وَالْمُرَادُ بِالْقَائِمِينَ: الدَّاعُونَ تُجَاهَ الْكَعْبَةِ، وَمِنْهُ سُمِّيَ مَقَامُ إِبْرَاهِيمَ، وَهُوَ مَكَانُ قِيَامِهِ لِلدُّعَاءِ فَكَانَ الْمُلْتَزَمَ مَوْضِعًا لِلدُّعَاءِ. قَالَ زَيْدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ نفَيْل:
el-Kâimîn (الْقَائِمِينَ) ile kastedilenler: Kâbe'ye yönelerek dua edenlerdir; nitekim Makâm-ı İbrâhim de buradan isimlendirilmiştir ki o, İbrahim'in dua için ayakta durduğu yerdir. Mültezem de bir dua yeri olmuştur. Zeyd b. Amr b. Nüfeyl şöyle demiştir:
عذت مِمَّا عاذ بِهِ إِبْرَاهِيم ... مُسْتَقْبِلَ الْكَعْبَةِ وَهْوَ قَائِمْ
“Sığındım İbrahim'in sığındığı şeye... Kâbe'ye yönelmiş ayakta dururken.”
وَالرُّكَّعُ: جَمْعُ رَاكِعٍ، وَوَزْنُ فُعَّلٍ يَكْثُرُ جَمْعًا لِفَاعِلٍ وَصْفًا إِذَا كَانَ صَحِيحَ اللَّامِ نَحْوَ: عُذَّلٍ وَسُجَّدٍ.
er-Rukka' (الرُّكَّعُ): Râki' (رَاكِع) kelimesinin çoğuludur. Fu''al (فُعَّل) vezni, son harfi sahih olan fâil (فَاعِل) sıfatının çoğulu olarak çokça gelir; 'uzzel (عُذَّل) ve succed (سُجَّد) gibi.
وَالسُّجُودُ: جَمْعُ سَاجِدٍ مِثْلُ: الرُّقُودِ، وَالْقُعُودِ، وَهُوَ مِنْ جُمُوعِ أَصْحَابِ الْأَوْصَافِ الْمُشَابِهَةِ مصَادر أفعالها.
es-Sucûd (السُّجُودُ): Sâcid (سَاجِد) kelimesinin çoğuludur; rukûd (الرُّقُودِ) ve kuûd (الْقُعُودِ) gibi. Bu, sıfat sahiplerinin fiillerinin masdarlarına benzeyen çoğullarındandır.
[٢٧، ٢٨]
[27, 28]
[سُورَة الْحَج (٢٢) : الْآيَات ٢٧ إِلَى ٢٨]
[HAC SURESİ (22): AYETLER 27 İLÂ 28]
وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجالاً وَعَلى كُلِّ ضامِرٍ يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ (٢٧) لِيَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُوماتٍ عَلى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعامِ فَكُلُوا مِنْها وَأَطْعِمُوا الْبائِسَ الْفَقِيرَ (٢٨)
{ وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجالاً وَعَلى كُلِّ ضامِرٍ يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ (٢٧) لِيَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُوماتٍ عَلى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعامِ فَكُلُوا مِنْها وَأَطْعِمُوا الْبائِسَ الْفَقِيرَ (٢٨) } “İnsanlar arasında haccı ilan et ki, gerek yaya olarak gerekse uzak yollardan gelen yorgun develer üzerinde sana gelsinler. (27) Kendilerine ait birtakım menfaatlere şahit olsunlar ve [Allah'ın] kendilerine rızık olarak verdiği kurbanlık hayvanlar üzerine belirli günlerde Allah'ın adını ansınlar. Artık onlardan yiyin ve darlık içindeki yoksula da yedirin. (28)”
وَأَذِّنْ عَطْفٌ عَلَى وَطَهِّرْ بَيْتِيَ [الْحَج: ٢٦] . وَفِيهِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ مِنْ إِكْرَامِ الزَّائِرِ تَنْظِيفَ الْمَنْزِلِ وَأَنَّ ذَلِكَ يَكُونُ قَبْلَ نُزُولِ الزَّائِرِ بِالْمَكَانِ.
{ وَأَذِّنْ } emri, { وَطَهِّرْ بَيْتِيَ } [Hac: 26] kavline matuftur. Bunda, misafire ikramın evin temizlenmesinden geçtiğine ve bunun da misafirin o mekâna inmesinden önce yapılacağına bir işaret vardır.
وَالتَّأْذِينُ: رَفْعُ الصَّوْتِ بِالْإِعْلَامِ بِشَيْءٍ. وَأَصْلُهُ مُضَاعَفُ أَذِنَ إِذَا سَمِعَ ثُمَّ صَارَ بِمَعْنَى بَلَغَهُ الْخَبَرُ فَجَاءَ مِنْهُ آذَنَ بِمَعْنَى أَخْبَرَ. وَأَذِّنْ بِمَا فِيهِ مِنْ مُضَاعَفَةِ الْحُرُوفِ مُشْعِرٌ بِتَكْرِيرِ الْفِعْلِ، أَيْ أَكْثِرِ الْإِخْبَارَ بِالشَّيْءِ. وَالْكَثْرَةُ تَحْصُلُ بِالتَّكْرَارِ وَبِرَفْعِ الصَّوْتِ الْقَائِمِ مَقَامَ التَّكْرَارِ. وَلِكَوْنِهِ بِمَعْنَى الْإِخْبَارِ يُعَدَّى إِلَى الْمَفْعُولِ الثَّانِي بِالْبَاءِ.
et-Te'zîn (التَّأْذِينُ): Bir şeyi bildirmek için sesi yükseltmektir. Aslı, işitti manasındaki ezine (أَذِنَ) fiilinin şeddeli hâlidir, sonra haber ulaştı anlamına gelmiş; bundan da bildirdi manasında âzene (آذَنَ) türemiştir. Harflerinin şeddeli olması hasebiyle { أَذِّنْ } fiili, eylemin tekrarlanmasını hissettirir; yani: “Bir şeyi bildirmeyi çokça yap” demektir. Çokluk, tekrarlamakla ve tekrarlamanın yerine geçen ses yükseltmeyle hâsıl olur. Bildirmek manasında olduğu için de ikinci mefulüne bâ harf-i ceri ile geçişli olur.
وَالنَّاسُ يَعُمُّ كُلَّ الْبَشَرِ، أَيْ كُلَّ مَا أَمْكَنَهُ أَنْ يُبَلِّغَ إِلَيْهِ ذَلِكَ.
en-Nâs (النَّاسُ): Bütün insanları kapsar; yani bunu ulaştırmanın mümkün olduğu herkesi içine alır.
وَالْمُرَادُ بِالْحَجِّ: الْقَصْدُ إِلَى بَيْتِ اللَّهِ. وَصَارَ لَفْظُ الْحَجِّ عَلَمًا بِالْغَلَبَةِ عَلَى الْحُضُورِ بِالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ لِأَدَاءِ الْمَنَاسِكِ. وَمِنْ حِكْمَةِ مَشْرُوعِيَّتِهِ تَلَقِّي عَقِيدَةِ تَوْحِيدِ اللَّهِ بِطَرِيقِ الْمُشَاهِدَةِ لِلْهَيْكَلِ الَّذِي أُقِيمَ لِذَلِكَ حَتَّى يَرْسَخَ مَعْنَى التَّوْحِيدِ فِي النُّفُوسِ لِأَنَّ لِلنُّفُوسِ مَيْلًا
Hac ile kastedilen: Allah'ın Evine yönelmektir. Hac lafzı, menasiki eda etmek için Mescid-i Haram'da hazır bulunmaya galebe yoluyla özel isim olmuştur. Meşru kılınışının hikmetlerinden biri de tevhid manasının nefislerde kökleşmesi için, bunun adına inşa edilmiş olan mabedi bizzat müşahede yoluyla Allah'ın tevhid inancını kavramaktır; zira nefislerin somut şeylere meyletmesi
إِلَى الْمَحْسُوسَاتِ لِيَتَقَوَّى الْإِدْرَاكُ الْعَقْلِيُّ بِمُشَاهَدَةِ الْمَحْسُوسِ. فَهَذِهِ أَصْلٌ فِي سُنَّةِ الْمُؤَثِّرَاتِ لِأَهْلِ الْمَقْصِدِ النَّافِعِ.
somut olanı müşahede etmek suretiyle akli idrakin güçlenmesi içindir. İşte bu, faydalı bir gaye güden kimseler için etkileyici unsurlar kuralında bir esastır.
وَفِي تَعْلِيقِ فِعْلِ يَأْتُوكَ بِضَمِيرِ خِطَابِ إِبْرَاهِيمَ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّهُ كَانَ يَحْضُرُ مَوْسِمَ الْحَجِّ كُلَّ عَامٍ يُبْلِغُ لِلنَّاسَ التَّوْحِيدَ وَقَوَاعِدَ الْحَنِيفِيَّةِ. رُوِيَ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ لَمَّا أَمَرَهُ اللَّهُ بِذَلِكَ اعْتَلَى جَبَلَ أَبِي قَيْسٍ وَجَعَلَ إِصْبُعَيْهِ فِي أُذُنَيْهِ وَنَادَى: «إِنَّ اللَّهَ كَتَبَ عَلَيْكُمُ الْحَجَّ فَحُجُّوا» .
{ يَأْتُوكَ } fiilinin İbrahim'in hitap zamirine bağlanmasında, onun her yıl hac mevsiminde hazır bulunarak insanlara tevhidi ve Hanifliğin esaslarını tebliğ ettiğine delalet vardır. Rivayet edildiğine göre İbrahim, Allah kendisine bunu emrettiğinde Ebû Kubeys dağına çıkmış, iki parmağını kulaklarına koymuş ve: «Şüphesiz Allah size haccı farz kıldı, öyleyse haccedin» diye nida etmiştir.
وَذَلِكَ أَقْصَى اسْتِطَاعَتِهِ فِي امْتِثَالِ الْأَمْرِ بِالتَّأْذِينِ. وَقَدْ كَانَ إِبْرَاهِيمُ رَحَّالَةً فَلَعَلَّهُ كَانَ يُنَادِي فِي النَّاسِ فِي كُلِّ مَكَانٍ يَحِلُّ فِيهِ.
