وَحَرْفُ (ثُمَّ) فِي قَوْلِهِ: ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ تَأْكِيدٌ لِمِثْلِهِ فِي قَوْلِهِ ثُمَّ نُخْرِجُكُمْ طِفْلًا. هَذَا مَا ظَهَرَ لِي فِي اتِّصَالِ هَذِهِ الْجُمْلَةِ بِمَا قَبْلَهَا وَلِلْمُفَسِّرِينَ تَوْجِيهَاتٌ غَيْرُ سَالِمَةٍ مِنَ التَّعَقُّبِ ذَكَرَهَا الْأُلُوسِيُّ.
{ ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ } buyruğundaki (ثُمَّ) harfi, { ثُمَّ نُخْرِجُكُمْ طِفْلًا } buyruğundaki benzerini teyit etmek içindir. Bu cümlenin öncesiyle irtibatı konusunda bana zahir olan budur. Müfessirlerin ise eleştiriden uzak olmayan başka izahları vardır ki bunları Âlûsî zikretmiştir.
وَإِنَّمَا جُعِلَ بُلُوغُ الْأَشُدِّ عِلَّةً لِأَنَّهُ أَقْوَى أَطْوَارِ الْإِنْسَانِ وَأَجْلَى مَظَاهِرِ مَوَاهِبِهِ فِي الْجِسْمِ وَالْعَقْلِ وَهُوَ الْجَانِبُ الْأَهَمُّ كَمَا أَوْمَأَ إِلَى ذَلِكَ قَوْلُهُ بَعْدَ هَذَا لِكَيْلا يَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ شَيْئاً فَجَعَلَ «الْأَشُدَّ» كَأَنَّهُ الْغَايَةُ الْمَقْصُودَةُ مِنْ تَطْوِيرِهِ.
Olgunluk çağına erişmenin illet kılınması; insanın en güçlü evresi, beden ve akıl yönünden sahip olduğu kabiliyetlerin en belirgin tezahürü ve en mühim safhası olmasındandır. Nitekim bundan sonraki { لِكَيْلَا يَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ شَيْئًا } “tâ ki bildikten sonra hiçbir şey bilmez olsun” buyruğu da buna işaret etmiş ve sanki "olgunluk çağı", insanın geçirdiği evrelerin hedeflenen gayesi kılınmıştır.
وَالْأَشُدُّ: سِنُّ الْفُتُوَّةِ وَاسْتِجْمَاعِ الْقُوَى. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي [سُورَةِ يُوسُفَ: ٢٢] وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ آتَيْناهُ حُكْماً وَعِلْماً.
Eşüdd (الْأَشُدُّ); gençlik ve kuvvetlerin kemale erdiği yaştır. Bu husus [Yûsuf Suresi: 22]'deki { وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ آتَيْنَاهُ حُكْمًا وَعِلْمًا } “Olgunluk çağına erişince ona hikmet ve ilim verdik” ayetinde geçmişti.
وَوَقَعَ فِي [سُورَة الْمُؤمن: ٦٧] ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ ثُمَّ لِتَكُونُوا شُيُوخاً، فَعَطَفَ طَوْرَ الشَّيْخُوخَةِ عَلَى طَوْرِ الْأَشُدِّ بِاعْتِبَارِ أَنَّ الشَّيْخُوخَةَ مَقْصِدٌ لِلْأَحْيَاءِ لِحُبِّهِمُ التَّعْمِيرَ، وَتِلْكَ الْآيَةُ وَرَدَتْ مَوْرِدَ الِامْتِنَانِ فَذُكِرَ فِيهَا الطَّوْرُ الَّذِي يَتَمَلَّى الْمَرْءُ فِيهِ بِالْحَيَاةِ، وَلَمْ يُذْكَرْ فِي آيَةِ سُورَةِ الْحَجِّ لِأَنَّهَا وَرَدَتْ مَوْرِدَ الِاسْتِدْلَالِ عَلَى الْإِحْيَاءِ بَعْدَ الْعَدَمِ فَلَمْ يَذْكُرْ فِيهَا من الأطوار إِلَّا مَا فِيهِ ازدياد الْقُوَّة ونماء الْحَيَاة دون الشيخوخة الْقَرِيبَة مِنَ الِاضْمِحْلَالِ، وَلِأَنَّ الْمُخَاطَبِينَ بِهَا فَرِيقٌ مُعَيَّنٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ كَانُوا فِي طَوْرِ الْأَشُدِّ، وَقَدْ نُبِّهُوا عَقِبَ ذَلِكَ إِلَى أَنَّ مِنْهُمْ نَفَرًا يُرَدُّونَ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ، وَهُوَ طَوْرُ الشَّيْخُوخَةِ بِقَوْلِهِ: وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلى
[Mü'min Suresi: 67]'de { ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ ثُمَّ لِتَكُونُوا شُيُوخًا } “sonra güçlü çağınıza erişmeniz, sonra da ihtiyarlar olmanız için” şeklinde vaki olmuş; uzun yaşamayı sevmeleri sebebiyle ihtiyarlığın yaşayanlar için arzulanan bir gaye olması bakımından yaşlılık evresi olgunluk evresine atfedilmiştir. O ayet minnet makamında gelmiş, bu sebeple orada insanın hayattan doya doya pay aldığı evre zikredilmiştir. Hac Suresi'ndeki ayette ise zikredilmemiştir; zira bu ayet yokluktan sonra diriltmeye delil getirme makamında gelmiştir. Bu yüzden yok oluşa yakın olan yaşlılık evresini değil, sadece kuvvetin arttığı ve hayatın geliştiği evreleri zikretmiştir. Bir de kendilerine hitap edilen müşriklerden belirli bir grubun zaten olgunluk evresinde bulunmaları ve hemen ardından içlerinden bazılarının en düşkün yaşa, yani şu buyrukla yaşlılık evresine döndürüleceklerine dikkat çekilmiş olmasıdır: { وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلَى }
أَرْذَلِ الْعُمُرِ.
{ أَرْذَلِ الْعُمُرِ } “ömrün en düşkün çağına [döndürülür].”
وَجِيءَ بِقَوْلِهِ وَمِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّى عَلَى وَجْهِ الِاعْتِرَاضِ اسْتِقْرَاءً لِأَحْوَالِ الْأَطْوَارِ الدَّالَّةِ عَلَى عَظِيمِ الْقُدْرَةِ وَالْحِكْمَةِ الْإِلَهِيَّةِ مَعَ التَّنْبِيهِ عَلَى تَخَلُّلِ الْوُجُودِ وَالْعَدَمِ أَطْوَارَ الْإِنْسَانِ بَدْءًا وَنِهَايَةً كَمَا يَقْتَضِيهِ مَقَامُ الِاسْتِدْلَالِ عَلَى الْبَعْثِ. وَالْمَعْنَى: وَمِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّى قَبْلَ بُلُوغِ بَعْضِ الْأَطْوَارِ. وَأَمَّا أَصْلُ الْوَفَاةِ فَهِيَ لَاحِقَةٌ لِكُلِّ إِنْسَانٍ لَا لِبَعْضِهِمْ، وَقَدْ صَرَّحَ بِهَذَا فِي سُورَةِ الْمُؤْمِنِ [٦٧] : وَمِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّى مِنْ قَبْلُ.
{ وَمِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّى } “İçinizden kimi vefat ettirilir” buyruğu, dirilişe delil getirme makamının gerektirdiği üzere, insanın başlangıç ve sonundaki varlık ve yokluk hallerinin birbirini takip edişine dikkat çekmekle beraber, ilahi kudretin ve hikmetin büyüklüğüne delalet eden evrelerin hallerini tümevarım yoluyla ortaya koymak için bir itiraz (ara cümle) olarak getirilmiştir. Anlamı şudur: İçinizden kimi bu evrelerin bir kısmına ulaşmadan önce vefat ettirilir. Asıl vefata gelince; o, insanların bir kısmına değil, her bir ferdine ulaşacaktır. Nitekim bu husus Mü'min Suresi'nde [67] açıkça şöyle belirtilmiştir: { وَمِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّى مِنْ قَبْلُ } “İçinizden kimi daha önce vefat ettirilir”.
وَقَوْلُهُ وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلى أَرْذَلِ الْعُمُرِ هُوَ عَدِيلُ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّى. وَسَكَتَ عَنْ ذِكْرِ الْمَوْتِ بَعْدَ أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِأَنَّهُ مَعْلُوم بطريقة لحسن الْخِطَابِ.
Yüce Allah'ın { وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ } “İçinizden kimi de ömrün en düşkün çağına geri döndürülür” buyruğu, { وَمِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّى } “İçinizden kimi vefat ettirilir” buyruğunun dengidir. Ömrün en düşkün çağından sonraki ölümün zikredilmemesi ise, hitabın güzelliği gereği zaten bilinmesindendir.
وَجَعَلَ انْتِفَاءَ عِلْمِ الْإِنْسَانِ عِنْدَ أَرْذَلِ الْعُمر عِلّة لردّه إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ بِاعْتِبَارِ أَنَّهُ عِلَّةٌ غَائِيَّةٌ لِذَلِكَ لِأَنَّهُ مِمَّا اقْتَضَتْهُ حِكْمَةُ اللَّهِ فِي نِظَامِ الْخَلْقِ فَكَانَ حُصُولُهُ مَقْصُودًا عِنْدَ رَدِّ الْإِنْسَانِ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ، فَإِنَّ ضَعْفَ الْقُوَى الْجِسْمِيَّةِ يَسْتَتْبِعُ ضَعْفَ الْقُوَى الْعَقْلِيَّةِ. قَالَ تَعَالَى: وَمَنْ نُعَمِّرْهُ نُنَكِّسْهُ فِي الْخَلْقِ [يس: ٦٨] فَالْخَلْقُ يَشْمَلُ كُلَّ مَا هُوَ مِنَ الْخِلْقَةِ وَلَا يَخْتَصُّ بِالْجِسْمِ.
İnsanın ömrün en düşkün çağında bilgisini yitirmesi, bu en düşkün yaşa döndürülmesinin nihai gayesi (gâî illeti) sayılarak ona illet kılınmıştır; zira bu durum Allah'ın yaratılış nizamındaki hikmetinin bir gereğidir ve insan ömrün en düşkün çağına döndürüldüğünde bunun gerçekleşmesi hedeflenmiştir. Nitekim bedensel kuvvetlerin zayıflaması, zihinsel kuvvetlerin de zayıflamasını beraberinde getirir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَمَنْ نُعَمِّرْهُ نُنَكِّسْهُ فِي الْخَلْقِ } “Kime uzun ömür verirsek, onu yaratılışta tersine çeviririz” [Yâsîn: 68]. Yaratılış (halk), fıtrata ait olan her şeyi kapsar ve sadece bedene has değildir.
وَقَوْلُهُ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ أَيْ بَعْدَ مَا كَانَ عَلِمَهُ فِيمَا قَبْلَ أَرْذَلِ الْعُمُرِ.
{ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ } buyruğu; yani ömrün en düşkün çağından önce bildiği şeylerden sonra [hiçbir şey bilmez olsun] demektir.
وَ (مِنْ) الدَّاخِلَةُ عَلَى (بَعْدَ) هُنَا مَزِيدَةٌ لِلتَّأْكِيدِ عَلَى رَأْيِ الْأَخْفَشِ وَابْنِ مَالِكٍ مِنْ عَدَمِ انْحِصَارِ زِيَادَةِ (مِنْ) فِي خُصُوصِ جَرِّ النَّكِرَةِ بَعْدَ نَفْيٍ وَشِبْهِهِ، أَوْ هِيَ لِلِابْتِدَاءِ عِنْدَ الْجُمْهُورِ وَهُوَ ابْتِدَاءٌ صُورِيٌّ يُسَاوِي مَعْنَى التَّأْكِيدِ وَلِذَلِكَ لَمْ يُؤْتَ بِ (مِنْ) فِي قَوْله تَعَالَى: لِكَيْ لَا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَيْئاً فِي [سُورَةِ النَّحْلِ: ٧٠] .
