وَضَمِيرُ هُوَ ضَمِيرُ فَصْلٍ، وَالْقَصْرُ الْمُسْتَفَادُ مِنْ تَعْرِيفِ الْمُسْنَدِ قَصْرٌ ادِّعَائِيٌّ.
{ هُوَ } zamiri fasıl zamiridir ve müsnedin (yüklemin) marife yapılmasından anlaşılan kasr (vurgulu sınırlama) iddiaî bir kasrdır.
ادُّعِيَ أَنَّ مَاهِيَّةَ الْخُسْرَانِ الْمُبِينِ انْحَصَرَتْ فِي خُسْرَانِهِمْ، وَالْمَقْصُودُ مِنَ الْقَصْرِ الِادِّعَائِيِّ تَحْقِيقُ الْخَبَرِ وَنَفْيُ الشَّكِّ فِي وُقُوعِهِ. وَضَمِيرُ الْفَصْلِ أَكَّدَ مَعْنَى الْقَصْرِ فَأَفَادَ تَقْوِيَةَ الْخَبَرِ الْمَقْصُورِ
Apaçık hüsranın mahiyetinin onların hüsranına münhasır olduğu iddia edilmiştir. İddiaî kasrdan maksat, haberin kesinliğini vurgulamak ve gerçekleşmesindeki şüpheyi nefyetmektir. Fasıl zamiri ise kasr anlamını teyit etmiş, böylece meksûr (sınırlandırılmış) haberin kuvvetlenmesini sağlamıştır.
[سُورَة الْحَج (٢٢) : آيَة ١٢]
[Hac Suresi (22), Ayet 12]
يَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَضُرُّهُ وَما لَا يَنْفَعُهُ ذلِكَ هُوَ الضَّلالُ الْبَعِيدُ (١٢)
{ يَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَضُرُّهُ وَما لَا يَنْفَعُهُ ذلِكَ هُوَ الضَّلالُ الْبَعِيدُ } “Allah'ı bırakıp kendisine ne zarar ne de yarar sağlayamayan şeylere yalvarıp yakarır. İşte bu, (haktan) pek uzak bir sapıklıktır.” (12)
جملَة يَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ إِلَخْ حَالٌ مِنْ ضمير انْقَلَبَ [الْحَج: ١١] .
{ يَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ } ilh. cümlesi, [Hac: 11]'deki { انْقَلَبَ } [fiilinin] zamirinden hâldir.
وَقَدَّمَ الضَّرَّ عَلَى النَّفْعِ فِي قَوْلِهِ مَا لَا يَضُرُّهُ إِيمَاءً إِلَى أَنَّهُ تَمَلَّصَ مِنَ الْإِسْلَامِ تَجَنُّبًا لِلضُّرِّ لِتَوَهُّمِهِ أَنَّ مَا لَحِقَهُ مِنَ الضُّرِّ بِسَبَبِ الْإِسْلَامِ وَبِسَبَبِ غَضَبِ الْأَصْنَامِ عَلَيْهِ، فَعَادَ إِلَى عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ حَاسِبًا أَنَّهَا لَا تَضُرُّهُ. وَفِي هَذَا الْإِيمَاءِ تَهَكُّمٌ بِهِ يَظْهَرُ بِتَعْقِيبِهِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَما لَا يَنْفَعُهُ أَيْ فَهُوَ مُخْطِئٌ فِي دُعَائِهِ الْأَصْنَامَ لِتُزِيلَ عَنْهُ الضُّرَّ فَيَنْتَفِعَ بِفِعْلِهَا.
{ مَا لَا يَضُرُّهُ } buyruğunda zararı yarardan önce zikretmiştir; çünkü o, kendisine isabet eden zararın İslam sebebiyle ve putların ona gazaplanması yüzünden olduğu kuruntusuna kapılarak zarardan kaçınmak için İslam'dan sıyrılmış ve kendisine zarar vermeyeceklerini sanarak putlara tapmaya geri dönmüştür. Bu imada, Yüce Allah'ın ardından gelen { وَما لَا يَنْفَعُهُ } “ve kendisine fayda vermeyen” buyruğuyla ortaya çıkan bir istihza (alay) vardır; yani o, zararı kendisinden gidersinler de onların fiilinden yararlansın diye putlara yalvarmakla hata etmektedir.
وَالْمَعْنَى: أَنَّهَا لَا تَفْعَلُ مَا يجلب ضُرًّا وَلَا مَا يَجْلِبُ نَفْعًا.
Mana şudur: Onlar ne zarar getirecek bir şey yapabilirler ne de fayda getirecek bir şey.
وَالْإِشَارَةُ فِي قَوْلِهِ ذلِكَ هُوَ الضَّلالُ إِلَى الدُّعَاءِ الْمُسْتَفَاد من يَدْعُوا.
{ ذلِكَ هُوَ الضَّلالُ } buyruğundaki işaret, { يَدْعُوا } fiilinden anlaşılan dua/ibadet etme eyleminedir.
وَالْقَوْلُ فِي اسْمِ الْإِشَارَةِ وَضَمِيرِ الْفَصْلِ وَالْقَصْرِ مِثْلُ مَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ ذلِكَ هُوَ الْخُسْرانُ الْمُبِينُ [الْحَج: ١١] .
İşaret ismi, fasıl zamiri ve kasr hakkındaki açıklama, [Hac: 11]'deki { ذلِكَ هُوَ الْخُسْرانُ الْمُبِينُ } buyruğunda geçen açıklamanın aynısıdır.
وَالْبَعِيدُ: الْمُتَجَاوِزُ الْحَدَّ الْمَعْرُوفَ فِي مَدَى الضَّلَالِ، أَيْ هُوَ الضَّلَالُ الَّذِي لَا يُمَاثِلُهُ ضَلَالٌ لِأَنَّهُ يعبد مَا لاغناء لَهُ.
Baîd (الْبَعِيدُ), sapkınlığın boyutunda bilinen sınırı aşan demektir; yani kendisine hiçbir faydası olmayan şeye taptığı için benzeri bulunmayan bir sapıklıktır.
[سُورَة الْحَج (٢٢) : آيَة ١٣]
[Hac Suresi (22), Ayet 13]
يَدْعُوا لَمَنْ ضَرُّهُ أَقْرَبُ مِنْ نَفْعِهِ لَبِئْسَ الْمَوْلى وَلَبِئْسَ الْعَشِيرُ (١٣)
{ يَدْعُوا لَمَنْ ضَرُّهُ أَقْرَبُ مِنْ نَفْعِهِ لَبِئْسَ الْمَوْلى وَلَبِئْسَ الْعَشِيرُ } “O, zararı faydasından daha yakın olana yalvarır; o ne kötü bir dost ve ne fena bir yoldaştır!” (13)
جُمْلَةٌ فِي مَوْضِعِ حَالٍ ثَانِيَةٍ، وَمَضْمُونُهَا ارْتِقَاءٌ فِي تَضْلِيلِ عَابِدِي الْأَصْنَامِ. فَبَعْدَ أَنْ بَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ يَعْبُدُونَ مَا لَا غَنَاءَ لَهُمْ فِيهِ زَادَ
İkinci bir hâl konumundaki bu cümlenin muhtevası, putperestlerin saptırılmışlığını derecelendirmede bir terakkidir (üst boyuta taşımadır). Nitekim kendilerine hiçbir faydası olmayan şeylere taptıklarını onlara açıkladıktan sonra daha da ileri giderek
فَبَيَّنَ أَنَّهُمْ يَعْبُدُونَ مَا فِيهِ ضَرٌّ. فَمَوْضِعُ الِارْتِقَاءِ هُوَ مَضْمُونُ جُمْلَةِ مَا لَا يَضُرُّهُ [الْحَج: ١٢] كَأَنَّهُ قِيلَ: مَا لَا يَضُرُّهُ بَلْ مَا يَنْجَرُّ لَهُ مِنْهُ ضَرٌّ. وَذَلِكَ أَنَّ عِبَادَةَ الْأَصْنَامِ تَضُرُّهُ فِي الدُّنْيَا بِالتَّوَجُّهِ عِنْدَ الِاضْطِرَارِ إِلَيْهَا فَيَضِيعُ زَمَنُهُ فِي تَطَلُّبِ مَا لَا يَحْصُلُ وَتَضُرُّهُ فِي الْآخِرَةِ بِالْإِلْقَاءِ فِي النَّارِ.
içinde zarar bulunan şeylere taptıklarını açıklamıştır. Bu terakkinin (üst basamağa geçişin) konusu [Hac: 12]'deki { مَا لَا يَضُرُّهُ } cümlesinin muhtevasıdır; sanki şöyle denilmiştir: “Kendisine zarar vermeyene değil, bilakis kendisinden zarar doğana [yalvarır].” Zira putlara ibadet etmek, darda kaldığında onlara yönelip elde edilemeyecek şeyi aramakla vaktini zayi etmesi sebebiyle dünyada ona zarar verir, cehennem ateşine atılması sebebiyle de ahirette ona zarar verir.
وَلَمَّا كَانَ الضُّرُّ الْحَاصِلُ مِنَ الْأَصْنَامِ لَيْسَ ضُرًّا نَاشِئًا عَنْ فِعْلِهَا بَلْ هُوَ ضُرٌّ مَلَابِسٌ لَهَا أَثْبَتَ الضَّرَّ بِطَرِيقِ الْإِضَافَةِ لِلضَّمِيرِ دُونَ طَرِيقِ الْإِسْنَادِ إِذْ قَالَ تَعَالَى: لَمَنْ ضَرُّهُ أَقْرَبُ مِنْ نَفْعِهِ وَلَمْ يَقُلْ: لَمَنْ يَضُرُّ وَلَا يَنْفَعُ، لِأَنَّ الْإِضَافَةَ أَوْسَعُ مِنَ الْإِسْنَادِ فَلَمْ يَحْصُلْ تَنَافٍ بَيْنَ قَوْلِهِ مَا لَا يَضُرُّهُ [الْحَج: ١٢] وَقَوْلِهِ لَمَنْ ضَرُّهُ أَقْرَبُ مِنْ نَفْعِهِ.