Bu da onun ezan (ilan) emrini yerine getirmedeki son gücüdür. İbrahim gezgin bir kimse olduğundan, belki de konakladığı her yerde insanlar arasında bu nidayı yapıyordu.
وَجُمْلَةُ يَأْتُوكَ جَوَابٌ لِلْأَمْرِ، جَعَلَ التَّأْذِينَ سَبَبًا لِلْإِتْيَانِ تَحْقِيقًا لتيسير الله الْحَجِّ عَلَى النَّاسِ. فَدَلَّ جَوَابُ الْأَمْرِ عَلَى أَنَّ اللَّهَ ضَمِنَ لَهُ اسْتِجَابَةَ نِدَائِهِ.
{ يَأْتُوكَ } cümlesi emrin cevabıdır; Allah'ın insanlara haccı kolaylaştırmasını tahakkuk ettirmek üzere ilanı gelmenin bir sebebi kılmıştır. Emrin cevabı olması, Allah'ın onun nidasına icabet edileceğini garanti ettiğine delalet etmiştir.
وَقَوْلُهُ رِجالًا حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ الْجَمْعِ فِي قَوْلِهِ يَأْتُوكَ.
{ رِجالاً } kavli, { يَأْتُوكَ } kavlindeki cemi zamirinden hâldir.
وَعُطِفَ عَلَيْهِ وَعَلى كُلِّ ضامِرٍ بِوَاوِ التَّقْسِيمِ الَّتِي بِمَعْنَى (أَوْ) كَقَوْلِهِ تَعَالَى:
Ona { وَعَلى كُلِّ ضامِرٍ } ifadesi, Yüce Allah'ın:
ثَيِّباتٍ وَأَبْكاراً [التَّحْرِيم: ٥] إِذْ مَعْنَى الْعَطْفِ هُنَا عَلَى اعْتِبَارِ التَّوْزِيعِ بَيْنَ رَاجِلٍ وَرَاكِبٍ، إِذِ الرَّاكِبُ لَا يَكُونُ رَاجِلًا وَلَا الْعَكْسَ. وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ اسْتِيعَابُ أَحْوَالِ الْآتِينَ تَحْقِيقًا لِلْوَعْدِ بِتَيْسِيرِ الْإِتْيَانِ الْمُشَارِ إِلَيْهِ بِجَعْلِ إِتْيَانِهِمْ جَوَابًا لِلْأَمْرِ، أَيْ يَأْتِيكَ مَنْ لَهُمْ رَوَاحِلُ وَمَنْ يَمْشُونَ عَلَى أَرْجُلِهِمْ.
{ ثَيِّباتٍ وَأَبْكاراً } “Dullarla ve bakirelerle” [Tahrîm: 5] kavlinde olduğu gibi “veya” (أَوْ) manasındaki taksim vâv'ı ile matuf kılınmıştır. Zira buradaki atfın manası yaya ile binekli arasında bir taksim gözetilmesidir; çünkü binekli olan yaya olamaz, aksi de böyledir. Bundan maksat, emrin cevabı kılınarak gelişlerine işaret edilen kolaylaştırma vaadini tahakkuk ettirmek üzere gelenlerin hâllerini kuşatmaktır; yani: “Binekleri olanlar da ayakları üzerinde yürüyenler de sana gelecektir” demektir.
وَلِكَوْنِ هَذِهِ الْحَالِ أَغْرَبَ قُدِّمَ قَوْلُهُ رِجالًا ثُمَّ ذُكِرَ بَعْدَهُ وَعَلى كُلِّ ضامِرٍ تَكْمِلَةً لِتَعْمِيمِ الْأَحْوَالِ إِذْ إِتْيَانُ النَّاسِ لَا يَعْدُو أَحَدَ هَذَيْنِ الْوَصْفَيْنِ.
Bu hâl daha şaşırtıcı olduğundan { رِجالاً } kavli öne geçirilmiş, ardından hâlleri tam anlamıyla genellemek üzere { وَعَلى كُلِّ ضامِرٍ } zikredilmiştir; zira insanların gelişi bu iki vasfın dışına çıkmaz.
ورِجالًا: جَمْعُ رَاجِلٍ وَهُوَ ضِدُّ الرَّاكِبِ.
Ricâlen (رِجالاً): Râcil (رَاجِل) kelimesinin çoğuludur ve bineklinin (râkib) zıddıdır.
وَالضَّامِرُ: قَلِيلُ لَحْمِ الْبَطْنِ. يُقَالُ: ضَمُرَ ضُمُورًا فَهُوَ ضَامِرٌ، وَنَاقَةٌ ضَامِرٌ أَيْضًا.
ed-Dâmir (الضَّامِرُ): Karnının eti az olandır. Zadun eridi manasında damura dumûren (ضَمُرَ ضُمُورًا) denir, kendisi dâmirdir (ضَامِرٌ); nâkatun dâmirun (نَاقَةٌ ضَامِرٌ) şeklinde dişi deve için de söylenir.
وَالضُّمُورُ مِنْ مَحَاسِنِ الرَّوَاحِلِ وَالْخَيْلِ لِأَنَّهُ يُعِينُهَا عَلَى السَّيْرِ وَالْحَرَكَةِ.
Dumûr (zayıflık ve incelik), binek ve atların güzelliklerindendir; çünkü bu, onların yürümesine ve hareket etmesine yardımcı olur.
فَالضَّامِرُ هُنَا بِمَنْزِلَةِ الِاسْمِ كَأَنَّهُ قَالَ: وَعَلَى كُلِّ رَاحِلَةٍ.
Burada { الضَّامِرُ } isim makamındadır; sanki: “Ve her bir binek üzerinde” demiş gibidir.
وَكَلِمَةُ (كُلِّ) مِنْ قَوْلِهِ وَعَلى كُلِّ ضامِرٍ مُسْتَعْمَلَةٌ فِي الْكَثْرَةِ، أَيْ وَعَلَى رَوَاحِلَ كَثِيرَةٍ. وَكَلِمَةُ (كُلِّ) أَصْلُهَا الدَّلَالَةُ عَلَى اسْتِغْرَاقِ جِنْسِ مَا تُضَافُ إِلَيْهِ وَيَكْثُرُ اسْتِعْمَالُهَا فِي مَعْنًى كَثِيرٍ مِمَّا تُضَافُ إِلَيْهِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ [النَّمْل: ٢٣] أَيْ مِنْ أَكْثَرِ الْأَشْيَاءِ الَّتِي يُؤْتَاهَا أَهْلُ الْمُلْكِ، وَقَوْلِ النَّابِغَةِ:
{ وَعَلى كُلِّ ضامِرٍ } kavlindeki { كُلِّ } kelimesi çokluk anlamında kullanılmıştır; yani: “Ve pek çok binek üzerinde” demektir. { كُلِّ } kelimesinin aslı, kendisine izafe edildiği cinsin tamamını kapsama (istiğrâk) delalet etmesidir; ancak Yüce Allah’ın: { وَأُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ } “Ona her şeyden verilmiştir” [Neml: 23] kavlinde -yani hükümdarlık ehline verilen şeylerin çoğundan [verilmiştir] manasında- ve Nâbiga’nın şu beytinde olduğu gibi, kendisine izafe edildiği şeyin çoğulu anlamında da çokça kullanılır:
بِهَا كُلُّ ذَيَّالٍ وَخَنْسَاءَ تَرْعَوِي إِلَى كُلِّ رَجَّافٍ مِنَ الرَّمْلِ فَارِدِ أَيْ: بِهَا وَحْشٌ كَثِيرٌ فِي رِمَالٍ كَثِيرَةٍ.
“Orada her bir uzun kuyruklu ve kalkık burunlu [yaban öküzü] bulunur ki, titreşen her bir tekil kumlukta otlar.” Yani: Orada pek çok kumlukta pek çok yaban hayvanı vardır.
وَتَكَرَّرَ هَذَا الْإِطْلَاقُ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ فِي قَوْلِ عَنْتَرَةَ:
Bu kullanım Antara'nın şu beytinde üç kez tekrarlanmıştır:
جَادَتْ عَلَيْهِ كُلُّ بِكْرٍ حُرَّةٍ ... فَتَرَكْنَ كُلَّ قَرَارَةٍ كَالدِّرْهَمِ
“Üzerine yağan her saf bulut cömertçe yağdı... Ve her su çukurunu bir dirhem gibi bıraktı.”
سَحًّا وَتَسْكَابًا فَكُلَّ عَشِيَّةٍ ... يَجْرِي عَلَيْهَا الْمَاءُ لَمْ يَتَصَرَّمِ
“Şarıl şarıl dökülerek; öyle ki her akşam... Üzerinde su kesilmeden akıp durdu.”
وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ بِكُلِّ آيَةٍ مَا تَبِعُوا قِبْلَتَكَ فِي [سُورَةَ الْبَقَرَةِ: ١٤٥] . وَيَأْتِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ فِي سُورَةَ النَّمْلِ.
[Bakara Suresi: 145]’te geçen: { وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ بِكُلِّ آيَةٍ مَا تَبِعُوا قِبْلَتَكَ } “Andolsun, sen kendilerine kitap verilenlere her türlü ayeti getirsen de yine senin kıblene uymazlar” kavlinde geçmişti. Neml Suresi'nde de inşallah gelecektir.
وَ (يَأْتِينَ) يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ صِفَةً لِ كُلِّ ضامِرٍ لِأَنَّ لَفْظَ (كُلِّ) صَيَّرَهُ فِي مَعْنَى الْجَمْعِ. وَإِذْ هُوَ جَمْعٌ لِمَا لَا يَعْقِلُ فَحَقُّهُ التَّأْنِيثُ، وَإِنَّمَا أُسْنِدَ الْإِتْيَانُ إِلَى الرَّوَاحِلِ دُونَ النَّاسِ فَلَمْ يَقُلْ: يَأْتُونَ، لِأَنَّ الرَّوَاحِلَ هِيَ سَبَبُ إِتْيَانِ النَّاسِ مِنْ بُعْدٍ لِمَنْ لَا يَسْتَطِيعُ السَّفَرَ عَلَى رِجْلَيْهِ.
