وَضَمِنَ نَجَّيْناهُ مَعْنَى الْإِخْرَاجِ فَعُدِّيَ بِحَرْفِ (إِلَى) .
{ نَجَّيْناهُ } “Onu kurtardık” fiili, çıkarma/ulaştırma anlamını tazammun ettiği (içerdiği) için { إِلَى } harf-i cerri ile geçişli kılınmıştır.
وَالْأَرْضُ: هِيَ أَرْضُ فِلَسْطِينَ. وَوَصَفَهَا اللَّهُ بِأَنَّهُ بَارَكَهَا لِلْعَالَمِينَ، أَيْ لِلنَّاسِ، يَعْنِي السَّاكِنِينَ بِهَا لِأَنَّ اللَّهَ خَلَقَهَا أَرْضَ خِصْبٍ وَرَخَاءِ عَيْشٍ وَأَرْضَ أَمْنٍ. وَوَرَدَ فِي التَّوْرَاةِ: أَنَّ اللَّهَ قَالَ لِإِبْرَاهِيمَ: إِنَّهَا تَفِيضُ لَبَنًا وَعَسَلًا.
Arz (el-ard), Filistin toprağıdır. Allah onu alemler için, yani insanlar -orada ikamet edenler- için bereketli kıldığını vasfetmiştir; zira Allah orayı verimli, refah içinde yaşanır ve güvenli bir yer olarak yaratmıştır. Tevrat'ta şöyle geçtiği rivayet edilmiştir: Allah İbrâhim'e oranın süt ve bal akıttığını söylemiştir.
وَالْبَرَكَةُ: وَفْرَةُ الْخَيْرِ وَالنَّفْعُ. وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبارَكاً فِي [سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ: ٩٦] .
Bereket (el-bereke): Hayrın ve faydanın bolluğudur. [Âl-i İmrân Suresi: 96]'daki { إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبارَكاً } “Şüphesiz insanlar için kurulan ilk ev, Mekke'de bulunan kutlu ve bereketli olandır” ayetinde geçmişti.
وَهِبَةُ إِسْحَاقَ لَهُ ازْدِيَادُهُ لَهُ عَلَى الْكِبَرِ وَبَعْدَ أَنْ يَئِسَتْ زَوْجُهُ سَارَةُ مِنَ الْوِلَادَةِ.
İshak'ın ona bağışlanması, yaşlılığına rağmen ve hanımı Sâre doğum yapmaktan ümidini kestikten sonra ona fazladan verilmesidir.
وَهِبَةُ يَعْقُوبَ ازْدِيَاده لِإِسْحَاقَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ فِي حَيَاةِ إِبْرَاهِيمَ وَرُؤْيَتُهُ إِيَّاهُ كَهْلًا صَالِحًا.
Yakub'un bağışlanması ise İbrâhim'in hayatında İbrâhim'in oğlu İshak'a fazladan verilmesi ve onu olgun, salih bir kimse olarak görmesidir.
وَالنَّافِلَةُ: الزِّيَادَةُ غَيْرُ الْمَوْعُودَةِ، فَإِنَّ إِبْرَاهِيمَ سَأَلَ رَبَّهُ فَقَالَ رَبِّ هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ أَرَادَ الْوَلَدَ فَوُلِدَ لَهُ إِسْمَاعِيلُ كَمَا فِي [سُورَةِ الصَّافَّاتِ: ١٠٠] ، ثُمَّ وُلِدَ لَهُ إِسْحَاقُ عَنْ غَيْرِ مَسْأَلَةٍ كَمَا فِي سُورَةِ هُودٍ فَكَانَ نَافِلَةً، وَوُلِدَ لِإِسْحَاقَ يَعْقُوبُ فَكَانَ أَيْضًا نَافِلَةً.
Nâfile (النَّافِلَةُ): Vaat edilmemiş fazlalıktır. Zira İbrâhim Rabbine yalvarıp [Sâffât Suresi: 100]'de geçtiği gibi { رَبِّ هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ } “Rabbim! Bana salihlerden [bir evlat] bağışla” diyerek çocuk istemiş ve ona İsmâil doğmuştur; sonra Hûd Suresi'nde geçtiği gibi istemeksizin ona İshak doğmuş ve bir nafile (fazladan lütuf) olmuştur; İshak'a da Yakub doğmuş ve o da yine bir nafile olmuştur.
وَانْتَصَبَ نافِلَةً عَلَى الْحَالِ الَّتِي عَامِلُهَا وَهَبْنا فَتَكُونُ حَالًا مِنْ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ شَأْنُ الْحَالِ الْوَارِدَةِ بَعْدَ الْمُفْرَدَاتِ أَنْ تَعُودَ إِلَى جَمِيعِهَا.
{ نافِلَةً } kelimesi, âmili { وَهَبْنا } fiili olan hâl olarak mensub kılınmıştır. Tekil kelimelerden sonra gelen hâlin hepsine dönmesi kuralı gereğince, İshak ve Yakub'un her ikisinden birden hâl olur.
وَتَنْوِينُ كُلًّا عِوَضٌ عَنِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ. وَالْمَعْنَى: وَكُلُّهُمْ جَعَلْنَا صَالِحِينَ، أَيْ أَصْلَحْنَا نُفُوسَهُمْ. وَالْمُرَادُ إِبْرَاهِيمُ وَإِسْحَاقُ وَيَعْقُوبُ، لِأَنَّهُمُ الَّذِينَ كَانَ الْحَدِيثُ الْأَخِيرُ عَنْهُمْ. وَأَمَّا لُوطٌ فَإِنَّمَا ذُكِرَ عَلَى طَرِيقِ الْمَعِيَّةِ وَسَيُخَصُّ بِالذِّكْرِ بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ.
{ كُلاًّ } kelimesindeki tenvin, muzâfun ileyh yerine ivazdır. Anlamı: “Ve hepsini salih kıldık”, yani onların nefislerini ıslah ettik demektir. Kastedilenler İbrâhim, İshak ve Yakub'dur; çünkü son söz onlarla ilgiliydi. Lût'a gelince, o sadece beraberlik yoluyla zikredilmiştir ve bu ayetten sonra ona özel olarak değinilecektir.
وَإِعَادَةُ فِعْلِ «جَعَلَ» فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا دُونَ أَن يُقَال:
Yüce Allah'ın { وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا } “Onları buyruğumuzla doğru yolu gösteren önderler yaptık” buyruğunda “ceale” (جَعَلَ) fiilinin tekrar edilmesi,
وأيمة يَهْدُونَ، بِعَطْفِ أَئِمَّةً على صالِحِينَ، اهْتِمَامًا بِهَذَا الْجَعْلِ الشَّرِيفِ، وَهُوَ جَعْلُهُمْ هَادِينَ لِلنَّاسِ بَعْدَ أَنْ جَعَلَهُمْ صَالِحِينَ فِي أَنْفُسِهِمْ فَأُعِيدَ الْفِعْلُ لِيَكُونَ لَهُ مَزِيدَ اسْتِقْرَارٍ.
{ أَئِمَّةً } kelimesi { صالِحِينَ } kelimesine atfedilerek “ve önderler yaptığımız kimseler” denilmeyip fiilin tekrarlanması, bu şerefli kılma işine verilen önemden ötürüdür ki bu da kendilerini nefislerinde salih kıldıktan sonra insanlara yol gösterici kılmaktır; bu yüzden fiil daha köklü ve pekişmiş olsun diye tekrarlanmıştır.
وَلِأَنَّ فِي إِعَادَةِ الْفِعْلِ إِعَادَةَ ذِكْرِ الْمَفْعُولِ الْأَوَّلِ فَكَانَتْ إِعَادَتُهُ وَسِيلَةً إِلَى إِعَادَةِ ذِكْرِ الْمَفْعُولِ الْأَوَّلِ.
Ayrıca fiilin tekrarlanmasında birinci mef'ûlün yeniden zikredilmesi söz konusudur; dolayısıyla fiilin tekrarı birinci mef'ûlü yeniden zikretmeye bir vesile olmuştur.
وَفِي تِلْكَ الْإِعَادَةِ مِنَ الِاعْتِنَاءِ مَا فِي الْإِظْهَارِ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ كَمَا يَظْهَرُ بِالذَّوْقِ.
Bu tekrarda, zevk-i selim ile anlaşıldığı üzere zamir makamında açık ismin getirilmesindeki (izhâr fî makâmi'l-izmâr) özen ve ihtimam mevcuttur.
وَالْأَئِمَّةُ: جَمْعُ إِمَامٍ وَهُوَ الْقُدْوَةُ وَالَّذِي يَعْمَلُ كَعَمَلِهِ. وَأَصْلُ الْإِمَامِ الْمِثَالُ الَّذِي يُصْنَعُ الشَّيْءُ عَلَى صُورَتِهِ فِي الْخَيْرِ أَوْ فِي الشَّرِّ.
Eimme (الْأَئِمَّةُ): İmamın çoğuludur; o da önder ve kendisinin yaptığı gibi amel edilen kimsedir. İmamın aslı, hayırda yahut şerde bir şeyin suretine göre yapıldığı model/örnektir.
وَجُمْلَةُ يَهْدُونَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مُقَيِّدَةٌ لِمَعْنَى الْإِمَامَةِ، أَي أَنهم أيمة هُدًى وإرشاد.
{ يَهْدُونَ } “Doğru yolu gösteren” cümlesi hâl konumunda olup imamlık anlamını kayıtlamaktadır; yani onlar hidayet ve irşad önderleridir.
وَقَوله بِأَمْرِنا أَيْ كَانُوا هَادِينَ بِأَمْرِ اللَّهِ، وَهُوَ الْوَحْيُ زِيَادَةً عَلَى الْجَعْلِ. وَفِي «الْكَشَّافِ» : «فِيهِ أَنَّ مَنْ صَلَحَ لِيَكُونَ قُدْوَةً فِي دِينِ اللَّهِ فَالْهِدَايَةُ مَحْتُومَةٌ عَلَيْهِ مَأْمُورٌ هُوَ بِهَا لَيْسَ لَهُ أَنْ يُخِلَّ بِهَا وَيَتَثَاقَلَ عَنْهَا. وَأَوَّلُ ذَلِكَ أَنْ يَهْتَدِيَ بِنَفْسِهِ لِأَنَّ الِانْتِفَاعَ بِهُدَاهُ أَعَمُّ وَالنُّفُوسُ إِلَى الِاهْتِدَاءِ بِالْمَهْدِيِّ أَمْيَلُ» اه.
{ بِأَمْرِنا } “Buyruğumuzla” buyruğu, yani [önder] kılınmanın yanı sıra Allah'ın emriyle -ki o da vahiydir- yol gösterici idiler demektir. el-Keşşâf'ta şöyle denmektedir: “Bunda gösterilmektedir ki Allah'ın dininde önder olmaya elverişli kimseye hidayete erdirmek kesin bir görevdir, bununla emrolunmuştur; bunu aksatmaya ve ağırdan almaya hakkı yoktur. Bunun ilk adımı da bizzat kendisinin hidayet üzere olmasıdır; çünkü onun hidayetinden istifade daha kapsamlıdır ve nefisler hidayete ermiş olana uymaya daha meyillidir.” İktibas sonu.
وَهَذَا الْهَدْيُ هُوَ تَزْكِيَةُ نُفُوسِ النَّاسِ وَإِصْلَاحُهَا وَبَثُّ الْإِيمَانِ وَيَشْمَلُ هَذَا شُؤُونَ الْإِيمَانِ وَشُعَبَهُ وَآدَابَهُ.
Bu yol gösterme (hedy); insanların nefislerini tezkiye etmek, onları ıslah etmek ve imanı yaymaktır; bu da imanın meselelerini, şubelerini ve edeplerini kapsar.
وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَوْحَيْنا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْراتِ فَذَلِكَ إِقَامَةُ شَرَائِعِ الدِّينِ بَيْنَ النَّاسِ مِنَ الْعِبَادَاتِ وَالْمُعَامَلَاتِ. وَقَدْ شَمِلَهَا قَوْلُهُ تَعَالَى فِعْلَ الْخَيْراتِ.
Yüce Allah'ın { وَأَوْحَيْنا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْراتِ } “Kendilerine hayırlı işler yapmayı vahyettik” buyruğuna gelince; bu, ibadetler ve muameleler kabilinden dinin şeriatlerinin insanlar arasında ikame edilmesidir. Yüce Allah'ın { فِعْلَ الْخَيْراتِ } “Hayırlı işler yapmayı” buyruğu bunların hepsini kapsamaktadır.
وفِعْلَ الْخَيْراتِ مَصْدَرٌ مُضَافٌ إِلَى الْخَيْراتِ، وَيَتَعَيَّنُ أَنَّهُ مُضَافٌ إِلَى مَفْعُولِهِ لِأَنَّ الْخَيْرَاتِ مَفْعُولَةٌ وَلَيْسَتْ فَاعِلَةً فَالْمَصْدَرُ هُنَا بِمَنْزِلَةِ الْفِعْلِ الْمَبْنِيِّ لِلْمَجْهُولِ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ هُوَ مَفْعُولُهُ، وَأَمَّا الْفَاعِلُ فَتَبَعٌ لَهُ، أَيْ أَنْ يَفْعَلُوا هُمْ وَيَفْعَلَ قَوْمُهُمُ الْخَيْرَاتِ،
{ فِعْلَ الْخَيْراتِ } tamlaması, hayrâta muzâf olmuş bir masdardır ve mutlaka mef'ûlüne muzâf olması gerekir; zira hayrât yapılan şeylerdir, yapan failler değildir. Dolayısıyla buradaki masdar meçhul fiil konumundadır; çünkü asıl maksat onun mef'ûlüdür, fail ise ona tabidir; yani hem kendilerinin yapması hem de kavimlerinin hayırları yapmasıdır;
حَتَّى تَكُونَ الْخَيْرَاتُ مَفْعُولَةً لِلنَّاسِ كُلِّهِمْ، فَحَذَفَ الْفَاعِلَ لِلتَّعْمِيمِ مَعَ الِاخْتِصَارِ لِاقْتِضَاءِ الْمَفْعُولِ إِيَّاهُ.
Ta ki hayırlar bütün insanlar tarafından işlenmiş olsun. Böylece mef'ûlün onu gerektirmesi sebebiyle ihtisar ile beraber genelleme sağlamak için fail hazfedilmiştir.
وَاعْتِبَارُ الْمَصْدَرِ مَصْدَرًا لِفِعْلٍ مَبْنِيٍّ لِلنَّائِبِ جَائِزٌ إِذَا قَامَتِ الْقَرِينَةُ. وَهَذَا مَا يُؤْذِنُ بِهِ صَنِيعُ الزَّمَخْشَرِيِّ. عَلَى أَنَّ الْأَخْفَشَ أَجَازَهُ بِدُونِ شَرْطٍ.
Karine bulunduğunda masdarı nâib-i fail alan (meçhul) fiilin masdarı saymak caizdir. Zemahşerî'nin tutumu da bunu ihsas ettirmektedir. Bununla birlikte Ahfeş bunu şartsız olarak caiz görmüştür.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِعْلَ الْخَيْراتِ هُوَ الْمُوحَى بِهِ، أَيْ وَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِمْ هَذَا الْكَلَامَ، فَيَكُونَ الْمَصْدَرُ قَائِمًا مَقَامَ الْفِعْلِ مُرَادًا بِهِ الطَّلَبُ، وَالتَّقْدِيرُ: افْعَلُوا الْخَيْرَاتِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِذا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقابِ [مُحَمَّد: ٤] .
{ فِعْلَ الْخَيْراتِ } ifadesinin bizzat vahyedilen şey olması da caizdir; yani “onlara bu sözü vahyettik” demek olup masdar fiil yerine geçerek talep kastedilmiştir; takdiri de Yüce Allah'ın [Muhammed: 4]'teki { فَإِذا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقابِ } “İnkâr edenlerle karşılaştığınız zaman boyunlarını vurun” buyruğu gibi “Hayırlı işleri yapın” şeklindedir.
وَتَخْصِيصُ إِقامَ الصَّلاةِ وَإِيتاءَ الزَّكاةِ بِالذِّكْرِ بَعْدَ شُمُولِ الْخَيْرَاتِ إِيَّاهُمَا تَنْوِيهٌ بِشَأْنِهِمَا لِأَنَّ بِالصَّلَاةِ صَلَاحَ النَّفْسِ إِذِ الصَّلَاةُ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ، وَبِالزَّكَاةِ صَلَاحُ الْمُجْتَمَعِ لِكِفَايَةِ عَوَزِ الْمُعْوِزِينَ.
Hayrât kavramının ikisini de kapsamasına rağmen { إِقامَ الصَّلاةِ } “Namazı dosdoğru kılmayı” ve { إِيتاءَ الزَّكاةِ } “Zekât vermeyi” ifadelerinin zikirde özelleştirilmesi, onların şanını yüceltmek içindir; zira namazla nefsin ıslahı gerçekleşir; çünkü namaz hayasızlıktan ve kötülükten alıkoyar; zekâtla da ihtiyaç sahiplerinin ihtiyacı karşılanacağı için toplumun ıslahı gerçekleşir.
وَهَذَا إِشَارَةٌ إِلَى أَصْلِ الْحَنِيفِيَّةِ الَّتِي أُرْسِلَ بِهَا إِبْرَاهِيمُ ﵇.
Bu, İbrâhim (aleyhisselâm)'ın kendisiyle gönderildiği Hanîflik dininin esasına bir işarettir.
وَمَعْنَى الْوَحْيِ بِفِعْلِ الْخَيْرَاتِ وَإِقَامِ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ أَنَّهُ أُوحِيَ إِلَيْهِمُ الْأَمْرُ بِذَلِكَ كَمَا هُوَ بَيِّنٌ.
Hayırlı işlerin yapılması, namazın kılınması ve zekâtın verilmesinin vahyedilmesinin anlamı, açık olduğu üzere bunun kendilerine emredilmesinin vahyedilmiş olmasıdır.
ثُمَّ خَصَّهُمْ بِذِكْرِ مَا كَانُوا مُتَمَيِّزِينَ بِهِ عَلَى بَقِيَّةِ النَّاسِ مِنْ مُلَازَمَةِ الْعِبَادَةِ لِلَّهِ تَعَالَى كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ فِعْلُ الْكَوْنِ الْمُفِيدُ تَمَكُّنَ الْوَصْفِ، وَدَلَّتْ عَلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِتَقْدِيمِ الْمَجْرُورِ إِلَى أَنَّهُمْ أَفْرَدُوا اللَّهَ بِالْعِبَادَةِ فَلَمْ يَعْبُدُوا غَيْرَهُ قَطُّ كَمَا تَقْتَضِيهِ رُتْبَةُ النُّبُوءَةِ مِنَ الْعِصْمَةِ عَنْ عِبَادَةِ غَيْرِ اللَّهِ مِنْ وَقْتِ التَّكْلِيفِ كَمَا قَالَ يُوسُفُ: مَا كانَ لَنا أَنْ نُشْرِكَ بِاللَّهِ مِنْ شَيْءٍ [يُوسُف: ٣٨] وَقَالَ تَعَالَى فِي الثَّنَاءِ عَلَى إِبْرَاهِيمَ: وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ [الْبَقَرَة: ١٣٥] .
Sonra, vasfın yerleşikliğini ifade eden kevn fiilinin (kanû) gösterdiği ve mecrûrun öne alınmasının Allah'ı ibadette birlediklerine ve O'ndan başkasına asla ibadet etmediklerine işaret ettiği üzere, Yüce Allah'a ibadete devam etme konusunda diğer insanlardan ayrıldıkları yönleriyle onları özel olarak zikretti; nitekim peygamberlik mertebesi, mükellefiyet vaktinden itibaren Allah'tan başkasına ibadetten masumiyeti gerektirir. Yûsuf'un [Yûsuf: 38]'de: { مَا كانَ لَنا أَنْ نُشْرِكَ بِاللَّهِ مِنْ شَيْءٍ } “Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmamız bizim için olacak şey değildir” dediği ve Yüce Allah'ın İbrâhim'i överek [Bakara: 135]'te: { وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “O müşriklerden değildi” buyurduğu gibi.
[٧٤، ٧٥]
[74, 75]
[سُورَة الْأَنْبِيَاء (٢١) : الْآيَات ٧٤ إِلَى ٧٥]
[Enbiyâ Suresi (21), Âyetler 74-75]
وَلُوطاً آتَيْناهُ حُكْماً وَعِلْماً وَنَجَّيْناهُ مِنَ الْقَرْيَةِ الَّتِي كانَتْ تَعْمَلُ الْخَبائِثَ إِنَّهُمْ كانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فاسِقِينَ (٧٤) وَأَدْخَلْناهُ فِي رَحْمَتِنا إِنَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ (٧٥)
{ وَلُوطاً آتَيْناهُ حُكْماً وَعِلْماً وَنَجَّيْناهُ مِنَ الْقَرْيَةِ الَّتِي كانَتْ تَعْمَلُ الْخَبائِثَ إِنَّهُمْ كانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فاسِقِينَ (٧٤) وَأَدْخَلْناهُ فِي رَحْمَتِنا إِنَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ (٧٥) } “Lût'a da bir hükümranlık/hikmet ve bir ilim verdik; onu çirkin işler yapan memleketten kurtardık. Gerçekten onlar yoldan çıkmış kötü bir kavimdi. (74) Onu rahmetimize kabul ettik; çünkü o salihlerdendi. (75)”
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَلَقَدْ آتَيْنا إِبْراهِيمَ رُشْدَهُ [الْأَنْبِيَاء: ٥١] . وقدّم مفعول آتَيْنا اهْتِمَامًا بِهِ لِيُنَبِّهَ عَلَى أَنَّهُ مَحَلُّ الْعِنَايَةِ إِذْ كَانَ قَدْ تَأَخَّرَ ذِكْرُ قِصَّتِهِ بَعْدَ أَنْ جَرَى ذِكْرُهُ تَبَعًا لِذِكْرِ إِبْرَاهِيمَ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّهُ بُعِثَ بِشَرِيعَةٍ خَاصَّةٍ، وَإِلَى قَوْمٍ غَيْرِ الْقَوْمِ الَّذِينَ بُعِثَ إِلَيْهِمْ إِبْرَاهِيمُ، وَإِلَى أَنَّهُ كَانَ فِي مُوَاطِنَ غَيْرِ الْمَوَاطِنِ الَّتِي حَلَّ فِيهَا إِبْرَاهِيمُ، بِخِلَافِ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ فِي ذَلِكَ كُلِّهِ.
[Enbiyâ: 51]'deki { وَلَقَدْ آتَيْنا إِبْراهِيمَ رُشْدَهُ } “Andolsun biz İbrâhim'e rüştünü vermiştik” cümlesine atıftır. { آتَيْنا } fiilinin mef'ûlü olan { لُوطاً } kelimesi, ona önem atfetmek için öne geçirilmiştir; ta ki İbrâhim'in zikrine tabi kılındıktan sonra kıssasının sonraya bırakılması sebebiyle onun da özel bir itinaya mazhar olduğuna dikkat çekilsin; ayrıca bütün bunlarda İshak ve Yakub'un aksine, onun müstakil bir şeriatla, İbrâhim'in gönderildiği kavimden başka bir kavme gönderildiğine ve İbrâhim'in konakladığı yurtlardan başka yurtlarda bulunduğuna dikkat çekilsin.