Burada { بَعْدِ } kelimesinin başına gelen { مِنْ } harfi, Ahfeş ve İbn Mâlik'in, 'min' harfinin zâid oluşunun nefy ve benzerinden sonraki belirsiz ismin (nekre) mecrur olmasına hasredilemeyeceği görüşüne göre tekit için ziyadedir. Ya da cumhura göre ibtida (başlangıç) içindir; bu da tekit anlamına denk düşen şeklî bir ibtidadır. Bu sebeple [Nahl Suresi: 70]'deki { لِكَيْ لَا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَيْئًا } “bildikten sonra hiçbir şey bilmesin diye” buyruğunda { مِنْ } getirilmemiştir.
وَالْآيَتَانِ بِمَعْنًى وَاحِدٍ فَذِكْرُ (مِنْ) هُنَا تَفَنُّنٌ فِي سِيَاقِ الْعِبْرَتَيْنِ.
İki ayet aynı anlamdadır; buradaki { مِنْ } zikri ise iki ibret sahnesinin bağlamındaki bir üslup çeşitliliğidir (tefennün).
وشَيْئاً وَاقِعٌ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ يَعُمُّ كُلَّ مَعْلُومٍ، أَيْ لَا يَسْتَفِيدُ مَعْلُومًا جَدِيدًا.
{ شَيْئًا } kelimesi olumsuzluk bağlamında yer aldığı için bilinen her şeyi kapsar; yani artık yeni bir bilgi edinemez.
وَلِذَلِكَ مَرَاتِبُ فِي ضَعْفِ الْعَقْلِ بِحَسَبِ تَوَغُّلِهِ فِي أَرْذَلِ الْعُمُرِ تَبْلُغُ إِلَى مَرْتَبَةِ انْعِدَامِ قَبُولِهِ لِعِلْمٍ جَدِيدٍ، وَقَبْلَهَا مَرَاتِبُ مِنَ الضَّعْفِ مُتَفَاوِتَةٌ كَمَرْتَبَةِ نِسْيَانِ الْأَشْيَاءِ وَمَرْتَبَةِ الِاخْتِلَاطِ بَيْنَ الْمَعْلُومَاتِ وَغَيْرِ ذَلِكَ.
Bu sebeple aklın zayıflamasında, ömrün en düşkün çağına ne kadar gömüldüğüne bağlı olarak mertebeler vardır; bu mertebeler yeni bir bilgiyi kabul edememe derecesine kadar varır. Bundan önce ise şeyleri unutma mertebesi, bilgileri birbirine karıştırma mertebesi ve benzeri farklı zayıflık mertebeleri bulunmaktadır.
وَتَرَى الْأَرْضَ هامِدَةً فَإِذا أَنْزَلْنا عَلَيْهَا الْماءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ وَأَنْبَتَتْ مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ.
{ وَتَرَى الْأَرْضَ هَامِدَةً فَإِذَا أَنْزَلْنَا عَلَيْهَا الْمَاءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ وَأَنْبَتَتْ مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ } “Yeryüzünü de kupkuru ve ölü görürsün. Fakat biz onun üzerine suyu indirdiğimiz zaman harekete geçer, kabarır ve her güzel çiftten bitkiler bitirir.”
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ فَإِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ تُرابٍ، وَالْخِطَابُ لِغَيْرِ مُعَيَّنٍ فَيَعُمُّ كُلَّ مَنْ يَسْمَعُ هَذَا الْكَلَامَ.
{ فَإِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ تُرَابٍ } cümlesine matuftur. Hitap belirli bir kimseye yönelik olmayıp bu sözü işiten herkesi kapsamaktadır.
وَهَذَا ارْتِقَاءٌ فِي الِاسْتِدْلَالِ عَلَى الْإِحْيَاءِ بَعْدَ الْمَوْتِ بِقِيَاسِ التَّمْثِيلِ لِأَنَّهُ اسْتِدْلَالٌ بِحَالَةٍ مُشَاهَدَةٍ فَلِذَلِكَ افْتُتِحَ بِفِعْلِ الرُّؤْيَةِ، بِخِلَافِ الِاسْتِدْلَالِ بِخَلْقِ الْإِنْسَانِ فَإِنَّ مَبْدَأَهُ غَيْرُ مُشَاهَدٍ فَقِيلَ فِي شَأْنِهِ فَإِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ تُرابٍ الْآيَةَ. وَمَحَلُّ الِاسْتِدْلَالِ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى:
Bu, ölümden sonra diriltilmeye temsil kıyası yoluyla delil getirmede bir terakkidir (üst dereceye geçiştir); zira bu, müşahede edilen bir durumla delil getirmektir. Bu yüzden görme fiiliyle başlanmıştır. İnsanın yaratılışıyla delil getirmek ise böyle değildir; çünkü onun başlangıcı müşahede edilmemiştir, bu sebeple onun hakkında { فَإِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ تُرَابٍ } ayeti söylenmiştir. Yüce Allah'ın şu buyruğundaki delil getirme mahalli:
فَإِذا أَنْزَلْنا عَلَيْهَا الْماءَ اهْتَزَّتْ، فَهُوَ مُنَاسِبٌ قَوْلَهُ فِي الِاسْتِدْلَالِ الْأَوَّلِ فَإِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ تُرابٍ، فَهُمُودُ الْأَرْضِ بِمَنْزِلَةِ مَوْتِ الْإِنْسَانِ وَاهْتِزَازُهَا وَإِنْبَاتُهَا بَعْدَ ذَلِكَ يُمَاثِلُ الْإِحْيَاءَ بَعْدَ الْمَوْتِ.
{ فَإِذَا أَنْزَلْنَا عَلَيْهَا الْمَاءَ اهْتَزَّتْ } “Fakat biz onun üzerine suyu indirdiğimiz zaman harekete geçer” ifadesidir. Bu da ilk delil getirmedeki { فَإِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ تُرَابٍ } “Şüphesiz biz sizi topraktan yarattık” buyruğuna uygundur. Zira toprağın sönüp kuruması insanın ölümü mesabesindedir; bundan sonra toprağın harekete geçip bitki bitirmesi ise ölümden sonra diriltilmeye benzemektedir.
وَالْهُمُودُ: قَرِيبٌ مِنَ الْخُمُودِ، فَهُمُودُ الْأَرْضِ جَفَافُهَا وَزَوَالُ نَبْتِهَا، وَهُمُودُ النَّارِ خُمُودُهَا.
Humûd (الْهُمُودُ), humûd (الْخُمُودُ - sönme) kelimesine yakındır; toprağın sönüp kuruması (humûdu'l-ard), kuruması ve bitkisinin yok olmasıdır. Ateşin humûdu ise sönmesidir.
وَالِاهْتِزَازُ: التَّحَرُّكُ إِلَى أَعْلَى، فَاهْتِزَازُ الْأَرْضِ تَمْثِيلٌ لِحَالِ ارْتِفَاعِ تُرَابِهَا بِالْمَاءِ وَحَالِ ارْتِفَاعِ وَجَهِهَا بِمَا عَلَيْهِ مِنَ الْعُشْبِ بِحَالِ الَّذِي يَهْتَزُّ وَيَتَحَرَّكُ إِلَى أَعْلَى.
İhtizâz (الِاهْتِزَازُ); yukarıya doğru hareket etmektir. Yeryüzünün harekete geçmesi (ihtizâzı), su sebebiyle toprağının kabarması halinin ve üzerindeki otlarla yeryüzünün yükselmesi halinin, kımıldayan ve yukarı doğru hareket eden kimsenin haline benzetilmesidir.
وَرَبَتْ: حَصَلَ لَهَا رُبُوٌّ- بِضَمِّ الرَّاءِ وَضَمِّ الْمُوَحَّدَةِ- وَهُوَ ازْدِيَادُ الشَّيْءِ يُقَالُ: رَبَا يَرْبُو رُبُوًّا، وَفُسِّرَ هُنَا بِانْتِفَاخِ الْأَرْضِ مِنْ تَفَتُّقِ النَّبْتِ وَالشَّجَرِ. وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ وَرَبَأَتْ بِهَمْزَةٍ مَفْتُوحَةٍ بَعْدَ الْمُوَحَّدَةِ، أَيِ ارْتَفَعَتْ. وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: رَبَأَ بِنَفْسِهِ عَنْ كَذَا، أَيِ ارْتَفَعَ مَجَازًا، وَهُوَ فِعْلٌ مُشْتَقٌّ مِنِ اسْمِ الرَّبِيئَةِ وَهُوَ الَّذِي يَعْلُو رَبْوَةً مِنَ الْأَرْضِ لِيَنْظُرَ هَلْ مِنْ عَدُوٍّ يَسِيرُ إِلَيْهِمْ.
{ رَبَتْ }; onda bir 'rubüvv' (رُبُوٌّ) -râ ve bâ harflerinin zammesiyle- meydana geldi demektir; bu da bir şeyin artması ve çoğalmasıdır. 'Rabâ yerbû rubuvven' denir. Burada ise bitki ve ağaçların filizlenip yarılmasıyla yerin kabarması olarak tefsir edilmiştir. Ebû Ca'fer, bâ harfinden sonra fethalı bir hemze ile { وَرَبَأَتْ } şeklinde okumuştur ki 'yükseldi' demektir. Nitekim 'rabee bi-nefsihî an kezâ' (kendini şundan üstün tuttu) sözü de buradan gelir; yani mecazen yükseldi demektir. Bu fiil, üzerlerine doğru gelen bir düşman olup olmadığını gözetlemek için yerin yüksek bir tepesine çıkan kimse anlamına gelen 'er-rabîe' isminden türemiştir.
وَالزَّوْجُ: الصِّنْفُ مِنَ الْأَشْيَاءِ. أُطْلِقَ عَلَيْهِ اسْمُ الزَّوْجِ تَشْبِيهًا لَهُ بِالزَّوْجِ مِنَ الْحَيَوَانِ وَهُوَ صِنْفُ الذَّكَرِ وَصِنْفُ الْأُنْثَى، لِأَنَّ كُلَّ فَرْدٍ مِنْ أَحَدِ الصِّنْفَيْنِ يَقْتَرِنُ بِالْفَرْدِ مِنَ الصِّنْفِ الْآخَرِ فَيَصِيرُ زَوْجًا فَيُسَمَّى كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا زَوْجًا بِهَذَا الْمَعْنَى، ثُمَّ شَاعَ إِطْلَاقُهُ عَلَى أَحَدِ الصِّنْفَيْنِ، ثُمَّ أُطْلِقَ عَلَى كُلِّ نَوْعٍ وَصِنْفٍ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ ذَكَرًا وَلَا أُنْثَى، فَأُطْلِقَ هُنَا عَلَى أَنْوَاعِ النَّبَاتِ.
Zevc (الزَّوْجُ); nesnelerin her bir türü ve çeşididir. Hayvanlardaki erkek ve dişi çiftine benzetilerek bu isim verilmiştir; çünkü iki türden her bir fert diğer türün ferdiyle birleşip çift (zevc) olur ve bu anlamda her birine 'zevc' denir. Daha sonra iki türden birine ıtlak edilmesi yaygınlaşmış, ardından erkek veya dişi olmasa bile her tür ve çeşide ıtlak edilmiştir. Burada da bitki türlerine ıtlak edilmiştir.
