(٧٩)
(٧٩) } “Sizi yeryüzünde çoğaltıp yayan O'dur ve O'nun huzurunda toplanacaksınız.” (79)
هُوَ عَلَى شَاكِلَةِ قَوْلِهِ: وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ [الْمُؤْمِنُونَ: ٧٨] .
Bu, { وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ } [Mü'minûn: 78] kavlinin üslubu üzeredir.
وَالذَّرْءُ: الْبَثُّ. وَتَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٣٦] . وَهَذَا امْتِنَانٌ بِنِعْمَةِ الْإِيجَادِ وَالْحَيَاةِ وَتَيْسِيرِ التَّمَكُّنِ مِنَ الْأَرْضِ وَإِكْثَارِ النَّوْعِ لِأَنَّ الذَّرْءَ يَسْتَلْزِمُ ذَلِكَ كُلَّهُ. وَهَذَا اسْتِدْلَالٌ آخَرُ عَلَى انْفِرَادِ اللَّهِ تَعَالَى بِالْإِلَهِيَّةِ إِذْ قَدْ عَلِمُوا أَنَّهُ لَا شَرِيكَ لَهُ فِي الْخَلْقِ فَكَيْفَ يُشْرِكُونَ مَعَهُ فِي الْإِلَهِيَّةِ أَصْنَافًا هُمْ يَعْلَمُونَ أَنَّهَا لَا تَخْلُقُ شَيْئًا. وَهُوَ أَيْضًا اسْتِدْلَالٌ عَلَى الْبَعْثِ لِأَنَّ الَّذِي أَحْيَا النَّاسَ عَنْ عَدَمٍ قَادِرٌ عَلَى إِعَادَةِ إِحْيَائِهِمْ بَعْدَ تَقَطُّعِ أَوْصَالِهِمْ.
Zer' (الذَّرْءُ): Yaymak, saçmaktır (el-bes̱s̱). En'âm Suresi'nde [136] geçmişti. Bu, var etme, hayat verme, yeryüzüne yerleşmeyi kolaylaştırma ve türü çoğaltma nimetini minnetle hatırlatmadır; zira zer' (çoğaltıp yayma) bunların hepsini gerektirir. Bu, Yüce Allah'ın ilahlıkta tek olduğuna dair diğer bir delildir; zira yaratmada O'nun hiçbir ortağı olmadığını bildikleri hâlde, hiçbir şey yaratmadığını bildikleri varlıkları nasıl ilahlıkta O'na ortak koşarlar? Bu aynı zamanda yeniden dirilmeye (ba's) dair de bir delildir; çünkü insanları yoktan var edip dirilten [Allah], organları parçalanıp dağıldıktan sonra onları yeniden diriltmeye de kadirdir.
وَقُوبِلَ الذَّرْءُ بِضِدِّهِ وَهُوَ الْحَشْرُ وَالْجَمْعُ، فَإِنَّ الْحَشْرَ يَجْمَعُ كُلَّ مَنْ كَانَ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْبَشَرِ. وَفِيهِ مُحَسِّنُ الطِّبَاقِ.
Zer' kelimesi zıddı olan haşr ve cem' (toplama) ile karşılanmıştır; zira haşr, yeryüzünde bulunan bütün insanları bir araya toplar. Burada tıbâk sanatı vardır.
وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذِهِ الْمُقَابَلَةِ الرَّدُّ عَلَى مُنْكِرِي الْبَعْثِ، فَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ فِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ تَعْرِيضٌ بِالتَّهْدِيدِ بِأَنَّهُمْ مَحْشُورُونَ إِلَى اللَّهِ فَهُوَ يجازيهم.
Bu karşıtlıktan maksat, yeniden dirilmeyi inkâr edenlere reddiyedir. { إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ } ifadesinde mecrurun öne alınması, yalnızca Allah'ın huzurunda toplanacakları ve O'nun da kendilerini cezalandıracağı yönünde üstü kapalı bir tehdittir.
[سُورَة الْمُؤْمِنُونَ (٢٣) : آيَة ٨٠]
[Mü'minûn Suresi (23), Ayet 80]
وَهُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ وَلَهُ اخْتِلافُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٨٠)
{ وَهُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ وَلَهُ اخْتِلافُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ أَفَلا تَعْقِلُونَ } “O, dirilten ve öldürendir; gece ile gündüzün değişip durması da O'na aittir. Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?” (80)
هُوَ مِنْ أُسْلُوبِ وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ لَكُمُ السَّمْعَ [الْمُؤْمِنُونَ: ٧٨] وَأُعْقِبَ ذِكْرُ الْحَشْرِ بِذِكْرِ الْإِحْيَاءِ لِأَنَّ الْبَعْثَ إِحْيَاءٌ إِدْمَاجًا لِلِاسْتِدْلَالِ عَلَى إِمْكَانِ الْبَعْثِ فِي الِاسْتِدْلَالِ عَلَى عُمُومِ التَّصَرُّفِ فِي الْعَالَمِ.
Bu, { وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ لَكُمُ السَّمْعَ } [Mü'minûn: 78] üslubundandır. Âlemdeki tasarrufun genelliğine delil getirme içine yeniden dirilmenin imkânına delil getirmeyi idrâc etmek (kaynaştırmak) amacıyla, haşrin zikrinin hemen ardından diriltme (ihyâ) zikredilmiştir; zira ba's (yeniden diriliş) de bir diriltmedir.
وَأَمَّا ذِكْرُ الْإِمَاتَةِ فَلِمُنَاسَبَةِ التَّضَادِّ، وَلِأَنَّ فِيهَا دَلَالَةً عَلَى عَظِيمِ الْقُدْرَةِ وَالْقَهْرِ. وَلَمَّا كَانَ مِنَ الْإِحْيَاءِ خَلْقُ الْإِيقَاظِ وَمِنَ الْإِمَاتَةِ خَلْقُ النَّوْمِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها [الزمر: ٤٢] الْآيَةَ عُطِفَ عَلَى ذَلِكَ أَنَّ بِقُدْرَتِهِ اخْتِلَافُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لِتِلْكَ الْمُنَاسَبَةِ، وَلِأَنَّ فِي تَصْرِيفِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ دَلَالَةً عَلَى عَظِيمِ الْقُدْرَةِ، وَالْعِلْمُ دَلَالَةٌ عَلَى الِانْفِرَادِ بِصِفَاتِ الْإِلَهِيَّةِ وَعَلَى وُقُوعِ الْبَعْثِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: كَما بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ [الْأَعْرَاف: ٢٩] .
Öldürmenin (imâte) zikredilmesine gelince, bu zıtlık münasebetiyle ve onda büyük bir kudret ile kahrediciliğe (kahır) delalet bulunduğu içindir. Yüce Allah'ın { اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها } [Zümer: 42] ayetinde buyurduğu gibi uyanmayı yaratmak diriltmekten, uykuyu yaratmak da öldürmekten sayıldığı için, bu münasebetle ve gece ile gündüzün evrilip çevrilmesinde büyük bir kudrete delalet bulunduğu için gece ile gündüzün değişmesinin O'nun kudretiyle olduğu buna atfedilmiştir. İlim ise ilahlık sıfatlarında tek olmaya ve Yüce Allah'ın { كَما بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ } [A'râf: 29] buyurduğu gibi yeniden dirilmenin vuku bulacağına bir delildir.
وَاللَّامُ فِي لَهُ اخْتِلافُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ لِلْمِلْكِ، أَيْ بِقُدْرَتِهِ تَصْرِيفُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ، فَالنَّهَارُ يُنَاسِبُ الْحَيَاةَ وَلِذَلِكَ يُسَمَّى الْهُبُوبُ فِي النَّهَارِ بَعْثًا، وَاللَّيْلُ يُنَاسِبُ الْمَوْتَ وَلِذَلِكَ سَمَّى اللَّهُ النَّوْمَ وَفَاةً فِي قَوْلِهِ: وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهارِ ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ [الْأَنْعَام: ٦٠] .
{ لَهُ اخْتِلافُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ } ifadesindeki lâm mülkiyet içindir; yani gece ile gündüzü evirip çevirmek O'nun kudretiyledir. Gündüz hayata uygundur; bu yüzden gündüzleyin uyanıp hareket etmeye ba's (diriliş) adı verilir. Gece ise ölüme uygundur; bu yüzden Allah, { وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهارِ ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ } [En'âm: 60] kavlinde uykuyu vefat olarak adlandırmıştır.
وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ لِلْقَصْرِ، أَيْ لَهُ اخْتِلَافُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لَا لِغَيْرِهِ، أَيْ فَغَيْرُهُ لَا تَحِقُّ لَهُ الْإِلَهِيَّةُ.
Mecrurun öne alınması kasr (tahsis) içindir; yani gece ve gündüzün değişimi sadece O'na aittir, başkasına değil; binaenaleyh başkası ilahlığı hak etmez.
وَلَمَّا كَانَتْ هَذِهِ الْأَدِلَّةُ تُفِيدُ مَنْ نَظَرَ فِيهَا عِلْمًا بِأَنَّ الْإِلَهَ وَاحِدٌ وَأَنَّ الْبَعْثَ وَاقِعٌ وَكَانَ الْمَقْصُودُونَ بِالْخِطَابِ قَدْ أَشْرَكُوا بِهِ وَلَمْ يَهْتَدُوا بِهَذِهِ الْأَدِلَّةِ جُعِلُوا بِمَنْزِلَةِ غَيْرِ الْعُقَلَاءِ فَأُنْكِرَ عَلَيْهِمْ عَدَمُ الْعَقْلِ بِالِاسْتِفْهَامِ الْإِنْكَارِيِّ الْمُفَرَّعِ عَلَى الْأَدِلَّةِ الْأَرْبَعَةِ بِالْفَاءِ فِي قَوْلِهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ.
Bu deliller, onlara bakan kimseye ilahın bir olduğunu ve yeniden dirilmenin gerçekleşeceğini bildirdiğinde, muhatap alınanlar ise O'na ortak koşup bu delillerle doğru yolu bulmadıklarında akılsızlar konumuna konulmuşlar ve { أَفَلا تَعْقِلُونَ } kavlindeki fâ ile dört delile bağlanan inkârî istifhamla akletmemeleri kınanmıştır.
وَهَذَا تَذْيِيلٌ رَاجِعٌ إِلَى قَوْلِهِ وَإِلَيْهِ تُحْشَرُونَ [الْمُؤْمِنُونَ: ٧٩] وَمَا بعده.
Bu, { وَإِلَيْهِ تُحْشَرُونَ } [Mü'minûn: 79] kavline ve sonrasına raci olan bir tezyildir (tamamlayıcı cümledir).