وَلِأَجْلِ الْبُعْدِ أُعِيدَ فِعْلُ الْإِيتَاءِ لِيَظْهَرَ عَطْفُهُ عَلَى آتَيْنا إِبْراهِيمَ رُشْدَهُ [الْأَنْبِيَاء: ٥١] ، وَلَمْ يُعَدْ فِي قِصَّةِ نُوحٍ عَقِبَ هَذِهِ.
[Araya giren sözlerin] uzaklığı sebebiyle, [Enbiyâ: 51]'deki { آتَيْنا إِبْراهِيمَ رُشْدَهُ } “İbrâhim'e rüştünü vermiştik” [ifadesine] atfı belirginleşsin diye verme (îtâ) fiili tekrar edilmiştir; bundan sonra gelen Nûh kıssasında ise tekrar edilmemiştir.
وَأُعْقِبَتْ قِصَّةُ إِبْرَاهِيمَ بِقِصَّةِ لُوطٍ لِلْمُنَاسَبَةِ. وَخُصَّ لُوطٌ بِالذِّكْرِ مِنْ بَيْنِ الرُّسُلِ لِأَنَّ أَحْوَالَهُ تَابِعَةٌ لِأَحْوَالِ إِبْرَاهِيمَ فِي مُقَاوَمَةِ أَهْلِ الشِّرْكِ وَالْفَسَادِ. وَإِنَّمَا لَمْ يَذْكُرْ مَا هُمْ عَلَيْهِ قَوْمُ لُوطٍ مِنَ الشِّرْكِ اسْتِغْنَاءً بِذِكْرِ الْفَوَاحِشِ الْفَظِيعَةِ الَّتِي كَانَتْ لَهُمْ سُنَّةً فَإِنَّهَا أَثَرٌ مِنَ الشِّرْكِ.
Münasebetten ötürü İbrâhim kıssasının peşinden Lût kıssası getirilmiştir. Şirk ve fesat ehline karşı direnmede durumları İbrâhim'in durumlarına tabi olduğu için resuller arasından Lût özel olarak zikredilmiştir. Lût kavminin içinde bulunduğu şirk ise, kendilerine adet haline getirdikleri korkunç fahiş kötülüklerin zikredilmesiyle yetinildiği için ayrıca zikredilmemiştir; zira bunlar şirkin bir eseridir.
وَالْحُكْمُ: الْحِكْمَةُ، وَهُوَ النُّبُوءَةُ، قَالَ تَعَالَى: وَآتَيْناهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا [مَرْيَم: ١٢] .
Hüküm (الْحُكْمُ); hikmettir, o da peygamberliktir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: [Meryem: 12]'de: { وَآتَيْناهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا } “Ona henüz çocukken hüküm (hikmet/peygamberlik) verdik”.
وَالْعِلْمُ: عِلْمُ الشَّرِيعَة، والتنوين فِيهَا لِلتَّعْظِيمِ.
İlim (الْعِلْمُ); şeriat ilmidir, buradaki tenvin ise tazim (yüceltme) içindir.
وَالْقَرْيَةُ (سَدُومُ) . وَقَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُ ذَلِكَ فِي سُورَةِ هُودٍ وَالْمُرَادُ مِنَ الْقَرْيَةِ أَهْلُهَا كَمَا مَرَّ فِي قَوْله تَعَالَى: وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ فِي [سُورَةِ يُوسُفَ: ٨٢] .
Karye (الْقَرْيَةُ); Sodom'dur. Bunun zikri Hûd Suresi'nde geçmişti. Karyeden maksat ise, [Yûsuf Suresi: 82]'deki { وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ } “O şehre sor” kavl-i şerifinde geçtiği üzere onun halkıdır.
وَالْخَبَائِثُ: جَمْعُ خَبِيثَةٍ بِتَأْوِيلِ الْفِعْلَةِ، أَيِ الشَّنِيعَةِ. وَالسَّوْءُ- بِفَتْحِ السِّينِ وَسُكُونِ الْوَاوِ- مَصْدَرٌ، أَيِ الْقَبِيحُ الْمَكْرُوهُ. وَأَمَّا بِضَمِّ السِّينِ فَهُوَ اسْمُ مَصْدَرٍ لِمَا ذكر وَهُوَ أَعم مِنَ الْمَفْتُوحِ لِأَنَّ الْوَصْفَ بِالِاسْمِ أَضْعَفُ مِنَ الْوَصْف بِالْمَصْدَرِ.
Habâis (الْخَبَائِثُ); fiil (yapılan iş) teviliyle habisenin çoğuludur, yani çirkin/korkunç işlerdir. Sev' (السَّوْءُ) -sin harfinin fethası ve vav harfinin sükûnu ile- masdardır, yani çirkin ve hoşlanılmayan şeydir. Sin harfinin zammesiyle (sû') olana gelince, bu zikredilen şeyin isim-masdarıdır ve fethalı olandan daha geneldir; çünkü isimle nitelemek masdarla nitelemekten daha zayıftır.
[٧٦، ٧٧]
[76, 77]
[سُورَة الْأَنْبِيَاء (٢١) : الْآيَات ٧٦ إِلَى ٧٧]
[Enbiyâ Suresi (21), Âyetler 76-77]
وَنُوحاً إِذْ نَادَى مِنْ قَبْلُ فَاسْتَجَبْنا لَهُ فَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ (٧٦) وَنَصَرْناهُ مِنَ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا إِنَّهُمْ كانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فَأَغْرَقْناهُمْ أَجْمَعِينَ (٧٧)
{ وَنُوحاً إِذْ نَادَى مِنْ قَبْلُ فَاسْتَجَبْنا لَهُ فَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ (٧٦) وَنَصَرْناهُ مِنَ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا إِنَّهُمْ كانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فَأَغْرَقْناهُمْ أَجْمَعِينَ (٧٧) } “Daha önce Nûh da yakarmıştı; biz de onun duasını kabul etmiş, kendisini ve ailesini o büyük sıkıntıdan kurtarmıştık. (76) Âyetlerimizi yalanlayan kavme karşı ona yardım edip [öcünü] almıştık. Gerçekten onlar kötü bir kavimdi; biz de onların hepsini suda boğduk. (77)”
لَمَّا ذَكَرَ أَشْهَرَ الرُّسُلِ بِمُنَاسَبَاتٍ أَعْقَبَ بِذِكْرِ أَوَّلِ الرُّسُلِ.
[Cenâb-ı Hak] en meşhur resulleri çeşitli münasebetlerle andıktan sonra, resullerin ilkinin zikrini peşinden getirdi.
وَعَطَفَ وَنُوحاً على لُوطاً [الْأَنْبِيَاء: ٧٤] ، أَيْ آتَيْنَا نُوحًا حُكْمًا وَعِلْمًا، فَحَذَفَ الْمَفْعُول الثَّانِي لآتينا [الْأَنْبِيَاء: ٧٤] لِدَلَالَةِ مَا قَبْلَهُ عَلَيْهِ، أَيْ آتَيْنَاهُ النُّبُوءَةَ حِينَ نَادَى، أَيْ نَادَانَا.
{ وَنُوحاً } [kelimesini] [Enbiyâ: 74]'teki { لُوطاً } kelimesine atfetmiştir; yani "Nûh'a da hüküm ve ilim verdik" demektir. Öncesinin delaleti sebebiyle [Enbiyâ: 74]'teki { آتَيْنا } fiilinin ikinci mef'ûlü hazfedilmiştir; yani o yakardığında -ki bize yakarmıştır- ona peygamberlik verdik demektir.
وَمَعْنَى نَادَى دَعَا رَبَّهُ أَنْ يَنْصُرَهُ عَلَى الْمُكَذِّبِينَ مِنْ قَوْمِهِ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ فَاسْتَجَبْنا لَهُ فَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ.
{ نَادَى } [ifadesinin] manası, { فَاسْتَجَبْنا لَهُ فَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ } “Biz de onun duasını kabul etmiş, kendisini ve ailesini o büyük sıkıntıdan kurtarmıştık” buyruğunun delaletiyle, kavminden kendisini yalanlayanlara karşı Rabbine yardım için dua etmesidir.
وَبِنَاءُ قَبْلُ عَلَى الضَّمِّ يَدُلُّ عَلَى مُضَافٍ إِلَيْهِ مُقَدَّرٍ، أَيْ مِنْ قَبْلِ هَؤُلَاءِ، أَيْ قَبْلَ الْأَنْبِيَاءِ الْمَذْكُورِينَ. وَفَائِدَةُ ذِكْرِ هَذِهِ الْقَبْلِيَّةِ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّ نَصْرَ اللَّهِ أَوْلِيَاءَهُ سُنَّتُهُ الْمُرَادَةُ لَهُ
{ قَبْلُ } kelimesinin damme üzere mebni kılınması, takdir edilen bir muzâfun ileyhe delalet eder; yani "bunlardan önce", yani zikredilen peygamberlerden önce demektir. Bu önceliğin zikredilmesinin faydası, Allah'ın dostlarına yardım etmesinin O'nun irade ettiği bir sünneti olduğuna dikkat çekmektir;
تَعْرِيضًا بِالتَّهْدِيدِ لِلْمُشْرِكِينَ الْمُعَانِدِينَ لِيَتَذَكَّرُوا أَنَّهُ لَمْ تَشِذَّ عَنْ نَصْرِ اللَّهِ رُسُلَهُ شَاذَّةٌ وَلَا فَاذَّةٌ.
İnatçı müşriklere üstü kapalı bir tehdit olmak üzere [zikredilmiştir] ki, Allah'ın resullerine yardım etmesinden hiçbir istisnanın bulunmadığını hatırlasınlar.
وَأَهْلُ نُوحٍ: أَهْلُ بَيْتِهِ عَدَا أَحَدِ بَنِيهِ الَّذِي كَفَرَ بِهِ.
Nûh'un ehli: Onu inkâr eden bir oğlu hariç, ev halkıdır.
وَالْكَرْبُ الْعَظِيمُ: هُوَ الطُّوفَانُ. وَالْكَرْبُ: شِدَّةُ حُزْنِ النَّفْسِ بِسَبَبِ خَوْفٍ أَوْ حُزْنٍ.
Büyük sıkıntı (الْكَرْبُ الْعَظِيمُ); Tufan'dır. Kerb (الْكَرْبُ) ise, korku veya keder sebebiyle nefsin şiddetli üzüntü duymasıdır.
وَوَجْهُ كَوْنِ الطُّوفَانِ كَرْبًا عَظِيمًا أَنَّهُ يَهُولُ النَّاسَ عِنْدَ ابْتِدَائِهِ وَعِنْدَ مَدِّهِ وَلَا يَزَالُ لَاحِقًا بِمَوَاقِعِ هُرُوبِهِمْ حَتَّى يَعُمَّهُمْ فَيَبْقَوْا زَمَنًا يَذُوقُونَ آلَامَ الْخَوْفِ فَالْغَرَقَ وَهُمْ يَغْرَقُونَ وَيَطْفُونَ حَتَّى يَمُوتُوا بِانْحِبَاسِ التَّنَفُّسِ وَفِي ذَلِكَ كُلِّهِ كَرْبٌ مُتَكَرِّرٌ، فَلِذَلِكَ وُصِفَ بِالْعَظِيمِ.
Tufanın büyük bir sıkıntı olmasının sebebi, başlangıcında ve yükseldiğinde insanlara dehşet vermesi, kaçtıkları yerlere kadar peşlerini bırakmayıp onları bütünüyle kuşatmasıdır. Böylece bir süre korkunun, ardından boğulmanın acısını tadarlar; boğulup su üstüne çıkarlar ve nihayet nefessiz kalarak ölürler. Bütün bunlarda ise katmerli bir sıkıntı vardır; bu yüzden "büyük" vasfıyla nitelenmiştir.