Putlardan hâsıl olan zarar onların fiilinden doğan bir zarar olmayıp onlara mülâbis (onlarla ilişkili/bağlantılı) bir zarar olduğu için, zararı isnad yoluyla değil zamire izafet yoluyla sübuta erdirmiş ve Yüce Allah: { لَمَنْ ضَرُّهُ أَقْرَبُ مِنْ نَفْعِهِ } “zararı faydasından daha yakın olana” buyurmuş; “zarar veren ve fayda vermeyene” dememiştir. Çünkü izafet isnaddan daha geniştir; dolayısıyla [Hac: 12]'deki { مَا لَا يَضُرُّهُ } buyruğu ile { لَمَنْ ضَرُّهُ أَقْرَبُ مِنْ نَفْعِهِ } buyruğu arasında bir çelişki meydana gelmemiştir.
وَكَوْنُهُ أَقْرَبَ مِنَ النَّفْعِ كِنَايَةٌ عَنْ تَمَحُّضِهِ لِلضَّرِّ وَانْتِفَاءِ النَّفْعِ مِنْهُ لِأَنَّ الشَّيْءَ الْأَقْرَبَ حَاصِلٌ قَبْلَ الْبَعِيدِ فَيَقْتَضِي أَنْ لَا يَحْصُلَ مَعَهُ إِلَّا الضُّرُّ.
Zararın faydadan daha yakın olması, onun sırf zarardan ibaret oluşundan ve onda faydanın bulunmayışından kinayedir; zira daha yakın olan şey uzaktakinden önce meydana gelir, bu da onunla birlikte yalnızca zararın hasıl olmasını gerektirir.
وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ لَمَنْ لَامُ الِابْتِدَاءِ، وَهِيَ تُفِيدُ تَأْكِيدَ مَضْمُونِ الْجُمْلَةِ الْوَاقِعَةِ بَعْدَهَا، فَلَامُ الِابْتِدَاءِ تُفِيدُ مُفَادَ (إِنَّ) مِنَ التَّأْكِيدِ.
{ لَمَنْ } buyruğundaki lâm ibtidâ lâmıdır; kendisinden sonra gelen cümlenin muhtevasını tekid etmeyi (pekiştirmeyi) ifade eder. Dolayısıyla ibtidâ lâmı, tekid bakımından (إِنَّ) edatının ifade ettiğini ifade eder.
وَقُدِّمَتْ مِنْ تَأْخِيرٍ إِذْ حَقُّهَا أَنْ تَدْخُلَ عَلَى صِلَةٍ (مِنَ الْمَوْصُولَةِ. وَالْأَصْلُ: يَدْعُو مَنْ لَضَرُّهُ أَقْرَبُ مِنْ نَفْعِهِ) .
Sonradan gelmesi gerekirken öne alınmıştır; zira asıl hakkı sıla cümlesine girmesidir [yani mevzûl olan (مَنْ) edatının sılasına]. Aslı ise şöyledir: (يَدْعُو مَنْ لَضَرُّهُ أَقْرَبُ مِنْ نَفْعِهِ).
وَيَجُوزُ أَنْ تُعْتَبَرَ اللَّامُ دَاخِلَةً عَلَى (مَنِ) الْمَوْصُولَةِ وَيكون فعل يَدْعُوا مُعَلَّقًا عَنِ الْعَمَلِ لِدُخُولِ لَامِ الِابْتِدَاءِ بِنَاءً عَلَى الْحَقِّ مِنْ عَدَمِ اخْتِصَاصِ التَّعْلِيقِ بِأَفْعَالِ الْقُلُوبِ.
Lâmın mevsûl olan (مَنْ) edatının başına girdiği kabul edilmesi ve ibtidâ lâmının dâhil olması sebebiyle { يَدْعُوا } fiilinin amelden ta'lik edilmiş (askıya alınmış) olması da caizdir; bu da ta'likin sadece kalp fiillerine has olmadığı yönündeki hakikate dayanmaktadır.
وَجُمْلَةُ لَبِئْسَ الْمَوْلى وَلَبِئْسَ الْعَشِيرُ إِنْشَاءُ ذَمٍّ لِلْأَصْنَامِ الَّتِي يَدْعُونَهَا بِأَنَّهَا شَرُّ الْمَوَالِي وَشَرُّ الْعُشَرَاءِ لِأَنَّ شَأْنَ الْمَوْلَى جَلْبُ النَّفْعِ لِمَوْلَاهُ، وَشَأْنَ الْعَشِيرِ جَلْبُ الْخَيْرِ لِعَشِيرِهِ فَإِذَا تَخَلَّفَ ذَلِكَ مِنْهُمَا نَادِرًا كَانَ مَذَمَّةً وَغَضَاضَةً، فَأَمَّا أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ مِنْهُ مُطَّرِدًا فَذَلِكَ شَرّ الموَالِي.
{ لَبِئْسَ الْمَوْلى وَلَبِئْسَ الْعَشِيرُ } cümlesi, yakardıkları putların dostların en kötüsü ve yoldaşların en şerlisi olduğunu belirten bir zemm (kınama/yerme) inşasıdır. Çünkü efendinin/dostun şanı dostuna fayda sağlamak, yoldaşın şanı da arkadaşına hayır getirmektir. Şayet onlardan bu nadiren aksarsa bu bir kusur ve noksanlık sayılır; ancak bunun sürekli olması ise dostların en kötüsü olmaktır.
[سُورَة الْحَج (٢٢) : آيَة ١٤]
[Hac Suresi (22), Ayet 14]
إِنَّ اللَّهَ يُدْخِلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ إِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ (١٤)
{ إِنَّ اللَّهَ يُدْخِلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ إِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ } “Şüphesiz Allah, iman edip salih ameller işleyenleri altından ırmaklar akan cennetlere koyar. Şüphesiz Allah dilediğini yapar.” (14)
هَذَا مُقَابِلُ قَوْلِهِ وَنُذِيقُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَذابَ الْحَرِيقِ [الْحَج: ٩] وَقَوْلِهِ: خَسِرَ الدُّنْيا وَالْآخِرَةَ [الْحَج: ١١] . فَالْجُمْلَةُ مُعْتَرِضَةٌ، وَقَدِ اقْتُصَرَ عَلَى ذِكْرِ مَا لِلْمُؤْمِنِينَ مِنْ ثَوَابِ
Bu, [Hac: 9]'daki { وَنُذِيقُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَذابَ الْحَرِيقِ } buyruğu ile [Hac: 11]'deki { خَسِرَ الدُّنْيا وَالْآخِرَةَ } buyruğunun mukabilidir. Cümle itiraziyyedir (ara cümledir). Müminlerin ahiret sevabından
الْآخِرَةِ دُونَ ذِكْرِ حَالِهِمْ فِي الدُّنْيَا لِعَدَمِ أَهَمِّيَّةِ ذَلِكَ لَدَيْهِمْ وَلَا فِي نَظَرِ الدِّينِ.
elde edecekleri şeylerin zikriyle yetinilmiş, onların dünyadaki durumları ise ne kendileri nezdinde ne de din nazarında bir önemi olmadığından zikredilmemiştir.
وَجُمْلَةُ إِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ تَذْيِيلٌ لِلْكَلَامِ الْمُتَقَدِّمِ مِنْ قَوْلِهِ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُجادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ [الْحَج: ٨] إِلَى هُنَا، وَهُوَ اعْتِرَاضٌ بَيْنَ الْجُمَلِ الْمُلْتَئِمِ مِنْهَا الْغَرَضُ. وَفِيهَا مَعْنَى التَّعْلِيلِ الْإِجْمَالِيِّ لِاخْتِلَافِ أَحْوَالِ النَّاسِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ.
{ إِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ } cümlesi, [Hac: 8]'deki { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُجادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ } buyruğundan buraya kadar geçen kelamın tezyilidir (tamamlayıcısıdır) ve maksadın kendisinden teşekkül ettiği cümleler arasında bir itiraziyyedir (ara cümledir). İçinde insanların dünya ve ahiretteki durumlarının farklı oluşuna dair icmâlî (genel) bir gerekçelendirme anlamı barındırır.
وَفِعْلُ اللَّهِ مَا يُرِيدُ هُوَ إِيجَادُ أَسْبَابِ أَفْعَالِ الْعِبَادِ فِي سُنَّةِ نِظَامِ هَذَا الْعَالَمِ، وَتَبْيِينِهِ الْخَيْرَ وَالشَّرَّ، وَتَرْتِيبِهِ الثَّوَابَ وَالْعِقَابَ، وَذَلِكَ لَا يُحِيطُ بِتَفَاصِيلِهِ إِلَّا الله تَعَالَى.
Allah'ın dilediğini yapması; bu âlemin düzeni (sünnetullah) içinde kulların fiillerinin sebeplerini yaratması, hayrı ve şerri açıklaması, sevap ve cezayı buna bağlamasıdır ki bunların ayrıntılarını ancak Yüce Allah kuşatabilir.
[سُورَة الْحَج (٢٢) : آيَة ١٥]
[Hac Suresi (22), Ayet 15]
مَنْ كانَ يَظُنُّ أَنْ لَنْ يَنْصُرَهُ اللَّهُ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ فَلْيَمْدُدْ بِسَبَبٍ إِلَى السَّماءِ ثُمَّ لْيَقْطَعْ فَلْيَنْظُرْ هَلْ يُذْهِبَنَّ كَيْدُهُ مَا يَغِيظُ (١٥)
{ مَنْ كانَ يَظُنُّ أَنْ لَنْ يَنْصُرَهُ اللَّهُ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ فَلْيَمْدُدْ بِسَبَبٍ إِلَى السَّماءِ ثُمَّ لْيَقْطَعْ فَلْيَنْظُرْ هَلْ يُذْهِبَنَّ كَيْدُهُ مَا يَغِيظُ } “Kim Allah'ın ona dünyada ve ahirette asla yardım etmeyeceğini zannediyorsa, göğe bir ip uzatsın, sonra [onu] kessin de baksın; kurduğu tuzak öfkelendiği şeyi giderebilecek mi?” (15)
مَوْقِعُ هَذِهِ الْآيَةِ غَامِضٌ، وَمُفَادُهَا كَذَلِكَ. وَلْنَبْدَأْ بِبَيَانِ مَوْقِعِهَا ثُمَّ نُتْبِعُهُ بِبَيَانِ مَعْنَاهَا فَإِنَّ بَيْنَ مَوْقِعِهَا وَمَعْنَاهَا اتِّصَالًا.
