَ (النُّمْرُوذُ) ، إِحْرَاقَ إِبْرَاهِيمَ فَأَمَرَ بِإِحْرَاقِهِ لِأَنَّ الْعِقَابَ بِإِتْلَافِ النُّفُوسِ لَا يَمْلِكُهُ إِلَّا وُلَاةُ أُمُورِ الْأَقْوَامِ. قِيلَ الَّذِي أَشَارَ بِالرَّأْيِ بِإِحْرَاقِ إِبْرَاهِيمَ رَجُلٌ مِنَ الْقَوْمِ كُرْدِيٌّ اسْمُهُ (هِينُونُ) ، وَاسْتَحْسَنَ الْقَوْمُ ذَلِكَ، وَالَّذِي أَمَرَ بِالْإِحْرَاقِ (نُمْرُوذُ) ، فَالْأَمْرُ فِي قَوْلِهِمْ حَرِّقُوهُ مُسْتَعْمَلٌ فِي الْمُشَاوَرَةِ.
Onu yakma emri sözü hepsine isnat edilmiştir; çünkü onlar bu sözü kabul ettiler ve kralları olan Nemrûd'dan İbrâhim'in yakılmasını istediler, o da yakılmasını emretti. Zira cana kıyarak cezalandırma yetkisine ancak kavimlerin yöneticileri sahiptir. İbrâhim'in yakılması yönünde görüş bildiren kişinin kavimden Hînûn adında Kürt bir adam olduğu, kavmin de bunu benimsediği ve yakmayı emredenin Nemrûd olduğu söylenmiştir. Dolayısıyla { حَرِّقُوهُ } “Onu yakın” sözlerindeki emir, istişare/fikir belirtme anlamında kullanılmıştır.
وَيَظْهَرُ أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ كَانَ مُؤَامَرَةً سِرِّيَّةً بَيْنَهُمْ دُونَ حَضْرَةِ إِبْرَاهِيمَ، وَأَنَّهُمْ دَبَّرُوهُ لِيَبْغَتُوهُ بِهِ خَشْيَةَ هُرُوبِهِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَرادُوا بِهِ كَيْداً [الْأَنْبِيَاء: ٧٠] .
Anlaşılan o ki bu söz, İbrâhim'in huzurunda olmaksızın aralarında gizli bir komploydu ve kaçmasından korkarak onu gafil avlamak için bunu planlamışlardı; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَأَرادُوا بِهِ كَيْداً } “Ona bir tuzak kurmak istediler” [Enbiyâ: 70].
وَنُمْرُوذُ هَذَا يَقُولُونَ: إِنَّهُ ابْنُ (كُوشَ) بْنِ حَامِ بْنِ نُوحٍ، وَلَا يَصِحُّ ذَلِكَ لِبُعْدِ مَا بَيْنَ زَمَنِ إِبْرَاهِيمَ وَزَمَنِ (كُوشَ) . فَالصَّوَابُ أَنَّ (نُمْرُوذَ)
Bu Nemrûd'un, Nûh oğlu Hâm oğlu Kûş'un oğlu olduğunu söylerler; fakat İbrâhim'in zamanı ile Kûş'un zamanı arasındaki uzaklıktan dolayı bu doğru değildir. Doğru olan, Nemrûd'un
مِنْ نَسْلِ (كُوشَ) . وَيُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ كَلِمَةُ (نُمْرُوذَ) لَقَبًا لِمَلِكِ (الْكَلْدَانِ) وَلَيْسَتْ عَلَمًا. وَالْمُقَدَّرُ فِي التَّارِيخِ أَنَّ مَلِكَ مَدِينَةِ (أُورَ) فِي زَمَنِ إِبْرَاهِيمَ هُوَ (أَلْغَى بْنُ أُورَخَ) وَهُوَ الَّذِي تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْراهِيمَ فِي رَبِّهِ أَنْ آتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ فِي [سُورَةِ الْبَقَرَةِ: ٢٥٨] .