{ يَأْتِينَ } fiilinin { كُلِّ ضامِرٍ } ifadesinin sıfatı olması caizdir; çünkü { كُلِّ } lafzı onu cemi manasına dönüştürmüştür. Gayri akil çoğulu olduğu için de hakkı müennes kılınmasıdır. Gelme fiilinin insanlara değil de bineklere isnat edilmesi ve “gelirler” (يَأْتُونَ) denilmemesi, bineklerin, yürümeye gücü yetmeyen kimseler için insanların uzaktan gelmelerinin sebebi olmasından dolayıdır.
وَيَجُوزُ أَنْ تُجْعَلَ جُمْلَةُ يَأْتِينَ حَالًا ثَانِيَةً مِنْ ضَمِيرِ الْجَمْعِ فِي يَأْتُوكَ لِأَنَّ الْحَالَ الْأُولَى تَضَمَّنَتْ مَعْنَى التَّنْوِيعِ وَالتَّصْنِيفِ، فَصَارَ الْمَعْنَى: يَأْتُوكَ جَمَاعَاتٍ، فَلَمَّا تَأَوَّلَ ذَلِكَ بِمَعْنَى الْجَمَاعَاتِ جَرَى عَلَيْهِمُ الْفِعْلُ بِضَمِيرِ التَّأْنِيثِ.
{ يَأْتِينَ } cümlesinin { يَأْتُوكَ } kavlindeki cemi zamirinden ikinci bir hâl kılınması da caizdir; çünkü birinci hâl çeşitlendirme ve sınıflandırma manasını tazammun etmiştir. Böylece mana: “Sana topluluklar hâlinde gelirler” şeklini almıştır; bu da topluluklar (cemâât) manasına tevil edildiğinde fiil onlar hakkında müennes zamirle getirilmiştir.
وَهَذَا الْوَجْهُ أَظْهَرُ لِأَنَّهُ يَتَضَمَّنُ زِيَادَةَ التَّعْجِيبِ مِنْ تَيْسِيرِ الْحَجِّ حَتَّى عَلَى الْمُشَاةِ.
Bu vecih daha açıktır; çünkü haccın yayalar için dahi kolaylaştırılmasındaki hayreti artırmayı içermektedir.
وَقَدْ تُشَاهِدُ فِي طَرِيقِ الْحَجِّ جَمَاعَاتٍ بَيْنَ مَكَّةَ وَالْمَدِينَةِ يَمْشُونَ رجَالًا بأولادهم وأزوادهم وَكَذَلِكَ يَقْطَعُونَ الْمَسَافَاتِ بَيْنَ مَكَّةَ وَبِلَادِهِمْ.
Hac yolunda Mekke ile Medine arasında çocuklarıyla ve azıklarıyla yaya olarak yürüyen topluluklar görebilirsin; nitekim Mekke ile kendi memleketleri arasındaki mesafeleri de bu şekilde katetmektedirler.
وَالْفَجُّ: الشِّقُّ بَيْنَ جَبَلَيْنِ تَسِيرُ فِيهِ الرِّكَابُ، فَغَلَبَ الْفَجُّ عَلَى الطَّرِيقِ لِأَنَّ أَكْثَرَ الطُّرُقِ الْمُؤَدِّيَةِ إِلَى مَكَّةَ تُسْلَكُ بَيْنَ الْجِبَالِ.
el-Fecc (الْفَجُّ): Bineklerin arasından geçtiği iki dağ arasındaki yarıktır. Mekke'ye ulaştıran yolların çoğu dağlar arasından geçildiği için fecc kelimesi yol manasında galip gelmiştir.
وَالْعَمِيقُ: الْبَعِيدُ إِلَى أَسْفَلَ لِأَنَّ الْعُمْقَ الْبُعْدُ فِي الْقَعْرِ، فَأُطْلِقَ عَلَى الْبَعِيدِ مُطْلَقًا بِطَرِيقَةِ الْمَجَازِ الْمُرْسَلِ، أَوْ هُوَ اسْتِعَارَةٌ بِتَشْبِيهِ مَكَّةَ بِمَكَانٍ مُرْتَفِعٍ وَالنَّاسُ مُصَعِّدُونَ إِلَيْهِ.
el-'Amîk (الْعَمِيقُ): Aşağıya doğru uzak olandır; çünkü umk (derinlik), dipteki uzaklıktır. Mecaz-ı mürsel yoluyla mutlak olarak uzak manasında kullanılmıştır ya da Mekke'nin yüksek bir yere, insanların da ona tırmananlara benzetilmesiyle bir istiaredir.
وَقَدْ يُطْلَقُ عَلَى السَّفَرِ مِنْ مَوْطِنِ الْمُسَافِرِ إِلَى مَكَانٍ آخَرَ إِصْعَادٌ كَمَا يُطْلَقُ عَلَى الرُّجُوعِ انْحِدَارٌ وَهُبُوطٌ، فَإِسْنَادُ الْإِتْيَانِ إِلَى الرَّوَاحِلِ تَشْرِيفٌ لَهَا بِأَنْ جَعَلَهَا مُشَارَكَةً لِلْحَجِيجِ فِي الْإِتْيَانِ إِلَى الْبَيْتِ.
Yolcunun memleketinden başka bir yere sefer etmesine tırmanma (is'âd) denildiği gibi, dönüşe de iniş ve alçalış (inhidâr ve hubût) denilebilir. Gelme fiilinin bineklere isnat edilmesi, onların Beyt'e gelme hususunda hacılara ortak kılınması suretiyle onlar için bir teşriftir.
وَقَوْلُهُ لِيَشْهَدُوا يَتَعَلَّقُ بِقَوْلِهِ يَأْتُوكَ فَهُوَ عِلَّةٌ لِإِتْيَانِهِمُ الَّذِي هُوَ مُسَبَّبٌ عَلَى
Yüce Allah'ın { لِيَشْهَدُوا } kavli { يَأْتُوكَ } kavline taalluk etmektedir; dolayısıyla bu,
التَّأْذِينِ بِالْحَجِّ فَآلَ إِلَى كَوْنِهِ عِلَّةً فِي التَّأْذِينِ بِالْحَجِّ.
haccı ilan etmeye müsebbeb kılınan gelmelerinin illetidir; neticede haccı ilan etmenin bir illeti hâline gelmektedir.
وَمَعْنَى لِيَشْهَدُوا لِيَحْضُرُوا مَنَافِعَ لَهُمْ، أَيْ لِيَحْضُرُوا فَيُحَصِّلُوا مَنَافِعَ لَهُمْ إِذْ يُحَصِّلُ كُلُّ وَاحِدٍ مَا فِيهِ نَفْعُهُ. وَأَهَمُّ الْمَنَافِعِ
{ لِيَشْهَدُوا } ifadesinin manası; kendilerine ait menfaatlere hazır bulunmaları, yani hazır bulunup kendilerine menfaat sağlayacak şeyleri elde etmeleridir; zira her biri kendisinde menfaati olan şeyi elde eder. Menfaatlerin en önemlisi ise,
مَا وَعَدَهُمُ اللَّهُ عَلَى لِسَانِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ مِنَ الثَّوَابِ. فَكَنَى بِشُهُودِ الْمَنَافِعِ عَنْ نَيْلِهَا. وَلَا يُعْرَفُ مَا وَعَدَهُمُ اللَّهُ عَلَى ذَلِكَ بِالتَّعْيِينِ.
Allah'ın İbrâhim aleyhisselâm'ın diliyle kendilerine vadettiği sevaptır. Menfaatlere tanık olmak (şuhûd) ifadesiyle, onları elde etmek kinaye edilmiştir. Allah'ın bunun üzerine kendilerine vadettiği şeyler ise tek tek bilinmemektedir.
وَأَعْظَمُ ذَلِكَ اجْتِمَاعُ أَهْلِ التَّوْحِيدِ فِي صَعِيدٍ وَاحِدٍ لِيَتَلَقَّى بَعْضُهُمْ عَنْ بَعْضٍ مَا بِهِ كَمَالُ إِيمَانِهِ.
Bunların en büyüğü, tevhid ehlinin tek bir alanda toplanmasıdır ki, imanlarını kemale erdirecek hususları birbirinden alsınlar.
وَتَنْكِيرُ مَنافِعَ لِلتَّعْظِيمِ الْمُرَادِ مِنْهُ الْكَثْرَةُ وَهِيَ الْمَصَالِحُ الدِّينِيَّةُ وَالدُّنْيَوِيَّةُ لِأَنَّ فِي مَجْمَعِ الْحَجِّ فَوَائِدَ جَمَّةً لِلنَّاسِ: لِأَفْرَادِهِمْ مِنَ الثَّوَابِ وَالْمَغْفِرَةِ لِكُلِّ حَاجٍّ، وَلِمُجْتَمَعِهِمْ لِأَنَّ فِي الِاجْتِمَاعِ صَلَاحًا فِي الدُّنْيَا بِالتَّعَارُفِ وَالتَّعَامُلِ.
{ مَنَافِعَ } kelimesinin nekra (belirsiz) gelmesi, çokluk kastedilen tazim (büyütme) içindir; bunlar da dinî ve dünyevî maslahatlardır. Çünkü hac toplanmasında insanlar için pek çok fayda vardır: Fertleri için her bir hacıya sevap ve mağfiret; toplumları için ise toplanmada tanışma ve alışveriş yoluyla dünyevî bir ıslah ve iyilik bulunur.
وَخَصَّ مِنَ الْمَنَافِعِ أَنْ يَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ. وَذَلِكَ هُوَ النَّحْرُ وَالذَّبْحُ لِلْهَدَايَا. وَهُوَ مُجْمَلٌ فِي الْوَاجِبَةِ وَالْمُتَطَوَّعِ بِهَا. وَقَدْ بَيَّنَتْهُ شَرِيعَةُ إِبْرَاهِيمَ مِنْ قَبْلُ بِمَا لَمْ يَبْلُغْ إِلَيْنَا، وَبَيَّنَهُ الْإِسْلَامُ بِمَا فِيهِ شِفَاءٌ.