Bu ayetin konumu kapalı olduğu gibi ifade ettiği anlam da öyledir. Önce konumunu beyan etmekle başlayalım, ardından anlamının beyanını getirelim; zira konumu ile anlamı arasında bir irtibat vardır.
فَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ مَوْقِعُهَا اسْتِئْنَافًا ابْتِدَائِيًّا أُرِيدَ بِهِ ذِكْرُ فَرِيقٍ ثَالِثٍ غَيْرِ الْفَرِيقَيْنِ الْمُتَقَدِّمَيْنِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُجادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ [الْحَج: ٨] الْآيَةَ، وَقَوْلِهِ: وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ عَلى حَرْفٍ [الْحَج: ١١] . وَهَذَا الْفَرِيقُ الثَّالِثُ جَمَاعَةٌ أَسْلَمُوا وَاسَتَبْطَأُوا نَصْرَ الْمُسْلِمِينَ فَأَيِسُوا مِنْهُ وَغَاظَهُمْ تَعَجُّلُهُمْ لِلدُّخُولِ فِي الْإِسْلَامِ وَأَنْ لَمْ يَتَرَيَّثُوا فِي ذَلِكَ وَهَؤُلَاءِ هُمُ الْمُنَافِقُونَ.
Konumunun, Yüce Allah'ın [Hac: 8]'deki { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُجادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ } ayetinde ve [Hac: 11]'deki { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ عَلى حَرْفٍ } buyruğunda geçen iki zümrenin dışında üçüncü bir zümrenin zikredilmesi murad edilen bir istînâf-ı ibtidâî (yeni bir başlangıç cümlesi) olması muhtemeldir. Bu üçüncü zümre, Müslüman olup Müslümanların zaferini gecikmiş görerek ondan ümit kesen ve İslam'a girmekte acele edip bu hususta temkinli davranmadıklarına öfkelenen bir topluluktur ki bunlar münafıklardır.
وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ مَوْقِعُهَا تَذْيِيلًا لِقَوْلِهِ: وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ عَلى حَرْفٍ [الْحَج: ١١] الْآيَةَ بَعْدَ أَنِ اعْتُرِضَ بَيْنَ تِلْكَ الْجُمْلَةِ وَبَيْنَ هَاتِهِ بِجُمَلٍ أُخْرَى فَيَكُونُ الْمُرَادُ: أَنَّ الْفَرِيقَ الَّذِينَ يَعْبُدُونَ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ وَالْمُخْبَرَ عَنْهُمْ بِقَوْلِهِ: خَسِرَ الدُّنْيا وَالْآخِرَةَ [الْحَج:
Konumunun, o cümle ile bu cümle arasına başka cümleler girdikten sonra, [Hac: 11]'deki { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ عَلى حَرْفٍ } ayetinin bir tezyili (tamamlayıcısı) olması da muhtemeldir. Bu takdirde murad şu olur: Allah'a bir uçtan/şüpheyle ibadet eden ve haklarında [Hac:
١١] هُمْ قَوْمٌ يَظُنُّونَ أَنَّ اللَّهَ لَا يَنْصُرُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَلَا فِي الْآخِرَةِ إِنْ بَقُوا عَلَى الْإِسْلَامِ.
11]'deki { خَسِرَ الدُّنْيا وَالْآخِرَةَ } “dünyayı da ahireti de kaybetti” buyruğuyla haber verilen zümre; İslam üzere kalırlarsa Allah'ın kendilerine dünyada da ahirette de yardım etmeyeceğini zanneden bir kavimdir.
فَأَمَّا ظَنُّهُمُ انْتِفَاءَ النَّصْرِ فِي الدُّنْيَا فَلِأَنَّهُمْ قَدْ أَيِسُوا مِنَ النَّصْرِ اسْتِبْطَاءً، وَأَمَّا فِي الْآخِرَةِ فَلِأَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْبَعْثِ وَمِنْ أَجْلِ هَذَا عُلِّقَ فِعْلُ لَنْ يَنْصُرَهُ بِالْمَجْرُورِ بِقَوْلِهِ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ إِيمَاءً إِلَى كَوْنِهِ مُتَعَلِّقَ الْخُسْرَانِ فِي قَوْلِهِ خَسِرَ الدُّنْيا وَالْآخِرَةَ [الْحَج: ١١] . فَإِنَّ عَدَمَ النَّصْرِ خُسْرَانٌ فِي الدُّنْيَا بِحُصُولِ ضِدِّهِ، وَفِي الْآخِرَةِ بِاسْتِحَالَةِ وُقُوعِ الْجَزَاءِ فِي الْآخِرَةِ حَسَبَ اعْتِقَادِ كُفْرِهِمْ، وَهَؤُلَاءِ مُشْرِكُونَ مُتَرَدِّدُونَ.
Dünyada yardımın olmayacağını zannetmelerine gelince; çünkü onlar zaferin geciktiğini düşünerek ümitsizliğe kapılmışlardır. Ahirette ise [yardımın olmayacağını zannetmeleri]; yeniden dirilişe inanmamalarındandır. İşte bu sebeple { لَنْ يَنْصُرَهُ } fiili, [Hac: 11]'deki { خَسِرَ الدُّنْيا وَالْآخِرَةَ } buyruğundaki hüsranın müteallakı (bağlantısı) olduğuna işaret etmek üzere { فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ } car-mecruruna bağlanmıştır. Çünkü yardımın olmaması; dünyada onun zıddının hasıl olmasıyla bir hüsrandır, ahirette ise küfür inançlarına göre ahirette mükâfatın gerçekleşmesinin imkânsızlığı sebebiyle [bir hüsrandır]. Bunlar tereddüt içindeki müşriklerdir.
وَيَتَرَجَّحُ هَذَا الِاحْتِمَالُ بِتَغْيِيرِ أُسْلُوبِ الْكَلَامِ، فَلَمْ يُعْطَفْ بِالْوَاوِ كَمَا عُطِفَ قَوْلُهُ
Bu ihtimal, sözün üslubunun değişmesiyle kuvvet kazanmaktadır; nitekim
وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ [الْحَج: ١١] وَلَمْ تُورَدْ فِيهِ جُمْلَةُ وَمِنَ النَّاسِ كَمَا أُورِدَتْ فِي ذِكْرِ الْفَرِيقَيْنِ السَّابِقَيْنِ وَيَكُونُ الْمَقْصُودُ مِنَ الْآيَةَ تَهْدِيدُ هَذَا الْفَرِيقِ. فَيَكُونُ التَّعْبِيرُ عَنْ هَذَا الْفَرِيقِ بِقَوْلِهِ مَنْ كانَ يَظُنُّ إِلَخْ إِظْهَارًا فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ فَإِنَّ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَنْ يُؤْتَى بِضَمِيرِ ذَلِكَ الْفَرِيقِ فَيُقَالُ بَعْدَ قَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ [الْحَج: ١٤] ،
[Hac: 11]'deki { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ } buyruğu gibi 'vav' ile atfedilmemiş ve önceki iki fırkanın zikrindeki gibi { وَمِنَ النَّاسِ } cümlesi burada getirilmemiştir; ayetten maksat da bu fırkayı tehdit etmektir. Böylece bu fırkanın { مَنْ كانَ يَظُنُّ } ilh. buyruğuyla ifade edilmesi, zamir makamında açık ismin getirilmesi (izhâr fi makâmi'l-idmâr) kabilindendir. Zira zâhirin gereği o fırkanın zamirinin getirilmesi ve [Hac: 14]'teki { إِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ } buyruğundan sonra,
فَلْيَمْدُدْ بِسَبَبٍ إِلَى السَّماءِ إِلَخْ ... عَائِدًا الضَّمِيرُ الْمُسْتَتِرُ فِي قَوْلِهِ فَلْيَمْدُدْ عَلَى مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ عَلى حَرْفٍ [الْحَج: ١١] .
{ فَلْيَمْدُدْ بِسَبَبٍ إِلَى السَّماءِ } ilh... denilerek { فَلْيَمْدُدْ } buyruğundaki müstetir (gizli) zamirin [Hac: 11]'deki { مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ عَلى حَرْفٍ } ifadesine raci olmasıdır.
وَالْعُدُولُ عَنِ الْإِضْمَارِ إِلَى الْإِظْهَارِ لِوَجْهَيْنِ، أَحَدُهُمَا: بَعْدَ مُعَادِ الضَّمِيرِ، وَثَانِيهِمَا:
Zamir yerine açık ismin tercih edilmesi (izhâr) iki sebeptendir: Birincisi, zamirin merciinin uzak kalmasıdır; ikincisi ise:
التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّ عِبَادَتَهُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ نَاشِئَةٌ عَنْ ظَنِّهِ أَنْ لَنْ يَنْصُرَهُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ إِنْ صَمَّمَ عَلَى الِاسْتِمْرَارِ فِي اتِّبَاعِ الْإِسْلَامِ لِأَنَّهُ غَيْرُ وَاثِقٍ بِوَعْدِ النَّصْرِ لِلْمُسْلِمِينَ.
Onun Allah'a bir uçtan/şüpheyle kulluk etmesinin; İslam'a uymayı sürdürme konusunda sebat gösterirse Müslümanlara vadedilen zafere güvenmediği için Allah'ın kendisine dünyada ve ahirette asla yardım etmeyeceği zannından kaynaklandığına dikkat çekmektir.
وَضَمِيرُ النَّصْبِ فِي يَنْصُرَهُ عَائِدٌ إِلَى مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ عَلى حَرْفٍ [الْحَج: ١١] عَلَى كِلَا الِاحْتِمَالَيْنِ.
{ يَنْصُرَهُ } fiilindeki mensûb (mef'ûl) zamir, her iki ihtimale göre de [Hac: 11]'deki { مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ عَلى حَرْفٍ } ifadesine racidir.