Kûş'un soyundan olduğudur. Nemrûd kelimesinin özel isim değil, Keldânîler kralının bir unvanı olması da muhtemeldir. Tarihsel kabule göre İbrâhim dönemindeki Ur şehrinin kralı Elgâ b. Urah'tır; kendisi daha önce [Bakara Suresi: 258]'deki { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْراهِيمَ فِي رَبِّهِ أَنْ آتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ } “Allah kendisine mülk verdi diye Rabbi hakkında İbrâhim ile tartışanı görmedin mi?” ayetinde zikri geçen kimsedir.
وَنَصْرُ الْآلِهَةِ بِإِتْلَافِ عَدُوِّهَا.
Tanrılara yardım etmek ise onların düşmanını helak etmekle olur.
وَمَعْنَى إِنْ كُنْتُمْ فاعِلِينَ إِنْ كُنْتُمْ فَاعِلِينَ النَّصْرَ، وَهَذَا تَحْرِيضٌ وَتَلْهِيبٌ لِحَمِيَّتِهِمْ.
{ إِنْ كُنْتُمْ فاعِلِينَ } “Eğer [bir şey] yapacaksanız” ifadesinin anlamı, “eğer [onlara] yardım edecekseniz” demektir; bu da onların gayret ve taassuplarını kışkırtmak ve alevlendirmek içindir.
وَجُمْلَةُ قُلْنا يَا نارُ كُونِي بَرْداً وَسَلاماً عَلى إِبْراهِيمَ مَفْصُولَةٌ عَنِ الَّتِي قَبْلَهَا إِمَّا لِأَنَّهَا وَقَعَتْ كَالْجَوَابِ عَنْ قَوْلِهِمْ حَرِّقُوهُ فَأَشْبَهَتْ جُمَلَ الْمُحَاوَرَةِ، وَإِمَّا لِأَنَّهَا اسْتِئْنَافٌ عَنْ سُؤَالٍ يَنْشَأُ عَنْ قِصَّةِ التَّآمُرِ عَلَى الْإِحْرَاقِ. وَبِذَلِكَ يَتَعَيَّنُ تَقْدِيرُ جُمْلَةٍ أُخْرَى، أَيْ فَأَلْقَوْهُ فِي النَّارِ قُلْنَا: يَا نَارُ كُونِي بَرْدًا وَسَلَامًا عَلَى إِبْرَاهِيمَ. وَقَدْ أَظْهَرَ اللَّهُ ذَلِكَ مُعْجِزَةً لِإِبْرَاهِيمَ
{ قُلْنا يَا نارُ كُونِي بَرْداً وَسَلاماً عَلى إِبْراهِيمَ } “Biz de: «Ey ateş! İbrâhim'e karşı serin ve selamet ol!» dedik” cümlesi, kendisinden önceki cümleden fasl edilmiştir (bağlaçsız getirilmiştir); ya onların { حَرِّقُوهُ } “Onu yakın” sözlerine bir cevap konumunda bulunup diyalog cümlelerine benzediği için ya da yakma komplosu kıssasından doğan bir soruya istînâf (yeni bir başlangıç) olduğu içindir. Bu doğrultuda başka bir cümlenin takdir edilmesi gerekir; yani [takdiri]: “Bunun üzerine onu ateşe attılar, Biz de: 'Ey ateş! İbrâhim'e karşı serin ve selamet ol!' dedik” şeklindedir. Allah bunu İbrâhim için bir mucize olarak ortaya koymuştur;
إِذْ وَجَّهَ إِلَى النَّارِ تَعَلُّقَ الْإِرَادَةِ بِسَلْبِ قُوَّةِ الْإِحْرَاقِ، وَأَنْ تَكُونَ بَرْدًا وَسَلَامًا إِنْ كَانَ الْكَلَامُ عَلَى الْحَقِيقَةِ، أَوْ أَزَالَ عَنْ مِزَاجِ إِبْرَاهِيمَ التَّأَثُّرَ بِحَرَارَةِ النَّارِ إِنْ كَانَ الْكَلَامُ عَلَى التَّشْبِيهِ الْبَلِيغِ، أَيْ كُونِي كَبَرْدٍ فِي عَدَمِ تَحْرِيقِ الْمُلْقَى فِيكِ بِحَرِّكِ.