[٨١- ٨٣]
[81- 83]
[سُورَة الْمُؤْمِنُونَ (٢٣) : الْآيَات ٨١ إِلَى ٨٣]
[Mü'minûn Suresi (23), Ayetler 81 ila 83]
بَلْ قالُوا مِثْلَ مَا قالَ الْأَوَّلُونَ (٨١) قالُوا أَإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً وَعِظاماً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ (٨٢) لَقَدْ وُعِدْنا نَحْنُ وَآباؤُنا هَذَا مِنْ قَبْلُ إِنْ هَذَا إِلاَّ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ (٨٣)
{ بَلْ قالُوا مِثْلَ مَا قالَ الْأَوَّلُونَ (٨١) قالُوا أَإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً وَعِظاماً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ (٨٢) لَقَدْ وُعِدْنا نَحْنُ وَآباؤُنا هَذَا مِنْ قَبْلُ إِنْ هَذَا إِلاَّ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ (٨٣) } “Hayır, öncekilerin dediklerinin benzerini söylediler. (81) Dediler ki: 'Ölüp de bir toprak ve kemik yığını hâline geldiğimiz zaman mı, gerçekten biz mi diriltileceğiz?' (82) 'Andolsun, bu bize de daha önce atalarımıza da vadedilmişti. Bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir.' (83)”
هَذَا إِدْمَاجٌ لِذِكْرِ أَصْلٍ آخَرَ مِنْ أُصُولِ الشِّرْكِ وَهُوَ إِحَالَةُ الْبَعْثِ بَعْدَ الْمَوْتِ. وَ (بَلْ) لِلْإِضْرَابِ الْإِبْطَالِيِّ إِبْطَالًا لِكَوْنِهِمْ يَعْقِلُونَ. وَإِثْبَاتٌ لِإِنْكَارِهِمُ الْبَعْثَ مَعَ بَيَانِ مَا بَعَثَهُمْ عَلَى إِنْكَارِهِ وَهُوَ تَقْلِيد الْآبَاء. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ لَا يَعْقِلُونَ الْأَدِلَّةَ لَكِنَّهُمْ يَتَّبِعُونَ أَقْوَالَ آبَائِهِمْ.
Bu, şirk esaslarından bir diğerinin, yani ölümden sonra dirilişin imkânsız görülmesinin zikredilmesinin [söze] dâhil edilmesidir. { بَلْ } kelimesi, onların aklediyor oluşlarını iptal eden ibtâlî idrâbdır (vazgeçiş edatıdır). Dirilişi inkâr etmelerini ispatla birlikte onları bu inkâra sevk eden sebebi de beyan etmektedir ki o da ataları taklit etmektir. Anlam şudur: Onlar delilleri akletmezler, bilakis atalarının sözlerine uyarlar.
وَالْكَلَامُ جَرَى عَلَى طَرِيقَةِ الِالْتِفَاتِ مِنَ الْخِطَابِ إِلَى الْغَيْبَةِ لِأَنَّ الْكَلَامَ انْتُقِلَ مِنَ التَّقْرِيعِ وَالتَّهْدِيدِ إِلَى حِكَايَةِ ضَلَالِهِمْ فَنَاسَبَ هَذَا الِانْتِقَالَ مَقَامُ الْغَيْبَةِ لِمَا فِي الْغَيْبَةِ مِنَ الْإِبْعَادِ فَالضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى الْمُخَاطَبِينَ.
Söz, muhatap sıygasından gaib sıygasına iltifat yoluyla cereyan etmiştir; çünkü söz, azarlama ve tehditten onların sapıklıklarını anlatmaya geçmiştir. Gaib makamında uzaklaştırma anlamı bulunduğundan bu geçişe gaib makamı uygun düşmüştür. Dolayısıyla zamir muhataplara racidir.
وَالْقَوْلُ هُنَا مُرَادٌ بِهِ مَا طَابَقَ الِاعْتِقَادَ لِأَنَّ الْأَصْلَ فِي الْكَلَامِ مُطَابَقَةُ اعْتِقَادِ قَائِلِهِ، فَالْمَعْنَى: بَلْ ظَنُّوا مِثْلَ مَا ظَنَّ الْأَوَّلُونَ.
Burada "söz"den (kavl) maksat, inanca uygun olan şeydir; zira kelamda asıl olan, söyleyenin inancına uygun olmasıdır. Anlam: "Bilakis öncekilerin zannettiği gibi zannettiler" demektir.
وَالْأَوَّلُونَ: أَسْلَافُهُمْ فِي النَّسَبِ أَوْ أَسْلَافُهُمْ فِي الدِّينِ مِنَ الْأُمَمِ الْمُشْرِكِينَ.
Öncekiler (el-evvelûn): Nesep bakımından ataları yahut müşrik ümmetlerden din bakımından selefleridir.
وَجُمْلَةُ قالُوا أَإِذا مِتْنا إِلَخْ بَدَلٌ مُطَابِقٌ مِنْ جُمْلَةِ قالُوا مِثْلَ مَا قالَ الْأَوَّلُونَ تَفْصِيلٌ لِإِجْمَالِ الْمُمَاثَلَةِ، فَالضَّمِيرُ الَّذِي مَعَ قالُوا الثَّانِي عَائِدٌ إِلَى مَا عَادَ إِلَيْهِ ضَمِيرُ قالُوا الْأَوَّلُ وَلَيْسَ عَائِدًا عَلَى الْأَوَّلُونَ. وَيَجُوزُ جَعْلُ قالُوا الثَّانِي استئنافا بَيَانا لِبَيَانِ مَا قالَ الْأَوَّلُونَ وَيَكُونُ الضَّمِيرُ عَائِدًا إِلَى الْأَوَّلُونَ وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ عَلَى التَّقْدِيرَيْنِ. وَعَلَى كِلَا الْوَجْهَيْنِ فَإِعَادَةُ فِعْلِ (قَالُوا) مِنْ قَبِيلِ إِعَادَةِ الَّذِي عُمِلَ فِي الْمُبْدَلِ مِنْهُ. وَنُكْتَتُهُ هُنَا التَّعْجِيبُ مِنْ هَذَا الْقَوْلِ.
{ قالُوا أَإِذا مِتْنا } cümlesi vd., benzerliğin kapalılığını detaylandırmak üzere { قالُوا مِثْلَ مَا قالَ الْأَوَّلُونَ } cümlesinden bedel-i mutabıktır. İkinci { قالُوا } fiilindeki zamir, birinci { قالُوا } fiilindeki zamirin raci olduğu yere racidir, { الْأَوَّلُونَ } kelimesine raci değildir. İkinci { قالُوا } fiilinin, öncekilerin ne söylediğini açıklayan bir istînâf-ı beyânî (açıklayıcı başlangıç) kılınması ve zamirin { الْأَوَّلُونَ } kelimesine raci olması da caizdir; her iki takdirde de mana birdir. Her iki veche göre de { قَالُوا } fiilinin tekrar edilmesi, mübdelün minhte amel eden amilin tekrar edilmesi kabilindendir. Buradaki nükte ise bu söze hayret ettirmektir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ أَإِذا مِتْنا بِهَمْزَتَيْنِ عَلَى أَنَّهُ اسْتِفْهَامٌ عَنِ الشَّرْطِ. وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ بِهَمْزَةٍ وَاحِدَةٍ عَلَى صُورَةِ الْخَبَرِ وَالِاسْتِفْهَامُ مُقَدَّرٌ فِي جُمْلَةِ إِنَّا لَمَبْعُوثُونَ.
Cumhur { أَإِذا مِتْنا } kısmını şart üzerine istifham olarak iki hemzeyle okumuştur. İbn Âmir ise istifham { إِنَّا لَمَبْعُوثُونَ } cümlesinde takdir edilerek haber şeklinde tek hemzeyle okumuştur.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ بِهَمْزَتَيْنِ عَلَى تَأْكِيدِ هَمْزَةِ الِاسْتِفْهَامِ الْأُولَى بِإِدْخَالِ مِثْلِهَا عَلَى جَوَابِ الشَّرْطِ. وَقَرَأَهُ نَافِعٌ وَأَبُو جَعْفَرٍ بِدُونِ هَمْزَةِ اسْتِفْهَامٍ وَوُجُودُ هَمْزَةِ الِاسْتِفْهَامِ دَاخِلَةً عَلَى الشَّرْطِ كَافٍ فِي إِفَادَةِ الِاسْتِفْهَامِ عَنْ جَوَابِهِ.
Cumhur, ilk istifham hemzesini şartın cevabına da benzerini dâhil ederek tekit etmek üzere { أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ } kısmını iki hemzeyle okumuştur. Nâfi ve Ebû Ca'fer ise istifham hemzesi olmadan okumuştur; istifham hemzesinin şartın başına gelmiş olması, cevabından da istifham ifade etmeye yeterlidir.
وَالِاسْتِفْهَامُ إِنْكَارِيٌّ، وإِذا ظَرْفٌ لِقَوْلِهِ لَمَبْعُوثُونَ.
İstifham inkârîdir; { إِذا } ise { لَمَبْعُوثُونَ } kavlinin zarfıdır.
وَالْجَمْعُ بَيْنَ ذِكْرِ الْمَوْتِ وَالْكَوْنِ تُرَابًا وَعِظَامًا لِقَصْدِ تَقْوِيَةِ الْإِنْكَارِ بِتَفْظِيعِ إِخْبَارِ الْقُرْآنِ بِوُقُوعِ الْبَعْثِ، أَيِ الْإِحْيَاءُ بَعْدَ ذَلِكَ التَّلَاشِي الْقَوِيِّ.
Ölümün zikri ile toprak ve kemik olma durumunun bir arada zikredilmesi, Kur'an'ın yeniden dirilmenin vuku bulacağını haber vermesini akıl almaz bularak inkârı pekiştirmek içindir; yani böylesine şiddetli bir yok oluştan sonra yeniden dirilme [nasıl olur? demek istemişlerdir].
وَأَمَّا ذِكْرُ حَرْفِ (إِنَّ) فِي قَوْلهم أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ فَالْمَقْصُودُ مِنْهُ حِكَايَةُ دَعْوَى الْبَعْثِ
{ أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ } sözlerindeki { إِنَّ } harfinin zikredilmesine gelince, bundan maksat yeniden diriliş iddiasını aktarmaktır;
بِأَنَّ الرَّسُولَ الَّذِي يَدَّعِيهَا بِتَحْقِيقٍ وَتَوْكِيدٍ مَعَ كَوْنِهَا شَدِيدَةَ الِاسْتِحَالَةِ، فَفِي حِكَايَةِ تَوْكِيدِ مُدَّعِيهَا زِيَادَةٌ فِي تَفْظِيعِ الدَّعْوَى فِي وَهْمِهِمْ.
buna göre onu iddia eden elçi, gerçekleşmesi son derece imkânsız olmasına rağmen bunu kesinlik ve tekit ile iddia etmektedir. İddia sahibinin tekidinin aktarılmasında, onların zannındaki iddianın akıl almazlığını artırma [gayesi] vardır.
وَجُمْلَةُ لَقَدْ وُعِدْنا إِلَخْ تَعْلِيلٌ لِلْإِنْكَارِ وَتَقْوِيَةٌ لَهُ. وَقَدْ جَعَلُوا مُسْتَنَدَ تَكْذِيبِهِمْ بِالْبَعْثِ أَنَّهُ تَكَرَّرَ الْوَعْدُ بِهِ فِي أَزْمَانٍ مُتَعَدِّدَةٍ فَلَمْ يَقَعْ وَلَمْ يُبْعَثْ وَاحِدٌ مِنْ آبَائِهِمْ.
{ لَقَدْ وُعِدْنا } cümlesi vd., inkârın gerekçesi ve onu kuvvetlendiricidir. Yeniden dirilişi yalanlamalarının dayanağı olarak, bunun çeşitli zamanlarda tekrar tekrar vadedilip de hiç gerçekleşmemiş olmasını ve atalarından hiçbirinin diriltilmemiş olmasını göstermişlerdir.
وَوَجْهُ ذِكْرِ الْآبَاءِ دَفْعُ مَا عَسَى أَنْ يَقُولَ لَهُمْ قَائِلٌ: إِنَّكُمْ تُبْعَثُونَ قَبْلَ أَنْ تَصِيرُوا تُرَابًا وَعِظَامًا، فَأَعَدُّوا الْجَوَابَ بِأَنَّ الْوَعْدَ بِالْبَعْثِ لَمْ يَكُنْ مُقْتَصِرًا عَلَيْهِمْ فَيَقَعُوا فِي شَكٍّ بِاحْتِمَالِ وُقُوعِهِ بِهِمْ بَعْدَ مَوْتِهِمْ وَقَبْلَ فَنَاءِ أَجْسَامِهِمْ بَلْ ذَلِكَ وَعْدٌ قَدِيمٌ وُعِدَ بِهِ آبَاؤُهُمُ الْأَوَّلُونَ وَقَدْ مَضَتْ أَزْمَانٌ وَشُوهِدَتْ رفاتهم فِي أجدائهم وَمَا بُعِثَ أَحَدٌ مِنْهُمْ.