وَاسْمُ السَّماءِ مُرَادٌ بِهِ الْمَعْنَى الْمَشْهُورُ عَلَى كِلَا الِاحْتِمَالَيْنِ أَيْضًا أَخْذًا بِمَا رَوَاهُ الْقُرْطُبِيُّ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ (يَعْنِي عبد الرحمان بْنَ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ) أَنَّهُ قَالَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
Kurtubî'nin İbn Zeyd'den (yani Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem'den) rivayet ettiğine dayanarak her iki ihtimale göre de { السَّماءِ } isminden kastedilen meşhur manadır. Nitekim o, Yüce Allah'ın şu buyruğu hakkında:
فَلْيَمْدُدْ بِسَبَبٍ إِلَى السَّماءِ قَالَ: هِيَ السَّمَاءُ الْمَعْرُوفَةُ، يَعْنِي الْمُظِلَّةَ. فَالْمَعْنَى: فَلْيَنُطْ حَبْلًا بِالسَّمَاءِ مَرْبُوطًا بِهِ ثُمَّ يَقْطَعْهُ فَيَسْقُطُ مِنَ السَّمَاءِ فَيَتَمَزَّقُ كُلَّ مُمَزَّقٍ فَلَا يُغْنِي عَنْهُ فِعْلُهُ شَيْئًا مِنْ إِزَالَةِ غَيْظِهِ.
{ فَلْيَمْدُدْ بِسَبَبٍ إِلَى السَّماءِ } “O, bilinen göktür; yani [üstümüzü] örten semadır” demiştir. Mana şudur: “Göğe kendisine bağlı bir ip bağlasın, sonra onu kessin de gökten düşüp paramparça olsun; onun bu yaptığı öfkesini giderme hususunda kendisine hiçbir fayda vermeyecektir.”
ومفعول لْيَقْطَعْ مَحْذُوفٌ لِدَلَالَةِ الْمَقَامِ عَلَيْهِ. وَالتَّقْدِيرُ: ثُمَّ لْيَقْطَعْهُ، أَيْ لِيَقْطَعِ السَّبَبَ.
{ لْيَقْطَعْ } fiilinin mef'ûlü, makamın ona delalet etmesi sebebiyle hazfedilmiştir (düşürülmüştür). Takdiri ise şöyledir: “Sonra onu kessin”, yani ipi kessin.
وَالْأَمْرُ فِي قَوْلِهِ فَلْيَمْدُدْ بِسَبَبٍ إِلَى السَّماءِ لِلتَّعْجِيزِ، فَيُعْلَمُ أَنَّ تَعْلِيقَ الْجَوَابِ عَلَى حُصُولِ شَرْطٍ لَا يَقَعُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا مِنْ أَقْطارِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ فَانْفُذُوا [الرَّحْمَن: ٣٣] .
{ فَلْيَمْدُدْ بِسَبَبٍ إِلَى السَّماءِ } buyruğundaki emir ta'ciz (âciz bırakma) içindir. Dolayısıyla cevabın, Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi gerçekleşmeyecek bir şarta bağlandığı anlaşılır: { يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا مِنْ أَقْطارِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ فَانْفُذُوا } “Ey cin ve insan topluluğu! Göklerin ve yerin sınırlarını aşıp geçmeye gücünüz yetiyorsa haydi geçin!” [Rahmân: 33].
وَأَمَّا اسْتِخْرَاجُ مَعْنَى الْآيَةِ مِنْ نَظْمِهَا فَإِنَّهَا نُسِجَتْ عَلَى إِيجَازٍ بَدِيعٍ، شَبَّهَتْ حَالَةَ اسْتِبْطَانِ هَذَا الْفَرِيقِ الْكُفْرَ وَإِظْهَارِهِمُ الْإِسْلَامَ عَلَى حَنَقٍ، أَوْ حَالَةَ تَرَدُّدِهِمْ بَيْنَ الْبَقَاءِ فِي الْمُسْلِمِينَ وَبَيْنَ الرُّجُوعِ إِلَى الْكُفَّارِ بِحَالَةِ الْمُغْتَاظِ مِمَّا صَنَعَ فَقِيلَ لَهُمْ: عَلَيْكُمْ أَنْ تَفْعَلُوا
Ayetteki mananın onun nazmından çıkarılmasına gelince; ayet eşsiz bir îcaz (özlü anlatım) üzere örülmüştür. Bu fırkanın küfrü içlerinde gizleyip öfkeyle İslam'ı açığa vurma durumunu veya Müslümanların arasında kalmak ile kâfirlere dönmek arasındaki tereddüt hallerini, yaptığı şeyden ötürü öfkeye kapılan kimsenin haline benzetmiştir. Nitekim onlara şöyle denilmiştir: “Sizin gibilerden
مَا يَفْعَلُهُ أَمْثَالُكُمْ مِمَّنْ مَلَأَهُمُ الْغَيْظُ وَضَاقَتْ عَلَيْهِمْ سُبُلُ الِانْفِرَاجِ، فَامْدُدُوا حَبْلًا بِأَقْصَى مَا يُمَدُّ إِلَيْهِ حَبْلٌ، وَتَعَلَّقُوا بِهِ فِي أَعْلَى مَكَان ثمَّ قطعوه تَخِرُّوا إِلَى الْأَرْضِ، وَذَلِكَ تَهَكُّمٌ بِهِمْ
içini öfke kaplayan ve kurtuluş yolları daralan kimselerin yaptığı şeyi yapmanız gerekir; bir ipin uzatılabileceği en uzak noktaya bir ip uzatın, en yüksek yerde ona tutunun, sonra da onu kesin ki yere yuvarlanasınız.” Bu da onlarla bir alay etmedir (tehekküm);
فِي أَنَّهُمْ لَا يَجِدُونَ غِنًى فِي شَيْءٍ مِنْ أَفْعَالِهِمْ، وَإِنْذَارٌ بِاسْتِمْرَارِ فِتْنَتِهِمْ فِي الدُّنْيَا مَعَ الْخُسْرَانِ فِي الْآخِرَةِ.
yaptıkları hiçbir şeyde bir fayda bulamayacakları konusunda bir alay ve ahiretteki hüsranla birlikte dünyadaki fitnelerinin de süreceğine dair bir uyarıdır.
وَيَحْتَمِلُ أَنْ تَكُونَ الْآيَةُ مُشِيرَةً إِلَى فَرِيقٍ آخَرَ أَسْلَمُوا فِي مُدَّةِ ضَعْفِ الْإِسْلَامِ وَاسْتَبْطَأُوا النَّصْرَ فَضَاقَتْ صُدُورُهُمْ فَخَطَرَتْ لَهُمْ خَوَاطِرُ شَيْطَانِيَّةٌ أَنْ يَتْرُكُوا الْإِسْلَامَ وَيَرْجِعُوا إِلَى الْكُفْرِ فَزَجَرَهُمُ اللَّهُ وَهَدَّدَهُمْ بِأَنَّهُمْ إِنْ كَانُوا آيِسِينَ مِنَ النَّصْرِ فِي الدُّنْيَا وَمُرْتَابِينَ فِي نَيْلِ ثَوَابِ الْآخِرَةِ فَإِنَّ ارْتِدَادَهُمْ عَنِ الْإِسْلَامِ لَا يَضُرُّ اللَّهَ وَلَا رَسُولَهُ وَلَا يَكِيدُ الدِّينَ وَإِنْ شَاءُوا فَلْيَخْتَنِقُوا فَيَنْظُرُوا هَلْ يُزِيلُ الِاخْتِنَاقُ غَيْظَهُمْ، وَلَعَلَّ هَؤُلَاءِ مِنَ الْمُنَافِقِينَ.
Ayette, İslam'ın zayıf olduğu dönemde Müslüman olup zaferin geciktiğini düşünerek göğüsleri daralan, bu yüzden İslam'ı bırakıp küfre dönmek şeklinde şeytani vesveselere kapılan başka bir fırkaya işaret edilmiş olması da muhtemeldir. Allah onları azarlamış ve dünyada zaferden ümit kesmiş, ahiret sevabına nail olma konusunda da şüpheye düşmüş iseler, İslam'dan irtidat etmelerinin Allah'a ve Resulü'ne hiçbir zarar vermeyeceğini, dine de bir tuzak kuramayacağını; dilerlerse kendilerini boğabileceklerini ve bu boğulmanın öfkelerini giderip gidermeyeceğine bakabileceklerini bildirerek tehdit etmiştir. Muhtemelen bunlar münafıklardandır.
فَمَوْقِعُ الْآيَةِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ مَوْقِعُ الِاسْتِئْنَافِ الِابْتِدَائِيِّ لِذِكْرِ فَرِيقٍ آخَرَ يُشْبِهُ مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ، وَالْمُنَاسَبَةُ ظَاهِرَةٌ.
Bu veche göre ayetin konumu, Allah'a bir uçtan/şüpheyle kulluk eden kimseye benzeyen başka bir fırkayı zikretmek için bir istînâf-ı ibtidâîdir (yeni bir başlangıçtır) ve münasebet açıktır.
وَيَجِيءُ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ أَنْ يَكُونَ ضَمِيرُ يَنْصُرَهُ اللَّهُ عَائِدًا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ.
Bu veche göre { يَنْصُرَهُ اللَّهُ } ifadesindeki zamirin Allah Resulü sallallâhu aleyhi ve sellem'e raci olması gerekir.
وَهَذَا مَرْوِيٌّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَاخْتَارَهُ الْفَرَّاءُ وَالزَّجَّاجُ.
Bu, İbn Abbâs'tan rivayet edilmiş olup Ferrâ ve Zeccâc da bunu tercih etmiştir.
وَيَسْتَتْبِعُ ذَلِكَ فِي كل الْوُجُوه تعريضا بِالتَّنْبِيهِ لِخُلَّصِ الْمُؤْمِنِينَ أَنْ لَا يَيْأَسُوا مِنْ نَصْرِ اللَّهِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ أَوْ فِي الْآخِرَةِ فَقَطْ. قَالَ تَعَالَى: مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجالٌ صَدَقُوا مَا عاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضى نَحْبَهُ وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ وَما بَدَّلُوا تَبْدِيلًا لِيَجْزِيَ اللَّهُ الصَّادِقِينَ بِصِدْقِهِمْ وَيُعَذِّبَ الْمُنافِقِينَ [الْأَحْزَاب: ٢٣- ٢٤] الْآيَةَ.