Zira eğer söz hakikat üzere ise, yakma gücünü çekip almak ve [ateşin] serin ve selamet olması yönündeki iradenin taalluku ateşe yöneltilmiştir; şayet söz beliğ bir teşbih üzere ise, İbrâhim'in mizacından ateşin ısısından etkilenme durumunu gidermiştir; yani “içine atılan kimseyi sıcağınla yakmama konusunda serinlik gibi ol” demektir.
وَأَمَّا كَوْنُهَا سَلَامًا فَهُوَ حَقِيقَةٌ لَا مَحَالَةَ، وَذِكْرُ سَلاماً بَعْدَ ذِكْرِ الْبَرْدِ كَالِاحْتِرَاسِ لِأَنَّ الْبَرْدَ مُؤْذٍ بِدَوَامِهِ رُبَّمَا إِذَا اشْتَدَّ، فَعَقَّبَ ذِكْرَهُ بِذِكْرِ السَّلَامِ لِذَلِكَ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: لَوْ لَمْ يَقُلْ ذَلِكَ لَأَهْلَكَتْهُ بِبَرْدِهَا. وَإِنَّمَا ذَكَرَ بَرْداً ثُمَّ أَتْبَعَ بِ سَلاماً وَلَمْ يَقْتَصِرْ عَلَى بَرْداً لِإِظْهَارِ عَجِيبِ صُنْعِ الْقُدْرَةِ إِذْ صَيَّرَ النَّارَ بَرْدًا.
Ateşin selamet olmasına gelince, bu şüphesiz hakikattir. Serinlik zikrinden sonra { سَلاماً } “selamet” kelimesinin zikredilmesi bir nevi ihtirastır (sakındırmadır); çünkü serinlik devam ettiğinde ve bilhassa şiddetlendiğinde eziyet verici olur, bu sebeple zikrinin ardından selamet zikredilmiştir. İbn Abbâs'tan şöyle rivayet edilmiştir: “Eğer bunu söylemeseydi, soğuğuyla onu helak ederdi.” Yalnızca serinlikle yetinmeyip önce { بَرْداً } “serin” deyip ardından { سَلاماً } “selamet” kelimesini eklemesi, ateşi bir serinliğe dönüştüren kudretin harika sanatını göstermek içindir.
وعَلى إِبْراهِيمَ يَتَنَازَعُهُ بَرْداً وَسَلاماً. وَهُوَ أَشَدُّ مُبَالَغَةً فِي حُصُولِ نَفْعِهِمَا لَهُ، وَيَجُوزُ أَنْ يَتَعَلَّقَ بِفعل الْكَوْن.
{ عَلى إِبْراهِيمَ } “İbrâhim'e karşı” ifadesi üzerinde hem { بَرْداً } hem de { سَلاماً } kelimeleri amel etmek için tenâzu‘ (çekişme) halindedir. Bu, o ikisinin faydasının ona ulaşmasında daha mübalağalıdır. Ayrıca [ifadenin] kevn (oluş) fiiline taalluk etmesi de caizdir.
[سُورَة الْأَنْبِيَاء (٢١) : آيَة ٧٠]
[Enbiyâ Suresi (21), Âyet 70]
وَأَرادُوا بِهِ كَيْداً فَجَعَلْناهُمُ الْأَخْسَرِينَ (٧٠)
{ وَأَرادُوا بِهِ كَيْداً فَجَعَلْناهُمُ الْأَخْسَرِينَ (٧٠) } “Ona bir tuzak kurmak istediler; fakat biz onları en çok hüsrana uğrayanlar kıldık. (70)”
تَسْمِيَةُ عَزْمِهِمْ عَلَى إِحْرَاقِهِ كَيْدًا يَقْتَضِي أَنَّهُمْ دَبَّرُوا ذَلِكَ خُفْيَةً مِنْهُ. وَلَعَلَّ قَصْدَهُمْ مِنْ ذَلِكَ أَنْ لَا يَفِرَّ مِنَ الْبَلَدِ فَلَا يَتِمُّ الِانْتِصَارُ لِآلِهَتِهِمْ.