وَالْبَهِيجُ: الْحَسَنُ الْمَنْظَرِ السَّارُّ لِلنَّاظِرِ، وَقَدْ سِيقَ هَذَا الْوَصْفُ إِدْمَاجًا لِلِامْتِنَانِ فِي أَثْنَاءِ الِاسْتِدْلَالِ امْتِنَانًا بِجَمَالِ صُورَةِ الْأَرْضِ الْمُنْبِتَةِ، لِأَنَّ كَوْنَهُ بَهِيجًا لَا دَخْلَ لَهُ فِي الِاسْتِدْلَالِ، فَهُوَ امْتِنَانٌ مَحْضٌ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَكُمْ فِيها جَمالٌ حِينَ تُرِيحُونَ وَحِينَ تَسْرَحُونَ [النَّحْل: ٦] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدْ زَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنْيا بِمَصابِيحَ [الْملك: ٥] .
Behîc (الْبَهِيجُ); manzarası güzel, bakana sevinç veren demektir. Bu nitelik, delil getirme esnasında, bitki bitiren yeryüzünün güzelliğini hatırlatıp minnet duyurmak amacıyla araya yerleştirilmiştir (idmâc); zira onun göz alıcı ve güzel olması delil getirmenin bizzat konusu değildir, dolayısıyla sırf bir nimet hatırlatmasıdır (imtinan). Yüce Allah'ın [Nahl: 6]'daki { وَلَكُمْ فِيهَا جَمَالٌ حِينَ تُرِيحُونَ وَحِينَ تَسْرَحُونَ } “Akşamleyin getirirken ve sabahleyin salarken onlarda sizin için bir güzellik vardır” ve [Mülk: 5]'teki { وَلَقَدْ زَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ } “Andolsun biz en yakın göğü kandillerle süsledik” buyrukları da böyledir.
[٦، ٧]
[6, 7]
[سُورَة الْحَج (٢٢) : الْآيَات ٦ إِلَى ٧]
[Hac Suresi (22): Ayetler 6 - 7]
ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّهُ يُحْيِ الْمَوْتى وَأَنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٦) وَأَنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ لَا رَيْبَ فِيها وَأَنَّ اللَّهَ يَبْعَثُ مَنْ فِي الْقُبُورِ (٧)
{ ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّهُ يُحْيِ الْمَوْتَى وَأَنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٦) وَأَنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ لَا رَيْبَ فِيهَا وَأَنَّ اللَّهَ يَبْعَثُ مَنْ فِي الْقُبُورِ (٧) } “İşte bunlar, Allah'ın mutlak Hak olması, ölüleri diriltmesi ve O'nun her şeye kadir olması sebebiyledir. (6) Ve şüphesiz o Kıyamet saati gelecektir, onda hiçbir şüphe yoktur ve şüphesiz Allah kabirlerde olanları diriltecektir. (7)”
فذلكة لما تَقَدَّمَ، فَالْجُمْلَةُ تَذْيِيلٌ.
Geçmiş konuların bir özeti (fezlekesi) olup cümle fezleke/tamamlayıcı (tezyîl) konumundadır.
وَالْإِشَارَةُ بِ ذلِكَ إِلَى مَا تَقَدَّمَ مِنْ أَطْوَارِ خَلْقِ الْإِنْسَانِ وَفَنَائِهِ، وَمِنْ إِحْيَاءِ الْأَرْضِ بَعْدَ مَوْتِهَا وَانْبِثَاقِ النَّبْتِ مِنْهَا.
{ ذَلِكَ } “İşte bunlar” ifadesiyle yapılan işaret; insanın yaratılış ve yok oluş evrelerine, yeryüzünün ölümünden sonra diriltilmesine ve ondan bitkilerin fışkırtılmasına yöneliktir.
وَإِفْرَادُ حَرْفِ الْخِطَابِ الْمُقْتَرِنِ بِاسْمِ الْإِشَارَةِ لِإِرَادَةِ مُخَاطَبٍ غَيْرِ مُعَيَّنٍ عَلَى نَسَقِ قَوْلِهِ وَتَرَى الْأَرْضَ هامِدَةً [الْحَج: ٥] عَلَى أَنَّ اتِّصَالَ اسْمِ الْإِشَارَةِ بِكَافِ خِطَابِ الْوَاحِدِ هُوَ الْأَصْلُ.
İşaret ismine bitişen hitap harfinin tekil getirilmesi, [Hac: 5]'teki { وَتَرَى الْأَرْضَ هَامِدَةً } “yeryüzünü kupkuru görürsün” buyruğunda olduğu gibi belirli olmayan bir muhatabın kastedilmesi içindir; bununla birlikte işaret isminin tekil muhatap kâf'ına bitişmesi zaten asıl olandır.
وَالْمَجْرُورُ خَبَرٌ عَنِ اسْمِ الْإِشَارَةِ، أَيْ ذَلِكَ حَصَلَ بِسَبَبِ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ إِلَخْ..
Mecrur kısım, işaret isminin haberidir; yani "bu durum, Allah'ın mutlak Hak olması ve devamındaki hususlar sebebiyle gerçekleşmiştir" demektir.
وَالْبَاءُ لِلسَّبَبِيَّةِ فَالْمَعْنَى: تَكَوَّنَ ذَلِكَ الْخَلْقُ مِنْ تُرَابٍ وَتَطَوَّرَ، وَتَكَوَّنَ إِنْزَالُ الْمَاءِ عَلَى الْأَرْضِ الْهَامِدَةِ وَالنَّبَاتِ الْبَهِيجِ بِسَبَبِ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْإِلَهُ الْحَقُّ دُونَ غَيْرِهِ. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْبَاءُ لِلْمُلَابَسَةِ، أَيْ كَانَ ذَلِكَ الْخَلْقُ وَذَلِكَ الْإِنْبَاتُ الْبَهِيجُ مُلَابِسًا لِحَقِّيَّةِ إِلَهِيَّةِ اللَّهِ. وَهَذِهِ الْمُلَابَسَةُ مُلَابَسَةُ الدَّلِيلِ لِمَدْلُولِهِ، وَهَذَا أَرْشَقُ مِنْ حَمْلِ الْبَاءِ عَلَى مَعْنَى السَّبَبِيَّةِ وَهُوَ أجمع لوجوه الِاسْتِدْلَالِ.
Bâ harfi sebebiyet içindir; anlamı şöyledir: İnsanın topraktan yaratılışı ve evrelerden geçişi ile kuru toprağa suyun indirilip göz alıcı bitkilerin bitirilmesi, başkasının değil yalnızca Allah'ın hak ilah olması sebebiyle gerçekleşmiştir. Bâ harfinin mülâbese (beraberlik/irtibat) için olması da caizdir; yani bu yaratılış ve bu göz alıcı bitirme, Allah'ın ilahlığının hakikatiyle irtibatlıdır. Bu mülâbese, delilin delalet ettiği şeyle olan irtibatıdır; bu izah bâ harfini sebebiyet anlamına hamletmekten daha zariftir ve delil getirme yönlerini daha iyi toparlar.
وَالْحَقُّ: الثَّابِتُ الَّذِي لَا مِرَاءَ فِيهِ، أَيْ هُوَ الْمَوُجُودُ. وَالْقَصْرُ إِضَافِيٌّ، أَيْ دُونَ غَيْرِهِ مِنْ مَعْبُودَاتِكُمْ فَإِنَّهَا لَا وُجُودَ لَهَا، قَالَ تَعَالَى: إِنْ هِيَ إِلَّا أَسْماءٌ سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ [الْحَج: ٢٣] وَهَذَا الِاسْتِدْلَالُ هُوَ أَصْلُ بَقِيَّةِ الْأَدِلَّةِ لِأَنَّهُ نَقْضٌ لِلشِّرْكِ الَّذِي هُوَ الْأَصْلُ لِجَمِيعِ ضَلَالَاتِ أَهْلِهِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيادَةٌ فِي الْكُفْرِ [التَّوْبَة: ٣٧] .
Hak (الْحَقُّ); kendisinde hiçbir şüphe bulunmayan sabit varlık, yani O, bizzat var olandır. Hasr (sınırlandırma) ise izafîdir; yani sizin ilahlarınız değil, zira onların hiçbir varlığı yoktur. Nitekim Yüce Allah: { إِنْ هِيَ إِلَّا أَسْمَاءٌ سَمَّيْتُمُوهَا أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِهَا مِنْ سُلْطَانٍ } “Onlar, sizin ve atalarınızın taktığı birtakım isimlerden ibarettir; Allah onlar hakkında hiçbir delil indirmemiştir” buyurmuştur. Bu delil getirme, diğer delillerin aslıdır; çünkü şirki çürütmektedir ki şirk, mensuplarının bütün sapıklıklarının asıl kaynağıdır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ } “Haram ayları ertelemek ancak küfürde bir artıştır” [Tevbe: 37].
وَأَمَّا بَقِيَّةُ الْأُمُورِ الْمَذْكُورَةِ بَعْدَ قَوْلِهِ ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ، فَهِيَ لِبَيَانِ إِمْكَانِ الْبَعْثِ.
{ ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ } buyruğundan sonra zikredilen diğer hususlara gelince; bunlar yeniden dirilişin imkânını açıklamak içindir.
وَوَجْهُ كَوْنِ هَذِهِ الْأُمُورِ الْخَمْسَةِ الْمَعْدُودَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مُلَابِسَةً لِأَحْوَالِ خَلْقِ الْإِنْسَانِ وَأَحْوَالِ إِحْيَاءِ الْأَرْضِ أَنَّ تِلْكَ الْأَحْوَالَ دَالَّةٌ عَلَى هَذِهِ الْأُمُورِ الْخَمْسَةِ: إِمَّا بِدَلَالَةِ الْمُسَبَّبِ عَلَى السَّبَبِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى وُجُودِ اللَّهِ وَإِلَى ثُبُوتِ قُدْرَتِهِ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ، وَإِمَّا بِدَلَالَةِ التَّمْثِيلِ عَلَى الْمُمَثَّلِ وَالْوَاقِعِ عَلَى إِمْكَانِ نَظِيرِهِ الَّذِي لَمْ يَقَعْ بِالنِّسْبَةِ إِلَى إِحْيَاءِ اللَّهِ الْمَوْتَى، وَمَجِيءِ
Bu ayette sayılan bu beş hususun insanın yaratılış halleri ve yeryüzünün diriltiliş halleriyle irtibatlı olmasının yönü şudur: Bu haller söz konusu beş hususa delalet eder. Bu delalet; ya Allah'ın varlığına ve O'nun her şeye kadir olduğunun sabit olmasına müsebbebin (sonucun) sebebe delaleti yoluyladır; ya da Allah'ın ölüleri diriltmesine, Kıyamet'in gelmesine
السَّاعَةِ، وَالْبَعْثِ. وَإِذَا تَبَيَّنَ إِمْكَانُ ذَلِكَ حَقَّ التَّصْدِيقُ بِوُقُوعِهِ لِأَنَّهُمْ لَمْ يَكُنْ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ التَّصْدِيقِ بِهِ حَائِلٌ إِلَّا ظَنُّهُمُ اسْتِحَالَتَهُ، فَالَّذِي قَدَرَ عَلَى خَلْقِ الْإِنْسَانِ عَنْ عَدَمٍ سَابِقٍ قَادِرٌ عَلَى إِعَادَتِهِ بَعْدَ اضْمِحْلَالِهِ الطَّارِئِ عَلَى وُجُودِهِ الْأَحْرَى، بِطَرِيقَةٍ.
ve yeniden dirilişe nispetle, temsilin temsil edilene ve vuku bulmuş olanın vuku bulmamış benzerinin imkânına delaleti yoluyladır. Bunun imkânı ortaya çıkınca, vuku bulacağını tasdik etmek zorunlu hale gelmiştir; çünkü onların bunu tasdik etmelerinin önündeki tek engel, bunun imkânsız olduğunu zannetmeleriydi. O halde insanı daha önce yokken yaratmaya kadir olan, varlığına sonradan arız olan yok oluştan sonra onu evleviyet yoluyla yeniden var etmeye haydi haydi kadirdir.