وَعُدِّيَ نَصَرْناهُ بِحَرْفِ (مِنْ) لِتَضْمِينِهِ مَعْنَى الْمَنْعِ وَالْحِمَايَةِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
{ نَصَرْناهُ } fiili, men etme ve koruma anlamını tazammun ettiği için { مِنْ } harf-i cerri ile geçişli kılınmıştır; nitekim Yüce Allah'ın şu kavl-i şerifinde olduğu gibi:
إِنَّكُمْ مِنَّا لَا تُنْصَرُونَ [الْمُؤْمِنُونَ: ٦٥] ، وَهُوَ أَبْلَغُ مِنْ تَعْدِيَتِهِ بِ (عَلَى) لِأَنَّهُ يَدُلُّ عَلَى نَصْرٍ قَوِيٍّ تَحْصُلُ بِهِ الْمَنَعَةُ وَالْحِمَايَةُ فَلَا يَنَالُهُ الْعَدُوُّ بِشَيْءٍ. وَأَمَّا نَصْرُهُ عَلَيْهِ فَلَا يَدُلُّ إِلَّا عَلَى الْمُدَافَعَةِ وَالْمَعُونَةِ.
[Mü'minûn: 65]'teki { إِنَّكُمْ مِنَّا لَا تُنْصَرُونَ } “Şüphesiz siz bize karşı yardım göremezsiniz” [ayetinde de böyledir]. Bu, { عَلَى } ile geçişli kılınmasından daha beliğdir; çünkü düşmanın kendisine hiçbir şekilde zarar veremeyeceği bir korunma ve himayenin sağlandığı güçlü bir yardıma delalet eder. { نَصْرُهُ عَلَيْهِ } ise yalnızca savunma ve yardıma delalet eder.
وَوَصْفُ الْقَوْمِ بِالْمَوْصُولِ لِلْإِيمَاءِ إِلَى عِلَّةِ الْغَرَقِ الَّذِي سَيُذْكَرُ بَعْدُ. وَجُمْلَةُ إِنَّهُمْ كانُوا قَوْمَ سَوْءٍ عِلَّةٌ لِنَصْرِ نوح ﵇ لِأَنَّ نَصْرَهُ يَتَضَمَّنُ إِضْرَارَ الْقَوْمِ الْمَنْصُورِ عَلَيْهِمْ.
Kavmin ism-i mevsûl ile nitelenmesi, daha sonra zikredilecek olan boğulmanın illetine ima etmek içindir. { إِنَّهُمْ كانُوا قَوْمَ سَوْءٍ } cümlesi Nûh aleyhisselâm'a yardım edilmesinin illetidir; zira ona yardım edilmesi, aleyhlerine yardım edilen kavme zarar verilmesini de içerir.
وَالسَّوْءُ- بِفَتْحِ السِّينِ- تَقَدَّمَ آنِفًا.
Sev' (السَّوْءُ) -sin harfinin fethasıyla- az önce geçmişti.
وَإِضَافَةُ قَوْمٍ إِلَى السَّوْءِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُمْ عُرِفُوا بِهِ. وَالْمُرَادُ بِهِ الْكُفْرُ وَالتَّكَبُّرُ وَالْعِنَادُ وَالِاسْتِسْخَارُ بِرَسُولِهِمْ.
{ قَوْمٍ } kelimesinin { السَّوْءِ } kelimesine izafeti, onların bununla tanındıklarına bir işarettir. Bundan maksat ise küfür, kibir, inat ve resulleriyle alay etmeleridir.
وأَجْمَعِينَ حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ النصب فِي فَأَغْرَقْناهُمْ لِإِفَادَةِ أَنَّهُ لَمْ يَنْجُ مِنَ الْغَرَقِ أَحَدٌ مِنَ الْقَوْمِ وَلَوْ كَانَ قَرِيبًا مِنْ نُوحٍ فَإِنَّ اللَّهَ قَدْ أَغْرَقَ ابْنَ نُوحٍ.
{ أَجْمَعِينَ } kelimesi, Nûh'un yakını dahi olsa o kavimden hiç kimsenin boğulmaktan kurtulamadığını ifade etmek için { فَأَغْرَقْناهُمْ } ifadesindeki nasb zamirinden haldir; nitekim Allah Nûh'un oğlunu da boğmuştur.
وَهَذَا تَهْدِيدٌ لِقُرَيْشٍ لِئَلَّا يَتَّكِلُوا عَلَى قَرَابَتِهِمْ بِمُحَمَّدٍ ﷺ كَمَا رُوِيَ أَنَّهُ لَمَّا قَرَأَ عَلَى عُتْبَةَ بْنِ رَبِيعَةَ [سُورَةَ فُصِّلَتْ: ١٣] حَتَّى بَلَغَ فَإِنْ أَعْرَضُوا فَقُلْ أَنْذَرْتُكُمْ صاعِقَةً مِثْلَ صاعِقَةِ عادٍ وَثَمُودَ فَزِعَ عُتْبَةُ وَقَالَ لَهُ: نَاشَدْتُكَ الرَّحِمَ.
Bu, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ile olan akrabalıklarına güvenmesinler diye Kureyş'e bir tehdittir. Nitekim rivayet edildiğine göre o, Utbe b. Rebîa'ya [Fussilet Suresi: 13]'ü okuyup { فَإِنْ أَعْرَضُوا فَقُلْ أَنْذَرْتُكُمْ صاعِقَةً مِثْلَ صاعِقَةِ عادٍ وَثَمُودَ } “Eğer yüz çevirirlerse de ki: 'Ben sizi Âd ve Semûd'un yıldırımına benzer bir yıldırımla uyardım'” kısmına ulaşınca Utbe dehşete kapılmış ve ona: "Akrabalık hakkı için sana yalvarıyorum!" demiştir.
[٧٨، ٧٩]
[78, 79]
[سُورَة الْأَنْبِيَاء (٢١) : الْآيَات ٧٨ الى ٧٩]
[Enbiyâ Suresi (21), Âyetler 78-79]
وَداوُدَ وَسُلَيْمانَ إِذْ يَحْكُمانِ فِي الْحَرْثِ إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ وَكُنَّا لِحُكْمِهِمْ شاهِدِينَ (٧٨) فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ وَكُلاًّ آتَيْنا حُكْماً وَعِلْماً وَسَخَّرْنا مَعَ داوُدَ الْجِبالَ يُسَبِّحْنَ وَالطَّيْرَ وَكُنَّا فاعِلِينَ (٧٩)
{ وَداوُدَ وَسُلَيْمانَ إِذْ يَحْكُمانِ فِي الْحَرْثِ إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ وَكُنَّا لِحُكْمِهِمْ شاهِدِينَ (٧٨) فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ وَكُلاًّ آتَيْنا حُكْماً وَعِلْماً وَسَخَّرْنا مَعَ داوُدَ الْجِبالَ يُسَبِّحْنَ وَالطَّيْرَ وَكُنَّا فاعِلِينَ (٧٩) } “Dâvûd ve Süleyman'ı da [hatırla]. Hani bir ekin konusunda hüküm veriyorlardı; hani bir kavmin koyunları geceleyin ona girip yayılmıştı. Biz de onların hükmüne tanıktık. (78) Biz onu Süleyman'a anlattık/kavrattık. Her birine bir hükümranlık/hikmet ve bir ilim verdik. Dağları ve kuşları, Dâvûd'la birlikte tesbih etmek üzere boyun eğdirdik. [Bunları] yapanlar bizdik. (79)”
وَدَاوُد وسليمن إِذْ يَحْكُمَانِ فِي الْحَرْثِ إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ وكنّا لحكمهم شهدين (٧٨) ففهّمنا سليمن وكلّا ءاتينا حُكْمًا وَعِلْمًا شُرُوعٌ فِي عِدَادِ جَمْعٍ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ الَّذِينَ لَمْ يَكُونُوا رُسُلًا. وَقَدْ رُوعِيَ فِي تَخْصِيصِهِمْ بِالذِّكْرِ مَا اشْتُهِرَ بِهِ كُلُّ فَرْدٍ مِنْهُمْ مَنِ الْمَزِيَّةِ الَّتِي أَنْعَمَ اللَّهُ بِهَا عَلَيْهِ، بِمُنَاسَبَةِ ذِكْرِ مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ مُوسَى وَهَارُونَ مِنْ إيتَاء الْكتاب المماثل لِلْقُرْآنِ وَمَا عَقِبَ ذَلِكَ. وَلَمْ يَكُنْ بَعْدَ مُوسَى فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ عَصْرٌ لَهُ مَيْزَةٌ خَاصَّةٌ مثل عصر دَاوُود وَسُلَيْمَانَ إِذْ تَطَوَّرَ أَمْرُ جَامِعَةِ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنْ كَوْنِهَا مَسُوسَةً بِالْأَنْبِيَاءِ مِنْ عَهْدِ يُوشَعَ بْنِ نُونَ. ثُمَّ بِمَا طَرَأَ عَلَيْهَا مِنَ الْفَوْضَى مِنْ بَعْدِ مَوْتِ (شَمْشُونَ) إِلَى قِيَامِ (شاول) حميّ دَاوُود إِلَّا أَنَّهُ كَانَ مَلِكًا قَاصِرًا على قيادة الْجنَّة
{ وَداوُدَ وَسُلَيْمانَ إِذْ يَحْكُمانِ فِي الْحَرْثِ إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ وَكُنَّا لِحُكْمِهِمْ شاهِدِينَ (٧٨) فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ وَكُلاًّ آتَيْنا حُكْماً وَعِلْماً } [ifadesi], resul olmayan peygamberlerden bir grubun sayılmasına bir giriştir. Onların zikredilmesinde, Mûsâ ve Hârûn'a Kur'an'a benzeyen Kitab'ın verilmesi ve ardındaki hususlarla Allah'ın onları üstün kılmasının zikredilmesi münasebetiyle, her birinin Allah'ın kendilerine lütfettiği meziyetle meşhur olmuş yönü gözetilmiştir. Mûsâ'dan sonra İsrailoğulları içinde Dâvûd ve Süleyman dönemi gibi özel bir ayrıcalığı olan bir dönem olmamıştır; zira İsrailoğulları toplumunun durumu, Yûşa b. Nûn döneminden itibaren peygamberlerce yönetilmesinden sonra, Şimşon'un (Şemşûn) ölümünden Dâvûd'un kayınpederi Şaul'un (Tâlût) ortaya çıkışına kadar baş gösteren kargaşa ile gelişmiştir; ancak o sadece ordu komutanlığıyla sınırlı bir kraldı,
وَلَمْ يَكُنْ نَبِيئًا، وَأَمَّا تَدْبِيرُ الْأُمُورِ فَكَانَ لِلْأَنْبِيَاءِ وَالْقُضَاةِ مثل (صمويل) .
Ve peygamber değildi. İşlerin idaresi ise Samuel (Samuîl) gibi peygamberlere ve hâkimlere (kadılara) aitti.
فداوود أَوَّلُ مَنْ جُمِعَتْ لَهُ النُّبُوءَةُ وَالْمُلْكُ فِي أَنْبِيَاءِ بَنِي إِسْرَائِيلَ. وَبَلَغَ مُلْكُ إِسْرَائِيلَ فِي مُدَّة دَاوُود حَدًّا عَظِيمًا مِنَ الْبَأْسِ وَالْقُوَّة وإخضاع الْأَعْدَاء. وأوتي دَاوُود الزَّبُورَ فِيهِ حِكْمَةٌ وَعِظَةٌ فَكَانَ تَكْمِلَةً لِلتَّوْرَاةِ الَّتِي كَانَتْ تَعْلِيمَ شَرِيعَةٍ، فاستكمل زمن دَاوُود الْحِكْمَةَ وَرَقَائِقَ الْكَلَامِ.