Ataların zikredilmesinin sebebi, birinin onlara "Siz toprak ve kemik hâline gelmeden önce diriltileceksiniz" deme ihtimalini bertaraf etmektir. Dolayısıyla diriliş vaadinin yalnızca kendilerine has olmadığını, böylece öldükten sonra bedenleri yok olmadan önce bunun başlarına gelme ihtimali konusunda şüpheye düşmeyeceklerini; bilakis bunun eski bir vaat olup geçmişteki atalarına da vadedildiğini, üzerinden nice zamanlar geçip kabirlerinde kemikleri görüldüğü hâlde onlardan hiçbirinin diriltilmediğini belirterek cevaplarını hazırlamışlardır.
وَجُمْلَةُ إِنْ هَذَا إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ مِنَ الْقَوْلِ الْأَوَّلِ وَهِيَ مستأنفة استئنافا بَيَانا لِجَوَابِ سُؤَالٍ يُثِيرُهُ قَوْلُهُمْ لَقَدْ وُعِدْنا نَحْنُ وَآباؤُنا هَذَا مِنْ قَبْلُ وَهُوَ أَنْ يَقُولَ سَائِلٌ:
{ إِنْ هَذَا إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ } cümlesi birinci sözdendir; { لَقَدْ وُعِدْنا نَحْنُ وَآباؤُنا هَذَا مِنْ قَبْلُ } sözlerinin ortaya çıkardığı bir sorunun cevabını beyan etmek üzere müsteneftir (istînâf-ı beyânî). Bu soru, bir soranın şöyle demesidir:
فَكَيْفَ تَمَالَأَ عَلَى هَذِهِ الدَّعْوَى الْعَدَدُ مِنَ الدُّعَاةِ فِي عُصُورٍ مُخْتَلِفَةٍ مَعَ تَحَقُّقِهِمْ عَدَمَ وُقُوعِهِ، فَيُجِيبُونَ بِأَنَّ هَذَا الشَّيْءَ تَلَقَّفُوهُ عَنْ بَعْضِ الْأَوَّلِينَ فَتَنَاقَلُوهُ.
"Peki, vuku bulmadığını kesin olarak bildikleri hâlde farklı asırlarda bunca davetçi bu iddia üzerinde nasıl birleşti?" Onlar da buna "Bu, geçmişteki bazılarından kapıp dilden dile aktardıkları bir şeydir" diye cevap verirler.
وَالْإِشَارَةُ فِي قَوْلِهِ لَقَدْ وُعِدْنا هَذَا إِلَى مَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِمْ أَإِذا مِتْنا إِلَى آخِرِهِ، أَيْ هَذَا الْمَذْكُورُ مِنَ الْكَلَامِ. وَكَذَلِكَ اسْمُ الْإِشَارَةِ الثَّانِي إِنْ هَذَا إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ.
{ لَقَدْ وُعِدْنا هَذَا } kavlindeki işaret, daha önce geçen { أَإِذا مِتْنا } sözlerine ve devamınadır; yani zikredilen bu kelamadır. İkinci işaret ismi olan { إِنْ هَذَا إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ } kavlindeki [işaret] de böyledir.
وَصِيغَةُ الْقَصْرِ بِمَعْنَى: هَذَا مُنْحَصِرٌ فِي كَوْنِهِ مِنْ حِكَايَاتِ الْأَوَّلِينَ. وَهُوَ قَصْرٌ إِضَافِيٌّ لَا يَعْدُو كَوْنَهُ مِنَ الْأَسَاطِيرِ إِلَى كَوْنِهِ وَاقِعًا كَمَا زَعَمَ الْمُدَّعُونَ.
Kasr (sınırlandırma) sîgası şu anlamdadır: Bu, öncekilerin masallarından ibarettir. Bu, iddia sahiplerinin ileri sürdüğü gibi vuku bulmuş bir gerçek olmaktan çıkıp masallardan ibaret olmaya yönelik izâfî bir kasrdır.
وَالْعُدُولُ عَنِ الْإِضْمَارِ إِلَى اسْمِ الْإِشَارَةِ الثَّانِي لِقَصْدِ زِيَادَةِ تَمْيِيزِهِ تَشْهِيرًا بِخَطَئِهِ فِي زَعْمِهِمْ.
Zamir getirmekten vazgeçilip ikinci işaret ismine yönelinmesi, onların zannındaki hatasını teşhir etmek amacıyla onu daha da belirgin kılmak içindir.
وَالْأَسَاطِيرُ: جَمْعُ أُسْطُورَةٍ وَهِيَ الْخَبَرُ الْكَاذِبُ الَّذِي يُكْسَى صِفَةَ الْوَاقِعِ مِثْلُ الْخُرَافَاتِ وَالرِّوَايَاتِ الْوَهْمِيَّةِ لِقَصْدِ التَّلَهِّي بِهَا. وَبِنَاءُ الْأُفْعُولَةِ يَغْلِبُ فِيمَا يُرَادُ بِهِ التَّلَهِّي مِثْلُ: الْأُعْجُوبَةِ وَالْأُضْحُوكَةِ وَالْأُرْجُوحَةِ وَالْأُحْدُوثَةِ وَقَدْ مضى قَرِيبا.
Esâtîr (أَسَاطِير), üstûre (أُسْطُورَة) kelimesinin çoğuludur; bu da eğlenme kastıyla uydurulan, hurafeler ve vehme dayalı anlatılar gibi gerçek süsü verilmiş yalan haberdir. Üf'ûle (أُفْعُولَة) kalıbı, ü'cûbe (şaşılacak şey), udhûke (gülünç şey), urcûha (salıncak) ve uhdûse (masal/rivayet) kelimelerinde olduğu gibi çoğunlukla eğlence kastedilen durumlarda kullanılır; bu [açıklama] az önce geçmişti.
[٨٤، ٨٥]
[84, 85]
[سُورَة الْمُؤْمِنُونَ (٢٣) : الْآيَات ٨٤ إِلَى ٨٥]
[Mü'minûn Suresi (23), 84-85. Ayetler]
قُلْ لِمَنِ الْأَرْضُ وَمَنْ فِيها إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٨٤) سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلا تَذَكَّرُونَ
{ قُلْ لِمَنِ الْأَرْضُ وَمَنْ فِيها إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٨٤) سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلا تَذَكَّرُونَ } “De ki: 'Eğer biliyorsanız, yeryüzü ve onda bulunanlar kime aittir?' (84) 'Allah'ındır' diyecekler. De ki: 'Hâlâ düşünüp öğüt almaz mısınız?'”
(٨٥)
{ (٨٥) } “De ki: 'Eğer biliyorsanız, yeryüzü ve içindekiler kime aittir?' 'Allah'ındır' diyecekler. De ki: 'Hâlâ düşünüp öğüt almaz mısınız?'”
اسْتِئْنَافُ اسْتِدْلَالٍ عَلَيْهِمْ فِي إِثْبَاتِ الْوَحْدَانِيَّةِ لِلَّهِ تَعَالَى عَادَ بِهِ الْكَلَامُ مُتَّصِلًا بِقَوْلِهِ:
Allah Teâlâ’nın birliğini ispat hususunda onlara karşı yeni bir delil getirme başlangıcıdır (istînâf-ı istidlâlî); böylece söz şu buyruğa bağlanmıştır:
وَهُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ وَلَهُ اخْتِلافُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ أَفَلا تَعْقِلُونَ [الْمُؤْمِنُونَ: ٨٠] .
{ وَهُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ وَلَهُ اخْتِلافُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ أَفَلا تَعْقِلُونَ } “O, dirilten ve öldürendir; gece ile gündüzün birbiri ardınca gelmesi de O'na aittir. Hâlâ aklınızı kullanmaz mısınız?” [Mü'minûn: 80].
وَالِاسْتِفْهَامُ تَقْرِيرِيٌّ، أَيْ أَجِيبُوا عَنْ هَذَا، وَلَا يَسَعُهُمْ إِلَّا الْجَوَابُ بِأَنَّهَا لِلَّهِ.
Soru takrîrîdir; yani "Buna cevap verin" [demektir] ve onların Allah'a ait olduğunu söylemekten başka bir cevap verme imkânları yoktur.
وَالْمَقْصُودُ: إِثْبَاتُ لَازِمِ جَوَابِهِمْ وَهُوَ انْفِرَادُهُ تَعَالَى بِالْوَحْدَانِيَّةِ.
Maksat, verdikleri cevabın zorunlu sonucunu (lâzımını), yani Yüce Allah'ın tek ve bir olduğunu ispatlamaktır.
وإِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ شَرْطٌ حُذِفَ جَوَابُهُ لِدَلَالَةِ الِاسْتِفْهَامِ عَلَيْهِ، تَقْدِيرُهُ: فَأَجِيبُونِي عَنِ السُّؤَالِ. وَفِي هَذَا الشَّرْطِ تَوْجِيهٌ لِعُقُولِهِمْ أَنْ يَتَأَمَّلُوا فَيَظْهَرَ لَهُمْ أَنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ وَأَنَّ مَنْ فِيهَا لِلَّهِ فَإِنَّ كَوْنَ جَمِيعِ ذَلِكَ لِلَّهِ قَدْ يَخْفَى لِأَنَّ النَّاسَ اعْتَادُوا نِسْبَةَ الْمُسَبَّبَاتِ إِلَى أَسْبَابِهَا الْمُقَارِنَةِ وَالتَّصَرُّفَاتِ إِلَى مُبَاشِرِيهَا فَنُبِّهُوا بِقَوْلِهِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ إِلَى التَّأَمُّلِ، أَيْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْيَقِينِ، وَلِذَلِكَ عُقِّبَ بِقَوْلِهِ: سَيَقُولُونَ لِلَّهِ، أَيْ يُجِيبُونَ عَقِبَ التَّأَمُّلِ جَوَابًا غَيْرَ بَطِيءٍ. وَانْظُرْ مَا تَقَدَّمَ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ لِمَنْ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قُلْ لِلَّهِ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٢] .
{ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ } ifadesi bir şarttır; sorunun ona delalet etmesinden dolayı cevabı hazfedilmiştir. Takdiri: "O hâlde soruya bana cevap verin" şeklindedir. Bu şartta akıllarını tefekküre yönlendirme vardır; ta ki yeryüzünün ve içindekilerin Allah'a ait olduğu onlar için açığa çıksın. Çünkü bütün bunların Allah'a ait olduğu gerçeği bazen gizli kalabilir; zira insanlar sonuçları kendilerine eşlik eden sebeplere, fiilleri de onları bizzat işleyenlere nispet etmeye alışmışlardır. Bu yüzden { إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ } ifadesiyle tefekküre, yani "eğer kesin bir bilgiyle (ilm-i yakîn) biliyorsanız" anlamına dikkat çekilmiştir. Bundan dolayı peşinden { سَيَقُولُونَ لِلَّهِ } buyrulmuştur; yani tefekkürün ardından gecikmeksizin cevap verirler. En'âm Suresi'nde [12] geçen Yüce Allah'ın { قُلْ لِمَنْ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قُلْ لِلَّهِ } “De ki: 'Göklerde ve yerde olanlar kime aittir?' De ki: 'Allah'ındır'” kavlinin tefsirinde daha önce geçen açıklamalara bakınız.