Tüm vecihlerde bu durum, samimi müminlerin dünyada ve ahirette ya da sadece ahirette Allah'ın yardımından ümit kesmemeleri gerektiğine dair üstü kapalı bir uyarıyı (tariz) gerektirir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجالٌ صَدَقُوا مَا عاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضى نَحْبَهُ وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ وَما بَدَّلُوا تَبْدِيلًا لِيَجْزِيَ اللَّهُ الصَّادِقِينَ بِصِدْقِهِمْ وَيُعَذِّبَ الْمُنافِقِينَ } “Müminlerden öyle adamlar vardır ki Allah'a verdikleri söze sadık kaldılar. Onlardan kimi adağını yerine getirdi (şehit oldu), kimi de beklemektedir; [ahitlerini] asla değiştirmediler. Çünkü Allah doğru sözlüleri doğruluklarıyla mükâfatlandıracak, münafıklara ise azap edecektir...” [Ahzâb: 23-24].
وَالسَّبَبُ: الْحَبْلُ. وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبابُ فِي [سُورَةِ الْبَقَرَةِ: ١٦٦] .
es-Sebeb (السَّبَبُ): İp demektir. [Bakara Suresi: 166]'daki { وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبابُ } “aralarındaki bütün bağlar kopmuştur” buyruğunda geçmişti.
وَالْقَطْعُ: قِيلَ يُطْلَقُ عَلَى الِاخْتِنَاقِ لِأَنَّهُ يَقْطَعُ الْأَنْفَاسَ.
el-Kat' (الْقَطْعُ): Nefesleri kestiği için boğulma/kendini asma hakkında da kullanıldığı söylenmiştir.
وَ (مَا) مَصْدَرِيَّةٌ، أَيْ غَيْظَهُ.
{ ما } masdariyyedir; yani “öfkesini” demektir.
وَالِاسْتِفْهَامُ بِ هَلْ إِنْكَارِيٌّ، وَهُوَ مُعَلِّقٌ فِعْلَ فَلْيَنْظُرْ عَنِ الْعَمَلِ، وَالنَّظَرُ قَلْبِيٌّ، وَسُمِّيَ الْفِعْلُ كَيْدًا لِأَنَّهُ يُشْبِهُ الْكَيْدَ فِي أَنَّهُ فَعَلَهُ لِأَنْ يَكِيدَ الْمُسْلِمِينَ عَلَى وَجْهِ الِاسْتِعَارَةِ التَّهَكُّمِيَّةِ فَإِنَّهُ لَا يَكِيدُ بِهِ الْمُسْلِمِينَ بَلْ يَضُرُّ بِهِ نَفْسَهُ.
{ هَلْ } ile yapılan istifham inkârîdir ve { فَلْيَنْظُرْ } fiilinin amel etmesini engellemiştir (ta'lik etmiştir). Buradaki nazar (bakış) kalbîdir (düşünmektir). Yapılan fiile 'keyd' (tuzak) denilmesi; Müslümanlara tuzak kurmak amacıyla yapıldığı için tehekkümî istiare yoluyla tuzağa benzemesindendir; zira o bununla Müslümanlara bir tuzak kurmuş olmamakta, aksine kendine zarar vermektedir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ ثُمَّ لْيَقْطَعْ- بِسُكُونِ لَامِ- لِيَقْطَعْ وَهُوَ لَامُ الْأَمْرِ. فَإِذَا كَانَ فِي أَوَّلِ الْكَلِمَةِ كَانَ مَكْسُورًا، وَإِذَا وَقَعَ بَعْدَ عَاطِفٍ غَيْرِ (ثُمَّ) كَانَ سَاكِنًا مِثْلَ وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ [آل عمرَان: ١٠٤] . فَإِذَا وَقَعَ بَعْدَ (ثُمَّ) جَازَ فِيهِ الْوَجْهَانِ. وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو وَوَرْشٌ عَنْ نَافِعٍ، وَأَبُو جَعْفَرٍ وَرُوَيْسٌ عَنْ يَعْقُوبَ- بِكَسْر اللَّام-.
Cumhur, { ثُمَّ لْيَقْطَعْ } ibaresini emir lâmı olan { لِيَقْطَعْ }'deki lâm harfinin sükûnu ile okumuştur. Bu lâm kelimenin başında olduğunda kesreli olur; [Âl-i İmrân: 104]'teki { وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ } ayetinde olduğu gibi { ثُمَّ } dışındaki bir atıf harfinden sonra geldiğinde ise sakin olur. Şayet { ثُمَّ } edatından sonra gelirse iki vecih de caizdir. İbn Âmir, Ebû Amr, Nâfi'den rivayetle Verş, Ebû Ca'fer ve Ya'kûb'dan rivayetle Ruveys ise lâm harfini kesreli olarak okumuştur.
[سُورَة الْحَج (٢٢) : آيَة ١٦]
[HAC SURESİ (22): AYET 16]
وَكَذلِكَ أَنْزَلْناهُ آياتٍ بَيِّناتٍ وَأَنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يُرِيدُ (١٦)
{ وَكَذلِكَ أَنْزَلْناهُ آياتٍ بَيِّناتٍ وَأَنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يُرِيدُ } “İşte böylece biz onu apaçık ayetler olarak indirdik. Şüphesiz Allah dilediğini doğru yola iletir.” (16)
لَمَّا تَضَمَّنَتْ هَذِهِ الْآيَاتُ تَبْيِينَ أَحْوَالِ النَّاسِ تُجَاهَ دَعْوَةِ الْإِسْلَامِ بِمَا لَا يَبْقَى بَعْدَهُ الْتِبَاسٌ عُقِّبَتْ بِالتَّنْوِيهِ بِتَبْيِينِهَا، بِأَنْ شُبِّهَ ذَلِكَ التَّبْيِينُ بِنَفْسِهِ كِنَايَةً عَنْ بُلُوغِهِ الْغَايَةَ فِي جِنْسِهِ بِحَيْثُ لَا يُلْحَقُ بِأَوْضَحَ مِنْهُ، أَيْ مِثْلَ هَذَا الْإِنْزَالِ أَنْزَلْنَا الْقُرْآنَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ.
Bu ayetler, insanların İslam daveti karşısındaki durumlarını sonrasında hiçbir kapalılık kalmayacak şekilde açıklamayı içerince; bu açıklamanın kendi türünde daha açığına ulaşılamayacak bir zirveye vardığı kinaye yoluyla belirtilerek kendisine benzetilmesi suretiyle açıklamaya dikkat çekilmiştir. Yani: İşte bu indiriş gibi biz Kur'an'ı apaçık ayetler olarak indirdik.
فَالْجُمْلَةُ مَعْطُوفَةٌ عَلَى الْجُمَلِ الَّتِي قَبْلَهَا عَطْفُ غَرَضٍ عَلَى غَرَضٍ. وَالْمُنَاسَبَةُ ظَاهِرَةٌ، فَهِيَ اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ. وَعُطِفَ عَلَى التَّنْوِيهِ
Bu cümle, bir maksadın diğer bir maksada atfedilmesi yoluyla kendisinden önceki cümlelere matuftur. Münasebet açık olup bu cümle bir istînâf-ı ibtidâîdir. Dikkat çekilen bu hususa,
تَعْلِيلُ إِنْزَالِهِ كَذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يُرِيدُ هَدْيَهُ أَيْ بِالْقُرْآنِ. فَلَامُ التَّعْلِيلِ مَحْذُوفَةٌ، وَحَذْفُ حَرْفِ الْجَرِّ مَعَ (أَن) مطّرد.
Kur'an'ın bu şekilde indirilmesinin illeti; Allah'ın hidayetini dilediği kimseyi hidayete erdirmesi, yani Kur'an ile doğru yola ulaştırması olarak atfedilmiştir. Talîl lâmı (sebep bildiren lâm) hazfedilmiştir; { أَن } ile birlikte harf-i cerrin hazfedilmesi ise yaygın bir kuraldır.
[سُورَة الْحَج (٢٢) : آيَة ١٧]
[HAC SURESİ (22): AYET 17]
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا وَالصَّابِئِينَ وَالنَّصارى وَالْمَجُوسَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا إِنَّ اللَّهَ يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ (١٧)
{ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا وَالصَّابِئِينَ وَالنَّصارى وَالْمَجُوسَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا إِنَّ اللَّهَ يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ } “Şüphesiz iman edenler, Yahudiler, Sâbiîler, Hıristiyanlar, Mecûsîler ve ortak koşanlar var ya; Allah kıyamet günü aralarında kesin hükmü verecektir. Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla şahittir.” (17)
فَذْلَكَةٌ لِمَا تَقَدَّمَ، لِأَنَّهُ لَمَّا اشْتَمَلَتِ الْآيَاتُ السَّابِقَةُ عَلَى بَيَانِ أَحْوَالِ الْمُتَرَدِّدِينَ فِي قَبُولِ الْإِسْلَامِ كَانَ ذَلِكَ مَثَارًا لِأَنْ يُتَسَاءَلَ عَنْ أَحْوَالِ الْفِرَقِ بَعْضِهِمْ مَعَ بَعْضٍ فِي مُخْتَلَفِ الْأَدْيَانِ، وَأَنْ يُسْأَلَ عَنِ الدِّينِ الْحَقِّ لِأَنَّ كُلَّ أُمَّةٍ تَدَّعِي أَنَّهَا عَلَى الْحَقِّ وَغَيْرَهَا عَلَى الْبَاطِلِ وَتُجَادِلُ فِي ذَلِكَ.
Bu ayet önceki açıklamaların bir hülasasıdır (fezlekesidir). Zira önceki ayetler İslam'ı kabul etme konusunda tereddüt içinde olanların hallerinin beyanını içerince, bu durum farklı dinlerdeki fırkaların birbirleriyle olan durumlarının sorulmasına ve hak dinin hangisi olduğunun sorulmasına bir zemin oluşturmuştur; çünkü her ümmet kendisinin hak, diğerlerinin ise batıl üzere olduğunu iddia etmekte ve bu konuda tartışmaktadır.
فَبَيَّنَتْ هَذِهِ الْآيَةُ أَنَّ الْفَصْلَ بَيْنَ أَهْلِ الْأَدْيَانِ فِيمَا اخْتَصَمُوا فِيهِ يَكُونُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، إِذْ لم تفدهم الْحُجَجُ فِي الدُّنْيَا.
Bu ayet, dünyadaki deliller kendilerine fayda vermediği için din mensupları arasında çekiştikleri konulardaki nihai hükmün kıyamet gününde verileceğini açıklamıştır.