Dâvûd, İsrailoğulları peygamberleri arasında peygamberlik ve krallığın kendisinde birleştiği ilk kişidir. Dâvûd döneminde İsrail krallığı; güç, kuvvet ve düşmanları boyun eğdirme açısından büyük bir mertebeye ulaştı. Dâvûd'a içinde hikmet ve öğüt bulunan Zebûr verildi; böylece bir şeriat öğretimi olan Tevrat'ın tamamlayıcısı oldu. Dâvûd'un dönemi böylece hikmeti ve kalpleri incelten sözleri tamamladı.
وَأُوتِيَ سُلَيْمَانُ الْحِكْمَةَ وَسُخِّرَ لَهُ أَهْلُ الصَّنَائِعِ وَالْإِبْدَاعِ فَاسْتَكْمَلَتْ دَوْلَةُ إِسْرَائِيلَ فِي زَمَانِهِ عَظَمَةَ النِّظَامِ وَالثَّرْوَةِ وَالْحِكْمَةِ وَالتِّجَارَةِ فَكَانَ فِي قصَّتهَا مَثَلٌ.
Süleyman'a hikmet verildi; zanaat ve icat ehli onun hizmetine verildi. İsrail devleti onun döneminde nizam, zenginlik, hikmet ve ticaretin azametini tamamladı ve onların kıssasında ibret verici bir misal oldu.
وَكَانَتْ تِلْكَ الْقِصَّةُ مُنْتَظِمَةً فِي هَذَا السِّلْكِ الشَّرِيفِ سِلْكِ إِيتَاءِ الْفُرْقَانِ وَالْهُدَى وَالرُّشْدِ وَالْإِرْشَادِ إِلَى الْخَيْرِ وَالْحُكْمِ وَالْعِلْمِ.
Bu kıssa; Furkan, hidayet, rüşt, hayra irşad, hüküm ve ilim verme gibi bu şerefli silsileye dahil olmuştur.
وَكَانَ فِي قصَّة دَاوُود وَسُلَيْمَانَ تَنْبِيهٌ عَلَى أَصْلِ الِاجْتِهَادِ وَعَلَى فِقْهِ الْقَضَاءِ فَلذَلِك خص دَاوُود وَسُلَيْمَانُ بِشَيْءٍ مِنْ تَفْصِيلِ أَخْبَارِهِمَا فَيَكُونُ داوُدَ عَطْفًا عَلَى نُوحاً فِي قَوْله وَنُوحاً [الْأَنْبِيَاء: ٧٦] ، أَي وآتينا دَاوُود وَسُلَيْمَانَ حُكْمًا وَعِلْمًا إِذْ يَحْكُمَانِ ... إِلَى آخِرِهِ. فَ إِذْ يَحْكُمانِ مُتَعَلِّقٌ بِ (آتَيْنَا) الْمَحْذُوفِ، أَيْ كَانَ وَقْتُ حُكْمِهِمَا فِي قَضِيَّةِ الْحَرْثِ مَظْهَرًا مِنْ مظَاهر حكمهمَا وعلمهما.
Dâvûd ve Süleyman'ın kıssasında içtihadın aslına ve kaza/yargı fıkhına bir dikkat çekme vardı; bu sebeple Dâvûd ve Süleyman, haberlerinin biraz ayrıntısıyla özel olarak zikredildi. Dolayısıyla { داوُدَ } kelimesi, [Enbiyâ: 76]'daki { وَنُوحاً } kelimesine atıf olur; yani "ve Dâvûd ile Süleyman'a, ekin konusunda hüküm verirlerken hüküm ve ilim verdik... ilâ ahirih" demektir. { إِذْ يَحْكُمانِ } ifadesi mahzuf olan { آتَيْنا } fiiline müteallıktır; yani ekin davasında hüküm verdikleri vakit, onların hikmet/hüküm ve ilimlerinin tezahürlerinden biriydi.
وَالْحُكْمُ: الْحِكْمَةُ، وَهُوَ النُّبُوءَةُ. وَالْعِلْمُ: أَصَالَةُ الْفَهْمِ. وإِذْ نَفَشَتْ مُتَعَلِّقٌ بِ يَحْكُمانِ.
Hüküm (الْحُكْمُ); hikmettir, o da peygamberliktir. İlim (الْعِلْمُ); anlayışın köklülüğüdür. { إِذْ نَفَشَتْ } ise { يَحْكُمانِ } fiiline müteallıktır.
فَهَذِهِ الْقَضِيَّةُ الَّتِي تَضَمَّنَتْهَا الْآيَةُ مَظْهَرٌ مِنْ مَظَاهِرِ الْعَدْلِ وَمَبَالِغِ تَدْقِيقِ فِقْهِ الْقَضَاءِ، وَالْجَمْعُ بَين الْمصَالح والتفاضل بَيْنَ مَرَاتِبِ الِاجْتِهَادِ،
Âyetin içerdiği bu dava; adaletin, yargı fıkhındaki derin inceliğin, maslahatları bağdaştırmanın ve içtihat mertebeleri arasındaki üstünlüğün tezahürlerinden biridir.
وَاخْتِلَافُ طُرُقِ الْقَضَاءِ بِالْحَقِّ مَعَ كَوْنِ الْحَقِّ حَاصِلًا لِلْمُحِقِّ، فَمَضْمُونُهَا أَنَّهَا الْفِقْهُ فِي الدِّينِ الَّذِي جَاءَ بِهِ الْمُرْسَلُونَ مِنْ قَبْلُ.
Hak sahibine hakkı ulaştığı halde hakla hükmetme yollarının farklılığıdır. Bu davanın özü, daha önceki resullerin getirdiği dindeki fıkıhtır (derin anlayıştır).
وخلاصتها أَن دَاوُود جَلَسَ لِلْقَضَاءِ بَيْنَ النَّاسِ، وَكَانَ ابْنُهُ سُلَيْمَانُ حِينَئِذٍ يَافِعًا فَكَانَ يَجْلِسُ خَارِجَ بَابِ بَيْتِ الْقَضَاءِ. فاختصم إِلَى دَاوُود رَجُلَانِ أَحَدُهُمَا عَامِلٌ فِي حَرْثٍ لِجَمَاعَةٍ فِي زَرْعٍ أَوْ كَرْمٍ، وَالْآخَرُ رَاعِي غَنَمٍ لِجَمَاعَةٍ، فَدَخَلَتِ الْغَنَمُ الْحَرْثَ لَيْلًا فَأَفْسَدَتْ مَا فِيهِ فَقضى دَاوُود أَنْ تُعْطَى الْغَنَمُ لِأَصْحَابِ الْحَرْثِ إِذْ كَانَ ثَمَنُ تِلْكَ الْغَنَمِ يُسَاوِي ثَمَنَ مَا تَلِفَ مِنْ ذَلِكَ الْحَرْثِ، فَلَمَّا حَكَمَ بِذَلِكَ وَخَرَجَ الْخَصْمَانِ فَقُصَّ أَمْرُهُمَا عَلَى سُلَيْمَانَ، فَقَالَ: لَوْ كُنْتُ أَنَا قَاضِيًا لَحَكَمْتُ بِغَيْرِ هَذَا. فَبلغ ذَلِك دَاوُود فَأَحْضَرَهُ وَقَالَ لَهُ: بِمَاذَا كُنْتَ تَقْضِي؟ قَالَ: إِنِّي رَأَيْتُ مَا هُوَ أَرْفَقُ بِالْجَمِيعِ. قَالَ: وَمَا هُوَ؟ قَالَ: أَنْ يَأْخُذَ أَصْحَابُ الْغَنَمِ الْحَرْثَ يَقُومُ عَلَيْهِ عَامِلُهُمْ وَيُصْلِحُهُ عَامًا كَامِلًا حَتَّى يَعُودَ كَمَا كَانَ وَيَرُدَّهُ إِلَى أَصْحَابِهِ، وَأَنْ يَأْخُذَ أَصْحَابُ الْحَرْثِ الْغَنَمَ تُسَلَّمُ لِرَاعِيهِمْ فَيَنْتَفِعُوا مِنْ أَلْبَانِهَا وَأَصْوَافِهَا وَنَسْلِهَا فِي تِلْكَ الْمُدَّةِ فَإِذَا كَمُلَ الْحَرْثُ وَعَادَ إِلَى حَالِهِ الْأَوَّلِ صَرَفَ إِلَى كُلِّ فَرِيقٍ مَا كَانَ لَهُ. فَقَالَ دَاوُود: وُفِّقَتْ يَا بُنَيَّ. وَقَضَى بَيْنَهُمَا بِذَلِكَ.
Kıssanın özeti şudur: Dâvûd insanlar arasında hüküm vermek için oturmuştu; oğlu Süleyman ise o sırada delikanlılık çağındaydı ve mahkeme kapısının dışında otururdu. Dâvûd'un huzurunda iki adam davalaştı; biri bir topluluğa ait ekin veya bağda çalışan bir işçi, diğeri ise bir topluluğun koyunlarının çobanıydı. Koyunlar geceleyin ekine girip içindekileri telef etmişti. Dâvûd, koyunların değeri telef olan ekinin değerine denk olduğu için koyunların ekin sahiplerine verilmesine hükmetti. Dâvûd bu şekilde hüküm verip iki davacı dışarı çıktığında, durumları Süleyman'a anlatıldı. Süleyman: "Hâkim ben olsaydım bundan başka türlü hükmederdim" dedi. Bu söz Dâvûd'a ulaşınca onu çağırttı ve: "Sen nasıl hükmederdin?" diye sordu. Süleyman: "Ben herkes için daha yumuşak/kolay olan bir yol gördüm" dedi. Dâvûd: "O nedir?" deyince Süleyman şöyle dedi: "Koyun sahipleri ekini alırlar, çalışanları bir yıl boyunca onun bakımını yapıp ıslah eder; ekin eski haline dönünce onu sahiplerine geri verir. Ekin sahipleri de koyunları alıp çobanlarına teslim ederler; bu süre zarfında sütlerinden, yünlerinden ve yavrularından faydalanırlar. Ekin tamamlanıp eski haline döndüğünde, her iki tarafa da kendi malı iade edilir." Bunun üzerine Dâvûd: "İsabet ettin yavrum!" dedi ve aralarında bu şekilde hükmetti.
فَمَعْنَى نَفَشَتْ فِيهِ دَخَلَتْهُ لَيْلًا، قَالُوا: وَالنَّفْشُ الِانْفِلَاتُ لِلرَّعْيِ لَيْلًا. وَأُضِيفَ الْغَنَمُ إِلَى الْقَوْمِ لِأَنَّهَا كَانَتْ لِجَمَاعَةٍ مِنَ النَّاسِ كَمَا يُؤْخَذُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى غَنَمُ الْقَوْمِ.
{ نَفَشَتْ فِيهِ } ifadesinin anlamı, [koyunların] geceleyin oraya girmesidir. Âlimler şöyle demiştir: Nefş (النَّفْشُ), geceleyin otlamak üzere başıboş salınmaktır. { غَنَمُ الْقَوْمِ } “kavmin koyunları” kavl-i şerifinden anlaşıldığı üzere, koyunlar bir insan topluluğuna ait olduğu için "kavim" kelimesine izafe edilmiştir.
وَكَذَلِكَ كَانَ الْحَرْثُ شَرِكَةً بَيْنَ أُنَاسٍ. كَمَا يُؤْخَذُ مِمَّا أخرجه ابْن جرير فِي «تَفْسِيره» من كَلَام مُجَاهِد وَمرَّة وَقَتَادَة، وَمَا أخرجه ابْن كثير فِي «تَفْسِيرِهِ» عَنْ مَسْرُوقٍ مِنْ رِوَايَةِ ابْنِ أَبِي حَاتِمٍ. وَهُوَ ظَاهِرُ تَقْرِيرِ «الْكَشَّافِ» . وَأَمَّا مَا وَرَدَ فِي الرِّوَايَاتِ الْأُخْرَى مِنْ ذِكْرِ رَجُلَيْنِ فَإِنَّمَا يُحْمَلُ عَلَى أَنَّ اللَّذَيْنِ حَضَرَا لِلْخُصُومَةِ هُمَا رَاعِي الْغَنَمِ وَعَامِلُ الْحَرْثِ.