وَالَّذِي خَلَقَ الْأَحْيَاءَ بَعْدَ أَنْ لَمْ تَكُنْ فِيهَا حَيَاةٌ يُمْكِنُهُ فِعْلُ الْحَيَاةِ فِيهَا أَوْ فِي بَقِيَّةِ آثَارِهَا أَوْ خَلْقُ أَجْسَامٍ مُمَاثِلَةٍ لَهَا وَإِيدَاعُ أَرْوَاحِهَا فِيهَا بِالْأَوْلَى. وَإِذا كَانَ كَذَلِك عُلِمَ أَنَّ سَاعَةَ فَنَاءِ هَذَا الْعَالَمِ وَاقِعَةٌ قِيَاسًا عَلَى انْعِدَامِ الْمَخْلُوقَاتِ بَعْدَ تَكْوِينِهَا، وَعُلِمَ أَنَّ اللَّهَ يُعِيدُهَا قِيَاسًا عَلَى إِيجَادِ النَّسْلِ وَانْعِدَامِ أَصْلِهِ
İçinde hayat yokken canlıları yaratan, onların içinde veya geride kalan izlerinde hayatı yeniden var etmeye ya da onların benzeri bedenler yaratıp ruhlarını onlara yerleştirmeye evleviyetle muktedirdir. Durum böyle olunca, mahlukatın var edildikten sonra yok olmasına kıyasla bu âlemin yok oluş vaktinin gerçekleşeceği bilinir; neslin var edilip aslının yok olmasına kıyasla da Allah'ın onları yeniden yaratacağı anlaşılır.
الْحَاصِلِ لِلْمُشْرِكِينَ فِي وُقُوعِ السَّاعَةِ مُنَزَّلٌ مَنْزِلَةَ الْعَدَمِ لِانْتِفَاءِ اسْتِنَادِهِ إِلَى دَلِيلٍ.
Müşriklerde Kıyamet'in vuku bulması hakkında hâsıl olan [şüphe], bir delile dayanmadığı için yok hükmünde sayılmıştır.
وَصِيغَةُ نَفْيِ الْجِنْسِ عَلَى سَبِيلِ التَّنْصِيصِ صِيغَةُ تَأْكِيدٍ، لِأَنَّ (لَا) النَّافِيَةَ لِلْجِنْسِ فِي مَقَامِ النَّفْيِ بِمَنْزِلَةِ (إِنَّ) فِي مَقَامِ الْإِثْبَاتِ وَلِذَلِكَ حُمِلَتْ عَلَيْهَا فِي الْعَمَل.
Cinsin açıkça nefyedilmesi kalıbı bir tekit kalıbıdır; zira olumsuzluk makamında cinsi nefyeden (لَا), olumluluk makamındaki (إِنَّ) mesabesindedir. Bu sebeple amel bakımından da ona kıyas edilmiştir.
[٨- ١٠]
[8-10]
[سُورَة الْحَج (٢٢) : الْآيَات ٨ إِلَى ١٠]
[Hac Suresi (22): Ayetler 8 - 10]
وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُجادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَلا هُدىً وَلا كِتابٍ مُنِيرٍ (٨) ثانِيَ عِطْفِهِ لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ لَهُ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ وَنُذِيقُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَذابَ الْحَرِيقِ (٩) ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ يَداكَ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلاَّمٍ لِلْعَبِيدِ (١٠)
{ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُجَادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَلَا هُدًى وَلَا كِتَابٍ مُنِيرٍ (٨) ثَانِيَ عِطْفِهِ لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ لَهُ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ وَنُذِيقُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَذَابَ الْحَرِيقِ (٩) ذَلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ يَدَاكَ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ (١٠) } “İnsanlardan kimi de vardır ki, ne bir ilme, ne bir kılavuza ne de aydınlatıcı bir kitaba dayanmaksızın Allah hakkında tartışıp durur. (8) Allah yolundan saptırmak için kibirle yanını bükerek [tartışır]. Dünyada onun için bir rezillik vardır; kıyamet gününde de ona yakıcı azabı tattırırız. (9) 'İşte bu, iki elinin önden gönderdiği şeyler yüzündendir ve şüphesiz Allah kullara asla zulmedici değildir.' (10)”
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِنَ الْبَعْثِ [الْحَج: ٥] كَمَا عُطِفَتْ جُمْلَةُ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُجادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَلا هُدىً وَلا كِتابٍ مُنِيرٍ عَلَى جُمْلَةِ يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ [الْحَج: ١] . وَالْمَعْنَى: إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِنْ وُقُوعِ الْبَعْثِ فَإِنَّا نُزِيلُ رَيْبَكُمْ بِهَذِهِ الْأَدِلَّةِ السَّاطِعَةِ، فَالنَّاسُ بَعْدَ ذَلِكَ فَرِيقَانِ: فَرِيقٌ يُوقِنُ بِهَذِهِ الدَّلَالَةِ فَلَا يَبْقَى فِي رَيْبٍ، وَفَرِيقٌ مِنَ النَّاسِ يُجَادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَهَؤُلَاء هم أيّمة الشِّرْكِ وَزُعَمَاءُ الْبَاطِلِ.
{ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُجَادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَلَا هُدًى وَلَا كِتَابٍ مُنِيرٍ } cümlesi, tıpkı [Hac: 1]'deki { يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ } cümlesine atfedildiği gibi, burada da [Hac: 5]'teki { يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِنَ الْبَعْثِ } cümlesine matuftur. Anlamı şudur: Eğer yeniden dirilişin vuku bulacağından şüphede iseniz, biz bu apaçık delillerle şüphenizi gideririz. Bundan sonra insanlar iki fırkadır: Bir fırka bu delille kesin kanaate varır ve şüphede kalmaz; insanlardan bir fırka da hiçbir ilme dayanmaksızın Allah hakkında tartışır ki bunlar şirkin önderleri ve bâtılın elebaşılarıdır.
وَجُمْلَةُ لَا رَيْبَ فِيها [الْحَج: ٧] مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ الْمُتَعَاطِفَاتِ، أَيْ لَيْسَ الشَّأْنُ أَنْ يَرْتَابَ فِيهَا، فَلِذَلِكَ نَفَى جِنْسَ الرَّيْبِ فِيهَا، أَيْ فَالرَّيْبُ.
[Hac: 7]'deki { لَا رَيْبَ فِيهَا } cümlesi birbirine atfedilen cümleler arasında bir itirazdır (ara cümledir); yani onda şüpheye düşülmesi söz konusu bile olamaz, bu sebeple ondaki şüphenin cinsi nefyedilmiştir; yani [asılsız] bir şüphedir.
المعنيّ بِهَذِهِ الْآيَةِ هُوَ الْمَعْنِيُّ بِقَوْلِهِ فِيمَا مَضَى وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُجادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَيَتَّبِعُ كُلَّ شَيْطانٍ مَرِيدٍ [الْحَج: ٣] ، فَيَكُونُ الْمُرَادُ فَرِيقَ الْمُعَانِدِينَ الْمُكَابِرِينَ الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ بَعْدَ أَنْ بَلَغَهُمُ الْإِنْذَارُ مِنْ زَلْزَلَةِ السَّاعَةِ، فَهُمْ كَذَلِكَ يُجَادِلُونَ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ بَعْدَ أَنْ وُضِّحَتْ لَهُمُ الْأَدِلَّةُ عَلَى وُقُوعِ الْبَعْثِ.
Bu ayette kastedilen kimse, daha önce geçen [Hac: 3]'teki { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُجَادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَيَتَّبِعُ كُلَّ شَيْطَانٍ مَرِيدٍ } “İnsanlardan kimi de vardır ki, hiçbir ilme dayanmaksızın Allah hakkında tartışır ve her azgın şeytana uyar” buyruğunda kastedilen kimsedir. Dolayısıyla murat edilen; Kıyamet sarsıntısının uyarısı kendilerine ulaştıktan sonra hiçbir ilme dayanmaksızın Allah hakkında tartışan inatçı ve kibirli fırkadır. Onlar, yeniden dirilişin vukuuna dair deliller kendilerine açıklandıktan sonra da aynı şekilde ilimsizce Allah hakkında tartışmaktadırlar.
وَدَافِعُهُمْ إِلَى الْجِدَالِ فِي اللَّهِ عِنْدَ سَمَاعِ الْإِنْذَارِ بِالسَّاعَةِ عَدَمُ عِلْمِهِمْ مَا يُجَادِلُونَ فِيهِ وَاتِّبَاعُهُمْ وَسْوَاسَ الشَّيَاطِينِ.
Kıyamet uyarısını işittiklerinde onları Allah hakkında tartışmaya sevk eden şey; hakkında tartıştıkları konuyu bilmemeleri ve şeytanların vesveselerine uymalarıdır.
وَدَافِعُهُمْ إِلَى الْجِدَالِ فِي اللَّهِ عِنْدَ وُضُوحِ الْأَدِلَّةِ على الْبَعْث علم عِلْمِهِمْ مَا يُجَادِلُونَ فِيهِ، وَانْتِفَاءُ الْهُدَى، وَانْتِفَاء تلقي شَرِيعَة مِنْ قَبْلُ، وَالتَّكَبُّرُ عَنِ الِاعْتِرَافِ بِالْحُجَّةِ، وَمَحَبَّةُ إِضْلَالِ النَّاسِ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ. فَيُؤَوَّلُ إِلَى مَعْنَى أَنَّ أَحْوَالَ هَؤُلَاءِ مُخْتَلِفَةٌ وَأَصْحَابَهَا فَرِيقٌ وَاحِدٌ هُوَ فَرِيقُ أَهْلِ الشِّرْكِ وَالضَّلَالَةِ. وَمِنْ أَسَاطِينِ هَذَا الْفَرِيقِ مَنْ عُدُّوا فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ الْأُولَى مِثْلُ: النَّضْرِ بْنِ الْحَارِثِ، وَأَبِي جَهْلٍ، وَأُبَيِّ بْنِ خَلَفٍ.
Yeniden dirilişe dair deliller apaçık ortaya konduğunda onları Allah hakkında tartışmaya sevk eden şey ise; hakkında tartıştıkları konuyu bilmemeleri, doğru yolu gösteren bir kılavuzlarının bulunmaması, daha önce ilahi bir şeriat almamış olmaları, delili kabul etmekten kibirlenip kaçınmaları ve insanları Allah yolundan saptırmayı sevmeleridir. Netice itibarıyla, bu kimselerin durumları farklı farklı olsa da sahipleri tek bir fırkadır; o da şirk ve dalalet ehlidir. Bu fırkanın elebaşılarından bazıları ilk ayetin tefsirinde sayılan Nadr b. Hâris, Ebû Cehil ve Übey b. Halef gibi kimselerdir.