Onu yakma konusundaki kararlılıklarının "keyd" (tuzak) olarak isimlendirilmesi, bunu ondan gizli planladıklarını gerektirir. Muhtemelen bundaki maksatları, şehirden kaçmaması ve böylece tanrıları adına alacakları intikamın boşa çıkmaması idi.
وَالْأَخْسَرُ: مُبَالَغَةٌ فِي الْخَاسِرِ، فَهُوَ اسْمُ تَفْضِيلٍ مَسْلُوبُ الْمُفَاضَلَةِ.
el-Ahser (الْأَخْسَر), hüsrana uğrayan (hâsir) anlamında mübalağadır; dolayısıyla üstünlük bildirme anlamı soyutlanmış bir ism-i tafdildir.
وَتَعْرِيفُ جُزْأَيِ الْجُمْلَةِ يُفِيدُ الْقَصْرَ، وَهُوَ قَصْرٌ لِلْمُبَالَغَةِ كَأَنَّ خَسَارَتَهُمْ لَا تُدَانِيهَا خَسَارَةٌ وَكَأَنَّهُمُ انْفَرَدُوا بِوَصْفِ الْأَخْسَرِينَ فَلَا يَصْدُقُ هَذَا الْوَصْفُ عَلَى غَيْرِهِمْ. وَالْمُرَادُ بِالْخَسَارَةِ الْخَيْبَةُ. وَسُمِّيَتْ خَيْبَتُهُمْ خَسَارَةً عَلَى طَرِيقَةِ الِاسْتِعَارَةِ تَشْبِيهًا لِخَيْبَةِ قَصْدِهِمْ إِحْرَاقَهُ بِخَيْبَةِ التَّاجِرِ فِي تِجَارَتِهِ، كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَرادُوا بِهِ كَيْداً، أَيْ فَخَابُوا خَيْبَةً عَظِيمَةً. وَذَلِكَ أَنَّ خَيْبَتَهُمْ جُمِعَ لَهُمْ بِهَا سَلَامَةُ إِبْرَاهِيمَ مِنْ أَثَرِ عِقَابِهِمْ وَإِنْ صَارَ مَا أَعَدُّوهُ لِلْعِقَابِ مُعْجِزَةً وَتَأْيِيدًا لِإِبْرَاهِيمَ- ﵇.
Cümlenin iki ögesinin de marife (belirli) olması kasr (hasr/özgüleme) ifade eder; bu mübalağa için yapılan bir kasrdır, sanki onların hüsranına hiçbir hüsran denk olamaz ve sanki en çok hüsrana uğrayanlar niteliğinde tek kalmışlar da bu vasıf başkası için geçerli olamaz gibidir. Hüsrandan maksat hayal kırıklığıdır. Onu yakma maksatlarındaki hayal kırıklığı tüccarın ticaretindeki hayal kırıklığına benzetilerek istiare yoluyla hüsran diye adlandırılmıştır; nitekim Yüce Allah'ın { وَأَرادُوا بِهِ كَيْداً } “Ona bir tuzak kurmak istediler” buyruğu buna delalet etmektedir, yani büyük bir hayal kırıklığına uğradılar. Zira bu hayal kırıklığı sebebiyle hem İbrâhim cezalandırmalarının etkisinden kurtulmuş hem de ceza için hazırladıkları şey İbrâhim -aleyhisselâm- için bir mucizeye ve desteğe dönüşmüştür.