Aynı şekilde ekin de insanlar arasında ortaktı. Nitekim İbn Cerîr'in *Tefsîr*'inde Mücâhid, Mürre ve Katâde'nin sözlerinden naklettiği ve İbn Kesîr'in *Tefsîr*'inde İbn Ebî Hâtim rivayetiyle Mesrûk'tan tahric ettiği şeyden bu anlaşılmaktadır. *el-Keşşâf*'ın beyanının zahiri de böyledir. Diğer rivayetlerde iki adamın zikredilmesine gelince; bu, mahkemeye davalaşmak için gelenlerin koyunların çobanı ile ekinin işçisi olduğuna yorulur.
وَاعْلَمْ أَنَّ مُقْتَضى عطف دَاوُود وَسُلَيْمَانَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ وَمُقْتَضَى قَوْلِهِ وَكُنَّا لِحُكْمِهِمْ شاهِدِينَ أَيْ عَالِمِينَ وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَكُلًّا آتَيْنا حُكْماً وَعِلْماً وَمُقْتَضَى وُقُوعِ الْحُكْمَيْنِ فِي قَضِيَّةٍ وَاحِدَةٍ وَفِي وَقْتٍ وَاحِدٍ، إِذْ إِنَّ الْحُكْمَيْنِ لَمْ يَكُونَا عَنْ وَحْيٍ مِنَ اللَّهِ وَأَنَّهُمَا إِنَّمَا كَانَا عَنْ علم أوتيه دَاوُود وَسُلَيْمَانُ، فَذَلِكَ مِنَ الْقَضَاءِ بِالِاجْتِهَادِ. وَهُوَ جَارٍ عَلَى الْقَوْلِ الصَّحِيحِ مِنْ جَوَازِ الِاجْتِهَاد للأنبياء ولنبينا عَلَيْهِم الصَّلَاة وَالسَّلَام وَوُقُوعِهِ فِي مُخْتَلِفِ الْمَسَائِلِ.
Bil ki, Dâvûd ve Süleyman'ın İbrâhim'e atfedilmesinin gereği, { وَكُنَّا لِحُكْمِهِمْ شاهِدِينَ } yani "hükümlerini biliyorduk" kavl-i şerifinin gereği, Yüce Allah'ın { وَكُلًّا آتَيْنا حُكْماً وَعِلْماً } “Her birine bir hükümranlık/hikmet ve bir ilim verdik” buyruğunun gereği ve iki hükmün tek bir davada ve aynı vakitte gerçekleşmesinin gereği şudur: Her iki hüküm de Allah'tan gelen bir vahye dayanmamakta, bilakis Dâvûd ve Süleyman'a verilmiş bir ilme dayanmaktadır; dolayısıyla bu, içtihada dayalı bir kazadır (yargıdır). Bu da peygamberler ve Peygamberimiz -aleyhimussalâtü vesselâm- için içtihadın caiz olduğu ve muhtelif meselelerde vaki olduğu yönündeki sahih görüşe uygundur.
وَقَدْ كَانَ قَضَاء دَاوُود حَقًّا لِأَنَّهُ مُسْتَنِدٌ إِلَى غُرْمِ الْأَضْرَارِ عَلَى الْمُتَسَبِّبِينَ فِي إِهْمَالِ الْغَنَمِ، وَأَصْلُ الْغُرْمِ أَنْ يَكُونَ تَعْوِيضًا نَاجِزًا فَكَانَ ذَلِكَ الْقَضَاءُ حَقًّا. وَحَسْبُكَ أَنَّهُ مُوَافِقٌ لِمَا جَاءَتْ بِهِ السُّنَّةُ فِي إِفْسَادِ الْمَوَاشِي.
Dâvûd'un hükmü haktı; çünkü koyunların başıboş bırakılmasına sebep olanlara zararın tazmin ettirilmesine dayanıyordu. Tazminin aslı ise peşin bir telafi olmasıdır; bu sebeple o hüküm hak idi. Hayvanların verdiği zarar konusunda sünnetin getirdiği hükümlere uygun olması sana delil olarak yeter.
وَكَانَ حُكْمُ سُلَيْمَانَ حَقًّا لِأَنَّهُ مُسْتَنِدٌ إِلَى إِعْطَاءِ الْحَقِّ لِذَوِيهِ مَعَ إِرْفَاقِ الْمَحْقُوقِينَ بِاسْتِيفَاءِ مَالِهِمْ إِلَى حِينٍ فَهُوَ يُشْبِهُ الصُّلْحَ. وَلَعَلَّ أَصْحَابَ الْغَنَمِ لَمْ يَكُنْ لَهُمْ سِوَاهَا كَمَا هُوَ الْغَالِبُ، وَقَدْ رَضِيَ الْخَصْمَانِ بِحُكْمِ سُلَيْمَانَ لِأَنَّ الْخَصْمَيْنِ كَانَا مِنْ أَهْلِ الْإِنْصَافِ لَا مِنْ أَهْلِ الِاعْتِسَافِ، وَلَوْ لَمْ يَرْضَيَا لَكَانَ الْمَصِيرُ إِلَى حكم دَاوُود إِذْ لَيْسَ الْإِرْفَاقُ بِوَاجِبٍ.
Süleyman'ın hükmü de haktı; çünkü hakkı hak sahiplerine verirken, aleyhine hüküm verilenlere mallarını bir süre sonra geri alma kolaylığı tanınmasına dayanıyordu; bu bakımdan sulhe benziyordu. Muhtemelen çoğunlukla olduğu gibi koyun sahiplerinin bundan başka malı yoktu. İki davacı da Süleyman'ın hükmüne razı oldu; çünkü her iki hasım insaf ehliydi, haksızlık ve zorbalık ehli değildi. Şayet razı olmasalardı Dâvûd'un hükmüne dönülecekti, çünkü [böyle bir] kolaylık tanımak vacip değildir.
وَنَظِيرُ ذَلِكَ قَضَاءُ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ عَلَى مُحَمَّدِ بْنِ مَسْلَمَةَ بِأَنْ يَمُرَّ الْمَاءُ مِنَ (الْعُرَيْضِ) عَلَى أَرْضِهِ إِلَى أَرْضِ الضَّحَّاكِ بْنِ خَلِيفَةَ وَقَالَ لِمُحَمَّدِ بْنِ مَسْلَمَةَ: لِمَ تَمْنَعُ أَخَاكَ مَا يَنْفَعُهُ وَهُوَ لَكَ نَافِعٌ؟ فَقَالَ مُحَمَّدٌ: لَا وَاللَّهِ، فَقَالَ عُمَرُ: وَاللَّهِ لَيَمُرَّنَّ بِهِ وَلَوْ عَلَى بَطْنِكَ، فَفَعَلَ الضَّحَّاكُ.
Bunun bir benzeri, Ömer b. el-Hattâb'ın Muhammed b. Mesleme aleyhine, Urayd'dan gelen suyun onun arazisinden geçerek Dahhâk b. Halîfe'nin arazisine ulaşmasına hükmetmesidir. Ömer, Muhammed b. Mesleme'ye: "Kardeşine fayda veren ve sana da yararı olan bir şeyi niçin engelliyorsun?" demişti. Muhammed: "Hayır, vallahi [olmaz]!" deyince Ömer: "Vallahi, karnının üzerinden bile olsa o su mutlaka geçecektir!" dedi ve Dahhâk bunu yaptı.
وَذَلِكَ أَنَّ عُمَرَ عَلِمَ أَنَّهُمَا مِنْ أَهْلِ الْفَضْلِ وَأَنَّهُمَا يَرْضَيَانِ لِمَا عَزَمَ عَلَيْهِمَا، فَكَانَ قَضَاءُ سُلَيْمَانَ أَرْجَحَ.
Zira Ömer, onların fazilet ehli olduğunu ve kendilerine kesin emir verdiğinde razı olacaklarını biliyordu. Dolayısıyla Süleyman'ın hükmü daha racihti.
وَتُشْبِهُ هَذِهِ الْقَضِيَّةُ قَضَاءَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بَيْنَ الزُّبَيْرِ وَالْأَنْصَارِيِّ فِي السَّقْيِ مِنْ مَاءِ شِرَاجِ الْحَرَّةِ إِذْ قَضَى أَوَّلَ مَرَّةٍ بِأَنْ
Bu dava, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Harre su arklarından sulama konusunda Zübeyr ile Ensârî arasındaki hükmüne benzemektedir; zira o ilk önce şöyle hükmetmişti:
يُمْسِكَ الزُّبَيْرُ الْمَاءَ حَتَّى يَبْلُغَ الْكَعْبَيْنِ ثُمَّ يُرْسِلَ الْمَاءَ إِلَى جَارِهِ، فَلَمَّا لَمْ يَرْضَ الْأَنْصَارِيُّ قَضَى رَسُولُ اللَّهِ بِأَنْ يُمْسِكَ الزُّبَيْرُ الْمَاءَ حَتَّى يَبْلُغَ الْجَدْرَ ثُمَّ يُرْسِلَ، فَاسْتَوْفَى لِلزُّبَيْرِ حَقَّهُ. وَإِنَّمَا ابْتَدَأَ النَّبِيءُ ﷺ بِالْأَرْفَقِ ثُمَّ لَمَّا لَمْ يَرْضَ أَحَدُ الْخَصْمَيْنِ قُضِيَ بَيْنَهُمَا بِالْفَصْلِ، فَكَانَ قَضَاءُ النَّبِيءِ مُبْتَدَأً بِأَفْضَلِ الْوَجْهَيْنِ عَلَى نَحْوِ قَضَاءِ سُلَيْمَانَ.
Zübeyr suyu topuklara ulaşıncaya kadar tutacak, sonra komşusuna salacaktı. Ensârî buna razı olmayınca Resûlullah, Zübeyr'in suyu duvara/sete ulaşıncaya kadar tutmasına, sonra salmasına hükmederek Zübeyr'e hakkını tam olarak verdi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem söze önce daha kolay/yumuşak olanla başlamış, davacılardan biri razı olmayınca aralarında kesin hüküm vermiştir. Böylece Peygamber'in hükmü, Süleyman'ın hükmü gibi iki vecihten daha faziletli olanıyla başlatılmıştı.
فَمَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ أَنَّهُ أَلْهَمَهُ وَجْهًا آخَرَ فِي الْقَضَاءِ هُوَ أَرْجَحُ لِمَا تَقْتَضِيهِ صِيغَةُ التَّفْهِيمِ مِنْ شِدَّةِ حُصُولِ الْفِعْلِ أَكْثَرَ مِنْ صِيغَةِ الْإِفْهَامِ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ فَهْمَ سُلَيْمَانَ فِي الْقَضِيَّةِ كَانَ أَعْمَقَ. وَذَلِكَ أَنَّهُ أَرْفَقُ بِهِمَا فَكَانَتِ الْمَسْأَلَةُ مِمَّا يَتَجَاذَبُهُ دَلِيلَانِ فَيُصَارُ إِلَى التَّرْجِيحِ، وَالْمُرَجِّحَاتُ لَا تَنْحَصِرُ، وَقَدْ لَا تَبْدُو لِلْمُجْتَهِدِ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَرَادَ أَنْ يُظْهِرَ عِلْمَ سُلَيْمَانَ عِنْدَ أَبِيهِ لِيَزْدَادَ سُرُورُهُ بِهِ، وَلِيَتَعَزَّى عَلَى مَنْ فَقَدَهُ مِنْ أَبْنَائِهِ قَبْلَ مِيلَادِ سُلَيْمَانَ. وَحَسْبُكَ أَنَّهُ الْمُوَافِقُ لِقَضَاءِ النَّبِيءِ فِي قَضِيَّةِ الزُّبَيْرِ، وَلِلِاجْتِهَادَاتِ مَجَالٌ فِي تَعَارُضِ الْأَدِلَّةِ.