وَقيل: المُرَاد من هَذِهِ الْآيَةِ بِمَنْ يُجَادِلُ فِي اللَّهِ: النَّضْرُ بْنُ الْحَارِثِ. كَرَّرَ الْحَدِيثَ عَنْهُ تَبْيِينًا لِحَالَتَيْ جِدَالِهِ، وَقِيلَ الْمُرَادُ بِمَنْ يُجَادِلُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَبُو جَهْلٍ، كَمَا قِيلَ: إِنَّ الْمُرَادَ فِي الْآيَةِ الْمَاضِيَةِ النَّضْرُ بْنُ الْحَارِثِ فَجُعِلَتِ الْآيَةُ خَاصَّةً بِسَبَبِ نُزُولِهَا فِي نَظَرِ هَذَا الْقَائِلِ. وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَقِيلَ: هُوَ الْأَخْنَسُ بْنُ شَرِيقٍ. وَتَقَدَّمَ مَعْنَى قَوْلِهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ فِي نَظِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ. وَقِيلَ الْمُرَادُ بِ مَنْ يُجادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَيَتَّبِعُ كُلَّ شَيْطانٍ مَرِيدٍ [الْحَج: ٣] الْمُقَلِّدُونَ- بِكَسْرِ اللَّامِ- مِنَ الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ مَا تُمْلِيهِ عَلَيْهِمْ سَادَةُ الْكُفْرِ، وَالْمُرَادُ بِ مَنْ يُجادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَلا هُدىً الْمُقَلَّدُونَ- بِفَتْحِ اللَّامِ- أَئِمَّةُ الْكُفْرِ.
Bir görüşe göre bu ayette Allah hakkında tartışan kimseden murat Nadr b. Hâris'tir; tartışmasındaki iki ayrı hali açıklamak için ondan mükerrer bahsedilmiştir. Bir görüşe göre bu ayette tartışan kimseden murat Ebû Cehil'dir; nitekim önceki ayette muradın Nadr b. Hâris olduğu da söylenmiştir; bu görüş sahibine göre ayet iniş sebebiyle hususi kılınmıştır. Bu görüş İbn Abbas'tan rivayet edilmiştir. Bir görüşe göre ise o kimse Ahnes b. Şerîk'tir. { بِغَيْرِ عِلْمٍ } buyruğunun anlamı bu ayetin benzerinde geçmişti. Bir diğer görüşe göre [Hac: 3]'teki { مَنْ يُجَادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَيَتَّبِعُ كُلَّ شَيْطَانٍ مَرِيدٍ } buyruğundan murat, küfür önderlerinin kendilerine dikte ettiği şeylere uyan müşriklerin mukallitleri (taklit edenleri); { مَنْ يُجَادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَلَا هُدًى } buyruğundan murat ise mukalledleri (taklit edilenleri), yani küfür önderleridir.
وَالْهُدَى مَصْدَرٌ فِي مَعْنَى الْمُضَافِ إِلَى مَفْعُولِهِ، أَيْ وَلَا هُدًى هُوَ مَهْدِيٌّ بِهِ. وَتِلْكَ مُجَادَلَةُ الْمُقَلِّدِ إِذَا كَانَ مُقَلِّدًا هَادِيًا لِلْحَقِّ مِثْلَ أَتْبَاعِ الرُّسُلِ، فَهَذَا دُونَ مَرْتَبَةِ مَنْ يُجَادِلُ فِي اللَّهِ بِعِلْمٍ، وَلِذَلِكَ لَمْ يُسْتَغْنَ بِذِكْرِ السَّابِقِ عَنْ ذِكْرِ هَذَا.
Hüdâ (الْهُدَى) mef'ûlüne (nesnesine) muzaf anlamında bir masdardır; yani [kendisine] hidayet olunan bir hidayet kılavuzu da [yoktur]. Bu, peygamberlerin tabileri gibi hakka hidayet eden bir kimseyi taklit ettiğinde mukallidin (taklit edenin) tartışmasıdır. Bu ise Allah hakkında bir ilimle tartışan kimsenin mertebesinden daha aşağıdadır; bu sebeple önceki ifadenin zikredilmesiyle yetinilmeyip bu da zikredilmiştir.
وَالْكِتَابُ الْمُنِيرُ: كُتُبُ الشَّرَائِعِ مِثْلُ: التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ، وَهَذَا كَمَا يُجَادِلُ أَهْلُ الْكِتَابِ قَبْلَ مَجِيءِ الْإِسْلَامِ الْمُشْرِكِينَ وَالدَّهْرِيِّينَ فَهُوَ جِدَالٌ بِكِتَابٍ مُنِيرٍ.
Aydınlatıcı kitap (el-Kitâbu’l-Münîr) ise Tevrat ve İncil gibi şeriat kitaplarıdır. Bu da İslam gelmeden önce Ehl-i Kitab'ın müşriklerle ve Dehrîlerle (maddecilerle) tartıştığı gibi aydınlatıcı bir kitaba dayalı bir tartışmadır.
وَالْمُنِيرُ: الْمُبَيِّنُ لِلْحَقِّ. شُبِّهَ بِالْمِصْبَاحِ الْمُضِيءِ فِي اللَّيْلِ.
Münîr (الْمُنِيرُ) ise hakkı açıklayan demektir. Geceleyin ışık saçan bir kandile benzetilmiştir.
وَيَجِيءُ فِي وَصْفِ كِتابٍ بِصِفَةِ مُنِيرٍ تَعْرِيضٌ بِالنَّضْرِ بْنِ الْحَارِثِ إِذْ كَانَ يُجَادِلُ فِي شَأْنِ الْإِسْلَامِ بِالْمُوَازَنَةِ بَيْنَ كِتَابِ الله الْمُنِير وَبَين كتاب أَخْبَارِ رُسْتَمَ، وَكِتَابِ أَخْبَارِ أَسْفِنْدِيَارَ الْمُظْلِمَةِ الْبَاطِلَةِ.
Kitabın 'münîr' (aydınlatıcı) sıfatıyla nitelenmesinde, Nadr b. Hâris'e üstü kapalı bir dokundurma (ta'riz) bulunmaktadır; zira o, Allah'ın aydınlatıcı kitabı ile Rüstem ve İsfendiyar'ın karanlık ve bâtıl kıssalarını anlatan kitap arasında karşılaştırma yaparak İslam konusunda tartışmaktaydı.
وَالثَّنْيُ: لَيُّ الشَّيْءِ. يُقَالُ: ثَنَى عِنَانَ فَرَسِهِ، إِذَا لَوَاهُ لِيُدِيرَ رَأْسَ فَرَسِهِ إِلَى الْجِهَةِ الَّتِي يُرِيدُ أَنْ يُوَجِّهَهُ إِلَيْهَا. وَيُطْلَقُ أَيْضًا الثَّنْيُ عَلَى الْإِمَالَةِ.
Seny (الثَّنْيُ), bir şeyi bükmektir. Atının başını yöneltmek istediği tarafa çevirmek için büktüğünde 'Atının dizginini büktü/kıvırdı (ثَنَى عِنَانَ فَرَسِهِ)' denir. Seny (الثَّنْيُ) aynı zamanda meylettirmek/eğmek anlamına da gelir.
وَالْعِطْفُ: الْمَنْكِبُ وَالْجَانِبُ. وثانِيَ عِطْفِهِ تَمْثِيلٌ لِلتَّكَبُّرِ وَالْخُيَلَاءِ. وَيُقَالُ: لَوَى جِيدَهُ، إِذَا أَعْرَضَ تَكَبُّرًا. وَهَذِهِ الصِّفَةُ تنطبق على حَالَة أَبِي جَهْلٍ فَلِذَلِكَ قِيلَ إِنَّهُ الْمُرَادُ هُنَا.
İtf (الْعِطْفُ), omuz ve yan taraf demektir. 'Yanını bükerek' (ثَانِيَ عِطْفِهِ) ifadesi kibir ve çalım satmayı temsil eden bir temsili istiaredir. Kibirle yüz çevirdiğinde 'Boynunu büktü (لَوَى جِيدَهُ)' denir. Bu vasıf Ebû Cehil'in durumuna uymaktadır; bu yüzden burada kastedilenin o olduğu söylenmiştir.
وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ لِيُضِلَّ لِتَعْلِيلِ الْمُجَادَلَةِ، فَهُوَ مُتَعَلِّقٌ بِ يُجادِلُ أَيْ غَرَضُهُ مِنَ الْمُجَادَلَةِ الْإِضْلَالُ.
{ لِيُضِلَّ } buyruğundaki lâm harfi tartışmanın gerekçesini bildirmek içindir (lâm-ı ta'lil) ve { يُجَادِلُ } fiiline müteallıktır; yani tartışmaktan maksadı [insanları] saptırmaktır.
وَسَبِيلُ اللَّهِ: الدِّينُ الْحَقُّ.
Allah'ın yolu (sebîlullâh) ise hak dindir.
وَقَوْلُهُ لِيُضِلَّ- بِضَمِّ الْيَاءِ- أَيْ لِيُضَلِّلَ النَّاسَ بِجِدَالِهِ. فَهَذَا الْمُجَادِلُ يُرِيدُ بِجَدَلِهِ أَنْ يُوهِمَ الْعَامَّةَ بُطْلَانَ الْإِسْلَامِ كَيْلَا يَتَّبِعُوهُ.
Yâ harfinin zammesiyle { لِيُضِلَّ } buyruğu, yani tartışmasıyla insanları saptırmak için demektir. Bu tartışmacı, tartışmasıyla avam halka İslam'ın batıl olduğu vehmini vererek ona tabi olmalarını engellemek ister.
وَإِفْرَادُ الضَّمِيرِ فِي قَوْلِهِ عِطْفِهِ وَمَا ذُكِرَ بَعْدَهُ مُرَاعَاةٌ لِلَفْظِ (مَنْ) وَإِنْ كَانَ مَعْنَى تِلْكَ الضَّمَائِرِ الْجَمْعَ.
{ عِطْفِهِ } buyruğundaki ve sonrasında zikredilen zamirlerin tekil gelmesi, her ne kadar bu zamirlerin manası çoğul olsa da 'men' (مَنْ) lafzına riayet edilmesinden ötürüdür.
وَخِزْيُ الدُّنْيَا: الْإِهَانَةُ، وَهُوَ مَا أَصَابَهُمْ مِنَ الْقَتْلِ يَوْمَ بَدْرٍ وَمِنَ الْقَتْلِ وَالْأَسْرِ بَعْدَ ذَلِكَ. وَهَؤُلَاءِ هُمُ الَّذِينَ لَمْ يُسْلِمُوا بَعْدُ. وَيَنْطَبِقُ الْخِزْيُ عَلَى مَا حَصَلَ لِأَبِي جَهْلٍ يَوْمَ بَدْرٍ مِنْ قَتْلِهِ بِيَدِ غُلَامَيْنِ مِنْ شَبَابِ الْأَنْصَار وهما ابْنا عَفْرَاءَ. وَبِاعْتِلَاءِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ عَلَى صَدْرِهِ وَذَبْحِهِ وَكَانَ فِي عَظَمَتِهِ لَا يَخْطُرُ أَمْثَالُ هَؤُلَاءِ الثَّلَاثَةِ بِخَاطِرِهِ.
Dünya rüsvaylığı (hızyü'd-dünyâ), zillettir; bu da Bedir günü öldürülmeleri ve sonrasında uğradıkları ölüm ve esarettir. Bunlar, daha sonra İslam'a girmemiş olanlardır. Rüsvaylık, Bedir günü Ebû Cehil'in başına gelen şu duruma tam olarak uymaktadır: O, Ensar gençlerinden iki delikanlının -yani Afrâ'nın iki oğlunun- eliyle öldürülmüş ve Abdullah b. Mes'ûd'un onun göğsüne çıkıp boynunu kesmesiyle helak olmuştur; oysa Ebû Cehil büyüklük taslarken bu üç kişi gibileri aklının ucundan dahi geçirmezdi.