وَوَقَعَتْ جُمْلَةُ قُلْ أَفَلا تَذَكَّرُونَ جَوَابًا لِإِقْرَارِهِمْ وَاعْتِرَافِهِمْ بِأَنَّهَا لِلَّهِ. وَالِاسْتِفْهَامُ إِنْكَارِيٌّ إِنْكَار لعدم تذكرهم بِذَلِكَ، أَيْ تَفْطِنُ عُقُولُهُمْ لِدَلَالَةِ ذَلِكَ عَلَى انْفِرَادِهِ تَعَالَى بِالْإِلَهِيَّةِ. وَخُصَّ بِالتَّذَكُّرِ لِمَا فِي بَعْضِهِ مِنْ خَفَاءِ الدَّلَالَةِ وَالِاحْتِيَاجِ إِلَى النّظر.
{ قُلْ أَفَلا تَذَكَّرُونَ } cümlesi, onların [bunun] Allah'a ait olduğunu ikrar ve itiraf etmelerine bir cevap olarak gelmiştir. Buradaki soru inkârîdir; bunu düşünüp hatırlamamalarını, yani akıllarının bu durumun Allah Teâlâ’nın ilahlıkta tek olduğuna delalet ettiğini kavramamasını kınamadır. Bunun bir kısmında delaletin gizli olması ve akıl yürütmeye (nazar) ihtiyaç duyulması sebebiyle özellikle tezekkür (düşünüp hatırlama) zikredilmiştir.
[٨٦، ٨٧]
[86, 87]
[سُورَة الْمُؤْمِنُونَ (٢٣) : الْآيَات ٨٦ إِلَى ٨٧]
[Mü'minûn Suresi (23), 86-87. Ayetler]
قُلْ مَنْ رَبُّ السَّماواتِ السَّبْعِ وَرَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ (٨٦) سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلا تَتَّقُونَ (٨٧)
{ قُلْ مَنْ رَبُّ السَّماواتِ السَّبْعِ وَرَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ (٨٦) سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلا تَتَّقُونَ (٨٧) } “De ki: 'Yedi göğün Rabbi ve yüce Arş'ın Rabbi kimdir?' 'Allah'ındır (Allah'tır)' diyecekler. De ki: 'Hâlâ sakınmaz mısınız?'”
تَكْرِيرُ الْأَمْرِ بِالْقَوْلِ وَإِنْ كَانَ الْمَقُولُ مُخْتَلِفًا دُونَ أَنْ تُعْطَفَ جُمْلَةُ مَنْ رَبُّ السَّماواتِ لِأَنَّهَا وَقَعَتْ فِي سِيَاقِ التَّعْدَادِ فَنَاسَبَ أَنْ يُعَادَ الْأَمْرُ بِالْقَوْلِ دُونَ الِاسْتِغْنَاءِ بِحَرْفِ الْعَطْفِ. وَالْمَقْصُودُ وُقُوعُ هَذِهِ الْأَسْئِلَةِ مُتَتَابِعَةً دَفْعًا
{ مَنْ رَبُّ السَّماواتِ } cümlesi atfedilmeksizin "de ki" (kul) emrinin tekrarlanması —söylenen söz farklı olsa bile— sayıp dökme (ta'dâd) bağlamında vuku bulduğu içindir; bu sebeple atıf harfiyle yetinilmeyip söyleme emrinin tekrarlanması uygun düşmüştür. Maksat, bu soruların ardı ardına gelerek onları hüccetle
لَهُمْ بِالْحُجَّةِ، وَلِذَلِكَ لَمْ تُعَدْ فِي السُّؤَالَيْنِ الثَّانِي وَالثَّالِثِ جُمْلَةُ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ [الْمُؤْمِنُونَ: ٨٤] اكْتِفَاءً بِالِافْتِتَاحِ بِهَا.
susturmaktır. Bu sebeple ikinci ve üçüncü soruda, başlangıçtakiyle yetinilerek { إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ } [Mü'minûn: 84] cümlesi tekrarlanmamıştır.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ سَيَقُولُونَ لِلَّهِ بِلَامٍ جَارَّةٍ لِاسْمِ الْجَلَالَةِ عَلَى أَنَّهُ حِكَايَةٌ لِجَوَابِهِمُ الْمُتَوَقَّعِ بِمَعْنَاهُ لَا بِلَفْظِهِ، لِأَنَّهُمْ لَمَّا سُئِلُوا بِ (مَنْ) الَّتِي هِيَ لِلِاسْتِفْهَامِ عَنْ تَعْيِينِ ذَاتِ الْمُسْتَفْهَمِ عَنْهُ كَانَ مُقْتَضَى الِاسْتِعْمَالِ أَنْ يَكُونَ الْجَوَابُ بِذِكْرِ اسْمِ ذَاتِ الْمَسْئُولِ عَنْهُ، فَكَانَ الْعُدُولُ عَنْ ذَلِكَ إِلَى الْجَوَابِ عَنْ كَوْنِ السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ وَالْعَرْشِ مَمْلُوكَةً لِلَّهِ عُدُولًا إِلَى جَانِبِ الْمَعْنَى دُونَ اللَّفْظِ مُرَاعَاةً لِكَوْنِ الْمُسْتَفْهَمِ عَنْهُ لُوحِظَ بِوَصْفِ الرُّبُوبِيَّةِ وَالرُّبُوبِيَّةُ تَقْتَضِي الْمُلْكَ. وَنَظِيرُ هَذَا الِاسْتِعْمَالِ مَا أَنْشَدَهُ الْقُرْطُبِيُّ وَصَاحِبُ «الْمَطْلَعِ» :
Cumhur, { سَيَقُولُونَ لِلَّهِ } kısmını, lafzıyla değil manasıyla beklenen cevaplarının bir aktarımı olmak üzere lafza-i celâle bitişen cer harfi lâm ile okumuştur. Zira kendilerine hakkında soru sorulan zatın belirlenmesi için kullanılan "men" (مَنْ / kim) ile soru sorulduğunda, kullanımın gereği cevabın hakkında soru sorulanın zat isminin zikredilmesiyle olmasıydı. Bundan vazgeçilip yedi kat göğün ve Arş'ın Allah'ın mülkü olduğu şeklinde cevap verilmesi; hakkında soru sorulanın rubûbiyet vasfıyla gözetilmiş olması ve rubûbiyetin de mülkü gerektirmesi sebebiyle lafız tarafına değil mana tarafına yönelmek olmuştur. Bu kullanımın benzeri, Kurtubî ve «el-Matla'» sahibinin inşad ettiği şu beyittir:
إِذَا قِيلَ مَنْ رَبُّ الْمَزَالِفِ وَالْقُرَى ... وَرَبُّ الْجِيَادِ الْجُرْدِ؟ قُلْتُ لَخَالِدُ
"Sınır boylarının, köylerin ve yağız atların efendisi kimdir denildiğinde, 'Hâlid'indir' dedim."
وَلَمْ أَقِفْ عَلَى مَنْ سَبَقَهُمَا بِذِكْرِ هَذَا الْبَيْتِ وَلَعَلَّهُمَا أَخَذَاهُ مِنْ «تَفْسِيرِ الزَّجَّاجِ» وَلَمْ يَعْزُوَاهُ إِلَى قَائِلٍ وَلَعَلَّ قَائِلَهُ حَذَا بِهِ حَذْوَ اسْتِعْمَالِ الْآيَةِ.
Bu beyti zikretme konusunda onlardan önce gelen birine rastlamadım; muhtemelen ikisi bunu «Zeccâc Tefsiri»nden almışlardır. Onu bir söyleyene nispet etmemişlerdir; belki de söyleyen kişi bu beyti ayetin kullanımını örnek alarak söylemiştir.
وَأَقُولُ: إِنَّ الْأَجْدَرَ أَنْ نُبَيِّنَ وَجْهَ صَوْغِ الْآيَةِ بِهَذَا الْأُسْلُوبِ فَأَرَى أَنَّ ذَلِكَ لِقَصْدِ التَّعْرِيضِ بِأَنَّهُمْ يَحْتَرِزُونَ عَنْ أَنْ يَقُولُوا: رَبُّ السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ اللَّهُ، لِأَنَّهُمْ أَثْبَتُوا مَعَ اللَّهِ أَرْبَابًا فِي السَّمَاوَاتِ إِذْ عَبَدُوا الْمَلَائِكَةَ فَهُمْ عَدَلُوا عَمَّا فِيهِ نَفْيُ الرُّبُوبِيَّةِ عَنْ مَعْبُودَاتِهِمْ وَاقْتَصَرُوا عَلَى الْإِقْرَارِ بِأَنَّ السَّمَاوَاتِ مِلْكٌ لِلَّهِ لِأَنَّ ذَلِكَ لَا يُبْطِلُ أَوْهَامَ شِرْكِهِمْ مِنْ أَصْلِهَا أَلَا تَرَى أَنَّهُمْ يَقُولُونَ فِي التَّلْبِيَةِ فِي الْحَجِّ «لَبَّيْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ إِلَّا شَرِيكٌ هُوَ لَكَ، تَمْلِكُهُ وَمَا مَلَكَ» . فَفِي حِكَايَةِ جَوَابِهِمْ بِهَذَا اللَّفْظِ تَوَرُّكٌ عَلَيْهِمْ، وَلِذَلِكَ ذَيَّلَ حِكَايَةَ جَوَابِهِمْ بِالْإِنْكَارِ عَلَيْهِمُ انْتِفَاءَ اتِّقَائِهِمُ اللَّهَ تَعَالَى.
Ben derim ki: Ayetin bu üslupla ifade edilme gerekçesini açıklamak daha uygundur. Bana göre bu, onların "Yedi göğün Rabbi Allah'tır" demekten kaçındıklarını üstü kapalı bir şekilde hissettirmek (ta'rîz) kastıyla yapılmıştır. Zira onlar meleklere taparak göklerde Allah ile birlikte başka rablerin de varlığını kabul etmişlerdi. Bu yüzden taptıkları varlıklardan rablik vasfını nefyeden (kaldıran) bir ifadeden kaçınmışlar ve yalnızca göklerin mülkiyetinin Allah'a ait olduğunu ikrar etmekle yetinmişlerdir; çünkü bu ikrar, şirk vehimlerini kökten iptal etmiyordu. Görmez misin ki onlar hacdaki telbiyede şöyle diyorlardı: « لَبَّيْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ إِلَّا شَرِيكٌ هُوَ لَكَ، تَمْلِكُهُ وَمَا مَلَكَ » «Buyur! Senin hiçbir ortağın yoktur; ancak Sana ait bir ortak müstesna, Sen ona da onun sahip olduğu şeylere de mâliksin.» Dolayısıyla onların cevabının bu lafızla aktarılmasında kendilerine yönelik bir ilzam ve kınama (teverrük) vardır. İşte bu sebeple onların cevabının aktarımı, Allah Teâlâ'dan sakınmayışlarının inkâr edilip kınanmasıyla sonlandırılmıştır.
وَقَرَأَهُ أَبُو عَمْرٍو وَيَعْقُوبُ سَيَقُولُونَ اللَّهُ بِدُونِ لَامِ الْجَرِّ وَهُوَ كَذَلِكَ فِي مُصْحَفِ الْبَصْرَةِ وَبِذَلِكَ كَانَ اسْمُ الْجَلَالَةِ مَرْفُوعًا عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ (مَنْ) فِي قَوْلِهِ مَنْ رَبُّ السَّماواتِ وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ.