Yüce Allah'ın { فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ } “Biz onu Süleyman'a anlattık/kavrattık” buyruğunun manası; tefhîm (تَفْهِيم) kalıbının, ifhâm (إِفْهَام) kalıbına göre fiilin daha güçlü bir şekilde gerçekleşmesini gerektirmesi sebebiyle, ona hükümde daha racih olan başka bir yönü ilham etmesidir. Bu da Süleyman'ın bu davadaki kavrayışının daha derin olduğunu gösterir. Zira bu hüküm her ikisi için de daha kolaylaştırıcı idi; böylece mesele iki delilin birbiriyle çekiştiği ve tercihe başvurulan konulardan oldu. Tercih sebepleri (mürecchât) ise sınırsızdır ve bazen müçtehide görünmeyebilir. Yüce Allah, Süleyman'ın ilmini babasının yanında ortaya çıkarmak istedi ki babasının onunla sevinci artsın ve Süleyman'ın doğumundan önce kaybettiği evlatlarının acısını teselli etsin. Zübeyr davasında Peygamber'in hükmüne uygun düşmesi sana yeterli bir örnektir; delillerin tearuzunda içtihatların geniş bir sahası vardır.
وَهَذِهِ الْآيَةُ أَصْلٌ فِي اخْتِلَافِ الِاجْتِهَادِ، وَفِي الْعَمَلِ بِالرَّاجِحِ، وَفِي مَرَاتِبِ التَّرْجِيحِ، وَفِي عُذْرِ الْمُجْتَهِدِ إِذَا أَخْطَأَ الِاجْتِهَادَ أَوْ لَمْ يَهْتَدِ إِلَى الْمَعَارِضِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَكُلًّا آتَيْنا حُكْماً وَعِلْماً فِي مَعْرِضِ الثَّنَاءِ عَلَيْهِمَا.
Bu ayet; içtihadın farklılığı, racih olanla amel etme, tercih mertebeleri ve -her ikisini de övme sadedinde buyurulan- { وَكُلًّا آتَيْنا حُكْماً وَعِلْماً } “Her birine bir hükümranlık/hikmet ve bir ilim verdik” kavl-i şerifi gereğince içtihatta hata ettiğinde veya karşı delili bulamadığında müçtehidin mazur görülmesi hususunda bir asıldır.
وَفِي بَقِيَّةِ الْقِصَّةِ مَا يَصْلُحُ لِأَنْ يَكُونَ أَصْلًا فِي رُجُوعِ الْحَاكِمِ عَنْ حُكْمِهِ، كَمَا قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ وَابْنُ الْعَرَبِيِّ إِلَّا أَنَّ ذَلِكَ لَمْ تَتَضَمَّنْهُ الْآيَةُ وَلَا جَاءَتْ بِهِ السُّنَّةُ الصَّحِيحَةُ، فَلَا يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ تَأْصِيلًا وَأَنَّ مَا حَاوَلَاهُ مِنْ ذَلِكَ غَفْلَةٌ.
Kıssanın devamında, İbn Atiyye ve İbnü'l-Arabî'nin dediği gibi, hâkimin verdiği hükümden dönmesi hususunda bir asıl olmaya elverişli unsurlar vardır; ne var ki bunu ne âyet içermekte ne de sahih sünnet getirmektedir. Dolayısıyla bunun bir asıl kılınması doğru olmaz ve onların buna dair girişimleri bir dalgınlıktan (gafletten) ibarettir.
وَإِضَافَةُ (حُكْمٍ) إِلَى ضَمِيرِ الْجَمْعِ بِاعْتِبَارِ اجْتِمَاعِ الْحَاكِمِينَ وَالْمُتَحَاكِمِينَ.
[Ayet-i kerimede] { حُكْمٍ } kelimesinin çoğul zamirine izafeti [{ لِحُكْمِهِمْ }], hüküm verenler ile aralarında hüküm verilenlerin bir araya gelmesi itibarıyladır.
وَتَأْنِيثُ الضَّمِيرِ فِي قَوْلِهِ فَفَهَّمْناها، وَلَمْ يَتَّقَدَّمْ لَفْظٌ مُعَادٌ مُؤَنَّثُ اللَّفْظِ، عَلَى تَأْوِيلِ الْحُكْمِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لِحُكْمِهِمْ بِمَعْنَى الْحُكُومَةِ أَوِ الْخُصُومَةِ.
Yüce Allah'ın { فَفَهَّمْناها } “Biz onu Süleyman'a anlattık/kavrattık” buyruğundaki zamirin müennes kılınması -ki öncesinde lafzen müennes bir merci geçmemiştir-, Yüce Allah'ın { لِحُكْمِهِمْ } kavlindeki "hüküm" kelimesinin hükümet (yargılama) veya husumet (dava) anlamında tevil edilmesine dayanmaktadır.
وَجُمْلَةُ وَكُلًّا آتَيْنا حُكْماً وَعِلْماً تَذْيِيلٌ لِلِاحْتِرَاسِ لِدَفْعِ تَوَهُّمِ أَن حكم دَاوُود كَانَ خَطَأً أَوْ جَوْرًا وَإِنَّمَا كَانَ حُكْمُ سُلَيْمَانَ أَصْوَبَ.
{ وَكُلًّا آتَيْنا حُكْماً وَعِلْماً } “Her birine bir hükümranlık/hikmet ve bir ilim verdik” cümlesi; Dâvûd'un hükmünün hatalı veya haksız olduğu vehmini defetmek için bir ihtiras tezyilidir (tamamlayıcı ihtiyat kaydıdır); zira Süleyman'ın hükmü sadece daha isabetli idi.
وَتَقَدَّمت تَرْجَمَة دَاوُود ﵇ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً فِي [سُورَةِ النِّسَاءِ: ١٦٣] ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ داوُدَ فِي [سُورَةِ الْأَنْعَامِ: ٨٤] .
Dâvûd aleyhisselâm'ın biyografisi daha önce Yüce Allah'ın [Nisâ Suresi: 163]'teki { وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً } “Dâvûd'a da Zebûr'u verdik” ve [En'âm Suresi: 84]'teki { وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ داوُدَ } “Onun soyundan Dâvûd'u...” buyruklarında geçmişti.
وَتَقَدَّمَتْ تَرْجَمَةُ سُلَيْمَانَ ﵇ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاتَّبَعُوا مَا تَتْلُوا الشَّياطِينُ عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ فِي [سُورَةِ الْبَقَرَةِ: ١٠٢] .
Süleyman aleyhisselâm'ın biyografisi ise daha önce Yüce Allah'ın [Bakara Suresi: 102]'deki { وَاتَّبَعُوا مَا تَتْلُوا الشَّياطِينُ عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ } “Süleyman'ın mülkü/hükümranlığı aleyhine şeytanların uydurup okuduğu şeylerin ardına düştüler” buyruğunda geçmişti.
وَسَخَّرْنا مَعَ داوُدَ الْجِبالَ يُسَبِّحْنَ وَالطَّيْرَ وَكُنَّا فاعِلِينَ هَذِهِ مَزِيَّةٌ اختصّ بهَا دَاوُود وَهِي تَسْخِيرُ الْجِبَالِ لَهُ وَهُوَ الَّذِي بَيَّنَتْهُ جُمْلَةُ يُسَبِّحْنَ فَهِيَ إِمَّا بَيَانٌ لِجُمْلَةِ سَخَّرْنا أَوْ حَالٌ مُبَيِّنَةٌ. وَذِكْرُهَا هُنَا اسْتِطْرَادٌ وَإِدْمَاجٌ.
{ وَسَخَّرْنا مَعَ داوُدَ الْجِبالَ يُسَبِّحْنَ وَالطَّيْرَ وَكُنَّا فاعِلِينَ } “Biz, Dâvûd ile birlikte tesbih etsinler diye dağları ve kuşları boyun eğdirdik. [Bunu] yapanlar biz idik.” Bu, Dâvûd'a has kılınan bir meziyettir ki o da dağların onun emrine verilmesidir; bunu da { يُسَبِّحْنَ } “tesbih ederlerken” cümlesi açıklamıştır; dolayısıyla bu cümle ya { سَخَّرْنا } cümlesinin beyanı veya açıklayıcı bir haldir. Bunun burada zikredilmesi ise istitrad (konu dışı geçiş) ve idmaçtır (araya yerleştirme).
وَالطَّيْرَ عَطْفٌ عَلَى الْجِبالَ أَوْ مَفْعُولٌ مَعَهُ، أَيْ مَعَ الطَّيْرِ يَعْنِي طَيْرَ الْجِبَالِ.
{ وَالطَّيْرَ } kelimesi { الْجِبالَ } üzerine matuftur yahut mefulün maahdır; yani kuşlarla birlikte, dağların kuşları kastedilmektedir.
ومَعَ ظَرْفٌ مُتَعَلِّقٌ بِفِعْلِ يُسَبِّحْنَ، وَقُدِّمَ عَلَى مُتَعَلِّقِهِ لِلِاهْتِمَامِ بِهِ لإِظْهَار كَرَامَة دَاوُود، فَيَكُونُ الْمَعْنى: أَن دَاوُود كَانَ إِذَا سَبَّحَ بَيْنَ الْجِبَالِ سَمِعَ الْجِبَالَ تُسَبِّحُ مِثْلَ تَسْبِيحِهِ. وَهَذَا مَعْنَى التَّأْوِيبِ فِي قَوْلِهِ فِي الْآيَةِ الْأُخْرَى: يَا جِبالُ أَوِّبِي مَعَهُ [سبأ: ١٠] إِذِ التَّأْوِيبُ التَّرْجِيعُ، مُشْتَقٌّ مِنَ الْأَوْبِ وَهُوَ الرُّجُوعُ. وَكَذَلِكَ الطَّيْرُ إِذَا سَمِعَتْ تَسْبِيحَهُ تُغَرِّدُ تَغْرِيدًا مِثْلَ تَسْبِيحِهِ وَتِلْكَ كُلُّهَا مُعْجِزَةٌ لَهُ. وَيَتَعَيَّنُ أَنْ يَكُونَ هَذَا التَّسْخِيرُ حَاصِلًا لَهُ بَعْدَ أَنْ أُوتِيَ النُّبُوءَةَ كَمَا يَقْتَضِيهِ سِيَاقُ تَعْدَادِهِ فِي
{ مَعَ } zarfı { يُسَبِّحْنَ } fiiline müteallıktır; Dâvûd'un kerametini göstermeye verilen ehemmiyetten ötürü müteallakının önüne geçirilmiştir. Buna göre mana şöyle olur: Dâvûd dağlar arasında tesbih ettiği zaman, dağların da kendi tesbihi gibi tesbih ettiğini işitirdi. Diğer ayetteki { يَا جِبالُ أَوِّبِي مَعَهُ } “Ey dağlar! Onunla birlikte yankılanıp tesbih edin” [Sebe: 10] buyruğundaki te'vîb (تَأْوِيب) kavramının manası da budur; zira te'vîb, sesin yankılanması/tekrar edilmesidir ve dönüş anlamına gelen evb (أَوْب) kökünden türemiştir. Kuşlar da onun tesbihini işittiklerinde onun tesbihi gibi şakırlardı ve bütün bunlar onun için birer mucizeydi. Bu teshirin (boyun eğdirmenin), peygamberlere Allah katındaki...