وَيَنْطَبِقُ الْخِزْيُ أَيْضًا عَلَى مَا حَلَّ بِالنَّضْرِ بْنِ الْحَارِثِ مِنَ الْأَسْرِ يَوْمَ بَدْرٍ وَقَتْلِهِ صَبْرًا فِي مَوْضِعٍ يُقَالُ لَهُ: الْأُثَيْلُ قُرْبَ الْمَدِينَة عقب وقْعَة بَدْرٍ كَمَا وَصَفَتْهُ أُخْتُهُ قُتَيْلَةُ فِي رِثَائِهِ مِنْ قَصِيدَةِ:
Rüsvaylık, Bedir günü esir düşen ve Bedir Savaşı'nın hemen akabinde Medine yakınlarındaki Üseyl denilen yerde boynu vurularak (sabren) öldürülen Nadr b. Hâris'in başına gelenlere de uymaktadır; nitekim kız kardeşi Kuteyle, onun mersiyesindeki bir kasidede şöyle vasfetmiştir:
صَبْرًا يُقَادُ إِلَى الْمَنِيَّةِ مُتْعَبَا ... صَبْرَ الْمُقَيَّدِ وَهُوَ عَانٍ مُوثَقُ
Tutsak edilip bağlanmış bir esir gibi, elleri bağlı olarak yorgun bir halde ölüme götürüldü sabren...
وَإِذْ كَانَتْ هَذِهِ الْآيَةُ وَنَظِيرَتُهَا الَّتِي سَبَقَتْ مِمَّا نَزَلَ بِمَكَّةَ لَا مَحَالَةَ كَانَ قَوْلُهُ تَعَالَى:
Bu ayet ve daha önce geçen benzeri şüphesiz Mekke'de inen ayetlerden olduğuna göre, Yüce Allah'ın:
لَهُ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ مِنَ الْإِخْبَارِ بِالْغَيْبِ وَهُوَ مِنْ مُعْجِزَاتِ الْقُرْآنِ.
{ لَهُ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ } “onun için dünyada bir rüsvaylık vardır” buyruğu gaybdan haber vermektir ve Kur'an'ın mucizelerindendir.
وإذاقة الْعَذَاب تخييل لِلْمَكْنِيَّةِ.
Azabın tattırılması (izâkatü'l-azâb), mekniyye istiaresinin tahyilidir.
وَجُمْلَةُ ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ يَداكَ مَقُولُ قَوْلٍ مَحْذُوفٍ تَدُلُّ عَلَيْهِ صِيغَةُ الْكَلَامِ وَهِيَ جُمْلَةٌ مُسْتَأْنَفَةٌ، أَوْ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ النَّصْبِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى وَنُذِيقُهُ.
{ ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ يَداكَ } “İşte bu, iki elinin önceden takdim ettiği şeyler yüzündendir” cümlesi, sözün siyakının delalet ettiği hazfedilmiş bir sözün makûlüdür (söylenen sözdür) ve müste'nefe (yeni bir başlangıç) cümlesidir ya da Yüce Allah'ın { وَنُذِيقُهُ } “ve ona tattırırız” buyruğundaki mansub zamirden hâl konumundadır.
وَ (قَدَّمَتْ) بِمَعْنَى: أَسْلَفَتْ. جَعَلَ كُفْرَهُ كَالشَّيْءِ الَّذِي بَعَثَ بِهِ إِلَى دَار الْجَزَاء قبل أَنْ يَصِلَ هُوَ إِلَيْهَا فوحده يَوْمَ الْقِيَامَةِ حَاضِرًا يَنْتَظِرُهُ قَالَ تَعَالَى: وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا
Kaddemet (قَدَّمَتْ), 'önceden gönderdi (eslefet)' anlamındadır. Onun küfrünü, kendisi ceza yurduna ulaşmadan önce oraya gönderdiği ve kıyamet günü kendisini hazır bekler bulduğu bir şey gibi kılmıştır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا
حاضِراً
حاضِراً } “yaptıklarını hazır buldular”
[الْكَهْف: ٤٩] .
[Kehf: 49].
وَالْإِشَارَةُ إِلَى الْعَذَابِ وَالْبَاءُ سَبَبِيَّةٌ. وَ (مَا) مَوْصُولَةٌ. وَعُطِفَ عَلَى (مَا) الْمَوْصُولَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ لِأَنَّهُ فِي تَأْوِيل مصدر، أَيْ وَبِانْتِفَاءِ ظُلْمِ اللَّهِ الْعَبِيدَ، أَيْ ذَلِكَ الْعَذَابُ مُسَبَّبٌ لِهَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ فَصَاحِبُهُ حَقِيقٌ بِهِ لِأَنَّهُ جَزَاء فَسَاده وَلِأَنَّهُ أَثَرُ عَدْلِ اللَّهِ تَعَالَى وَأَنَّهُ لَمْ يَظْلِمْهُ فِيمَا أَذَاقَهُ.
İşaret azabadır ve bâ harfi sebebiyyedir. 'Mâ' (مَا) ise ism-i mevsûldür. Yüce Allah'ın { وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ } “ve şüphesiz Allah kullara asla zulmedici değildir” buyruğu, masdar tevilinde olduğu için mevsûl olan 'mâ'ya atfedilmiştir; yani Allah'ın kullara zulmetmemesi sebebiyle [demektir]. Yani bu azap şu iki şeyden kaynaklanmaktadır: Dolayısıyla sahibi buna müstahaktır; çünkü o kendi fesadının cezasıdır ve Yüce Allah'ın adaletinin tecellisidir, Allah ona tattırdığı şeyde asla ona zulmetmemiştir.
وَصِيغَةُ الْمُبَالَغَةِ تَقْتَضِي بِظَاهِرِهَا نَفْيَ الظُّلْمِ الشَّدِيدِ، وَالْمَقْصُودُ أَنَّ الظُّلْمَ مِنْ حَيْثُ هُوَ ظُلْمٌ أَمر شَدِيد فيصغت لَهُ زِنَةُ الْمُبَالَغَةِ، وَكَذَلِكَ الْتُزِمَتْ فِي ذِكْرِهِ حَيْثُمَا وَقَعَ فِي الْقُرْآنِ، وَقَدِ اعْتَادَ جَمْعٌ مِنَ الْمُتَأَخِّرِينَ أَنْ يَجْعَلُوا الْمُبَالَغَةَ رَاجِعَةً لِلنَّفْيِ لَا لِلْمَنْفِيِّ وَهُوَ بعيد.
Mübalağa sîgası zahiri itibarıyla şiddetli zulmün nefyini (inkarını) gerektirir; ancak asıl maksat, zulmün bizzat zulüm olması hasebiyle şiddetli ve ağır bir şey olmasıdır; bu sebeple onun için mübalağa kalıbı kullanılmıştır. Nitekim Kur'an'da geçtiği her yerde zulüm için bu kalıp iltizam edilmiştir (tercih edilmiştir). Müteahhirûn (son dönem) âlimlerinden bir grup, mübalağayı menfîye (reddedilen fiile) değil nefyin kendisine raci kılmayı adet edinmişlerdir ki bu uzak bir tevildir.
[سُورَة الْحَج (٢٢) : آيَة ١١]
[Hac Suresi (22), Ayet 11]
وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ عَلى حَرْفٍ فَإِنْ أَصابَهُ خَيْرٌ اطْمَأَنَّ بِهِ وَإِنْ أَصابَتْهُ فِتْنَةٌ انْقَلَبَ عَلى وَجْهِهِ خَسِرَ الدُّنْيا وَالْآخِرَةَ ذلِكَ هُوَ الْخُسْرانُ الْمُبِينُ (١١)
{ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ عَلى حَرْفٍ فَإِنْ أَصابَهُ خَيْرٌ اطْمَأَنَّ بِهِ وَإِنْ أَصابَتْهُ فِتْنَةٌ انْقَلَبَ عَلى وَجْهِهِ خَسِرَ الدُّنْيا وَالْآخِرَةَ ذلِكَ هُوَ الْخُسْرانُ الْمُبِينُ } “İnsanlardan kimi de Allah'a bir kenardan (şüphe ve tereddüt içinde) ibadet eder. Eğer kendisine bir hayır isabet ederse onunla mutmain olur. Şayet başına bir imtihan/kötülük gelirse yüzüstü dönüverir. O, dünyayı da ahireti de kaybetmiştir. İşte apaçık hüsran budur.” (11)
هَذَا وَصْفُ فَرِيقٍ آخَرَ مِنَ الَّذِينَ يُقَابِلُونَ الْأَمْرَ بِالتَّقْوَى وَالْإِنْذَارَ بِالسَّاعَةِ مُقَابَلَةَ غَيْرِ الْمُطْمَئِنِّ بِصِدْقِ دَعْوَةِ الْإِسْلَامِ وَلَا الْمُعْرِضِ عَنْهَا إِعْرَاضًا تَامًّا وَلَكِنَّهُمْ يَضَعُونَ أَنْفُسَهُمْ فِي مَعْرِضِ الْمُوَازَنَةِ بَيْنَ دِينِهِمُ الْقَدِيمِ وَدِينِ الْإِسْلَامِ. فَهُمْ يَقْبَلُونَ دَعْوَةَ الْإِسْلَامِ وَيَدْخُلُونَ فِي عِدَادِ
Bu, takva emrini ve kıyamet uyarısını ne İslam davetinin doğruluğuna tam inanmış ne de ondan tamamen yüz çevirmiş bir tavırla karşılayan başka bir fırkanın vasfıdır; aksine onlar kendilerini eski dinleri ile İslam dini arasında bir kıyaslama konumuna koyarlar. Onlar İslam'ın davetini kabul edip
مُتَّبِعِيهِ وَيَرْقُبُونَ مَا يَنْتَابُهُمْ بَعْدَ الدُّخُولِ فِي الْإِسْلَامِ فَإِنْ أَصَابَهُمُ الْخَيْرُ عَقِبَ ذَلِكَ عَلِمُوا أَنَّ دِينَهُمُ الْقَدِيمَ لَيْسَ بِحَقٍّ وَأَنَّ آلِهَتَهُمْ لَا تَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ لِأَنَّهَا لَوْ قَدَرَتْ لَانْتَقَمَتْ مِنْهُمْ عَلَى نَبْذِ عِبَادَتِهَا وَظَنُّوا أَنَّ الْإِسْلَامَ حَقٌّ، وَإِنْ أَصَابَهُمْ شَرٌّ مِنْ شُرُورِ الدُّنْيَا الْعَارِضَةِ فِي الْحَيَاةِ الْمُسَبَّبَةِ عَنْ أَسْبَابٍ عَادِيَّةٍ سَخِطُوا عَلَى الْإِسْلَامِ وَانْخَلَعُوا عَنْهُ. وَتَوَهَّمُوا أَنَّ آلِهَتَهُمْ أَصَابَتْهُمْ بِسُوءٍ غَضَبًا مِنْ مُفَارَقَتِهِمْ عِبَادَتَهَا كَمَا حَكَى اللَّهُ عَنْ عَادٍ إِذْ قَالُوا لِرَسُولِهِمْ إِنْ نَقُولُ إِلَّا اعْتَراكَ بَعْضُ آلِهَتِنا بِسُوءٍ [هود: ٥٤] .
ona uyanların arasına katılırlar ve İslam'a girdikten sonra başlarına gelecekleri gözetlerler. Eğer bunun akabinde kendilerine bir hayır isabet ederse, eski dinlerinin hak olmadığını ve ilahlarının hiçbir şeye güç yetiremediğini anlarlar; çünkü eğer güç yetirebilselerdi kendilerine ibadeti terk ettikleri için onlardan intikam alırlardı ve böylece İslam'ın hak olduğunu düşünürler. Şayet hayatta olağan sebeplerden kaynaklanan arızi dünya şerlerinden bir kötülük başlarına gelirse, İslam'a öfkelenir ve ondan sıyrılıp çıkarlar. Kendilerine ibadeti terk etmelerine kızgınlıkları sebebiyle ilahlarının başlarına bir kötülük getirdiğini vehmederler; nitekim Yüce Allah Âd kavminin peygamberlerine şöyle dediklerini nakletmiştir: { إِنْ نَقُولُ إِلَّا اعْتَراكَ بَعْضُ آلِهَتِنا بِسُوءٍ } “Biz ancak 'İlahlarımızdan bazısı seni fena çarpmış' deriz” [Hûd: 54].
فَالْعِبَادَةُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ عَلى حَرْفٍ مُرَادٌ بِهَا عِبَادَةُ اللَّهِ وَحْدَهُ بِدَلِيلِ قَوْله تَعَالَى: يَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَضُرُّهُ وَما لَا يَنْفَعُهُ [الْحَج: ١٢] .
Yüce Allah'ın { مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ عَلى حَرْفٍ } buyruğundaki ibadetten maksat, Yüce Allah'ın { يَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَضُرُّهُ وَما لَا يَنْفَعُهُ } “O, Allah'ı bırakıp kendisine ne zarar ne de fayda vermeyecek şeylere yalvarır” [Hac: 12] buyruğunun delaletiyle yalnızca Allah'a ibadet etmektir.
وَالظَّاهِر أَن هَذِه الْآيَةَ نَزَلَتْ بِالْمَدِينَةِ، فَفِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ عَلى حَرْفٍ قَالَ: كَانَ الرَّجُلُ يَقْدَمُ الْمَدِينَةَ فَإِنْ وَلَدَتِ امْرَأَتُهُ غُلَامًا وَنَتَجَتْ خَيْلُهُ قَالَ: هَذَا دِينٌ صَالِحٌ، وَإِنْ لَمْ تَلِدِ امْرَأَتُهُ وَلَمْ تُنْتِجْ خَيْلُهُ قَالَ:
Zahir olan şu ki bu ayet Medine'de inmiştir. Nitekim Sahîh-i Buhârî'de İbn Abbas'tan { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ عَلى حَرْفٍ } buyruğu hakkında şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Kişi Medine'ye gelirdi; eğer hanımı bir erkek çocuk doğurur ve kısrakları doğrursa, «Bu salih (hayırlı) bir dindir» derdi. Şayet hanımı doğurmaz ve kısrakları da doğurmazsa:'
هَذَا دِينُ سُوءٍ.
«Bu kötü bir dindir» derdi.'
وَفِي رِوَايَةِ الْحَسَنِ: أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي الْمُنَافِقِينَ يَعْنِي الْمُنَافِقِينَ مِنَ الَّذِينَ كَانُوا مُشْرِكِينَ مِثْلَ: عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَيٍّ بن سَلُولَ، وَهَذَا بَعِيدٌ لِأَنَّ أُولَئِكَ كَانُوا مُبْطِنِينَ الْكُفْرَ فَلَا يَنْطَبِقُ عَلَيْهِمْ قَوْلُهُ فَإِنْ أَصابَهُ خَيْرٌ اطْمَأَنَّ بِهِ. وَمِمَّنْ يَصْلُحُ مِثَالًا لِهَذَا الْفَرِيقِ الْعُرَنِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا وَهَاجَرُوا فَاجْتَوَوُا الْمَدِينَةَ، فَأَمَرَهُمُ النَّبِيءُ ﷺ بِأَنْ يَلْحَقُوا بِرَاعِي إِبِلِ الصَّدَقَةِ خَارِجَ الْمَدِينَةِ فَيَشْرَبُوا مِنْ أَلْبَانِهَا وَأَبْوَالِهَا حَتَّى يَصِحُّوَا فَلَمَّا صَحُّوا قَتَلُوا الرَّاعِيَ وَاسْتَاقُوا الذَّوْدَ وَفَرُّوا، فَأَلْحَقَ بِهِمُ النَّبِيءُ ﷺ الطَّلَبَ فِي أَثَرِهِمْ حَتَّى لَحِقُوا بِهِمْ فَأَمَرَ بِهِمْ فَقُتِلُوا.
Hasan'ın rivayetinde ise ayetin münafıklar hakkında, yani Abdullah b. Übey b. Selûl gibi önceden müşrik olan münafıklar hakkında indiği zikredilmiştir. Ancak bu uzak bir ihtimaldir; çünkü onlar küfrü içlerinde gizliyorlardı, dolayısıyla { فَإِنْ أَصابَهُ خَيْرٌ اطْمَأَنَّ بِهِ } buyruğu onlara uymaz. Bu gruba örnek olabilecek kimselerden biri, Müslüman olup hicret eden ve Medine'nin havasına uyum sağlayamayıp hastalanan Ureynelilerdir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onlara Medine dışındaki zekat develerinin çobanına katılmalarını, iyileşinceye kadar onların sütlerinden ve idrarlarından içmelerini emretmişti. İyileştiklerinde ise çobanı öldürüp develeri sürerek kaçtılar. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem arkalarından takipçi birlik gönderdi; nihayet onlara yetiştiler ve Peygamber'in emriyle öldürüldüler.
وَفِي حَدِيثِ «الْمُوَطَّأِ» : أَنَّ أَعْرَابِيًّا أَسْلَمَ وَبَايَعَ النَّبِيءَ ﷺ فَأَصَابَهُ وَعْكٌ بِالْمَدِينَةِ، فَجَاءَ إِلَى النَّبِيءِ ﷺ يَسْتِقِيلُهُ بَيْعَتَهُ فَأَبَى أَنْ يُقِيلَهُ، فَخَرَجَ مِنَ الْمَدِينَةِ فَقَالَ النَّبِيءُ ﷺ:
el-Muvatta'daki bir hadiste ise şöyle geçmektedir: Bir bedevi Müslüman olup Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem biat etti. Sonra Medine'de hummaya (hastalığa) yakalandı. Bunun üzerine Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem gelip biatını bozmasını istedi; fakat Peygamber biatını bozmayı reddetti. Adam Medine'den çıkıp gitti. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu:
«الْمَدِينَةُ كَالْكِيرِ تَنْفِي خَبَثَهَا وَيَنْصَعُ طِيبُهَا» فَجَعَلَهُ خَبَثًا لِأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ مُؤْمِنًا ثَابِتًا
«Medine demirci körüğü gibidir; kirini/pasını defeder, iyisi/temizi ise parlar.» Peygamber onu kir/pas saymıştır; çünkü o sebatkar bir mümin değildi.
. وَذَكَرَ الْفَخْرُ عَنْ مُقَاتِلٍ أَنَّ نَفَرًا مِنْ أَسَدٍ وَغَطَفَانَ قَالُوا: نَخَافُ أَنْ لَا يَنْصُرَ اللَّهُ مُحَمَّدًا فَيَنْقَطِعَ الَّذِي بَيْنَنَا وَبَيْنَ حُلَفَائِنَا مِنَ الْيَهُودِ فَلَا يُمِيرُونَنَا فَنَزَلَ فِيهِمْ قَوْلُهُ تَعَالَى: مَنْ كانَ يَظُنُّ أَنْ لَنْ يَنْصُرَهُ اللَّهُ
. Fahreddin er-Râzî, Mukâtil'den naklederek Esed ve Gatafân kabilelerinden bir grubun şöyle dediklerini zikretmiştir: 'Allah'ın Muhammed'e yardım etmeyeceğinden, böylece Yahudilerden olan müttefiklerimizle aramızın bozulup bize yiyecek getirmeyeceklerinden korkuyoruz.' Bunun üzerine onlar hakkında Yüce Allah'ın { مَنْ كانَ يَظُنُّ أَنْ لَنْ يَنْصُرَهُ اللَّهُ
[الْحَج: ١٥] الْآيَاتِ.
} [Hac: 15] ayetleri inmiştir.
وَعَنِ الضَّحَّاكِ: أَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ، مِنْهُمْ: عُيَيْنَةُ بن حِصْنٍ وَالْأَقْرَعُ بْنُ حَابِسٍ وَالْعَبَّاسُ بْنُ مِرْدَاسٍ قَالُوا: نَدْخُلُ فِي دِينِ مُحَمَّدٍ فَإِنْ أَصَبْنَا خَيْرًا عَرَفْنَا أَنَّهُ حَقٌّ، وَإِنْ أَصَبْنَا غَيْرَ ذَلِكَ عَرَفْنَا أَنَّهُ بَاطِلٌ. وَهَذَا كُله ناشىء عَنِ الْجَهْلِ وَتَخْلِيطِ الْأَسْبَابِ الدُّنْيَوِيَّةِ بِالْأَسْبَابِ الْأُخْرَوِيَّةِ، وَجَعْلِ الْمُقَارَنَاتِ الِاتِّفَاقِيَّةِ كَالْمَعْلُومَاتِ اللُّزُومِيَّةِ. وَهَذَا أَصْلٌ كَبِيرٌ مِنْ أُصُولِ الضَّلَالَةِ فِي أُمُورِ الدِّينِ وَأُمُورِ الدُّنْيَا. وَلَنِعْمَ الْمُعَبِّرُ عَنْ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى خَسِرَ الدُّنْيا وَالْآخِرَةَ إِذْ لَا يَهْتَدِي إِلَى تَطَلُّبِ الْمُسَبِّبَاتِ مِنْ أَسْبَابِهَا.
Dahhâk'tan rivayet edildiğine göre ayet, müellefe-i kulûb (kalpleri İslam'a ısındırılmak istenenler) hakkında inmiştir. Bunlardan Uyeyne b. Hısn, Akra' b. Hâbis ve Abbâs b. Mirdâs: 'Muhammed'in dinine girelim; eğer bir hayra ulaşırsak onun hak olduğunu anlarız, şayet bundan başkasına ulaşırsak bâtıl olduğunu anlarız' demişlerdi. Bütün bunlar cehaletten, dünyevi sebepler ile uhrevi sebepleri birbirine karıştırmaktan ve tesadüfi birliktelikleri zorunlu illetler gibi görmekten kaynaklanmaktadır. Bu ise din ve dünya işlerinde sapkınlığın en büyük esaslarından biridir. Yüce Allah'ın { خَسِرَ الدُّنْيا وَالْآخِرَةَ } buyruğu bunu ne güzel ifade etmektedir; zira o kimse sonuçları kendi hakiki sebeplerinden aramaya muvaffak olamaz.
وَحَرْفُ الشَّيْءِ طَرَفُهُ وَجَانِبُهُ سَوَاءٌ كَانَ مُرْتَفِعًا كَحَرْفِ الْجَبَلِ وَالْوَادِي أَمْ كَانَ مُسْتَوِيًا كَحَرْفِ الطَّرِيقِ. وَيُطْلَقُ الْحَرْفُ عَلَى طَرَفِ الْجَيْشِ وَيُجْمَعُ عَلَى طِرَفٍ بِوَزْنِ عِنَبٍ قَالَ فِي «الْقَامُوسِ» : وَلَا نَظِيرَ لَهُ سِوَى طَلٍّ وَطِلَلٍ.
Bir şeyin harfi (حَرْف), ister dağın ve vadinin kenarı gibi yüksek olsun ister yolun kenarı gibi düz olsun, onun ucu ve kenarı/yanıdır. Harf kelimesi ordunun kenarı/kanadı için de kullanılır ve 'kıneb' (عِنَب) vezninde 'tırâf' (طِرَف) şeklinde çoğul yapılır. el-Kâmûs'ta şöyle denmektedir: 'Bunun tall (طَلّ) ve tılel (طِلَل) dışında bir benzeri yoktur.'
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: يَعْبُدُ اللَّهَ عَلى حَرْفٍ تَمْثِيلٌ لِحَالِ الْمُتَرَدِّدِ فِي عَمَلِهِ، يُرِيدُ تَجْرِبَةَ عَاقِبَتِهِ بِحَالِ مَنْ يَمْشِي عَلَى حَرْفِ جَبَلٍ أَوْ حَرْفِ وَاد فَهُوَ متهيّىء لِأَنْ يَزِلَّ عَنْهُ إِلَى أَسْفَلِهِ فَيَنْقَلِبَ، أَيْ يَنْكَبَّ.