Ebû Amr ve Ya'kûb, cer harfi lâm olmaksızın { سَيَقُولُونَ اللَّهُ } şeklinde okumuştur; Basra mushafında da böyledir. Buna göre lafza-i celâl, { مَنْ رَبُّ السَّماواتِ } kavlindeki "men" edatının haberi olarak merfûdur ve mana birdir.
وَلَمْ يُؤْتَ مَعَ هَذَا الِاسْتِفْهَامِ بِشَرْطِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ [الْمُؤْمِنُونَ: ٨٤] وَنَحْوِهِ كَمَا جَاءَ فِي سَابِقِهِ لِأَنَّ انْفِرَادَ اللَّهِ تَعَالَى بِالرُّبُوبِيَّةِ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْعَرْشِ لَا يَشُكُّ فِيهِ الْمُشْرِكُونَ لِأَنَّهُمْ لَمْ يَزْعُمُوا إِلَهِيَّةَ أَصْنَامِهِمْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْعَوَالِمِ الْعُلْوِيَّةِ.
Bir önceki ayette geldiği gibi bu soruyla birlikte { إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ } [Mü'minûn: 84] şartı veya benzeri getirilmemiştir; çünkü Allah Teâlâ’nın göklerde ve Arş'ta rablikte tek oluşu hususunda müşriklerin hiçbir şüphesi yoktu. Zira onlar putlarının göklerde ve yüce âlemlerde ilah olduğunu iddia etmiyorlardı.
وَخُصَّ وَعْظُهُمْ عَقِبَ جَوَابِهِمْ بِالْحَثِّ عَلَى تَقْوَى اللَّهِ لِأَنَّهُ لَمَّا تَبَيَّنَ مِنَ الْآيَةِ الَّتِي قَبْلَهَا أَنَّهُمْ لَا يَسَعُهُمْ إِلَّا الِاعْتِرَافُ بِأَنَّ اللَّهَ مَالِكُ الْأَرْضِ وَمَنْ فِيهَا وَعُقِّبَتْ تِلْكَ الْآيَة بحظهم عَلَى التَّذَكُّرِ لِيَظْهَرَ لَهُمْ أَنَّهُمْ عِبَادُ اللَّهِ لَا عِبَادُ الْأَصْنَامِ. وَتَبَيَّنَ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَهِيَ أَعْظَمُ مِنَ الْأَرْضِ وَأَنَّهُمْ لَا يَسَعُهُمْ إِلَّا الِاعْتِرَافُ بِذَلِكَ نَاسَبَ حَثَّهُمْ عَلَى تَقْوَاهُ لِأَنَّهُ يَسْتَحِقُّ الطَّاعَةَ لَهُ وَحْدَهُ وَأَنْ يُطِيعُوا رَسُولَهُ فَإِنَّ التَّقْوَى تَتَضَمَّنُ طَاعَةَ مَا جَاءَ بِهِ الرَّسُول ﷺ.
Cevaplarının ardından kendilerine yapılan vaazın özellikle Allah'ın takvasına teşvik şeklinde olması şundandır: Bir önceki ayetten, Allah'ın yeryüzünün ve içindekilerin mâliki olduğunu itiraf etmekten başka çarelerinin olmadığı açığa çıkınca ve o ayetin ardından putların değil yalnızca Allah'ın kulları oldukları kendilerine zahir olsun diye tezekküre teşvik edilince; bu ayetten de O'nun, yeryüzünden daha büyük olan göklerin Rabbi olduğu ve bunu da itiraf etmekten başka çarelerinin kalmadığı anlaşılınca, onları O'ndan sakınmaya (takvaya) teşvik etmek uygun düşmüştür. Zira O, yalnızca kendisine itaat edilmesini ve elçisine itaat olunmasını hak etmektedir; çünkü takva, Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in getirdiklerine itaati de içerir.
وَحُذِفَ مَفْعُولُ تَتَّقُونَ لِتَنْزِيلِ الْفِعْلِ مَنْزِلَةَ الْقَاصِرِ لِأَنَّهُ دَالٌّ عَلَى مَعْنًى خَاصٍّ وَهُوَ التَّقْوَى الشَّامِلَةُ لِامْتِثَالِ الْمَأْمُورَاتِ وَاجْتنَاب المنهيات.
{ تَتَّقُونَ } fiilinin mef'ûlü, fiil lâzım (geçişsiz) makamına indirgendiği için hazfedilmiştir; zira o, emredilenleri yerine getirmeyi ve yasaklananlardan kaçınmayı kapsayan genel takva şeklindeki özel bir manaya delalet etmektedir.
[٨٨، ٨٩]
[88, 89]
[سُورَة الْمُؤْمِنُونَ (٢٣) : الْآيَات ٨٨ إِلَى ٨٩]
[Mü'minûn Suresi (23), 88-89. Ayetler]
قُلْ مَنْ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ يُجِيرُ وَلا يُجارُ عَلَيْهِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٨٨) سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ فَأَنَّى تُسْحَرُونَ (٨٩)
{ قُلْ مَنْ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ يُجِيرُ وَلا يُجارُ عَلَيْهِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٨٨) سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ فَأَنَّى تُسْحَرُونَ (٨٩) } “De ki: 'Eğer biliyorsanız, her şeyin hükümranlığı (melekûtu) elinde olan, koruyup gözeten fakat kendisine karşı korunulamayan kimdir?' 'Allah'ındır (Allah'tır)' diyecekler. De ki: 'Öyleyse nasıl büyüleniyorsunuz?'”
قَدْ عَرَفْتَ آنِفًا نُكْتَةَ تَكْرِيرِ الْقَوْلِ.
"De ki" (kul) ifadesinin tekrarlanmasındaki nükteyi az önce öğrenmiştin.
وَالْمَلَكُوتُ: مُبَالَغَةٌ فِي الْمُلْكِ بِضَمِّ الْمِيمِ. فَالْمَلَكُوتُ: الْمُلْكُ الْمُقْتَرِنُ بِالتَّصَرُّفِ فِي مُخْتَلَفِ الْأَنْوَاعِ وَالْعَوَالِمِ لِذَلِكَ جَاءَ بَعْدَهُ كُلِّ شَيْءٍ.
Melekût (مَلَكُوت), mim harfinin zammesiyle mülk (مُلْك) kelimesinin mübalağalı hâlidir. Dolayısıyla melekût; çeşitli türler ve âlemlerdeki tasarrufla birlikte olan mülkiyet demektir, bu yüzden ardından { كُلِّ شَيْءٍ } ifadesi gelmiştir.
وَالْيَدُ: الْقُدْرَةُ. وَمَعْنَى يُجِيرُ يُغِيثُ وَيَمْنَعُ مَنْ يَشَاءُ مِنَ الْأَذَى. وَمَصْدَرُهُ الْإِجَارَةُ فَيُفِيدُ مَعْنَى الْغَلَبَةِ، وَإِذَا عُدِّيَ بِحَرْفِ الِاسْتِعْلَاءِ أَفَادَ أَنَّ الْمَجْرُورَ
Yed (يَد / el); kudret demektir. Yücîru (يُجِيرُ) fiilinin manası: Yardım eder ve dilediğini eziyetten korur, kurtarır. Mastarı icâredir (إِجَارَة); dolayısıyla galebe manası ifade eder. İstila harfiyle (alâ / عَلى) geçişli kılındığında ise mecrûr olanın
مَغْلُوبٌ عَلَى أَنْ لَا يُنَالَ الْمُجَارُ بِأَذًى فَمَعْنَى لَا يُجارُ عَلَيْهِ لَا يَسْتَطِيعُ أَحَدٌ أَنْ يَمْنَعَ أَحَدًا مِنْ عِقَابِهِ. فَيُفِيدُ مَعْنَى الْعِزَّةِ التَّامَّةِ.
korunan kimseye herhangi bir eziyet ulaştıramayacak şekilde mağlup kılındığını ifade eder. Dolayısıyla { لَا يُجارُ عَلَيْهِ } kavlinin manası: Hiç kimse bir başkasını O'nun azabından koruyamaz, demektir. Bu da tam bir izzet manası ifade eder.
وَبُنِيَ فِعْلُ يُجارُ عَلَيْهِ لِلْمَجْهُولِ لِقَصْدِ انْتِفَاءِ الْفِعْلِ عَنْ كُلِّ فَاعِلٍ فَيُفِيدُ الْعُمُومَ مَعَ الِاخْتِصَارِ.
{ يُجارُ عَلَيْهِ } fiili, fiilin her failden nefyedilmesini kastetmek amacıyla meçhul olarak bina edilmiştir; böylece muhtasar olmakla birlikte umumilik (genellik) ifade eder.
وَلَمَّا كَانَ تَصَرُّفُ اللَّهِ هَذَا خَفِيًّا يَحْتَاجُ إِلَى تَدَبُّرِ الْعَقْلِ لِإِدْرَاكِهِ عُقِّبَ الِاسْتِفْهَامُ بِقَوْلِهِ:
Allah'ın bu tasarrufu gizli olup kavranması için aklın تدebbürüne ihtiyaç duyulduğundan, sorunun peşinden şu buyruk getirilmiştir:
إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ كَمَا عُقِّبَ الِاسْتِفْهَامُ الْأَوَّلُ بِمِثْلِهِ حَثًّا لَهُمْ عَلَى عِلْمِهِ وَالِاهْتِدَاءِ إِلَيْهِ.
{ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “Eğer biliyorsanız”. Tıpkı birinci sorunun peşinden de onu bilmeye ve ona hidayet bulmaya teşvik etmek amacıyla benzerinin getirilmesi gibi.
ثُمَّ عُقِّبَ بِمَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ إِذَا تَدَبَّرُوا عَلِمُوا فَقِيلَ سَيَقُولُونَ لِلَّهِ.
Sonra tefekkür ettiklerinde bileceklerine delalet eden ifade getirilerek { سَيَقُولُونَ لِلَّهِ } “'Allah'ındır' diyecekler” buyrulmuştur.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ سَيَقُولُونَ لِلَّهِ بِلَامِ الْجَرِّ دَاخِلَةً عَلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ مِثْلِ سَالِفِهِ. وَقَرَأَهُ أَبُو عَمْرٍو وَيَعْقُوبُ بِدُونِ لَامٍ وَقَدْ عَلِمْتَ ذَلِكَ فِي نَظِيرِهِ السَّابِقِ.
Cumhur, önceki gibi lafza-i celâle dâhil olan cer lâmı ile { سَيَقُولُونَ لِلَّهِ } şeklinde okumuştur. Ebû Amr ve Ya'kûb ise lâmsız okumuştur; bunu önceki benzerinde öğrenmiştin.
(وَأَنَّى) يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ بِمَعْنَى (مِنْ أَيْنَ) كَمَا تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٣٧] قالَ يَا مَرْيَمُ أَنَّى لَكِ هَذَا وَالِاسْتِفْهَامُ تَعْجِيبِيٌّ. وَالسِّحْرُ مُسْتَعَارٌ لِتَرْوِيجِ الْبَاطِلِ بِجَامِعِ تَخَيُّلِ مَا لَيْسَ بِوَاقِعٍ وَاقِعًا. وَالْمَعْنَى: فَمِنْ أَيْنَ اخْتَلَّ شُعُورُكُمْ فَرَاجَ عَلَيْكُمُ الْبَاطِلُ. فَالْمُرَادُ بِالسِّحْرِ تَرْوِيجُ أَيِمَّةِ الْكُفْرِ عَلَيْهِمُ الْبَاطِلَ حَتَّى جعلوهم كالمسحورين.