وَأَمَّا شِدَّةُ الْخَسَارَةِ الَّتِي اقْتَضَاهَا اسْمُ التَّفْضِيلِ فَهِيَ بِمَا لَحِقَهُمْ عَقِبَ ذَلِكَ مِنَ الْعَذَابِ إِذْ سَلَّطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ عَذَابًا كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي [سُورَةِ الْحَجِّ: ٤٤] فَأَمْلَيْتُ لِلْكافِرِينَ ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ. وَقَدْ عُدَّ فِيهِمْ قَوْمُ إِبْرَاهِيمَ، وَلَمْ أَرَ مَنْ فَسَّرَ ذَلِكَ الْأَخْذَ بِوَجْهٍ مَقْبُولٍ. وَالظَّاهِرُ أَنَّ اللَّهَ سَلَّطَ عَلَيْهِمُ الْآشُورِيِّينَ فَأَخَذُوا بِلَادَهُمْ، وَانْقَرَضَ مُلْكُهُمْ وَخَلَفَهُمُ الْأَشُورِيُّونَ، وَقَدْ أَثْبَتَ التَّارِيخُ أَنَّ الْعِيلَامِيِّينَ مِنْ أَهْلِ السُّوسِ تَسَلَّطُوا عَلَى بِلَادِ الْكَلْدَانِ فِي حَيَاةِ إِبْرَاهِيمَ فِي حُدُودِ سَنَةِ ٢٢٨٦ قبل الْمَسِيح.
İsm-i tafdilin gerektirdiği hüsranın şiddetine gelince, bu durum Allah'ın onlara bir azap musallat etmesiyle bundan hemen sonra başlarına gelen azap sebebiyledir; nitekim Yüce Allah'ın [Hac Suresi: 44]'teki { فَأَمْلَيْتُ لِلْكافِرِينَ ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ } “Kâfirlere mühlet verdim, sonra da onları yakalayıverdim. Beni inkâr etmek [veya cezalandırmam] nasılmış!” buyruğu buna delalet etmektedir. İbrâhim'in kavmi de onların arasında sayılmıştır; fakat bu yakalamayı makbul bir veçhile tefsir eden birini görmedim. Zahir olan odur ki, Allah onların üzerine Âsurluları musallat etmiş, onlar da memleketlerini ele geçirmiş, krallıkları son bulmuş ve yerlerine Âsurlular geçmiştir. Tarih de Sûs ahalisinden olan Elamlıların İbrâhim'in sağlığında milattan önce 2286 civarında Keldânîler ülkesine egemen olduğunu doğrulamıştır.
[٧١- ٧٣]
[71-73]
[سُورَة الْأَنْبِيَاء (٢١) : الْآيَات ٧١ إِلَى ٧٣]
[Enbiyâ Suresi (21), Âyetler 71-73]
وَنَجَّيْناهُ وَلُوطاً إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بارَكْنا فِيها لِلْعالَمِينَ (٧١) وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ نافِلَةً وَكُلاًّ جَعَلْنا صالِحِينَ (٧٢) وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا وَأَوْحَيْنا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْراتِ وَإِقامَ الصَّلاةِ وَإِيتاءَ الزَّكاةِ وَكانُوا لَنا عابِدِينَ
{ وَنَجَّيْناهُ وَلُوطاً إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بارَكْنا فِيها لِلْعالَمِينَ (٧١) وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ نافِلَةً وَكُلاًّ جَعَلْنا صالِحِينَ (٧٢) وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا وَأَوْحَيْنا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْراتِ وَإِقامَ الصَّلاةِ وَإِيتاءَ الزَّكاةِ وَكانُوا لَنا عابِدِينَ } “Onu da Lût'u da âlemler için bereketli kıldığımız yere [ulaştırıp] kurtardık. (71) Ona İshak'ı ve fazladan bir lütuf olarak Yakub'u bağışladık; hepsini de salih kimseler kıldık. (72) Onları buyruğumuzla doğru yolu gösteren önderler yaptık; kendilerine hayırlı işler yapmayı, namazı dosdoğru kılmayı ve zekât vermeyi vahyettik. Onlar sadece bize ibadet eden kullardı.”