عِدَادِ مَا أُوتِيَهُ الْأَنْبِيَاءُ مِنْ دَلَائِلِ الْكَرَامَةِ عَلَى اللَّهِ، وَلَا يعرف لداوود بَعْدَ أَنْ أُوتِيَ النُّبُوءَةَ مُزَاوَلَةُ صُعُودِ الْجِبَالِ وَلَا الرَّعْيِ فِيهَا وَقَدْ كَانَ مِنْ
ikram delilleri arasında sayılması bağlamının gerektirdiği üzere, ona peygamberlik verildikten sonra gerçekleşmiş olması gerekir. Zira Dâvûd'a peygamberlik verildikten sonra dağlara tırmanıp orada çobanlık yaptığı bilinmemektedir; halbuki o, peygamberlikten...
قَبْلِ النُّبُوءَةِ رَاعِيًا. فَلَعَلَّ هَذَا التَّسْخِيرَ كَانَ أَيَّامَ سِيَاحَتِهِ فِي جَبَلِ بَرِّيَّةِ (زَيْفٍ) الَّذِي بِهِ كَهْفٌ كَانَ يأوي إِلَيْهِ دَاوُود مَعَ أَصْحَابِهِ الْمُلْتَفِّينَ حَوْلَهُ فِي تِلْكَ السِّيَاحَةِ أَيَّامَ خُرُوجِهِ فَارًّا مِنَ الْمَلِكِ شَاوَلَ (طَالُوتَ) حِينَ تَنَكَّرَ لَهُ شَاوَلُ بِوِشَايَةِ بعض حساد دَاوُود، كَمَا حُكِيَ فِي الْإِصْحَاحَيْنِ ٢٣- ٢٤ مِنْ سِفْرِ صَمْوِيلَ الْأَوَّلِ. وَهَذَا سِرُّ التَّعْبِيرِ بِ (مَعَ) مُتَعَلِّقَةً بِفِعْلِ سَخَّرْنا هُنَا. وَفِي آيَةِ سُورَةِ ص إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُ تَسْخِيرُ مُتَابَعَةٍ لَا تَسْخِيرُ خِدْمَةٍ بِخِلَافِ قَوْلِهِ الْآتِي وَلِسُلَيْمانَ الرِّيحَ [الْأَنْبِيَاء: ٨١] إِذْ عُدِّيَ فِعْلُ التَّسْخِيرِ الَّذِي نَابَتْ عَنْهُ وَاوُ الْعَطْفِ بِلَامِ الْمِلْكِ. وَكَذَلِكَ جَاءَ لَفْظُ (مَعَ) فِي آيَةِ [سُورَةِ سَبَأٍ: ١٠] يَا جِبالُ أَوِّبِي مَعَهُ.
önce bir çobandı. Belki de bu teshir, Dâvûd'un bazı hasetçilerinin fitnesi yüzünden Kral Saul'ün (Tâlût) ona tavır alması üzerine ondan kaçtığı günlerde, etrafında toplanan arkadaşlarıyla birlikte sığındığı bir mağaranın bulunduğu Zif çölü dağındaki dolaşmaları esnasında gerçekleşmişti; nitekim Birinci Samuel Kitabı'nın 23-24. bölümlerinde bu anlatılmaktadır. Burada { مَعَ } edatının { سَخَّرْنا } fiiliyle irtibatlandırılmasındaki sır da budur. Sâd Suresi'ndeki ayette de bunun bir hizmet teshiri değil, tâbi olma (eşlik etme) teshiri olduğuna işaret vardır; nitekim biraz sonra gelecek olan { وَلِسُلَيْمانَ الرِّيحَ } [Enbiyâ: 81] kavlinde ise atıf vavının yerini tuttuğu teshir fiili mülkiyet lâm'ı ile geçişli kılınmıştır. Aynı şekilde [Sebe Suresi: 10]'daki { يَا جِبالُ أَوِّبِي مَعَهُ } “Ey dağlar! Onunla birlikte yankılanıp tesbih edin” ayetinde de { مَعَ } lafzı gelmiştir.
وَفِي هَذَا التَّسْخِيرِ لِلْجِبَالِ وَالطَّيْرِ مَعَ كَوْنِهِ مُعْجِزَةً لَهُ كَرَامَةٌ وَعِنَايَةٌ مِنَ اللَّهِ بِهِ إِذْ آنَسَهُ بِتِلْكَ الْأَصْوَاتِ فِي وَحْدَتِهِ فِي الْجِبَالِ وَبُعْدِهِ عَنْ أَهْلِهِ وَبَلَدِهِ.
Dağların ve kuşların bu şekilde boyun eğdirilmesinde, Dâvûd için bir mucize olmasının yanında, dağlardaki yalnızlığında, ailesinden ve memleketinden uzak kaldığı sırada Allah'ın bu seslerle ona ünsiyet vermesi sebebiyle bir ikram ve inayet de bulunmaktadır.
وَجُمْلَةُ وَكُنَّا فاعِلِينَ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ الْإِخْبَارِ عَمَّا أوتيه دَاوُود. وَفَاعِلُ هُنَا بِمَعْنَى قَادِرٍ، لِإِزَالَةِ اسْتِبْعَادِ تَسْبِيحِ الْجِبَالِ وَالطَّيْرِ مَعَهُ. وَفِي اجْتِلَابِ فِعْلِ الْكَوْنِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ ذَلِكَ شَأْنٌ ثَابِتٌ لِلَّهِ مِنْ قَبْلُ، أَيْ وَكُنَّا قَادِرِينَ على ذَلِك.
{ وَكُنَّا فاعِلِينَ } cümlesi, Dâvûd'a verilen şeylerin haber verilmesi arasına girmiş bir ara cümledir (itiraziyye). Dağların ve kuşların onunla birlikte tesbih etmesinin uzak bir ihtimal görülmesini ortadan kaldırmak için buradaki fâil (فَاعِل) kelimesi kadir (güç yetiren) manasındadır. "Kevn" (oluş/olmak) fiilinin getirilmesinde ise bunun ezelden beri Allah için sabit bir şan olduğuna işaret vardır; yani biz buna kadirdik.
[سُورَة الْأَنْبِيَاء (٢١) : آيَة ٨٠]
[Enbiyâ Suresi (21), Âyet 80]
وَعَلَّمْناهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ لِتُحْصِنَكُمْ مِنْ بَأْسِكُمْ فَهَلْ أَنْتُمْ شاكِرُونَ (٨٠)
{ وَعَلَّمْناهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ لِتُحْصِنَكُمْ مِنْ بَأْسِكُمْ فَهَلْ أَنْتُمْ شاكِرُونَ (٨٠) } “Sizi savaşınızın şiddetinden korusun diye ona zırh yapma sanatını öğrettik. Artık şükredecek misiniz? (80)”
وَامْتَنَّ اللَّهُ بصنعة علّمها دَاوُود فَانْتَفَعَ بِهَا النَّاسُ وَهِيَ صَنْعَةُ الدُّرُوعِ، أَيْ دُرُوعُ السَّرْدِ. قِيلَ كَانَتِ الدُّرُوعُ من قبل دَاوُود ذَاتَ
Allah Teâlâ, Dâvûd'a öğrettiği ve insanların kendisinden yararlandığı bir sanatı lütuf olarak zikretmiştir ki o da zırh yapma sanatı, yani örgü/halka zırh sanatıdır. Dâvûd'dan önce zırhların demir...
حَرَاشِفَ مِنَ الْحَدِيدِ، فَكَانَتْ تَثْقُلُ عَلَى الْكُمَاةِ إِذَا لَبِسُوهَا فألهم الله دَاوُود صُنْعَ دُرُوعِ الْحَلَقِ الدَّقِيقَةِ فَهِيَ أَخَفُّ مَحْمَلًا وَأَحْسَنُ وِقَايَةً.
pullardan ibaret olduğu, bu yüzden zırhı giydiklerinde yiğit savaşçılara ağır geldiği; Allah'ın ise Dâvûd'a ince halkalı zırhlar yapmayı ilham ettiği, bunların hem taşınması daha hafif hem de koruması daha iyi olduğu söylenmiştir.
وَفِي الْإِصْحَاحِ السَّابِعَ عَشَرَ مِنْ سِفْرِ صَمْوِيلَ الْأَوَّلِ أَنَّ جَالُوتَ الْفِلَسْطِينِيَّ خرج لمبارزة دَاوُود لَابِسًا دِرْعًا حَرْشَفِيًّا، فَكَانَتِ الدُّرُوعُ الْحَرْشَفِيَّةُ مُسْتَعْمَلَةً فِي وَقت شباب دَاوُود فَاسْتَعْمَلَ الْعَرَبُ دُرُوعَ السَّرْدِ. وَاشْتُهِرَ عِنْدَ الْعَرَبِ، وَلَقَدْ أَجَادَ كَعْبُ بْنُ زُهَيْرٍ وَصْفَهَا بِقَوْلِهِ:
Birinci Samuel Kitabı'nın on yedinci bölümünde, Filistinli Câlût'un Dâvûd ile dövüşmek üzere pul zırh giyerek çıktığı anlatılmaktadır; dolayısıyla pul zırhlar Dâvûd'un gençliğinde kullanılmaktaydı, daha sonra ise Araplar örgü zırhları kullandılar. Bu durum Araplar arasında meşhur olmuştur; nitekim Kâ'b b. Züheyr şu sözleriyle bunu pek güzel tasvir etmiştir:
شُمُّ الْعَرَانِينِ أَبْطَالٌ لَبُوسُهُمُ ... من نسج دَاوُود فِي الْهَيْجَا سَرَابِيلُ
"Onlar dik burunlu yiğitlerdir, savaşta giysileri Dâvûd'un dokumasından olan zırhlardır,"
بِيضٌ سَوَابِغُ قَدْ شُكَّتْ لَهَا حَلَقٌ ... كَأَنَّهَا حَلَقُ الْقَفْعَاءِ مَجْدُولُ
"Beyaz, boylu boyunca uzanan, halkaları birbirine kenetlenmiş, sanki örülmüş kaf'â (otunun) boğumları gibi zırhlardır."
وَكَانَتِ الدُّرُوعُ التُّبَّعِيَّةُ مَشْهُورَةً عِنْدَ الْعَرَبِ فَلَعَلَّ تُبَّعًا اقْتَبَسَهَا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيل بعد دَاوُود أَوْ لَعَلَّ الدُّرُوعَ التُّبَّعِيَّةَ كَانَتْ مِنْ ذَاتِ الْحَرَاشِفِ، وَقَدْ جَمَعَهَا النَّابِغَةُ بِقَوْلِهِ:
Tübba' zırhları da Araplar arasında meşhurdu; belki de Tübba' bunu Dâvûd'dan sonra İsrâiloğulları'ndan almıştı ya da belki Tübba' zırhları pullu zırhlardandı. Nâbiğa şu beytinde ikisini bir arada zikretmiştir:
وَكُلُّ صَمُوتٍ نِثْلَةٌ تُبَّعِيَّةٌ ... وَنَسْجُ سُلَيْمٍ كُلَّ قَمْصَاءَ ذَائِلِ
"Ve her bir sessiz Tübba' zırhı ve Süleym'in dokuduğu uzun, etekleri dökümlü her zırh gömlek."
أَرَادَ بِسُلَيْمٍ تَرْخِيمَ سُلَيْمَانَ، يَعْنِي سُلَيْمَان بن دَاوُود، فَنَسَبَ عَمَلَ أَبِيهِ إِلَيْهِ لِأَنَّهُ كَانَ مُدَّخِرًا لَهَا.
"Süleym" ile Süleyman'ın terhimini (kısaltmasını), yani Süleyman b. Dâvûd'u kastetmiş ve babasının işini ona nisbet etmiştir; çünkü o, bu zırhları hazinesinde biriktirmekteydi.