وَهَذَا الْكَلَامُ بِمَا فِيهِ مِنْ إِجْمَالٍ هُوَ جَارٍ مَجْرَى التَّفْوِيضِ، وَمِثْلُهُ يَكُونُ كِنَايَةً عَنْ تَصْوِيبِ الْمُتَكَلِّمِ طَرِيقَتَهُ وَتَخْطِئَتِهِ طَرِيقَةَ خَصْمِهِ، لِأَنَّ مِثْلَ ذَلِكَ التَّفْوِيضِ لِلَّهِ لَا يَكُونُ إِلَّا مِنَ الْوَاثِقِ بِأَنَّهُ عَلَى الْحَقِّ وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: لَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ لَا حُجَّةَ بَيْنَنا وَبَيْنَكُمُ اللَّهُ يَجْمَعُ بَيْنَنا وَإِلَيْهِ الْمَصِيرُ [الشورى: ١٥] وَذَلِكَ مِنْ قَبِيلِ الْكِنَايَةِ التَّعْرِيضِيَّةِ.
Bu söz, içerdiği müphemlikle birlikte işi Allah'a havale etme (tefviz) kabilindendir. Böylesi ifadeler, konuşanın kendi yolunun doğruluğuna ve hasmının yolunun yanlışlığına kinaye olur; zira işi Allah'a bu şekilde havale etmek ancak hak üzere olduğundan emin olan kimseden sâdır olur. Bu da Yüce Allah'ın şu buyruğu gibidir: { لَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ لَا حُجَّةَ بَيْنَنا وَبَيْنَكُمُ اللَّهُ يَجْمَعُ بَيْنَنا وَإِلَيْهِ الْمَصِيرُ } “Bizim amellerimiz bize, sizin amelleriniz size aittir. Bizimle sizin aranızda bir tartışma yoktur. Allah hepimizi bir araya toplayacaktır ve dönüş ancak O'nadır” [Şûrâ: 15]. Bu, tariz yoluyla kinaye türündendir.
وَذِكْرُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْيَهُودِ وَالنَّصَارَى وَالصَّابِئِينَ تَقَدَّمَ فِي آيَةِ الْبَقَرَةِ وَآيَةِ الْعُقُودِ.
Müminler, Yahudiler, Hristiyanlar ve Sâbiîlerin zikri Bakara suresindeki ayette ve Mâide suresindeki ayette geçmişti.
وَزَادَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ ذِكْرَ الْمَجُوسِ وَالْمُشْرِكِينَ، لِأَنَّ الْآيَتَيْنِ الْمُتَقَدِّمَتَيْنِ كَانَتَا فِي مَسَاقِ بَيَانِ فَضْلِ التَّوْحِيدِ وَالْإِيمَانِ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فِي كُلِّ زَمَانٍ وَفِي كُلِّ أُمَّةٍ. وَزِيدَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ ذِكْرُ الْمَجُوسِ وَالْمُشْرِكِينَ لِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَسُوقَةٌ لِبَيَانِ التَّفْوِيضِ إِلَى اللَّهِ فِي الْحُكْمِ بَيْنَ أَهْلِ الْمِلَلِ، فَالْمَجُوسُ وَالْمُشْرِكُونَ لَيْسُوا مِنْ أَهْلِ الْإِيمَانِ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ.
Bu ayette Mecûsîler ve müşriklerin zikri ziyade edilmiştir; çünkü önceki iki ayet her zamanda ve her ümmette tevhidin, Allah'a ve ahiret gününe imanın faziletini beyan etme bağlamındaydı. Bu surede ise Mecûsîler ve müşriklerin zikri eklenmiştir; zira bu ayet din mensupları arasında hüküm verme işini Allah'a havale etmeyi beyan etmek için sevk edilmiştir, Mecûsîler ve müşrikler ise Allah'a ve ahiret gününe iman edenlerden değildir.
فَأَمَّا الْمَجُوسُ فَهُمْ أهل دين يثبت إِلَهَيْنِ: إِلَهًا لِلْخَيْرِ، وَإِلَهًا لِلشَّرِّ، وَهُمْ أَهْلُ فَارِسَ.
Mecûsîlere gelince; onlar biri iyilik ilahı, diğeri kötülük ilahı olmak üzere iki ilah kabul eden bir dinin mensuplarıdır ve Fars ehlidirler.
ثُمَّ هِيَ تَتَشَعَّبُ شُعَبًا تَأْوِي إِلَى هَذَيْنِ الْأَصْلَيْنِ. وَأَقْدَمُ النِّحَلِ الْمَجُوسِيَّةِ أَسَّسَهَا (كِيُومَرْث) الَّذِي هُوَ أَوَّلُ مَلِكٍ بِفَارِسَ فِي أَزْمِنَةٍ قَدِيمَةٍ يُظَنُّ أَنَّهَا قَبْلَ زَمَنِ إِبْرَاهِيمَ ﵇، وَلِذَلِكَ يُلَقَّبُ أَيْضًا بِلَقَبِ (جَل شَاهْ) (١) تَفْسِيرُهُ: مَلِكُ الْأَرْضِ. غَيْرَ أَنَّ ذَلِكَ لَيْسَ مَضْبُوطًا بِوَجْهٍ عِلْمِيٍّ وَكَانَ عَصْرُ (كِيُومَرْث) يُلَقَّبُ (زُرْوَان) أَيِ الْأَزَلَ، فَكَانَ أَصْلُ الْمَجُوسِيَّةِ هُمْ أَهْلُ الدِّيَانَةِ الْمُسَمَّاةِ: الزُّرْوَانِيَّةُ وَهِيَ تُثْبِتُ إِلَهَيْنِ هُمَا (يَزْدَان) وَ (أَهْرُمُن) . قَالُوا: كَانَ يزذان مُنْفَرِدًا بِالْوُجُودِ الْأَزَلِيِّ، وَأَنَّهُ كَانَ نُورَانِيًّا، وَأَنَّهُ بَقِيَ كَذَلِكَ تِسْعَةَ آلَافٍ وَتِسْعِينَ سَنَةً ثُمَّ حَدَثَ لَهُ خَاطِرٌ فِي نَفْسِهِ: أَنَّهُ لَوْ حَدَثَ لَهُ مُنَازِعٌ كَيْفَ يَكُونُ الْأَمْرُ فَنَشَأَ مِنْ هَذَا الْخَاطِرِ مَوْجُودٌ جَدِيدٌ ظُلْمَانِيٌّ سُمِّيَ (أَهْرُمُن) وَهُوَ إِلَهُ الظُّلْمَةِ مَطْبُوعًا عَلَى الشَّرِّ وَالضُّرِّ. وَإِلَى هَذَا أَشَارَ أَبُو الْعَلَاءِ الْمَعَرِّيُّ بِقَوْلِهِ فِي لُزُومِيَّاتِهِ:
Daha sonra bu din, bu iki esasa dayanan kollara ayrılmıştır. Mecûsî fırkalarının en eskisini, İbrahim aleyhisselâm zamanından önce olduğu zannedilen kadim dönemlerde Fars'ın ilk hükümdarı olan Keyûmers kurmuştur. Bu sebeple ona anlamı 'yeryüzü meliki' olan 'Gel Şâh' (١) unvanı da verilmiştir. Ancak bu bilgi ilmî bir şekilde kesinleşmiş değildir. Keyûmers dönemi 'Zürvân' yani 'ezel' olarak adlandırılırdı. Mecûsîliğin aslı 'Zürvâniyye' adı verilen dinin mensuplarıydı ve bu din 'Yezdân' ile 'Ehremen' adında iki ilah kabul etmekteydi. Şöyle dediler: Yezdân ezelî varlıkta tekti, nurânî idi ve dokuz bin doksan yıl bu şekilde kaldı; sonra içinden 'Eğer bana bir muhalif çıkarsa durum nasıl olur?' diye bir düşünce geçti. Bu düşünceden 'Ehremen' adı verilen yeni, karanlık bir varlık doğdu; o kötülük ve zarar üzerine yaratılmış karanlık ilahıdır. Ebü'l-Alâ el-Maarrî Luzûmiyyât'ında şu sözüyle buna işaret etmiştir:
قَالَ أُنَاسٌ بَاطِلٌ زَعْمُهُمْ ... فَرَاقِبُوا اللَّهَ وَلَا تَزْعُمُنْ
İnsanlar dedi ki, iddiaları bâtıldır... / Allah'tan sakının ve [böyle] iddia etmeyin.
فَكَّرَ يَزْدَانُ عَلَى غِرَّةٍ ... فَصِيغَ مِنْ تَفْكِيرِهِ أَهْرُمُنْ
Yezdân gafletle bir an düşündü... / Onun düşüncesinden Ehremen var edildi.
فَحَدَثَ بَيْنَ (أَهْرُمُن) وَبَيْنَ (يَزْدَان) خِلَافٌ وَمُحَارَبَةٌ إِلَى الْأَبَدِ. ثُمَّ نَشَأَتْ عَلَى هَذَا الدِّينِ نِحَلٌ خُصَّتْ بِأَلْقَابٍ وَهِيَ مُتَقَارِبَةُ التَّعَالِيمِ
Bunun üzerine (Ehremen) ile (Yezdân) arasında ebediyen [sürecek] bir ihtilaf ve savaş meydana geldi. Daha sonra bu din üzere, öğretileri birbirine yakın olan ve kendilerine has lakaplarla anılan fırkalar ortaya çıktı.
أَشْهَرُهَا نِحْلَةُ (زَرَادَشْت) الَّذِي ظَهَرَ فِي الْقَرْنِ السَّادِسِ قَبْلَ مِيلَادِ الْمَسِيحِ، وَبِهِ اشْتُهِرَتِ الْمَجُوسِيَّةُ. وَقَدْ سَمَّى إِلَهَ الْخَيْرِ (أَهُورَا مُزْدَا) أَوْ (أَرْمُزْد) أَوْ (هُرْمُزَ) ، وَسَمَّى إِلَهَ الشَّرِّ (أَهْرُمُن) ، وَجَعَلَ إِلَهَ الْخَيْرِ نُورًا، وَإِلَهَ الشَّرِّ ظُلْمَةً. ثُمَّ دَعَا النَّاسَ إِلَى عِبَادَةِ النَّارِ عَلَى أَنَّهَا مَظْهَرُ إِلَهِ الْخَيْرِ وَهُوَ النُّورُ.