Ennâ (أَنَّى) kelimesinin, Âl-i İmrân Suresi'nde [37] geçen { قَالَ يَا مَرْيَمُ أَنَّى لَكِ هَذَا } “Ey Meryem! Bu sana nereden geldi? dedi” ayetinde olduğu gibi "nereden" (min eyne) manasında olması caizdir ve soru taaccübîdir (şaşkınlık ifade eder). Sihir kelimesi, gerçekte olmayan bir şeyin gerçekmiş gibi hayal edilmesi ortak paydasıyla (câmi'), bâtılın revaç buldurulması için istiare edilmiştir. Mana şudur: Duyularınız ve idrakiniz nereden bozuldu da bâtıl size revaç buldu? Dolayısıyla sihirden kasıt, küfür önderlerinin kendilerine bâtılı süsleyip kabul ettirmesi ve böylece onları büyülenmiş gibi yapmalarıdır.
[سُورَة الْمُؤْمِنُونَ (٢٣) : آيَة ٩٠]
[Mü'minûn Suresi (23), 90. Ayet]
بَلْ أَتَيْناهُمْ بِالْحَقِّ وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ (٩٠)
{ بَلْ أَتَيْناهُمْ بِالْحَقِّ وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ (٩٠) } “Hayır, biz onlara hakkı getirdik; fakat onlar kesinlikle yalancıdırlar.”
إِضْرَابٌ لِإِبْطَالِ أَنْ يَكُونُوا مَسْحُورِينَ، أَيْ بَلْ لَيْسَ الْأَمْرُ كَمَا خُيِّلَ إِلَيْهِمْ. فَالَّذِي أَتَيْنَاهُمْ بِهِ الْحَقُّ يَعْنِي الْقُرْآنَ. وَالْبَاءُ لِلتَّعْدِيَةِ كَمَا يُقَالُ: ذَهَبَ بِهِ أَيْ أَذْهَبَهُ. وَهَذَا كَقَوْلِهِ آنِفًا بَلْ آتَيْنَاهُم بذكرهم [الْمُؤْمِنُونَ: ٧١] .
[Bu ayet], onların büyülenmiş olmaları ihtimalini geçersiz kılmak için bir vazgeçiştir (idrâb); yani "Hayır, durum onların hayal ettiği gibi değildir." Onlara getirdiğimiz şey haktır; yani Kur'an'dır. [Buradaki] bâ (بِ) harfi, "zehebe bihî" (onu götürdü/gidertti) denildiği gibi ta'diye (geçişlilik) içindir. Bu, az önce geçen { بَلْ أَتَيْنَاهُمْ بِذِكْرِهِمْ } “Hayır, biz onlara kendi şan ve şereflerini (öğütlerini) getirdik” [Mü'minûn: 71] kavli gibidir.
وَالْعُدُولُ عَنِ الْخِطَابِ مِنْ قَوْلِهِ فَأَنَّى تُسْحَرُونَ [الْمُؤْمِنُونَ: ٨٩] إِلَى الْغَيْبَةِ الْتِفَاتٌ لِأَنَّهُمُ الْمُوَجَّهُ إِلَيْهِمُ الْكَلَامُ فِي هَذِهِ الْجُمْلَةِ. وَالْحَقُّ هُنَا: الصِّدْقُ فَلِذَلِكَ قُوبِلَ بِنِسْبَتِهِمْ إِلَى الْكَذِبِ فِيمَا رموا بِهِ القرءان مِنْ قَوْلِهِمْ إِنْ هَذَا إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ [الْمُؤْمِنُونَ: ٨٣] وَفِي
{ فَأَنَّى تُسْحَرُونَ } [Mü'minûn: 89] kavlindeki hitaptan gaib sîgasına geçiş bir iltifattır; çünkü bu cümlede söz kendilerine yöneltilenler onlardır. Buradaki hak; sıdk (doğruluk) manasındadır, bu yüzden { إِنْ هَذَا إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ } [Mü'minûn: 83] “Bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir” sözleriyle Kur'an'a attıkları iftirada yalana nispet edilmeleriyle karşılanmıştır.
مُقَابَلَةِ الْحق ب لَكاذِبُونَ مُحَسِّنُ الطِّبَاقِ.
{ الْحَقِّ } kelimesinin { لَكاذِبُونَ } ile karşılanmasında tıbâk sanatı vardır.
وَتَأْكِيدُ نِسْبَتِهِمْ إِلَى الْكَذِبِ بِ (إِنَّ) وَاللَّامِ لِتَحْقِيقِ الْخَبَرِ.
Yalana nispet edilmelerinin inne (إِنَّ) ve lâm ile pekiştirilmesi haberi tahkik etmek (kesinleştirmek) içindir.
وَقَدْ سُلِكَتْ فِي تَرْتِيبِ هَذِهِ الْأَدِلَّةِ طَرِيقَةُ التَّرَقِّي فَابْتُدِئَ بِالسُّؤَالِ عَنْ مَالِكِ الْأَرْضِ وَمَنْ فِيهَا لِأَنَّهَا أَقْرَبُ الْعَوَالِمِ لِإِدْرَاكِ الْمُخَاطَبِينَ، ثُمَّ ارْتُقِيَ إِلَى الِاسْتِدْلَالِ بِرُبُوبِيَّةِ السَّمَاوَاتِ وَالْعَرْشِ، ثُمَّ ارْتُقِيَ إِلَى مَا هُوَ أَعَمُّ وَأَشْمَلُ وَهُوَ تَصَرُّفُهُ الْمُطْلَقُ فِي الْأَشْيَاءِ كُلِّهَا وَلِذَلِكَ اجْتُلِبَتْ فِيهِ أَدَاةُ الْعُمُومِ وَهِي (كل) .
Bu delillerin sıralanmasında tedricî yükseliş (terakkî) yöntemi izlenmiştir: Önce muhatapların idrakine en yakın âlem olduğu için yeryüzünün ve içindekilerin sahibinin kim olduğu sorusuyla başlanmış, ardından göklerin ve Arş'ın rabliğiyle delil getirmeye yükselinmiş, sonra da daha umumi ve daha kapsamlı olana, yani O'nun her şey üzerindeki mutlak tasarrufuna yükselinmiştir. Bu sebeple orada umumilik edatı olan "küll" (كُلّ / her, hepsi) getirilmiştir.
[٩١، ٩٢]
[91, 92]
[سُورَة الْمُؤْمِنُونَ (٢٣) : الْآيَات ٩١ إِلَى ٩٢]
[Mü'minûn Suresi (23), 91-92. Ayetler]
مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ وَلَدٍ وَما كانَ مَعَهُ مِنْ إِلهٍ إِذاً لَذَهَبَ كُلُّ إِلهٍ بِما خَلَقَ وَلَعَلا بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ (٩١) عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ فَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ (٩٢)
{ مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ وَلَدٍ وَما كانَ مَعَهُ مِنْ إِلهٍ إِذاً لَذَهَبَ كُلُّ إِلهٍ بِما خَلَقَ وَلَعَلا بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ (٩١) عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ فَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ (٩٢) } “Allah hiçbir çocuk edinmemiştir; O'nunla birlikte hiçbir ilah da yoktur. Öyle olsaydı her ilah kendi yarattığını alıp götürür ve mutlaka biri diğerine üstün gelmeye çalışırdı. Allah, onların nitelemelerinden münezzehtir. O, gaybı da görünen âlemi de bilendir; koştukları ortaklardan çok yücedir.”
أُتْبِعَ الِاسْتِدْلَالُ عَلَى إِثْبَاتِ الْوَحْدَانِيَّةِ لِلَّهِ تَعَالَى بِالِاسْتِدْلَالِ عَلَى انْتِفَاءِ الشُّرَكَاءِ لَهُ فِي الْإِلَهِيَّةِ. وَقُدِّمَتِ النَّتِيجَةُ عَلَى الْقِيَاسِ لِتُجْعَلَ هِيَ الْمَطْلُوبَ فَإِنَّ النَّتِيجَةَ وَالْمَطْلُوبَ مُتَّحِدَانِ فِي الْمَعْنَى مُخْتَلِفَانِ بِالِاعْتِبَارِ، فَهِيَ بِاعْتِبَارِ حُصُولِهَا عَقِبَ الْقِيَاسِ تُسَمَّى نَتِيجَةً، وَبِاعْتِبَارِ كَوْنِهَا دَعْوَى مُقَامٌ عَلَيْهَا الدَّلِيلُ وَهُوَ الْقِيَاسُ تُسَمَّى مَطْلُوبًا كَمَا فِي عِلْمِ الْمَنْطِقِ. وَلِتَقْدِيمِهَا نُكْتَةٌ أَنَّ هَذَا الْمَطْلُوبَ وَاضِحُ النُّهُوضِ لَا يَفْتَقِرُ إِلَى دَلِيلٍ إِلَّا لِزِيَادَةِ الِاطْمِئْنَانِ فَقَوْلُهُ: مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ وَلَدٍ وَما كانَ مَعَهُ مِنْ إِلهٍ هُوَ الْمَطْلُوبُ وَقَوْلُهُ إِذاً لَذَهَبَ كُلُّ إِلهٍ بِما خَلَقَ إِلَى آخِرِ الْآيَةِ هُوَ الدَّلِيلُ. وَتَقْدِيمُ هَذَا الْمَطْلُوبِ عَلَى الدَّلِيلِ أَغْنَى عَنِ التَّصْرِيحِ بِالنَّتِيجَةِ عَقِبَ الدَّلِيلِ. وَذُكِرَ نَفْيُ الْوَلَدِ اسْتِقْصَاءً لِلرَّدِّ عَلَى مُخْتَلَفِ عَقَائِدِ أَهْلِ الشِّرْكِ مِنَ الْعَرَبِ فَإِنَّ مِنْهُمْ مَنْ تَوَهَّمَ أَنَّهُ ارْتَقَى عَنْ عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ فَعَبَدُوا الْمَلَائِكَةَ وَقَالُوا: هُمْ بَنَاتُ اللَّهِ.
Allah Teâlâ'nın birliğinin ispatına dair delil getirilmesinin ardından, uluhiyette O'nun ortaklarının bulunmadığına dair delil getirilmesine geçilmiştir. Kıyastan önce netice öne alınmıştır ki matlup (aranan iddia) kılınsın; zira netice ile matlup anlam bakımından birdir, itibar (bakış açısı) bakımından farklıdır. Mantık ilminde olduğu gibi, kıyasın ardından elde edilmesi itibariyle netice, üzerine kıyas delilinin ikame edildiği bir iddia olması itibariyle de matlup olarak adlandırılır. Bunun öne alınmasındaki nükte şudur: Bu matlup öylesine açık ve güçlüdür ki, ancak güvenceyi artırmak kabilinden bir delile ihtiyaç duyar. Dolayısıyla { مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ وَلَدٍ وَما كانَ مَعَهُ مِنْ إِلهٍ } “Allah hiçbir çocuk edinmemiştir; O'nunla birlikte hiçbir ilah da yoktur” kavli matlup, ayetin sonuna kadar olan { إِذاً لَذَهَبَ كُلُّ إِلهٍ بِما خَلَقَ } “Öyle olsaydı her ilah kendi yarattığını alıp götürürdü...” kavli ise delildir. Bu matlubun delilden önce zikredilmesi, delilin peşinden neticenin açıkça belirtilmesine olan ihtiyacı ortadan kaldırmıştır. Çocuk edinmenin nefyedilmesi, Arap müşriklerinin çeşitli inançlarına karşı kapsamlı bir reddiyede bulunmak içindir; nitekim onlardan bir kısmı putlara tapmaktan daha üst bir mertebeye ulaştıklarını zannederek meleklere tapmış ve: «Onlar Allah'ın kızlarıdır» demişlerdi.