Menfaatler arasından, belirlenen günlerde Allah'ın kendilerine rızık olarak verdiği en'âm cinsi hayvanlar üzerine O'nun adını anmalarını tahsis etmiştir. Bu da hedy kurbanlarının kesilmesidir (nahr ve zebh). Bu ifade vacip olan ile nafile olan kurbanlar hakkında mücmeldir. Daha önce İbrâhim'in şeriatı bunu bize ulaşmayan detaylarla açıklamış, İslâm da bunu şifa verecek [yeterlilikte] açıklamıştır.
وَحَرْفُ عَلى مُتَعَلِّقٌ بِ يَذْكُرُوا، وَهُوَ لِلِاسْتِعْلَاءِ الْمُجَازِيِّ الَّذِي هُوَ بِمَعْنَى الْمُلَابَسَةِ وَالْمُصَاحَبَةِ، أَيْ عَلَى الْأَنْعَامِ. وَهُوَ عَلَى تَقْدِيرِ مُضَافٍ، أَيْ عِنْدِ نَحْرِ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ أَوْ ذَبْحِهَا.
{ عَلَىٰ } harf-i cerri { يَذْكُرُوا } fiiline taalluk etmektedir; bu da mülâbeset ve musâhabet (beraberlik) anlamında olan mecâzî isti'lâ içindir; yani hayvanlar üzerine [anmalarıdır]. Bu, takdir edilen bir muzaf üzerinedir; yani hayvanların kurban edilişi veya boğazlanışı esnasında [anmalarıdır].
وَ (مَا) مَوْصُولَةٌ، ومِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعامِ بَيَانٌ لِمَدْلُولِ (مَا) . وَالْمَعْنَى: لِيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَى بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ. وَأُدْمِجَ فِي هَذَا الْحُكْمِ الِامْتِنَانُ بِأَنَّ اللَّهَ رَزَقَهُمْ تِلْكَ الْأَنْعَامَ، وَهَذَا تَعْرِيضٌ بِطَلَبِ الشُّكْرِ عَلَى هَذَا الرِّزْقِ بِالْإِخْلَاصِ لِلَّهِ فِي الْعِبَادَةِ وَإِطْعَامِ الْمَحَاوِيجِ مِنْ عِبَادِ اللَّهِ مِنْ لُحُومِهَا، وَفِي ذَلِكَ سَدٌّ لِحَاجَةِ الْفُقَرَاءِ بِتَزْوِيدِهِمْ مَا يَكْفِيهِمْ لِعَامِهِمْ، وَلِذَلِكَ فَرَّعَ عَلَيْهِ فَكُلُوا مِنْها وَأَطْعِمُوا الْبائِسَ الْفَقِيرَ.
{ مَا } mevsûldür; { مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ } ise { مَا }'nın medlûlünün beyanıdır. Mana şöyledir: Hayvanlar üzerine Allah'ın ismini ansınlar. Bu hükmün içine, Allah'ın o hayvanları kendilerine rızık olarak vermiş olduğu minneti idrac edilmiştir (katılmıştır). Bu da ibadette Allah'a ihlas göstermek ve etlerinden Allah'ın muhtaç kullarına yedirmek suretiyle bu rızka şükretmeyi talep etmeye bir tarizdir. Bunda, fakirlere bir yıllık ihtiyaçlarına yetecek kadar azık temin edilerek onların ihtiyacının karşılanması vardır. Bundan dolayı bunun üzerine: { فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْبَائِسَ الْفَقِيرَ } “Artık onlardan hem kendiniz yiyin hem de sıkıntı içindeki yoksulu doyurun” buyruğu tefri' edilmiştir.
فَالْأَمْرُ بِالْأَكْلِ مِنْهَا يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ أَمْرَ وُجُوبٍ فِي شَرِيعَةِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ فَيَكُونُ الْخِطَابُ فِي قَوْلِهِ فَكُلُوا لِإِبْرَاهِيمَ وَمَنْ مَعَهُ.
Onlardan yeme emrinin İbrâhim aleyhisselâm'ın şeriatında vücup (farziyet) emri olması muhtemeldir; bu durumda { فَكُلُوا } kavlindeki hitap İbrâhim'e ve beraberindekilere yönelik olur.
وَقَدْ عَدَلَ عَنِ الْغَيْبَةِ الْوَاقِعَةِ فِي ضَمَائِرِ لِيَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُوماتٍ عَلى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعامِ، إِلَى الْخِطَابِ بِذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: فَكُلُوا مِنْها وَأَطْعِمُوا الْبائِسَ إِلَخْ. عَلَى طَرِيقَةِ الِالْتِفَاتِ أَوْ عَلَى تَقْدِيرِ قَوْلٍ مَحْذُوفٍ مَأْمُورٍ بِهِ إِبْرَاهِيمُ ﵇.
{ لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ } kavlindeki zamirlerde yer alan gaib sîgasından iltifat yoluyla veya İbrâhim aleyhisselâm'a emredilen hazfedilmiş bir sözün takdiriyle { فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْبَائِسَ } kavlindeki hitaba dönülmüştür.
وَفِي حِكَايَةِ هَذَا تَعْرِيضٌ بِالرَّدِّ عَلَى أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ إِذْ كَانُوا يَمْنَعُونَ الْأَكْلَ مِنَ الْهَدَايَا.
Bunun bu şekilde hikâye edilmesinde, kurban edilen hayvanların etlerinden yemeyi yasaklayan Câhiliye ehline üstü kapalı bir ret (tariz) vardır.
ثُمَّ عَادَ الْأُسْلُوبُ إِلَى الْغَيْبَةِ فِي قَوْلِهِ: ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ [الْحَج: ٢٩] .
Sonra üslup, { ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ } [Hac: 29] kavlinde tekrar gaib sîgasına dönmüştür.
وَيَحْتَمِلُ أَنْ تَكُونَ جُمْلَةُ فَكُلُوا مِنْها إِلَخْ مُعْتَرِضَةً مُفَرَّعَةً عَلَى خِطَابِ إِبْرَاهِيمَ وَمَنْ مَعَهُ تَفْرِيعَ الْخَبَرِ عَلَى الْخَبَرِ تَحْذِيرًا مِنْ أَنْ يُمْنَعَ الْأَكْلُ مِنْ بَعْضِهَا.
{ فَكُلُوا مِنْهَا } cümlesinin, bazılarının etinden yemenin yasaklanmasından sakındırmak gayesiyle, İbrâhim ve beraberindekilere yönelik hitaba bir haberin diğer bir habere tefri' edilmesi kabilinden tefri' edilmiş bir itiraz cümlesi olması da muhtemeldir.
وَالْأَيَّامُ الْمَعْلُومَاتُ أُجْمِلَتْ هُنَا لِعَدَمِ تَعَلُّقِ الْغَرَضِ بِبَيَانِهَا إِذْ غَرَضُ الْكَلَامِ ذِكْرُ حَجِّ الْبَيْتِ وَقَدْ بَيَّنْتُ عِنْدَ التَّعَرُّضِ لِأَعْمَالِ الْحَجِّ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُوداتٍ [الْبَقَرَة: ٢٠٣] .
Belirli günler (el-eyyâmü'l-ma'lûmât), maksat bunları açıklamakla ilgili olmayıp sözün maksadı Beyt'in haccını zikretmek olduğu için burada mücmel bırakılmıştır. Nitekim Yüce Allah'ın: { وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُودَاتٍ } [Bakara: 203] kavlinde hac amelleri ele alınırken bu açıklanmıştı.
وَالْبَائِسُ: الَّذِي أَصَابَهُ الْبُؤْسُ، وَهُوَ ضِيقُ الْمَالِ، وَهُوَ الْفَقِيرُ، هَذَا قَوْلُ جَمْعٍ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ. وَفِي «الْمُوَطَّأِ» : فِي بَابِ مَا يُكْرَهُ مِنْ أَكْلِ الدَّوَابِّ، قَالَ مَالِكٌ: سَمِعْتُ أَنَّ الْبَائِسَ هُوَ الْفَقِيرُ اه. وَقُلْتُ: مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ لَمْ يُعْطَفْ أَحَدُ الْوَصْفَيْنِ عَلَى الْآخَرِ لِأَنَّهُ كَالْبَيَانِ لَهُ وَإِنَّمَا ذُكِرَ الْبَائِسُ مَعَ أَنَّ الْفَقِيرَ مُغْنٍ عَنْهُ لِتَرْقِيقِ أَفْئِدَةِ النَّاسِ عَلَى الْفَقِيرِ بِتَذْكِيرِهِمْ أَنَّهُ فِي بُؤْسٍ لِأَنَّ وَصْفَ فَقِيرٍ لِشُيُوعِ تَدَاوُلِهِ عَلَى الْأَلْسُنِ صَارَ كَاللَّقَبِ
el-Bâis (الْبَائِسُ): Ba's (bela ve darlık) isabet etmiş, yani mal darlığına düşmüş kimsedir; o da fakirdir. Bu, müfessirlerden bir cemaatin görüşüdür. el-Muvatta'da “Hayvanların yenmesi mekruh olan kısımları” babında Mâlik şöyle demiştir: “Bâis'in fakir olduğunu işittim.” [İbn Âşûr der ki:] Ben de derim ki: İşte bu sebepten iki vasıftan biri diğerine atfedilmemiştir; çünkü o, diğeri için bir açıklama (beyan) gibidir. Fakir kelimesi yeterli olduğu halde bâis kelimesinin zikredilmesi, fakirin bir darlık ve sefalet içinde olduğunu hatırlatarak insanların kalplerini ona karşı yumuşatmak içindir; zira 'fakir' vasfı dillerde çokça dolaşması sebebiyle bir unvan gibi olmuş,
غَيْرَ مُشْعِرٍ بِمَعْنَى الْحَاجَةِ وَقَدْ حَصَلَ مِنْ ذِكْرِ الْوَصْفَيْنِ التَّأْكِيدُ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: الْبَائِسُ الَّذِي ظَهَرَ بُؤْسُهُ فِي ثِيَابِهِ وَفِي وَجْهِهِ، وَالْفَقِيرُ: الَّذِي تَكُونُ ثِيَابُهُ نَقِيَّةً وَوَجْهُهُ وَجْهَ غَنِيٍّ.
ihtiyaç manasını hissettirmez hâle gelmiştir; bu iki vasfın zikredilmesiyle tekit sağlanmıştır. İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre: el-Bâis, perişanlığı elbiselerinde ve yüzünde açıkça görülen kimsedir; el-Fakîr ise elbiseleri temiz, yüzü ise zengin yüzü gibi olan kimsedir.
فَعَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ يَكُونُ الْبَائِسُ هُوَ الْمِسْكِينُ وَيَكُونُ ذِكْرُ الْوَصْفَيْنِ لِقَصْدِ اسْتِيعَابِ أَحْوَالِ الْمُحْتَاجِينَ وَالتَّنْبِيهِ إِلَى الْبَحْثِ عَنْ موقع الِامْتِنَاع.
Bu tefsire göre bâis miskin demektir ve iki vasfın zikredilmesi, muhtaçların bütün durumlarını kapsamak ve [iffetinden dolayı istemekten] çekinme hâlini araştırmaya dikkat çekmek içindir.
[سُورَة الْحَج (٢٢) : آيَة ٢٩]
[HAC SURESİ (22): AYET 29]
ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ (٢٩)
{ ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ } “Sonra kirlerini gidersinler, adaklarını yerine getirsinler ve o Kadîm Ev'i tavaf etsinler.”
هَذَا مِنْ جُمْلَةِ مَا خَاطَبَ اللَّهُ بِهِ إِبْرَاهِيمَ ﵇.
Bu, Allah'ın İbrâhim aleyhisselâm'a hitap ettiği hususların cümlesindendir.
وَقَرَأَ وَرْشٌ عَنْ نَافِعٍ، وَقُنْبُلٌ عَنِ ابْنِ كَثِيرٍ، وَابْنُ عَامِرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو- بِكَسْرِ لَامِ- لْيَقْضُوا. وَقَرَأَهُ الْبَاقُونَ- بِسُكُونِ اللَّامِ-. وَهُمَا لُغَتَانِ فِي لَامِ الْأَمْرِ إِذَا وَقَعَتْ بَعْدَ (ثُمَّ) ، كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ لْيَقْطَعْ [الْحَج: ١٥] .
Nâfi'den rivayetle Verş, İbn Kesîr'den rivayetle Kunbül, İbn Âmir ve Ebû Amr { لْيَقْضُوا } kelimesini lâm'ın kesresiyle (liyagdû) okumuşlardır. Geri kalanlar ise lâm'ın sükûnuyla okumuşlardır. Bunlar, az önce Yüce Allah'ın { ثُمَّ لْيَقْطَعْ } [Hac: 15] kavlinde geçtiği gibi, (ثُمَّ) edatından sonra geldiğinde emir lâm'ında geçerli olan iki lügattir.
وَ (ثُمَّ) هُنَا عَطَفَتْ جُمْلَةً عَلَى جُمْلَةٍ فَهِيَ لِلتَّرَاخِي الرُّتْبِيِّ لَا الزَّمَنِيِّ فَتُفِيدُ أَنَّ الْمَعْطُوفَ بِهَا أَهَمُّ فِي الْغَرَضِ الْمَسُوقِ إِلَيْهِ الْكَلَامُ مِنَ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ. وَذَلِكَ فِي الْوَفَاءِ بِالنَّذْرِ وَالطَّوَافِ بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ ظَاهِرٌ إِذْ هُمَا نُسُكَانِ أَهَمُّ مِنْ نَحْرِ الْهَدَايَا، وَقَضَاء التّفث محول عَلَى أَمْرٍ مُهِمٍّ كَمَا سَنُبَيِّنُهُ.
Buradaki { ثُمَّ }, bir cümleyi diğer bir cümleye atfetmiştir; dolayısıyla zaman bakımından değil, rütbe bakımından terâhi (derece farkı) içindir. Bu da onunla atfedilen şeyin, sözün kendisi için sevk edildiği gaye bakımından, matuf aleyhten daha önemli olduğunu ifade eder. Bu durum adağın yerine getirilmesi ve Beyt-i Atîk'in tavaf edilmesinde açıktır; zira bu ikisi kurban kesmekten daha önemli iki ibadettir (nüsük). Kirlerin giderilmesi (kazâü't-tefes) ise açıklayacağımız üzere mühim bir emre hamledilmiştir.
وَالتَّفَثُ: كَلِمَةٌ وَقَعَتْ فِي الْقُرْآنِ وَتَرَدَّدَ الْمُفَسِّرُونَ فِي المُرَاد مِنْهَا. واضطراب عُلَمَاءُ اللُّغَةِ فِي مَعْنَاهَا لَعَلَّهُمْ لَمْ يَعْثُرُوا عَلَيْهَا فِي كَلَامِ الْعَرَبِ الْمُحْتَجِّ بِهِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: إِنَّ أَهْلَ اللُّغَةِ لَا يَعْلَمُونَ التَّفَثَ إِلَّا مِنَ التَّفْسِير، أَي من أَقْوَالِ الْمُفَسِّرِينَ. فَعَنِ ابْنِ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ:
et-Tefes (التَّفَثُ): Kur'an'da yer almış bir kelimedir; müfessirler onunla ne kastedildiği hususunda tereddüt etmişlerdir. Lügat âlimleri de manasında ihtilafa düşmüşlerdir; muhtemelen hüccet kabul edilen Arap kelamında buna rastlayamamışlardır. ez-Zeccâc şöyle demiştir: “Lügat ehli tefes kelimesini ancak tefsirden, yani müfessirlerin sözlerinden bilirler.” İbn Ömer ve İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre:
التَّفَثُ: مَنَاسِكُ الْحَجِّ وَأَفْعَالُهُ كُلُّهَا. قَالَ ابْن الْعَرَبِيّ: لم صَحَّ عَنْهُمَا لَكَانَ حُجَّةَ الْإِحَاطَةِ بِاللُّغَةِ. قُلْتُ: رَوَاهُ الطَّبَرِيُّ عَنْهُمَا بِأَسَانِيدَ مَقْبُولَةٍ. وَنَسَبَهُ الْجَصَّاصُ إِلَى سَعِيدٍ.
Tefes: Haccın menâsiki ve fiillerinin tamamıdır. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: “Şayet bu ikisinden sahih olarak gelmişse, dili ihata etme noktasında bir hüccet olurdu.” [İbn Âşûr der ki:] Taberî bunu her ikisinden makbul senetlerle rivayet etmiştir. Cessâs ise bunu Saîd'e nispet etmiştir.
وَقَالَ نِفْطَوَيْهِ وَقُطْرُبٌ: التَّفَثُ: هُوَ الْوَسَخُ وَالدَّرَنُ. وَرَوَاهُ ابْنُ وَهْبٍ عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ، وَاخْتَارَهُ أَبُو بَكْرِ بْنُ الْعَرَبِيِّ وَأَنْشَدَ قُطْرُبٌ لِأُمَيَّةَ بْنِ أَبِي الصَّلْت:
Niftaveyh ve Kutrub şöyle demiştir: Tefes: Kir ve pastır. İbn Vehb bunu Mâlik b. Enes'ten rivayet etmiş, Ebû Bekir İbnü'l-Arabî de bu görüşü tercih etmiştir. Kutrub, Ümeyye b. Ebi's-Salt'ın şu beytini inşad etmiştir:
حفّوا رؤوسهم لَمْ يَحْلِقُوا تفثا ... وَلم يسلّموا لَهُمْ قَمْلًا وَصِئْبَانَا
“Başlarını kırptılar, kirlerini gidermek için tıraş etmediler ... Bitleri ve sirkeleri de başlarından salıvermediler.”
وَيَحْتَمِلُ أَنَّ الْبَيْتَ مَصْنُوع لِأَن أيمة اللُّغَةِ قَالُوا: لم يجىء فِي مَعْنَى التَّفَثِ شِعْرٌ يُحْتَجُّ بِهِ. قَالَ نِفْطَوَيْهِ: سَأَلْتُ أَعْرَابِيًّا: مَا مَعْنَى قَوْلِهِ ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ، فَقَالَ: مَا أُفَسِّرُ الْقُرْآنَ وَلَكِنْ نَقُولُ لِلرَّجُلِ مَا أَتْفَثَكَ، أَيْ مَا أَدْرَنَكَ.
Bu beytin uydurma olması muhtemeldir; çünkü lügat imamları şöyle demişlerdir: “Tefes manasında hüccet olabilecek bir şiir nakledilmemiştir.” Niftaveyh şöyle demiştir: Bir bedeviye sordum: “{ ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ } sözünün manası nedir?” O da şöyle dedi: “Ben Kur'an'ı tefsir etmem; fakat biz bir adama 'mâ etfaseke' (ne kadar da kirlisin!) deriz; yani 'ne kadar da pasaklısın!' demektir.”
وَعَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ: التَّفَثُ: قَصُّ الْأَظْفَارِ وَالْأَخْذُ مِنَ الشَّارِبِ وَكُلُّ مَا يَحْرُمُ عَلَى الْمحرم، وَمثله قَوْله عِكْرِمَةَ وَمُجَاهِدٍ وَرُبَّمَا زَادَ مُجَاهِدٌ مَعَ ذَلِكَ: رَمْيَ الْجِمَارِ.
Ebû Ubeyde'den rivayet edildiğine göre tefes: Tırnakları kesmek, bıyıkları kısaltmak ve ihramlıya haram olan her şeydir. İkrime ve Mücâhid'in sözü de böyledir; Mücâhid buna taş atmayı (remy-i cimâr) da ilave etmiştir.
وَعَنْ صَاحِبِ «الْعَيْنِ» وَالْفَرَّاءِ وَالزَّجَّاجِ: التَّفَثُ الرَّمْيُ، وَالذَّبْحُ، وَالْحَلْقُ، وَقَصُّ الْأَظْفَارِ وَالشَّارِبِ وَشَعْرِ الْإِبِطِ. وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ وَنُسِبَ إِلَى مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ أَيْضًا.