(٧٣)
“Onu da Lût'u da alemler için bereketli kıldığımız yere [ulaştırıp] kurtardık. (71) Ona İshak'ı ve fazladan bir lütuf olarak Yakub'u bağışladık; hepsini de salih kimseler kıldık. (72) Onları buyruğumuzla doğru yolu gösteren önderler yaptık; kendilerine hayırlı işler yapmayı, namazı dosdoğru kılmayı ve zekât vermeyi vahyettik. Onlar sadece bize ibadet eden kullardı. (73)”
هَذِهِ نَجَاةٌ ثَانِيَةٌ بَعْدَ نَجَاتِهِ مِنْ ضُرِّ النَّارِ، هِيَ نَجَاتُهُ مِنَ الْحُلُولِ بَيْنَ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَهُ كَافِرِينَ بِرَبِّهِ وَرَبِّهِمْ، وَهِيَ نَجَاةٌ مِنْ دَارِ الشِّرْكِ وَفَسَادِ الِاعْتِقَادِ. وَتِلْكَ بِأَنْ سَهَّلَ اللَّهُ لَهُ الْمُهَاجَرَةَ مِنْ بِلَادِ (الْكَلْدَانِ) إِلَى أَرْضِ (فِلَسْطِينَ) وَهِيَ بِلَادُ (كَنْعَانَ) .
Bu, ateşin zararından kurtulmasından sonra ikinci bir kurtuluştur; o da Rabbini ve kendi rablerini inkâr eden düşman bir kavmin arasında bulunmaktan kurtulmasıdır ki bu, şirk ve inanç bozukluğu diyarından kurtuluştur. Bu da Allah'ın ona Keldânîler diyarından, Ken'an diyarı olan Filistin topraklarına hicret etmeyi kolaylaştırmasıyla olmuştur.
وَهِجْرَةُ إِبْرَاهِيمَ هِيَ أَوَّلُ هِجْرَةٍ فِي الْأَرْضِ لِأَجْلِ الدِّينِ. وَاسْتَصْحَبَ إِبْرَاهِيمُ مَعَهُ لُوطًا ابْنَ أَخِيهِ (هَارَانَ) لِأَنَّهُ آمَنَ بِمَا جَاءَ بِهِ إِبْرَاهِيمُ. وَكَانَتْ سَارَةُ امْرَأَةُ إِبْرَاهِيمَ مَعَهُمَا، وَقَدْ فُهِمَتْ مَعِيَّتُهَا مِنْ أَنَّ الْمَرْءَ لَا يُهَاجِرُ إِلَّا وَمَعَهُ امْرَأَتُهُ.
İbrâhim'in hicreti, yeryüzünde din uğruna yapılan ilk hicrettir. İbrâhim, kardeşi Hârân'ın oğlu Lût'u da yanına almıştır; çünkü o, İbrâhim'in getirdiği şeylere iman etmişti. İbrâhim'in hanımı Sâre de ikisiyle beraberdi; onun beraberliği, bir erkeğin hanımı yanında olmaksızın hicret etmeyeceği gerçeğinden anlaşılmaktadır.
وَانْتَصَبَ لُوطاً عَلَى الْمَفْعُولِ مَعَهُ لَا عَلَى الْمَفْعُولِ بِهِ لِأَنَّ لُوطًا لَمْ يَكُنْ مُهَدَّدًا مِنَ الْأَعْدَاءِ لِذَاتِهِ فَيَتَعَلَّقَ بِهِ فِعْلُ الْإِنْجَاءِ.
{ لُوطاً } kelimesi mef'ûlün bih olarak değil, mef'ûlün maah olarak mensub olmuştur; zira Lût bizzat düşmanlar tarafından tehdit altında değildi ki kurtarma fiili ona taalluk etsin.