وَإِنَّمَا قُدِّمَ نَفْيُ الْوَلَدِ عَلَى نَفْيِ الشَّرِيكِ مَعَ أَنَّ أَكْثَرَ الْمُشْرِكِينَ عَبَدَةُ أَصْنَامٍ لَا عَبَدَةُ الْمَلَائِكَةِ نَظَرًا إِلَى أَنَّ شُبْهَةَ عَبَدَةِ الْمَلَائِكَةِ أَقْوَى مِنْ شُبْهَةِ عَبَدَةِ
Müşriklerin çoğu meleklere tapanlar değil de putlara tapanlar olduğu halde çocuk edinmenin nefyinin ortak edinmenin nefyinden öne alınması, meleklere tapanların şüphesinin putlara tapanların şüphesinden daha kuvvetli görülmesi sebebiyledir;
الْأَصْنَامِ لِأَنَّ الْمَلَائِكَةَ غَيْرُ مُشَاهَدِينَ فَلَيْسَتْ دَلَائِلُ الْحُدُوثِ بَادِيَةً عَلَيْهِمْ كَالْأَصْنَامِ، وَلِأَنَّ الَّذِينَ زَعَمُوهُمْ بَنَاتِ اللَّهِ أَقْرَبُ لِلتَّمْوِيهِ مِنَ الَّذِينَ زَعَمُوا الْحِجَارَة شُرَكَاء الله، وَقد أَشَرْنَا إِلَى ذَلِكَ آنِفًا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى قُلْ مَنْ رَبُّ السَّماواتِ السَّبْعِ [الْمُؤْمِنُونَ: ٨٦] الْآيَةَ.
çünkü melekler gözle görülmezler, bu yüzden sonradan yaratılmışlık (hudûs) alametleri putlar gibi onların üzerinde açıkça görünmez. Ayrıca onları Allah'ın kızları zannedenlerin aldatması, taşları Allah'ın ortakları zannedenlerinkine göre gerçeği perdelemeye daha yakındır. Nitekim az önce Yüce Allah'ın { قُلْ مَنْ رَبُّ السَّماواتِ السَّبْعِ } “De ki: Yedi göğün Rabbi kimdir?” [Mü'minûn: 86] ayetinde buna işaret etmiştik.
وَ (إِذَنْ) حَرْفُ جَوَابٍ وَجَزَاءٍ لِكَلَامٍ قَبْلَهَا مَلْفُوظٍ أَوْ مُقَدَّرٍ. وَالْكَلَامُ الْمُجَابُ هُنَا هُوَ مَا تَضَمَّنَهُ قَوْلُهُ وَما كانَ مَعَهُ مِنْ إِلهٍ فَالْجَوَابُ ضِدُّ ذَلِكَ النَّفْيِ. وَإِذْ قَدْ كَانَ هَذَا الضِّدُّ أَمْرًا مُسْتَحِيلَ الْوُقُوعِ تَعَيَّنَ أَنْ يُقَدَّرَ لَهُ شَرْطٌ عَلَى وَجْهِ الْفَرْضِ وَالتَّقْدِيرِ، وَالْحَرْفُ الْمُعَدُّ
{ إِذَنْ } (izen / öyle olsaydı), kendisinden önce geçen lafzen zikredilmiş veya takdir edilmiş bir söze karşılık cevap ve ceza (şartın sonucu) harfidir. Burada cevap verilen söz, { وَما كانَ مَعَهُ مِنْ إِلهٍ } “O'nunla birlikte hiçbir ilah da yoktur” kavlinin içerdiği anlamdır; dolayısıyla cevap, bu nefiy durumunun zıddıdır. Bu zıt durum gerçekleşmesi imkânsız bir husus olduğundan, varsayım ve takdir yoluyla onun için bir şart takdir edilmesi zorunlu olmuştur. Bu tür şartlar için
لِمِثْلِ هَذَا الشَّرْطِ هُوَ (لَوْ) الِامْتِنَاعِيَّةُ، فَالتَّقْدِيرُ: وَلَوْ كَانَ مَعَهُ إِلَهٌ لَذَهَبَ كُلُّ إِلَهٍ بِمَا خَلَقَ.
hazırlanmış harf ise imtina (imkânsızlık) bildiren lev (لَوْ) harfidir. Buna göre takdir şöyledir: «Eğer O'nunla birlikte bir ilah olsaydı, her ilah kendi yarattığını alıp götürürdü».
وَبَقَاءُ اللَّامِ فِي صَدْرِ الْكَلَامِ الْوَاقِعِ بَعْدَ (إِذَنْ) دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْمُقَدَّرَ شَرْطُ (لَوْ) لِأَنَّ اللَّامَ تَلْزَمُ جَوَابَ (لَوْ) وَلِأَنَّ غَالِبَ مَوَاقِعِ (إِذَنْ) أَنْ تَكُونَ جَوَابَ (لَوْ) فَلِذَلِكَ جَازَ حَذْفُ الشَّرْطِ هُنَا لِظُهُورِ تَقْدِيرِهِ.
{ إِذَنْ } edatından sonra gelen cümlenin başında lâm (لَ) harfinin bulunması, takdir edilen şartın lev (لَوْ) şartı olduğuna delildir; çünkü lâm harfi lev (لَوْ) edatının cevabına bitişmesi gereken bir harftir ve { إِذَنْ } edatı çoğunlukla lev (لَوْ) edatının cevabında yer alır. Bu sebeple takdiri açık olduğundan burada şartın hazfedilmesi caiz olmuştur.
وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُ ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّكُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [١٤٠] .
Bunun açıklaması Nisâ Suresi'ndeki { إِنَّكُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ } “O takdirde siz de onlar gibi olursunuz” [Nisâ: 140] kavlinde daha önce geçmişti.
فَقَوْلُهُ: إِذاً لَذَهَبَ كُلُّ إِلهٍ بِما خَلَقَ اسْتِدْلَالٌ عَلَى امْتِنَاعِ أَنْ يَكُونَ مَعَ اللَّهِ آلِهَةٌ.
{ إِذاً لَذَهَبَ كُلُّ إِلهٍ بِما خَلَقَ } “Öyle olsaydı her ilah kendi yarattığını alıp götürürdü” kavli, Allah ile birlikte başka ilahların bulunmasının imkânsızlığına dair bir delil getirmedir.
وَإِنَّمَا لَمْ يُسْتَدَلَّ عَلَى امْتِنَاعِ أَنْ يَتَّخِذَ اللَّهُ وَلَدًا لِأَنَّ الِاسْتِدْلَالَ عَلَى مَا بَعْدَهُ مُغْنٍ عَنْهُ لِأَنَّ مَا بَعْدَهُ أَعَمُّ مِنْهُ وَانْتِفَاءُ الْأَعَمِّ يَقْتَضِي انْتِفَاءَ الْأَخَصِّ فَإِنَّهُ لَو كَانَ الله وَلَدٌ لَكَانَ الْأَوْلَادُ آلِهَةً لِأَنَّ وَلَدَ كُلِّ مَوْجُودٍ إِنَّمَا يَتَكَوَّنُ عَلَى مِثْلِ مَاهِيَّةِ أَصْلِهِ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ إِنْ كانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ [الزخرف: ٨١] أَيْ لَهُ.
Allah'ın çocuk edinmesinin imkânsızlığına delil getirilmemesinin sebebi, bundan sonrakine delil getirilmesinin ona da yetmesidir. Çünkü bundan sonraki daha geneldir; daha genel olanın ortadan kalkması (intifası), daha özel olanın da ortadan kalkmasını gerektirir. Zira Allah'ın çocuğu olsaydı, çocuklar da ilah olurdu; çünkü her varlığın çocuğu ancak kendi aslıyla aynı mahiyette meydana gelir. Nitekim Yüce Allah'ın { قُلْ إِنْ كانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ } “De ki: Eğer Rahmân'ın bir çocuğu olsaydı, ona ilk ibadet eden ben olurdum” [Zuhruf: 81] kavli de buna işaret etmektedir.
وَالذِّهَابُ فِي قَوْلِهِ لَذَهَبَ كُلُّ إِلهٍ مُسْتَعَارٌ لِلِاسْتِقْلَالِ بِالْمَذْهُوبِ بِهِ وَعَدَمِ مُشَارَكَةِ غَيْرِهِ لَهُ فِيهِ. وَبَيَانُ انْتِظَامِ هَذَا الِاسْتِدْلَالِ أَنَّهُ لَوْ كَانَ مَعَ الله ءالهة لَاقْتَضَى ذَلِكَ أَنْ يَكُونَ الْآلِهَةُ سَوَاءً فِي صِفَاتِ الْإِلَهِيَّةِ وَتِلْكَ الصِّفَاتُ كَمَالَاتٌ
{ لَذَهَبَ كُلُّ إِلهٍ } kavlindeki zehâb (ذَهَاب), götürülen şeye müstakil olarak sahip olma ve onda başkasının hiçbir ortaklığı bulunmaması manasında istiare yoluyla kullanılmıştır. Bu delillendirmenin tutarlı yapısının açıklaması şudur: Şayet Allah ile beraber başka ilahlar olsaydı, bu durum bütün ilahların uluhiyet sıfatlarında eşit olmasını gerektirirdi; o sıfatlar ise tam kemal sıfatlarıdır.