Kitâbü'l-Ayn sahibinden, Ferrâ'dan ve Zeccâc'dan nakledildiğine göre: Tefes; taş atmak, kurban kesmek, tıraş olmak, tırnakları, bıyıkları ve koltuk altı kıllarını kesmektir. Bu, Hasen'in de görüşüdür ve aynı zamanda Mâlik b. Enes'e de nispet edilmiştir.
وَعِنْدِي: أَنَّ فِعْلَ لْيَقْضُوا يُنَادِي عَلَى أَنَّ التَّفَثَ عَمَلٌ مِنْ أَعْمَالِ الْحَجِّ وَلَيْسَ وَسَخًا وَلَا ظُفْرًا وَلَا شَعْرًا. وَيُؤَيِّدُهُ مَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ آنِفًا. وَأَنَّ مَوْقِعَ (ثُمَّ) فِي عَطْفِ جُمْلَةِ الْأَمْرِ عَلَى مَا قَبْلَهَا يُنَادِي عَلَى مَعْنَى التَّرَاخِي الرُّتْبِيِّ فَيَقْتَضِي أَنَّ الْمَعْطُوفَ بِ (ثُمَّ) أَهَمُّ مِمَّا ذُكِرَ قَبْلَهَا فَإِنَّ أَعْمَالَ الْحَجِّ هِيَ الْمُهِمُّ فِي الْإِتْيَانِ إِلَى مَكَّةَ، فَلَا جَرَمَ أَنَّ التفث هُوَ من مَنَاسِكُ الْحَجِّ وَهَذَا الَّذِي دَرَجَ عَلَيْهِ الْحَرِيرِيُّ فِي قَوْلِهِ فِي الْمَقَامَةِ الْمَكِّيَّةِ:
Bana göre: { لْيَقْضُوا } fiili, tefesin bir kir, tırnak veya kıl değil, hac amellerinden bir amel olduğunu açıkça haykırmaktadır. Az önce İbn Ömer ve İbn Abbâs'tan rivayet edilen husus da bunu teyit etmektedir. Ayrıca emir cümlesinin kendisinden öncekine atfedilmesindeki { ثُمَّ } edatının konumu, rütbe bakımından terâhi manasını haykırmakta ve { ثُمَّ } ile atfedilen şeyin kendisinden önce zikredilenden daha mühim olmasını gerektirmektedir; zira Mekke'ye gelmekteki asıl mühim husus hac amelleridir. Dolayısıyla hiç şüphesiz tefes hac menâsikindendir. Harîrî'nin el-Makâmâtü'l-Mekkiyye'deki şu sözünde benimsediği yaklaşım da budur:
«فَلَمَّا قَضَيْتُ بِعَوْنِ اللَّهِ التَّفَثَ، وَاسْتَبَحْتُ الطِّيبَ وَالرَّفَثَ، صَادَفَ مَوْسِمُ الْخَيْفِ، مَعْمَعَانَ الصَّيْفِ» .
«Allah'ın yardımıyla menâsiki (tefesi) tamamlayıp koku sürünmeyi ve kadınla yakınlaşmayı helal kıldığımda, Hayf mevsimi yazın en şiddetli sıcağına denk geldi.»
وَقَوْلُهُ: وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ أَيْ إِن كَانُوا نذورا أَعْمَالًا زَائِدَةً عَلَى مَا تَقْتَضِيهِ فَرِيضَةُ الْحَجِّ مِثْلَ نَذْرِ طَوَافٍ زَائِدٍ أَوِ اعْتِكَافٍ فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ أَوْ نُسُكًا أَوْ إِطْعَامَ فَقِيرٍ أَوْ نَحْوَ ذَلِكَ.
Yüce Allah'ın: { وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ } kavli ise; şayet hac farzının gerektirdiğinden fazla olarak fazladan bir tavaf, Mescid-i Haram'da itikâf, bir kurban veya bir fakiri doyurmak ve benzeri gibi ameller adamışlarsa [onları yerine getirsinler] demektir.
وَالنَّذْرُ: الْتِزَامُ قُرْبَةٍ لِلَّهِ تَعَالَى لَمْ تَكُنْ وَاجِبَةً عَلَى مُلْتَزِمِهَا بِتَعْلِيقٍ عَلَى حُصُولِ
Nezir (adak): Kişinin, arzulanan bir şeyin gerçekleşmesine bağlayarak
مَرْغُوبٍ أَوْ بِدُونِ تَعْلِيقٍ، وَبِالنَّذْرِ تَصِيرُ الْقُرْبَةُ الْمُلْتَزَمَةُ وَاجِبَةً عَلَى النَّاذِرِ. وَأَشْهَرُ صِيغَةٍ: لِلَّهِ عَلَيَّ ... وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ النَّذْرَ كَانَ مَشْرُوعًا فِي شَرِيعَةِ إِبْرَاهِيمَ، وَقَدْ نَذَرَ عُمَرُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ اعْتِكَافَ لَيْلَةٍ بِالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ ووفى بِهِ بعد إِسْلَامِهِ كَمَا فِي الْحَدِيثِ.
veya hiçbir şarta bağlamaksızın, aslında üzerine vacip olmayan bir ibadeti Allah Teâlâ için kendi üzerine gerekli kılmasıdır. Adak ile, üstlenilen bu ibadet adakta bulunan kimseye vacip hâle gelir. En meşhur sîgası: “Allah için üzerime olsun ki...” ifadesidir. Bu ayette adağın İbrâhim'in şeriatında da meşru olduğuna bir delil vardır. Nitekim Ömer Câhiliye devrinde Mescid-i Haram'da bir gece itikâfta bulunmayı adamış ve hadiste geçtiği üzere İslâm'a girdikten sonra bu adağını yerine getirmiştir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ وَلْيُوفُوا- بِضَمِّ التَّحْتِيَّةِ وَسُكُونِ الْوَاوِ بَعْدَهَا- مُضَارِعِ أَوْفَى، وَقَرَأَ أَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ وَلْيُوفُوا- بِتَشْدِيدِ الْفَاءِ وَهُوَ بِمَعْنَى قِرَاءَةِ التَّخْفِيفِ لِأَنَّ كِلْتَا الصِّيغَتَيْنِ مِنْ فِعْلِ وَفَى الْمَزِيدِ فِيهِ بِالْهَمْزَةِ وَبِالتَّضْعِيفِ.
Cumhur, { أَوْفَى } fiilinin muzarisi olarak ye'nin dammesi ve ardından gelen vav'ın sükûnuyla { وَلْيُوفُوا } şeklinde okumuştur. Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir ise fâ'nın teşdidiyle { وَلْيُوَفُّوا } şeklinde okumuştur; bu da tahfif kıraatiyle aynı manadadır, çünkü her iki sîga da { وَفَى } fiilinin hemze ile ve şedde ile ziyade kılınmış türevleridir.
وَخُتِمَ خِطَابُ إِبْرَاهِيمَ بِالْأَمْرِ بِالطَّوَافِ بِالْبَيْتِ إِيذَانًا بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَجْعَلُونَ آخِرَ أَعْمَالِ الْحَجِّ الطَّوَافَ بِالْبَيْتِ وَهُوَ الْمُسَمَّى فِي الْإِسْلَامِ طَوَافَ الْإِفَاضَةِ.
İbrâhim'e yönelik hitap, hac amellerinin sonuncusunu Beyt'i tavaf etmek kıldıklarını bildirmek üzere Beyt'i tavaf etme emriyle sona erdirilmiştir; bu da İslâm'da 'ziyaret (ifâda) tavafı' olarak isimlendirilen tavaftır.
وَالْعَتِيقُ: الْمُحَرَّرُ غَيْرُ الْمَمْلُوكِ لِلنَّاسِ. شُبِّهَ بِالْعَبْدِ الْعَتِيقِ فِي أَنَّهُ لَا مِلْكَ لِأَحَدٍ عَلَيْهِ. وَفِيهِ تَعْرِيضٌ بِالْمُشْرِكِينَ إِذْ كَانُوا يَمْنَعُونَ مِنْهُ مَنْ يَشَاءُونَ حَتَّى جَعَلُوا بَابَهُ مُرْتَفِعًا بِدُونِ دَرَجٍ لِئَلَّا يَدْخُلَهُ إِلَّا مَنْ شَاءُوا كَمَا جَاءَ فِي حَدِيثِ عَائِشَةَ أَيَّامَ الْفَتْحِ.
el-Atîk (الْعَتِيقُ): İnsanların mülkiyetinde olmayan, hür kılınmış demektir. Üzerinde kimsenin mülkiyet hakkı olmaması bakımından azat edilmiş köleye (el-abdu'l-atîk) benzetilmiştir. Bunda, dilediklerini oradan meneden, hatta dilediklerinden başkası girmesin diye kapısını merdivensiz olarak yüksek yapan müşriklere bir tariz vardır; nitekim bu durum fetih günlerinde Âişe'nin hadisinde gelmiştir.
وَأَخْرَجَ التِّرْمِذِيُّ بِسَنَدٍ حَسَنٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ قَالَ: «إِنَّمَا سَمَّى اللَّهُ الْبَيْتَ الْعَتِيقَ لِأَنَّهُ أَعْتَقَهُ مِنَ الْجَبَابِرَةِ فَلَمْ يَظْهَرْ عَلَيْهِ جَبَّارٌ قَطُّ»
Tirmizî hasen bir senetle Resûlullah'ın şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Allah Beyt'e el-Atîk ismini ancak onu zorbalardan azat ettiği için vermiştir; zira hiçbir zorba ona asla galebe çalamamıştır.»
. وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَاتِ حِكَايَةٌ عَمَّا كَانَ فِي عَهْدِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ فَلَا تُؤْخَذُ مِنْهَا أَحْكَامُ الْحَجِّ وَالْهَدَايَا فِي الْإِسْلَامِ.
Bil ki bu ayetler İbrâhim aleyhisselâm zamanında olan şeylerin hikâyesidir; dolayısıyla İslâm'daki hac ve hedy hükümleri doğrudan bunlardan çıkarılmaz.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ ثُمَّ لْيَقْضُوا- ولْيُوفُوا- ولْيَطَّوَّفُوا بِإِسْكَانِ لَامِ الْأَمْرِ فِي جَمِيعِهَا.