Bunların en meşhuru, İsa'nın doğumundan önceki altıncı yüzyılda ortaya çıkan ve Mecûsîliğin kendisiyle meşhur olduğu Zerdüşt'ün fırkasıdır. O, iyilik ilahına 'Ahura Mazda', 'Hürmüzd' veya 'Hürmüz' adını vermiş; kötülük ilahına ise 'Ehremen' demiştir. İyilik ilahını nur, kötülük ilahını ise karanlık kılmıştır. Daha sonra insanları iyilik ilahının yani nurun bir tezahürü olarak ateşe tapmaya davet etmiştir.
وَوَسَّعَ شَرِيعَةَ الْمَجُوسِيَّةِ، وَوَضَعَ لَهَا كِتَابًا سَمَّاهُ «زَنْدَافِسْتَا» . وَمِنْ أُصُولِ شَرِيعَتِهِ تَجَنُّبُ عِبَادَةِ التَّمَاثِيلِ.
Zerdüşt, Mecûsîlik şeriatını genişletmiş ve onun için «Zend-Avesta» adını verdiği bir kitap koymuştur. Şeriatının esaslarından biri heykellere tapınmaktan sakınmaktır.
ثُمَّ ظَهَرَتْ فِي الْمَجُوسِ نِحْلَةُ «الْمَانَوِيَّةِ» ، وَهِيَ الْمَنْسُوبَةُ إِلَى (مَانِي) الَّذِي ظَهَرَ فِي زَمَنِ سَابُور بْنِ أَرْدِشِير مَلِكِ الْفُرْسِ بَيْنَ سَنَةِ ٢٣٨ وَسَنَةِ ٢٧١ م.
Daha sonra Mecûsîler içinde, Fars hükümdarı Şâpûr b. Erdeşîr döneminde miladi 238 ile 271 yılları arasında ortaya çıkan Mânî'ye nispet edilen «Mâneviyye» fırkası ortaya çıktı.
وَظَهَرَتْ فِي الْمَجُوسِ نِحْلَةُ (الْمَزْدَكِيَّةِ) ، وَهِيَ مَنْسُوبَةٌ إِلَى (مَزْدَك) الَّذِي ظَهَرَ فِي زَمَنِ قُبَاذ بَيْنَ سَنَةِ ٤٨٧ وَسَنَةِ ٥٢٣ م. وَهِيَ نِحْلَةٌ قَرِيبَةٌ مِنَ (الْمَانَوِيَّةِ) ، وَهِيَ آخِرُ نِحْلَةٍ ظَهَرَتْ فِي تَطَوُّرِ الْمَجُوسِيَّةِ قَبْلَ الْفَتْحِ الْإِسْلَامِيِّ لِبِلَادِ الْفُرْسِ.
Mecûsîler içinde ayrıca, Kubâz döneminde miladi 487 ile 523 yılları arasında ortaya çıkan Mezdek'e nispet edilen Mezdekiyye fırkası zuhur etti. Bu, Mâneviyye'ye yakın bir fırka olup Fars beldelerinin İslam tarafından fethinden önce Mecûsîliğin gelişiminde ortaya çıkan son fırkadır.
وَلِلْمَجُوسِيَّةِ شِبْهٌ فِي الْأَصْلِ بِالْإِشْرَاكِ إِلَّا أَنَّهَا تُخَالِفُهُ بِمَنْعِ عِبَادَةِ الْأَحْجَارِ، وَبَأَنَّ لَهَا كِتَابًا، فَأَشْبَهُوا بِذَلِكَ أَهْلَ الْكِتَابِ. وَلِذَلِكَ
Mecûsîliğin aslında şirk ile bir benzerliği vardır; ancak taşlara tapmayı yasaklaması ve bir kitabının bulunması yönüyle şirkten ayrılır; bu sebeple de Ehl-i Kitab'a benzemişlerdir. Bu yüzden,
قَالَ النَّبِيءُ ﷺ فِيهِمْ: «سُنُّوا بِهِمْ سُنَّةَ أَهْلِ الْكِتَابِ»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onlar hakkında: «Onlara Ehl-i Kitap sünnetini uygulayınız» buyurmuştur.
أَيْ فِي الِاكْتِفَاءِ بِأَخْذِ الْجِزْيَةِ مِنْهُمْ دُونَ الْإِكْرَاهِ عَلَى الْإِسْلَامِ كَمَا يُكْرَهُ الْمُشْرِكُونَ عَلَى الدُّخُولِ فِي الْإِسْلَامِ.
Yani müşriklerin İslam'a girmeye zorlandığı gibi zorlanmayıp onlardan sadece cizye almakla yetinilmesi hususunda [onlara Ehl-i Kitap gibi davranınız].
وَقَدْ تَقَدَّمَ شَيْءٌ مِنْ هَذَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقالَ اللَّهُ لَا تَتَّخِذُوا إِلهَيْنِ اثْنَيْنِ فِي [سُورَةِ النَّحْلِ: ٥١] .
Bunun bir kısmı [Nahl Suresi: 51]'deki Yüce Allah'ın { وَقالَ اللَّهُ لَا تَتَّخِذُوا إِلهَيْنِ اثْنَيْنِ } “Allah buyurdu ki: İki ilah edinmeyin” buyruğunda geçmişti.
وَأُعِيدَتْ (إِنَّ) فِي صَدْرَ الْجُمْلَةِ الْوَاقِعَةِ خَبَرًا عَنِ اسْمِ (إِنَّ) الْأُولَى تَوْكِيدًا لَفْظِيًّا لِلْخَبَرِ لِطُولِ الْفَصْلِ بَيْنَ اسْمِ (إِنَّ) وَخَبَرِهَا. وَكَوْنِ
{ إِنَّ }'nin ismi ile haberi arasındaki fasılanın uzun olmasından ve haberin
خَبَرِهَا جُمْلَةً وَهُوَ تَوْكِيدٌ حَسَنٌ بِسَبَبِ طُولِ الْفَصْلِ. وَتَقَدَّمَ مِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا فِي [سُورَةِ الْكَهْفِ: ٣٠] . وَإِذَا لَمْ يَطُلِ الْفَصْلُ فَالتَّوْكِيدُ بِإِعَادَةِ (إِنَّ) أَقَلُّ حُسْنًا كَقَوْلِ جَرِيرٍ:
cümle olmasından ötürü, haberi lafzî olarak pekiştirmek amacıyla ilk { إِنَّ }'nin haberi olan cümlenin başında { إِنَّ } tekrar edilmiştir. Aradaki fasılanın uzunluğu sebebiyle bu güzel bir tekittir. [Kehf Suresi: 30]'daki Yüce Allah'ın { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا } “İman edip salih ameller işleyenlere gelince; şüphesiz biz güzel amel yapanların mükâfatını zayi etmeyiz” buyruğu da bu kabildendir. Eğer fasıla uzamazsa, Cerîr'in şu beytinde olduğu gibi { إِنَّ }'nin tekrarıyla yapılan tekit daha az güzel olur:
إِنَّ الْخَلِيفَةَ إِنَّ اللَّهَ سَرْبَلَهُ ... سِرْبَالَ مَلَكٍ بِهِ تُزْجَى الْخَوَاتِيمُ
Şüphesiz halife var ya, şüphesiz Allah ona giydirmiştir... / Mühürlerin kendisiyle gönderildiği bir meliklik elbisesini.
وَلَا يَحْسُنُ إِذَا كَانَ مُبْتَدَأُ الْجُمْلَةِ الْوَاقِعَةِ خَبَرًا ضَمِيرَ اسْمِ (إِنَّ) الْأُولَى كَمَا تَقُولُ: إِنَّ زَيْدًا إِنَّهُ قَائِم، بل لَا بُد مِنَ الِاخْتِلَافِ لِيَكُونَ الْمُؤَكَّدُ الثَّانِي غَيْرَ الْأَوَّلِ فَتُقْبَلُ إِعَادَةُ الْمُؤَكَّدِ وَإِنْ كَانَ الْمُؤَكَّدُ الْأَوَّلُ كَافِيًا.
Haber konumundaki cümlenin mübtedası, “İnne Zeyden innehû kâimun” (Şüphesiz Zeyd, şüphesiz o ayaktadır) sözünde olduğu gibi ilk { إِنَّ }'nin isminin zamiri olduğunda güzel olmaz; aksine, ikinci müekked (vurgulanan) birinciden farklı olsun diye bir farklılığın bulunması şarttır; böylece ilk müekked yeterli olsa bile müekkidin tekrarı kabul görür.
وَالْفَصْلُ: الْحُكْمُ، أَيْ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنْ تَصْحِيحِ الدِّيَانَةِ.
el-Fasl (الْفَصْلُ): Hüküm demektir; yani dinin doğruluğu konusunda ihtilaf ettikleri hususlarda aralarında hüküm verecektir.
وَجُمْلَةُ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا ابْتِدَائِيًّا لِلْإِعْلَامِ بِإِحَاطَةِ عِلْمِ اللَّهِ بِأَحْوَالِهِمْ وَاخْتِلَافِهِمْ وَالصَّحِيحُ من أَقْوَالهم.
{ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ } cümlesi; Allah'ın ilminin onların durumlarını, ihtilaflarını ve sözlerinden doğru olanı kuşattığını bildirmek için getirilmiş bir istînâf-ı ibtidâîdir.