Yüce Allah'ın { يَعْبُدُ اللَّهَ عَلى حَرْفٍ } buyruğu, amelinde tereddüt eden ve akıbetini tecrübe etmek isteyen kimsenin halini, bir dağın yahut vadinin kenarında yürüyen kimsenin haline benzeterek yapılan bir temsildir; o kimse oradan aşağı kayıp düşmeye, yani yüzüstü devrilmeye hazırdır.
وَمَعْنَى اطْمَأَنَّ: اسْتَقَرَّ وَسَكَنَ فِي مَكَانِهِ. وَمَصْدَرُهُ الِاطْمِئْنَانُ وَاسْمُ الْمَصْدَرِ الطُّمَأْنِينَةُ. وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي فِي [سُورَةِ الْبَقَرَةِ: ٢٦٠] .
İtmeenne (اطْمَأَنَّ) kelimesinin anlamı: Yerinde sabit kaldı ve sükûnet buldu demektir. Masdarı itmi'nân (الِاطْمِئْنَان), ism-i masdarı ise tuma'nîne (الطُّمَأْنِينَة)dir. Bu husus, [Bakara Suresi: 260]'taki Yüce Allah'ın { وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي } buyruğunda geçmişti.
وَالْمَعْنَى: اسْتَمَرَّ عَلَى التَّوْحِيدِ فَرِحًا بِالْخَيْرِ الَّذِي أَصَابَهُ، وَاسْتِقْرَارُ مِثْلِ هَذَا عَلَى الْإِيمَانِ يُصَيِّرُهُ مُؤْمِنًا إِذَا زَالَ عَنْهُ التَّرَدُّدُ. وَحَالُ هَؤُلَاءِ قَرِيبٌ مِنْ حَالِ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ.
Manası şudur: Başına gelen hayırdan dolayı sevinerek tevhid üzere devam etti. Böyle bir kimsenin iman üzere sebat etmesi, tereddüdü ortadan kalktığında onu gerçek bir mümin kılar. Bunların hali, müellefe-i kulûbun haline yakındır.
وَالِانْقِلَابُ: مُطَاوِعٌ قَلَبَهُ إِذَا كَبَّهُ، أَيْ أَلْقَاهُ عَلَى عَكْسِ مَا كَانَ عَلَيْهِ بِأَنْ جَعَلَ مَا كَانَ أَعْلَاهُ أَسْفَلَهُ كَمَا يُقْلَبُ الْقَالَبُ- بِفَتْحِ اللَّامِ-. فَالِانْقِلَابُ مُسْتَعْمَلٌ فِي حَقِيقَتِهِ، وَالْكَلَامُ تَمْثِيلٌ. وَتَفْسِيرُنَا الِانْقِلَابَ هُنَا بِهَذَا الْمَعْنَى هُوَ الْمُنَاسِبُ لِقَوْلِهِ عَلى وَجْهِهِ أَيْ سَقَطَ وَانْكَبَّ عَلَيْهِ، كَقَوْلِ امْرِئِ الْقَيْسِ:
İnkılâb (الِانْقِلَابُ), bir şeyi devirdiğinde kullanılan kalebe (قَلَبَهُ) fiilinin mutâvaatıdır (dönüşlüsüdür); yani -lâm harfinin fethasıyla- kalıbın (kâleb) ters çevrilmesi gibi üstü alt kılınarak olduğu halin aksine çevrilmesidir. Dolayısıyla inkılâb hakiki anlamında kullanılmıştır ve söz bir temsilden ibarettir. İnkılâbı burada bu mana ile tefsir etmemiz, { عَلى وَجْهِهِ } yani 'yere düşüp yüzüstü kapaklandı' buyruğuna uygun düşmektedir; nitekim İmruü'l-Kays şöyle demiştir:
يَكُبُّ عَلَى الْأَذْقَانِ دَوْحَ الْكَنَهْبَلِ
Kenehbel ağaçlarını çeneleri (yüzleri) üstüne yere serer...
وَكَقَوْلِ النَّبِيءِ ﷺ: «إِنَّ هَذَا الْأَمْرَ فِي قُرَيْشٍ لَا يُنَازِعُهُمْ فِيهِ أَحَدٌ إِلَّا كَبَّهُ اللَّهُ عَلَى وَجْهِهِ»
Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem şu buyruğu gibi: «Şüphesiz bu emir (yöneticilik) Kureyş'tedir. Onlarla bu hususta kim çekişirse Allah onu yüzüstü yere serer.»
. وَحَرْفُ الِاسْتِعْلَاءِ ظَاهِرٌ وَهُوَ أَيْضًا الْمُلَائِمُ لِتَمْثِيلِ أَوَّلِ حَالِهِ بِحَالِ مَنْ هُوَ عَلَى حَرْفٍ.
. İsti'lâ harfi [alâ (عَلَى)] zahirdir ve onun ilk durumunun bir uçurumun kenarındaki kimsenin haline benzetilmesine de uygun düşmektedir.
وَيُطْلَقُ الِانْقِلَابُ كَثِيرًا عَلَى الِانْصِرَافِ مِنَ الْجِهَةِ الَّتِي أَتَاهَا إِلَى الْجِهَةِ الَّتِي جَاءَ مِنْهَا، وَهُوَ مَجَازٌ شَائِعٌ وَبِهِ فَسَّرَ الْمُفَسِّرُونَ. وَلَا يُنَاسِبُ اعْتِبَارُهُ هُنَا لِأَنَّ مِثْلَهُ يُقَالُ فِيهِ:
İnkılâb çoklukla kişinin yöneldiği cihetten geldiği cihete geri dönmesi (yüz çevirmesi) anlamında kullanılır; bu yaygın bir mecazdır ve müfessirler de böyle tefsir etmişlerdir. Ancak bunun burada dikkate alınması uygun değildir; zira böylesi bir durum için:
انْقَلَبَ عَلَى عَقِبَيْهِ لَا عَلَى وَجْهِهِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلى عَقِبَيْهِ [الْبَقَرَة: ١٤٣] إِذِ الرُّجُوعُ إِنَّمَا يَكُونُ إِلَى جِهَةٍ غَيْرِ جِهَةِ الْوَجْهِ.
Yüzüstü değil, ökçeleri üzerine döndü (انْقَلَبَ عَلَى عَقِبَيْهِ) denir. Nitekim Yüce Allah: { إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلى عَقِبَيْهِ } “...ancak Peygamber'e uyanı iki ökçesi üzerinde geri dönenden ayırt edip bilelim diye...” [Bakara: 143] buyurmuştur; çünkü geri dönüş yüzün yöneldiği cihetten başka bir cihete olur.
وَالْفِتْنَةُ: اضْطِرَابُ الْحَالِ وَقَلَقُ الْبَالِ مِنْ حُدُوثِ شَرٍّ لَا مَدْفَعَ لَهُ، وَهِيَ مُقَابِلُ الْخَيْرِ.
Fitne ise defedilmesi mümkün olmayan bir şerrin meydana gelmesi sebebiyle halin bozulması ve zihnin tedirgin olmasıdır; o, hayrın zıddıdır.
وَجُمْلَةُ خَسِرَ الدُّنْيا وَالْآخِرَةَ بَدَلُ اشْتِمَالٍ مِنْ جُمْلَةِ انْقَلَبَ عَلى وَجْهِهِ.
{ خَسِرَ الدُّنْيا وَالْآخِرَةَ } cümlesi, { انْقَلَبَ عَلى وَجْهِهِ } cümlesinden bedel-i iştimaldir.
وَجُمْلَةُ ذلِكَ هُوَ الْخُسْرانُ الْمُبِينُ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ جُمْلَةِ انْقَلَبَ عَلى وَجْهِهِ وَجُمْلَة يَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ [الْحَج: ١٢] الَّتِي هِيَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ انْقَلَبَ أَيْ أُسْقِطَ فِي الشِّرْكِ.
{ ذلِكَ هُوَ الْخُسْرانُ الْمُبِينُ } cümlesi, { انْقَلَبَ عَلى وَجْهِهِ } cümlesi ile { انْقَلَبَ } fiilinin zamirinden hâl konumunda bulunan [Hac: 12]'deki { يَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ } cümlesi -yani 'şirke düşürüldü' manası- arasında bir itiraziyyedir (ara cümledir).
وَالْخُسْرَانُ: تَلَفُ جُزْءٍ مِنْ أَصْلِ مَالِ التِّجَارَةِ، فَشَبَّهَ نَفْعَ الدُّنْيَا وَنَفْعَ الْآخِرَةِ بِمَالِ التَّاجِرِ السَّاعِي فِي تَوْفِيرِهِ لِأَنَّ النَّاسَ يَرْغَبُونَ تَحْصِيلَهُ، وَثَنَّى عَلَى ذَلِكَ إِثْبَاتَ الْخُسْرَانِ لِصَاحِبِهِ الَّذِي هُوَ مِنْ مُرَادِفَاتِ مَالِ التِّجَارَةِ الْمُشَبَّهِ بِهِ، فَشَبَّهَ فَوَاتَ النَّفْعِ الْمَطْلُوبِ بخسارة المَال.
Husrân (الْخُسْرَانُ), ticaretin anaparasından bir kısmının telef olmasıdır. İnsanlar elde etmeye rağbet ettikleri için dünya ve ahiret menfaatini tüccarın artırmaya çalıştığı malına benzetmiş; ardından buna bağlı olarak, benzetilen ticaret malının lazımlarından olan 'hüsran'ı onun sahibine isnat etmiştir. Böylece arzulanan menfaatin elden kaçırılmasını malın zarara uğramasına benzetmiştir.
وَتَعْلِيق الْخُسْرَانِ بِالدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ. وَالتَّقْدِيرُ خَسِرَ خَيْرَ الدُّنْيَا وَخَيْرَ
Hüsranın dünyaya ve ahirete bağlanması, bir muzafın (tamlananın) hazfedilmesi (düşürülmesi) iledir. Takdiri ise şöyledir: Dünyanın hayrını ve
الْآخِرَةِ.
ahiretin hayrını kaybetti.
فَخَسَارَةُ الدُّنْيَا بِسَبَبِ مَا أَصَابَهُ فِيهَا مِنَ الْفِتْنَةِ، وَخَسَارَةُ الْآخِرَةِ بِسَبَبِ عَدَمِ الِانْتِفَاعِ بِثَوَابِهَا الْمَرْجُوِّ لَهُ.
Dünyanın hüsranı, orada başına gelen fitne (imtihan/musibet) sebebiyledir; ahiretin hüsranı ise kendisi için umulan sevabından yararlanamaması sebebiyledir.
وَالْمُبِينُ: الَّذِي فِيهِ مَا يُبَيِّنُ لِلنَّاسِ أَنَّهُ خُسْرَانٌ بِأَدْنَى تَأَمُّلٍ. وَالْمُرَادُ أَنَّهُ خُسْرَانٌ شَدِيدٌ لَا يَخْفَى.
Mübîn (الْمُبِينُ) ise en küçük bir tefekkürle insanlara onun bir hüsran olduğunu açıkça gösteren şeydir. Kastedilen, [onun] gizli kalmayan şiddetli bir hüsran olduğudur.
وَالْإِتْيَانُ بِاسْمِ الْإِشَارَةِ لِزِيَادَةِ تَمْيِيزِ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ أَتَمَّ تَمْيِيزٍ لِتَقْرِيرِ مَدْلُولِهِ فِي الْأَذْهَانِ.
İşaret isminin getirilmesi, anlamını zihinlerde pekiştirmek amacıyla müsnedün ileyhin (öznenin) en mükemmel şekilde temyiz edilip belirginleştirilmesi içindir.