Cumhur, emir lâm'ının hepsinde sükûn ile { ثُمَّ لْيَقْضُوا }, { وَلْيُوفُوا } ve { وَلْيَطَّوَّفُوا } şeklinde okumuştur.
وَقَرَأَ ابْنُ ذَكْوَانَ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ: وَلْيُوفُوا- ولْيَطَّوَّفُوا- بِكَسْرِ اللَّامِ فِيهِمَا-. وَقَرَأَ ابْنُ هِشَامٍ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو، وَوَرْشٌ عَنْ نَافِعٍ، وَقُنْبُلٍ عَنِ ابْنِ كَثِيرٍ، وَرُوَيْسٌ عَنْ يَعْقُوبَ: ثُمَّ لْيَقْضُوا- بِكَسْرِ اللَّامِ-. وَتَقَدَّمَ تَوْجِيهُ الْوَجْهَيْنِ آنِفًا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ لْيَقْطَعْ [الْحَج: ١٥] .
İbn Âmir'den rivayetle İbn Zekvân, her ikisinde lâm'ın kesresiyle: { وَلِيُوفُوا } ve { وَلِيَطَّوَّفُوا } şeklinde okumuştur. İbn Âmir'den rivayetle İbn Hişâm, Ebû Amr, Nâfi'den rivayetle Verş, İbn Kesîr'den rivayetle Kunbül ve Ya'kūb'dan rivayetle Ruveys ise lâm'ın kesresiyle: { ثُمَّ لِيَقْضُوا } şeklinde okumuşlardır. Bu iki vechin izahı, az önce Yüce Allah'ın { ثُمَّ لْيَقْطَعْ } [Hac: 15] kavlinde geçmişti.
وَقَرَأَ أَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ وَلْيُوفُوا بِفَتْحِ الْوَاوِ وَتَشْدِيدِ الْفَاءِ مِنْ وَفَّى الْمُضَاعَفِ.
Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir, şeddeli olan { وَفَّى } fiilinden hareketle vav'ın fethası ve fâ'nın teşdidiyle { وَلْيُوَفُّوا } şeklinde okumuştur.
[٣٠، ٣١]
[30, 31]
[سُورَة الْحَج (٢٢) : الْآيَات ٣٠ الى ٣١]
[HAC SURESİ (22): AYET 30-31]
ذلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ حُرُماتِ اللَّهِ فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَأُحِلَّتْ لَكُمُ الْأَنْعامُ إِلاَّ مَا يُتْلى عَلَيْكُمْ فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ (٣٠) حُنَفاءَ لِلَّهِ غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِهِ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَكَأَنَّما خَرَّ مِنَ السَّماءِ فَتَخْطَفُهُ الطَّيْرُ أَوْ تَهْوِي بِهِ الرِّيحُ فِي مَكانٍ سَحِيقٍ (٣١)
{ ذلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ حُرُماتِ اللَّهِ فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَأُحِلَّتْ لَكُمُ الْأَنْعامُ إِلاَّ مَا يُتْلى عَلَيْكُمْ فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ (٣٠) حُنَفاءَ لِلَّهِ غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِهِ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَكَأَنَّما خَرَّ مِنَ السَّماءِ فَتَخْطَفُهُ الطَّيْرُ أَوْ تَهْوِي بِهِ الرِّيحُ فِي مَكانٍ سَحِيقٍ (٣١) } “İşte böyle; kim Allah'ın hürmetlerini yüceltirse, bu Rabbi katında kendisi için daha hayırlıdır. Size [haram olduğu] okunanlar dışında kalan hayvanlar size helal kılındı. Artık o pislik putlardan kaçının ve yalan sözden sakının. (30) Allah'a ortak koşmaksızın, O'na yönelen hanîfler olun. Kim Allah'a ortak koşarsa, sanki o gökten düşmüş de kendisini kuşlar kapışıyor yahut rüzgâr onu uzak bir yere savuruyormuş gibidir. (31)”
ذلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ حُرُماتِ اللَّهِ فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ عِنْدَ رَبِّهِ اسْمُ الْإِشَارَةِ مُسْتَعْمَلٌ هُنَا لِلْفَصْلِ بَيْنَ كَلَامَيْنِ أَوْ بَيْنَ وَجْهَيْنِ مِنْ كَلَامٍ وَاحِدٍ، وَالْقَصْدُ مِنْهُ التَّنْبِيهُ عَلَى الِاهْتِمَامِ بِمَا سَيُذْكَرُ بَعْدَهُ. فَالْإِشَارَةُ مُرَادٌ بِهَا التَّنْبِيهُ، وَذَلِكَ حَيْثُ يَكُونُ مَا بَعْدَهُ غَيْرَ صَالِحٍ لِوُقُوعِهِ خَبَرًا عَنِ اسْمِ الْإِشَارَةِ فَيَتَعَيَّنُ تَقْدِيرُ خَبَرٍ عَنْهُ فِي مَعْنَى:
{ ذلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ حُرُماتِ اللَّهِ فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ عِنْدَ رَبِّهِ } İsmi işaret burada iki kelamın veya tek bir kelamın iki yönünün arasını ayırmak (fasl) için kullanılmıştır; bundan maksat ise kendisinden sonra zikredilecek şeye önem verilmesine dikkat çekmektir. Dolayısıyla işaret ile tenbih kastedilmiştir; bu da kendisinden sonra gelen kısmın ismi işarete haber olmaya elverişli olmadığı yerlerde söz konusu olur ve şu manada bir haber takdir edilmesi zorunlu kılınır:
ذَلِكَ بَيَانٌ، أَوْ ذِكْرٌ، وَهُوَ مِنْ أَسَالِيبِ الِاقْتِضَابِ فِي الِانْتِقَالِ. وَالْمَشْهُورُ فِي هَذَا الِاسْتِعْمَالِ لَفْظُ (هَذَا) كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: هَذَا وَإِنَّ لِلطَّاغِينَ لَشَرَّ مَآبٍ [ص: ٥٥] وَقَوْلِ زُهَيْرٍ:
“Bu bir açıklamadır” veya “zikirdir”; bu da [bir konudan diğerine] geçişteki iktidâb (kesip yeni söze başlama) üsluplarındandır. Bu kullanımda meşhur olan lafız, Yüce Allah'ın: { هَذَا وَإِنَّ لِلطَّاغِينَ لَشَرَّ مَآبٍ } [Sâd: 55] kavlinde ve Züheyr'in şu beytinde olduğu gibi (هَذَا) lafzıdır:
هَذَا وَلَيْسَ كَمَنْ يَعْيَا بِخُطْبَتِهِ ... وَسْطَ النَّدِيِّ إِذَا مَا قَائِلٌ نَطَقَا
“İşte böyle; o, meclisin ortasında bir konuşmacı söz aldığında hitabetinde acze düşen kimse gibi değildir.”
وَأُوثِرَ فِي الْآيَةِ اسْمُ إِشَارَةِ الْبَعِيدِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى بُعْدِ الْمَنْزِلَةِ كِنَايَةً عَنْ تَعْظِيمِ مَضْمُونِ مَا قَبْلَهُ.
Ayet-i kerimede, makamın yüceliğini göstermek ve kendisinden öncekinin muhtevasını tazim etmekten kinaye olmak üzere uzaklık ismi işareti (ذلِكَ) tercih edilmiştir.
فَاسْمُ الْإِشَارَةِ مُبْتَدَأٌ حُذِفَ خَبَرُهُ لِظُهُورِ تَقْدِيرِهِ، أَيْ ذَلِكَ بَيَانٌ وَنَحْوُهُ. وَهُوَ كَمَا يُقَدِّمُ الْكَاتِبُ جُمْلَةً مِنْ كِتَابِهِ فِي بَعْضِ الْأَغْرَاضِ فَإِذَا أَرَادَ الْخَوْضَ فِي غَرَضٍ آخَرَ، قَالَ: هَذَا وَقَدْ كَانَ كَذَا وَكَذَا.
İsmi işaret, takdiri aşikâr olduğu için haberi hazfedilmiş bir mübtedadır; yani “Bu bir beyandır” ve benzeri takdirindedir. Bu, yazarın mektubunda birtakım gayelere dair bir paragraf sunduktan sonra, başka bir konuya girmek istediğinde: “İşte böyle, durum şöyle şöyle idi...” demesi gibidir.
وَجُمْلَةُ وَمَنْ يُعَظِّمْ إِلَخْ ... مُعْتَرِضَةٌ عَطْفًا عَلَى جُمْلَةِ وَإِذْ بَوَّأْنا لِإِبْراهِيمَ مَكانَ الْبَيْتِ [الْحَج: ٢٦] عَطْفَ الْغَرَضِ عَلَى الْغَرَضِ. وَهُوَ انْتِقَالٌ إِلَى بَيَانِ مَا يَجِبُ الْحِفَاظُ عَلَيْهِ مِنَ الْحَنِيفِيَّةِ وَالتَّنْبِيهِ إِلَى أَنَّ الْإِسْلَامَ بُنِيَ عَلَى أَسَاسِهَا.
{ وَمَنْ يُعَظِّمْ } “...kim yüceltirse...” vb. cümlesi, gayenin gayeye atfedilmesi kabilinden { وَإِذْ بَوَّأْنا لِإِبْراهِيمَ مَكانَ الْبَيْتِ } [Hac: 26] cümlesine atfedilmiş bir itiraziyyedir (ara cümledir). Bu, Hanîflikten korunması gereken hususların beyanına ve İslam'ın onun temeli üzerine bina edildiğine dikkat çekmeye bir geçiştir.
وَضَمِيرُ فَهُوَ عَائِدٌ إِلَى التَّعْظِيمِ الْمَأْخُوذِ مَنْ فِعْلِ وَمَنْ يُعَظِّمْ حُرُماتِ اللَّهِ.
{ فَهُوَ } “...bu kendisi için...” ifadesindeki zamir, { وَمَنْ يُعَظِّمْ حُرُماتِ اللَّهِ } “Kim Allah'ın hürmetlerini yüceltirse...” fiilinden anlaşılan yüceltme (tazim) kavramına dönmektedir.