[سُورَة الْحَج (٢٢) : آيَة ١٨]
[HAC SURESİ (22): AYET 18]
أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَسْجُدُ لَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ وَالنُّجُومُ وَالْجِبالُ وَالشَّجَرُ وَالدَّوَابُّ وَكَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ وَكَثِيرٌ حَقَّ عَلَيْهِ الْعَذابُ وَمَنْ يُهِنِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ مُكْرِمٍ إِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يَشاءُ (١٨)
{ أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَسْجُدُ لَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ وَالنُّجُومُ وَالْجِبالُ وَالشَّجَرُ وَالدَّوَابُّ وَكَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ وَكَثِيرٌ حَقَّ عَلَيْهِ الْعَذابُ وَمَنْ يُهِنِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ مُكْرِمٍ إِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يَشاءُ } “Göklerde ve yerde olanların, güneşin, ayın, yıldızların, dağların, ağaçların, canlıların ve insanların birçoğunun Allah'a secde ettiğini görmedin mi? Birçoğunun üzerine de azap hak olmuştur. Allah kimi alçaltırsa artık ona değer veren bulunmaz. Şüphesiz Allah dilediğini yapar.” (18)
جُمْلَةٌ مُسْتَأْنَفَةٌ لِابْتِدَاءِ اسْتِدْلَالٍ عَلَى انْفِرَادِ اللَّهِ تَعَالَى بِالْإِلَهِيَّةِ. وَهِيَ مُرْتَبِطَةٌ بِمَعْنى قَوْله يَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَضُرُّهُ وَما لَا يَنْفَعُهُ إِلَى قَوْلِهِ: لَبِئْسَ الْمَوْلى وَلَبِئْسَ الْعَشِيرُ [الْحَج: ١٢، ١٣] ارْتِبَاطَ الدَّلِيلِ بِالْمَطْلُوبِ فَإِنَّ
Yüce Allah'ın ilahlıkta tek olduğuna delil getirmeye başlamak üzere getirilmiş müstənef bir cümledir. Bu cümle, [Hac: 12-13]'teki { يَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَضُرُّهُ وَما لَا يَنْفَعُهُ } ayetinden { لَبِئْسَ الْمَوْلى وَلَبِئْسَ الْعَشِيرُ } kavline kadar olan kısmın manasına, delilin iddiaya bağlanışı gibi bağlıdır. Çünkü
دَلَائِلَ أَحْوَالِ الْمَخْلُوقَاتِ كُلِّهَا عَاقِلِهَا وَجَمَادِهَا شَاهِدَةٌ بِتَفَرُّدِ اللَّهِ بِالْإِلَهِيَّةِ. وَفِي تِلْكَ الدَّلَالَةِ شَهَادَةٌ عَلَى بُطْلَانِ دَعْوَةِ مَنْ يَدْعُو مِنْ
akıl sahibi olsun cansız olsun bütün mahlukatın durumlarına ait deliller, Allah'ın ilahlıkta tek olduğuna şahitlik etmektedir. Bu delalette,
دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَضُرُّهُ وَمَا لَا يَنْفَعُهُ.
Allah'tan başka kendisine ne zarar ne de fayda veremeyecek şeylere yalvaran kimsenin davasının batıl olduğuna dair bir şahitlik bulunmaktadır.
وَمَا وَقَعَ بَيْنَ هَاتَيْنِ الْجُمْلَتَيْنِ اسْتِطْرَادٌ وَاعْتِرَاضٌ.
Bu iki cümle arasında yer alan kısım ise bir istitrad (konu dışı ara açıklama) ve itiraz (ara cümle) niteliğindedir.
وَالرُّؤْيَةُ: عِلْمِيَّةٌ. وَالْخِطَابُ لِغَيْرِ مُعَيَّنٍ.
Rü'yet (görme) ilmîdir (bilgi anlamındadır). Hitap ise muayyen olmayan bir kimseyedir.
وَالِاسْتِفْهَامُ إِنْكَارِيٌّ. أَنْكَرَ عَلَى الْمُخَاطَبِينَ عَدَمَ عِلْمِهِمْ بِدَلَالَةِ أَحْوَالِ الْمَخْلُوقَاتِ عَلَى تَفَرُّدِ اللَّهِ بِالْإِلَهِيَّةِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْخِطَابُ لِلنَّبِيءِ ﷺ وَالِاسْتِفْهَامُ تَقْرِيرِيًّا، لِأَنَّ حُصُولَ عِلْمِ النَّبِيءِ ﷺ بِذَلِكَ مُتَقَرِّرٌ مِنْ سُورَةِ الرَّعْدِ وَسُورَةِ النَّحْلِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى مَعْنَى هَذَا السُّجُودِ فِي السُّورَتَيْنِ الْمَذْكُورَتَيْنِ.
Soru inkârîdir; muhatapların mahlukatın durumlarının Allah'ın ilahlıkta tek oluşuna delalet ettiğini bilmemelerini inkâr ve kınama gayesi taşır. Hitabın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e, sorunun da takrîrî olması mümkündür; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bunu bilmiş olduğu Ra'd ve Nahl surelerinde zaten yerleşip sabit olmuştur. Adı geçen bu iki surede söz konusu secdenin anlamına dair açıklamalar geçmişti.
وَقَدِ اسْتُعْمِلَ السُّجُودُ فِي حَقِيقَتِهِ وَمَجَازِهِ، وَهُوَ حَسَنٌ وَإِنْ أَبَاهُ الزَّمَخْشَرِيُّ، وَقَدْ حَقَّقْنَاهُ فِي الْمُقَدِّمَةِ التَّاسِعَةِ، لِأَنَّ السُّجُودَ الْمُثْبَتَ لِكَثِيرٍ مِنِ النَّاسِ هُوَ السُّجُودُ الْحَقِيقِيُّ، وَلَوْلَا إِرَادَةُ ذَلِكَ لَمَا احْتَرَسَ بِإِثْبَاتِهِ لِكَثِيرٍ مِنَ النَّاسِ لَا لِجَمِيعِهِمْ.
Secde kelimesi hem hakiki hem de mecazi anlamında kullanılmıştır. Zemahşerî bunu kabul etmese de bu güzel bir kullanımdır ve biz bunu Dokuzuncu Mukaddime'de tahkik ettik. Zira insanların birçoğuna isnat edilen secde hakiki secdedir; eğer bu kastedilmeseydi insanların tamamına değil de birçoğuna isnat edilmesiyle ihtiraz (kayıt koyma) yoluna gidilmezdi.
وَوَجْهُ هَذَا التَّفْكِيكِ أَنَّ سُجُودَ الْمَوْجُودَاتِ غَيْرِ الْإِنْسَانِيَّةِ لَيْسَ إِلَّا دَلَالَةَ تِلْكَ الْمَوْجُودَاتِ عَلَى أَنَّهَا مُسَخَّرَةٌ بِخَلْقِ اللَّهِ، فَاسْتُعِيرَ السُّجُودُ لحالة التسخير والانطياع. وَأَمَّا دَلَالَةُ حَالِ الْإِنْسَانِ عَلَى عُبُودِيَّتِهِ لِلَّهِ تَعَالَى فَلَمَّا خَالَطَهَا إِعْرَاضُ كَثِيرٍ مِنِ النَّاسِ عَنِ السُّجُودِ لِلَّهِ تَعَالَى، وَتَلَبُّسُهُمْ بِالسُّجُودِ لِلْأَصْنَامِ كَمَا هُوَ حَالُ الْمُشْرِكِينَ غَطَّى سُجُودُهُمُ الْحَقِيقِيُّ عَلَى السُّجُودِ الْمَجَازِيِّ الدَّالِّ عَلَى عُبُودِيَّتِهِمْ لِلَّهِ لِأَنَّ الْمُشَاهَدَةَ أَقْوَى مِنْ دَلَالَةِ الْحَالِ فَلَمْ يُثْبِتْ لَهُمُ السُّجُودَ الَّذِي أُثْبِتَ لِبَقِيَّةِ الْمَوْجُودَاتِ وَإِنْ كَانَ حَاصِلًا فِي حَالِهِمْ كَحَالِ الْمَخْلُوقَاتِ الْأُخْرَى.
Bu ayrımın izahı şudur: İnsan dışındaki varlıkların secdesi, o varlıkların Allah'ın yaratmasıyla boyun eğdirilmiş (musahhar) olduklarını göstermesinden ibarettir; dolayısıyla secde kelimesi musahhar kılınma ve itaat hali için eğretileme yoluyla (istiâre) kullanılmıştır. İnsanın durumunun Yüce Allah'a kulluğuna delaletine gelince; insanların birçoğunun Yüce Allah'a secde etmekten yüz çevirmesi ve müşriklerin durumunda olduğu gibi putlara secde etmeye bürünmeleri buna karışınca, onların hakiki [olumsuz] secdesi Allah'a kulluklarını gösteren mecazi secdenin üstünü örtmüştür. Çünkü bizzat müşahede edilen hal, halin delaletinden daha güçlüdür; bu sebeple mahlukatın diğerinde olduğu gibi onların halinde de [fıtrî boyun eğiş] mevcut olduğu halde, diğer varlıklara nispet edilen secde onlara nispet edilmemiştir.
وَجُمْلَةُ وَكَثِيرٌ حَقَّ عَلَيْهِ الْعَذابُ مُعْتَرِضَةٌ بِالْوَاوِ.
{ وَكَثِيرٌ حَقَّ عَلَيْهِ الْعَذابُ } cümlesi, "vâv" ile gelen bir itiraziyyedir (ara cümledir).
وَجُمْلَةُ حَقَّ عَلَيْهِ الْعَذابُ مُكْنًى بِهَا عَنْ تَرْكِ السُّجُودِ لِلَّهِ، أَيْ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْعَذَابُ لِأَنَّهُمْ لَمْ يَسْجُدُوا لِلَّهِ، وَقَدْ قَضَى اللَّهُ فِي حُكْمِهِ اسْتِحْقَاقَ الْمُشْرِكِ لِعَذَابِ النَّارِ. فَالَّذِينَ أَشْرَكُوا بِاللَّهِ وَأَعْرَضُوا عَنْ إِفْرَادِهِ بِالْعِبَادَةِ قَدْ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْعَذَابُ بِمَا قَضَى اللَّهُ بِهِ وَأَنْذَرَهُمْ بِهِ.
{ حَقَّ عَلَيْهِ الْعَذابُ } cümlesi, Allah'a secdeyi terk etmekten kinayedir; yani Allah'a secde etmedikleri için üzerlerine azap hak olmuştur. Zira Allah hükmünde müşrikin cehennem azabını hak edeceğini takdir buyurmuştur. Dolayısıyla Allah'a şirk koşan ve ibadeti yalnız O'na has kılmaktan yüz çeviren kimselere, Allah'ın hükmettiği ve kendilerini uyardığı azap hak olmuştur.
وَجُمْلَةُ وَمَنْ يُهِنِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ مُكْرِمٍ اعْتِرَاضٌ ثَانٍ بِالْوَاوِ.
{ وَمَنْ يُهِنِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ مُكْرِمٍ } cümlesi ise "vâv" ile gelen ikinci bir itiraziyyedir.