وَالْكَلَامُ مُوَجَّهٌ إِلَى الْمُسْلِمِينَ تَنْبِيهًا لَهُمْ عَلَى أَنَّ تِلْكَ الْحُرُمَاتِ لَمْ يُعَطِّلِ الْإِسْلَامُ حُرْمَتَهَا، فَيَكُونُ الِانْتِقَالُ مِنْ غَرَضٍ إِلَى غَرَضٍ وَمِنْ مُخَاطَبٍ إِلَى مُخَاطَبٍ آخَرَ. فَإِنَّ الْمُسْلِمِينَ كَانُوا يَعْتَمِرُونَ وَيَحُجُّونَ قَبْلَ إِيجَابِ الْحَجِّ عَلَيْهِمْ، أَيْ قَبْلَ فَتْحِ مَكَّةَ.
Söz, İslam'ın o hürmetlerin kutsiyetini ortadan kaldırmadığına dikkat çekmek üzere Müslümanlara yöneltilmiştir; böylece bir gayeden diğer bir gayeye ve bir muhataptan başka bir muhataba geçiş yapılmış olur. Zira Müslümanlar, hac kendilerine farz kılınmadan önce, yani Mekke'nin fethinden önce de umre ve hac yapıyorlardı.
وَالْحُرُمَاتُ: جَمْعُ حُرُمَةٍ- بِضَمَّتَيْنِ-: وَهِيَ مَا يَجِبُ احْتِرَامُهُ.
*Hurumât* (الْحُرُمَاتُ); iki ötre ile *hurume* (حُرُمَة) kelimesinin çoğuludur ve hürmet gösterilmesi vacip olan şeyler demektir.
وَالِاحْتِرَامُ: اعْتِبَارُ الشَّيْءِ ذَا حَرَمٍ، كِنَايَةٌ عَنْ عَدَمِ الدُّخُولِ فِيهِ. أَيْ عَدَمِ انْتِهَاكِهِ بِمُخَالَفَةِ أَمْرِ اللَّهِ فِي شَأْنِهِ، وَالْحُرُمَاتُ يَشْمَلُ كُلَّ مَا أَوْصَى اللَّهُ بِتَعْظِيمِ أَمْرِهِ فَتَشْمَلُ مَنَاسِكَ الْحَجِّ كُلَّهَا.
Hürmet göstermek (ihtiram); bir şeyi dokunulmaz (harâm) kabul etmek olup, ona girilmemesinden kinayedir. Yani o konuda Allah'ın emrine muhalefet ederek onun ihlal edilmemesidir. *Hurumât*, Allah'ın şanını yüceltmeyi emrettiği her şeyi kapsar; dolayısıyla haccın bütün menasikini içine alır.
وَعَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ: الْحُرُمَاتُ خَمْسٌ: الْمَسْجِدُ الْحَرَامُ، وَالْبَيْتُ الْحَرَامُ، وَالْبَلَدُ الْحَرَامُ، وَالشَّهْرُ الْحَرَامُ، وَالْمُحْرِمُ مَا دَامَ مُحْرِمًا، فَقَصْرُهُ عَلَى الذَّوَاتِ دُونَ الْأَعْمَالِ.
Zeyd b. Eslem'den şöyle rivayet edilmiştir: “Hürmetler (hurumât) beştir: Mescid-i Haram, Beyt-i Haram, Belde-i Haram (Mekke), Haram Ay ve ihramda kaldığı müddetçe ihramlı kimse.” Dolayısıyla o, bunu amellere değil sadece zatlara hasretmiştir.
وَالَّذِي يَظْهَرُ أَنَّ الْحُرُمَاتِ يَشْمَلُ الْهَدَايَا وَالْقَلَائِدَ وَالْمَشْعَرَ الْحَرَامَ وَغَيْرَ ذَلِكَ مِنْ أَعْمَالِ الْحَجِّ، كَالْغُسْلِ فِي مَوَاقِعِهِ، وَالْحَلْقِ وَمَوَاقِيتِهِ وَمَنَاسِكِهِ.
Zahir olan şudur ki hürmetler; kurbanlıkları (hedy), gerdanlıkları (kalâid), Meş'ar-i Haram'ı ve gereken yerlerde gusletmek, tıraş olmak, onun vakitleri ve menasiki gibi haccın diğer amellerini de kapsar.
وَأُحِلَّتْ لَكُمُ الْأَنْعامُ إِلَّا مَا يُتْلى عَلَيْكُمْ فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ حُنَفاءَ لِلَّهِ غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِهِ لَمَّا ذَكَرَ آنِفًا بَهِيمَةَ الْأَنْعَامِ وَتَعْظِيمَ حُرُمَاتِ اللَّهِ أَعْقَبَ ذَلِكَ بِإِبْطَالِ مَا حَرَّمَهُ الْمُشْرِكُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ مِنَ الْأَنْعَامِ مِثْلِ: الْبَحِيرَةِ، وَالسَّائِبَةِ،
{ وَأُحِلَّتْ لَكُمُ الْأَنْعامُ إِلَّا مَا يُتْلى عَلَيْكُمْ فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ حُنَفاءَ لِلَّهِ غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِهِ } “Size [haram olduğu] okunanlar dışında kalan hayvanlar size helal kılındı. Artık o pislik putlardan kaçının ve yalan sözden sakının. Allah'a ortak koşmaksızın, O'na yönelen hanîfler olun.” Az önce kurbanlık hayvanları (behîmetü'l-en'âm) ve Allah'ın hürmetlerini yüceltmeyi zikredince, bunun peşinden müşriklerin bahîre ve sâibe gibi hayvanlardan kendilerine haram kıldıkları şeyleri iptal etmeyi getirdi;
وَالْوَصِيلَةِ، وَالْحَامِي وَبَعْضِ مَا فِي بُطُونِهَا. وَقَدْ ذُكِرَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ.
[keza] vasîle, hâm ve onların karınlarındaki bazı yavruları [kendilerine haram kılmalarını da iptal etti]. Bu husus En'âm Suresi'nde zikredilmişti.
وَاسْتَثْنَى مِنْهُ مَا يُتْلَى تَحْرِيمُهُ فِي الْقُرْآنِ وَهُوَ مَا جَاءَ ذِكْرُهُ فِي [سُورَةِ الْأَنْعَامِ: ١٤٥] فِي قَوْلِهِ: قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً الْآيَاتِ وَمَا ذُكِرَ فِي سُورَةِ النَّحْلِ وَكِلْتَاهُمَا مَكِّيَّتَانِ سَابِقَتَانِ.
Kur'an'da haram kılındığı okunanları bundan istisna etti ki bu da [En'âm Suresi: 145]'te Yüce Allah'ın: { قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً } “De ki: Bana vahyolunanlar içinde haram kılınmış bir şey bulamıyorum...” ayetlerinde ve Nahl Suresi'nde zikredilen hususlardır; her iki sure de Mekkî olup daha önce inmiştir.
وَجِيءَ بِالْمُضَارِعِ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا مَا يُتْلى عَلَيْكُمْ لِيَشْمَلَ مَا نَزَلْ مِنَ الْقُرْآنِ فِي ذَلِكَ مِمَّا سَبَقَ نُزُولَ سُورَةِ الْحَجِّ بِأَنَّهُ تُلِيَ فِيمَا مَضَى وَلَمْ يَزَلْ يُتْلَى، وَيَشْمَلُ مَا عَسَى أَنْ يَنْزِلَ مِنْ بَعْدُ مِثْلَ قَوْلِهِ: مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلا سائِبَةٍ الْآيَةَ فِي [سُورَةِ الْعُقُودِ: ١٠٣] .
{ إِلَّا مَا يُتْلى عَلَيْكُمْ } “Size [haram olduğu] okunanlar dışında...” kavlinde muzari fiil getirilmiştir; ta ki bu konuda Hac Suresi'nin nüzulünden önce inmiş olan Kur'an ayetlerini geçmişte okunduğu ve hâlâ okunmakta olduğu yönüyle kapsasın; hem de [Ukûd (Mâide) Suresi: 103]'teki { مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلا سائِبَةٍ } “Allah ne bahîre ne de sâibe kılmıştır...” ayeti gibi sonradan inmesi muhtemel olanları içine alsın.
وَالْأَمْرُ بِاجْتِنَابِ الْأَوْثَانِ مُسْتَعْمَلٌ فِي طَلَبِ الدَّوَامِ كَمَا فِي قَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ [النِّسَاء: ١٣٦] . وَفُرِّعَ عَلَى ذَلِكَ جُمْلَةٌ مُعْتَرِضَةٌ لِلتَّصْرِيحِ بِالْأَمْرِ بِاجْتِنَابِ مَا لَيْسَ مِنْ حُرُمَاتِ اللَّهِ، وَهُوَ الْأَوْثَانُ.
Putlardan kaçınma emri, [Nisâ: 136]'daki { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ } “Ey iman edenler! Allah'a ve Resulüne iman edin...” ayetinde olduğu gibi devamlılık talebinde kullanılmıştır. Bunun üzerine, Allah'ın hürmetlerinden olmayan şeylerden, yani putlardan kaçınma emrini açıkça ifade etmek için bir ara cümle tefri' edilmiştir (bağlanmıştır).
وَاجْتِنَابُ الْكَذِبِ عَلَى اللَّهِ بِقَوْلِهِمْ لِبَعْضِ الْمُحَرَّمَاتِ هَذَا حَلالٌ مِثْلِ الدَّمِ وَمَا أُهِّلَ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ، وَقَوْلِهِمْ لِبَعْضٍ: هَذَا حَرامٌ مِثْلِ الْبَحِيرَةِ، وَالسَّائِبَةِ. قَالَ تَعَالَى: وَلا تَقُولُوا لِما تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ هَذَا حَلالٌ وَهذا حَرامٌ لِتَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ
Kan ve Allah'tan başkası adına kesilen hayvanlar gibi bazı haramlar hakkında “Bu helaldir” demeleri ve bahîre ile sâibe gibi bazı şeyler hakkında “Bu haramdır” demeleri suretiyle Allah'a karşı yalan söylemekten kaçınmak da [emredilmiştir]. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلا تَقُولُوا لِما تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ هَذَا حَلالٌ وَهذا حَرامٌ لِتَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