تَامَّةٌ فَكَانَ كُلُّ إِلَهٍ خَالِقًا لِمَخْلُوقَاتٍ لِثُبُوتِ الْمَوْجُودَاتِ الْحَادِثَةِ وَهِيَ مَخْلُوقَةٌ، فَلَا جَائِزَ أَنْ تَتَوَارَدَ الْآلِهَةُ عَلَى مَخْلُوقٍ وَاحِدٍ لِأَنَّ ذَلِكَ: إِمَّا لِعَجْزٍ عَنِ الِانْفِرَادِ بِخَلْقِ بَعْضِ الْمَخْلُوقَاتِ وَهَذَا لَا يُنَافِي الْإِلَهِيَّةَ، وَإِمَّا تَحْصِيلٌ لِلْحَاصِلِ وَهُوَ مُحَالٌ، فَتَعَيَّنَ أَنْ يَنْفَرِدَ كُلُّ إِلَهٍ بِطَائِفَةٍ مِنَ الْمَخْلُوقَاتِ. وَلْنَفْرِضَ أَنْ تَكُونَ مَخْلُوقَاتُ كُلِّ إِلَهٍ مُسَاوِيَةً لِمَخْلُوقَاتِ غَيْرِهِ بِنَاءً عَلَى أَنَّ الْحِكْمَةَ تَقْتَضِي مِقْدَارًا مُعَيَّنًا مِنَ الْمَخْلُوقَاتِ يَعْلَمُهَا الْإِلَهُ الْخَالِقُ لَهَا فَتَعَيَّنَ أَنْ لَا تَكُونَ لِلْإِلَهِ الَّذِي لَمْ يَخْلُقْ طَائِفَةً مِنَ الْمَخْلُوقَاتِ رُبُوبِيَّةً عَلَى مَا لَمْ يَخْلُقْهُ وَهَذَا يُفْضِي إِلَى نَقْصٍ فِي كُلٍّ مِنَ الْآلِهَةِ وَهُوَ يَسْتَلْزِمُ الْمُحَالَ لِأَنَّ الْإِلَهِيَّةَ تَقْتَضِي الْكَمَالَ لَا النَّقْصَ. وَلَا جَرَمَ أَنَّ تِلْكَ الْمَخْلُوقَاتِ سَتَكُونُ بَعْدَ خَلْقِهَا مُعَرَّضَةً لِلزِّيَادَةِ وَالنُّقْصَانِ وَالْقُوَّةِ وَالضَّعْفِ بِحَسَبِ مَا يَحُفُّ بِهَا عَنْ عَوَارِضِ الْوُجُودِ الَّتِي لَا تَخْلُو عَنْهَا الْمَخْلُوقَاتُ كَمَا هُوَ مُشَاهَدٌ فِي مَخْلُوقَاتِ اللَّهِ تَعَالَى الْوَاحِدِ. وَلَا مَنَاصَ عَنْ ذَلِكَ لِأَنَّ خَالِقَ الْمَخْلُوقَاتِ أَوْدَعَ فِيهَا خَصَائِصَ مُلَازِمَةً لَهَا كَمَا اقْتَضَتْهُ حِكْمَتُهُ، فَتِلْكَ الْمَخْلُوقَاتُ مَظَاهِرٌ لِخَصَائِصِهَا لَا مَحَالَةَ فَلَا جَرَمَ أَنَّ ذَلِكَ يَقْتَضِي تَفَوُّقَ مَخْلُوقَاتِ بَعْضِ الْآلِهَةِ عَلَى مَخْلُوقَاتِ بَعْضٍ آخَرَ بِعَوَارِضَ مِنَ التَّصَرُّفَاتِ وَالْمُقَارَنَاتِ لَازِمَةً لِذَلِكَ، لَا جَرَمَ يَسْتَلْزِمُ ذَلِكَ كُلُّهُ لَازِمَيْنِ بَاطِلَيْنِ:
Böylece yaratılmış olan sonradan meydana gelmiş varlıkların mevcudiyeti sebebiyle her ilah kendi yaratıklarının yaratıcısı olurdu. İlahların tek bir yaratık üzerinde birleşmeleri caiz değildir; zira bu ya yaratıkların bir kısmını tek başına yaratmaktan aciz kalmak demektir ki bu uluhiyetle bağdaşmaz, ya da mevcut olan bir şeyi yeniden var etmektir (tahsîlü'l-hâsıl) ki bu imkânsızdır. Dolayısıyla her ilahın yaratıkların bir grubu üzerinde müstakil olması zorunlu hale gelirdi. Hikmetin, yaratıcı ilahın bildiği belirli miktarda yaratığı gerektirdiği varsayımından hareketle her ilahın yarattıklarının diğerininkine eşit olduğunu farz edelim; bu durumda yaratıkların bir grubunu yaratmamış olan ilahın, yaratmadığı şeyler üzerinde bir rabliği olmaması zorunlu olurdu. Bu ise ilahların her birinde bir eksikliğe yol açar ve imkânsızı gerektirir; çünkü uluhiyet eksikliği değil, kemali gerektirir. Şüphe yok ki bu yaratıklar yaratıldıktan sonra, tek olan Allah Teâlâ'nın yaratıklarında da müşahede edildiği üzere, yaratılmışların asla hali kalamayacağı varoluşsal arazlar sebebiyle artma ve eksilmeye, güçlülük ve zayıflığa maruz kalacaktır. Bundan kaçış yoktur; çünkü mahlûkâtın yaratıcısı, hikmetinin gerektirdiği üzere onların içine ayrılmaz nitelikler koymuştur. O mahlûkât da şüphesiz bu niteliklerinin tezahürleridir. Dolayısıyla bu durum, bunun zorunlu kıldığı tasarruflar ve beraberlikler arazisiyle, bazı ilahların mahlûkâtının diğer bazılarının mahlûkâtına üstün gelmesini zorunlu kılar. Kuşkusuz bütün bunlar iki batıl neticeyi beraberinde getirir:
أَوَّلُهُمَا: أَنْ يَكُونَ كُلُّ إِلَهٍ مُخْتَصًّا بِمَخْلُوقَاتِهِ فَلَا يَتَصَرَّفُ فِيهَا غَيْرُهُ مِنَ الْآلِهَةِ وَلَا يَتَصَرَّفُ هُوَ فِي مَخْلُوقَاتِ غَيْرِهِ، فَيَقْتَضِي ذَلِكَ أَنَّ كُلَّ إِلَهٍ مِنَ الْآلِهَةِ عَاجِزٌ عَنِ التَّصَرُّفِ فِي مَخْلُوقَاتِ غَيْرِهِ. وَهَذَا يَسْتَلْزِمُ الْمُحَالَ لِأَنَّ الْعَجْزَ نَقْصٌ وَالنَّقْص يُنَافِي حَقِيقَة الْإِلَهِيَّةِ. وَهَذَا دَلِيلٌ بُرْهَانِيٌّ عَلَى الْوَحْدَانِيَّةِ لِأَنَّهُ أَدَّى إِلَى اسْتِحَالَةِ ضِدِّهَا. فَهَذَا مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: لَذَهَبَ كُلُّ إِلهٍ بِما خَلَقَ.
Birincisi: Her ilahın yalnızca kendi mahlûkâtına mahsus olması, diğer ilahların onun mahlûkâtında tasarruf edememesi ve kendisinin de başkasının mahlûkâtında tasarruf edememesidir. Bu durum, ilahlardan her birinin başkasının mahlûkâtında tasarruf etmekten âciz olduğunu gerektirir. Bu ise imkânsız bir durumu zorunlu kılar; çünkü acziyet bir eksikliktir ve eksiklik uluhiyetin hakikatiyle bağdaşmaz. İşte bu, vahdaniyete dair kesin burhanî bir delildir; zira zıddının imkânsızlığına götürmüştür. Yüce Allah'ın { لَذَهَبَ كُلُّ إِلهٍ بِما خَلَقَ } “Her ilah kendi yarattığını alıp götürürdü” kavlinin anlamı budur.
وَثَانِي: اللَّازِمَيْنِ أَنْ تَصِيرَ مَخْلُوقَاتُ بَعْضِ الْآلِهَةِ أَوْفَرَ أَوْ أَقْوَى مِنْ مَخْلُوقَاتِ إِلَهٍ آخَرَ بِعَوَارِضَ تَقْتَضِي ذَلِكَ مِنْ آثَارِ الْأَعْمَالِ النَّفْسَانِيَّةِ وَآثَارِ الْأَقْطَارِ وَالْحَوَادِثِ كَمَا هُوَ الْمُشَاهَدُ فِي اخْتِلَافِ أَحْوَالِ مَخْلُوقَاتِ اللَّهِ تَعَالَى الْوَاحِدِ، فَلَا جَرَمَ أَنَّ ذَلِكَ يُفْضِي إِلَى اعْتِزَازِ الْإِلَهِ الَّذِي تَفَوَّقَتْ مَخْلُوقَاتُهُ عَلَى الْإِلَهِ
İkinci zorunlu netice ise: Tek olan Allah Teâlâ'nın yarattıklarının durumlarındaki farklılıkta müşahede edildiği gibi, nefsin fiillerinin, çevrelerin ve hâdiselerin etkilerinden kaynaklanan arazlar sebebiyle bazı ilahların yaratıklarının diğer bir ilahın yaratıklarından daha bol veya daha güçlü hale gelmesidir. Şüphesiz bu durum, mahlûkâtı üstün gelen ilahın,
الَّذِي تَنْحَطُّ مَخْلُوقَاتُهُ، وَهَذَا يَقْتَضِي أَنْ يَصِيرَ بَعْضُ تِلْكَ الْآلِهَةِ أَقْوَى مِنْ بَعْضٍ وَهُوَ مُنَافٍ لِلْمُسَاوَاةِ فِي الْإِلَهِيَّةِ. وَهَذَا مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى:
mahlûkâtı geride kalan ilaha karşı üstünlük taslamasına yol açar. Bu da o ilahlardan bazısının bazısından daha güçlü hale gelmesini gerektirir ki, bu durum uluhiyetteki eşitlikle bağdaşmaz. İşte Yüce Allah'ın şu kavlinin manası budur:
وَلَعَلا بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ.
{ وَلَعَلا بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ } “Ve mutlaka biri diğerine üstün gelmeye çalışırdı.”
وَهَذَا الثَّانِي بِنَاءً عَلَى الْمُعْتَادِ مِنْ لَوَازِمِ الْإِلَهِيَّةِ فِي أَنْظَارِ الْمُفَكِّرِينَ، وَإِلَّا فَيَجُوزُ اتِّفَاقُ الْآلِهَةِ عَلَى أَنْ لَا يَخْلُقُوا مَخْلُوقَاتٍ قَابِلَةٍ لِلتَّفَاوُتِ بِأَنْ لَا يَخْلُقُوا إِلَّا حِجَارَةً أَوْ حَدِيدًا مَثَلًا إِلَّا أَنَّ هَذَا يُنَافِي الْوَاقِعَ فِي الْمَخْلُوقَاتِ.
Bu ikinci husus, düşünürlerin nazarında uluhiyetin alışılagelmiş gereklerine dayalıdır; aksi halde ilahların, farklılaşmaya elverişli mahlûklar yaratmama konusunda, mesela sadece taş veya demir yaratma hususunda anlaşmaları caiz olabilirdi; fakat bu da mahlûkâtın mevcut vakıasına aykırıdır.
وَيَجُوزُ اتِّفَاقُ الْآلِهَةِ أَيْضًا عَلَى أَنْ لَا يَعْتَزَّ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ بِسَبَبِ تَفَاوُتِ مَلَكُوتِ كُلٍّ عَلَى مَلَكُوتِ الْآخَرِ بِنَاءً عَلَى مَا اتَّصَفُوا بِهِ مِنَ الْحِكْمَةِ الْمُتَمَاثِلَةِ الَّتِي تَعْصِمُهُمْ عَنْ صُدُورِ مَا يُؤَدِّي إِلَى اخْتِلَالِ الْمَجْدِ الْإِلَهِيِّ إِلَّا أَنَّ هَذَا الْمَعْنَى لَا يَخْلُو مِنَ الْمُصَانَعَةِ وَهِيَ مُشْعِرَةٌ بِضَعْفِ الْمَقْدِرَةِ. فَبِذَلِكَ كَانَ الِاسْتِدْلَالُ الَّذِي فِي هَذِهِ الْآيَةِ بُرْهَانِيًّا، وَهُوَ مِثْلُ الِاسْتِدْلَالِ الَّذِي فِي قَوْلِهِ تَعَالَى لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا [الْأَنْبِيَاء: ٢٢] إِلَّا أَنَّ هَذَا بُنِيَ عَلَى بَعْضِ لُزُومِ النَّقْصِ فِي ذَاتِ الْآلِهَةِ وَهُوَ مَا لَا يُجَوِّزُهُ الْمَرْدُودُ عَلَيْهِمْ، وَالْآخَرُ بُنِيَ عَلَى لُزُومِ اخْتِلَالِ أَحْوَالِ الْمَخْلُوقَاتِ السَّمَاوِيَّةِ وَالْأَرْضِيَّةِ وَهُوَ مَا تُبْطِلُهُ الْمُشَاهَدَةُ.
Yine ilahların, kendilerinde bulunan ve ilahi şanın bozulmasına yol açacak şeylerin meydana gelmesini engelleyen denk hikmet vasıflarına dayanarak, birinin mülkünün diğerinin mülkünden farklılaşması sebebiyle birbirlerine üstünlük taslamama konusunda anlaşmaları da [varsayımsal olarak] caiz görülebilirdi; ne var ki bu mana, kudretin zayıflığını hissettiren bir yapmacıklıktan ve uzlaşmacılıktan (müsânea) uzak değildir. İşte bu sebeple bu ayetteki delillendirme burhanîdir. Bu, Yüce Allah'ın { لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا } “Eğer yerde ve gökte Allah'tan başka ilahlar olsaydı, ikisi de fesada uğrardı” [Enbiyâ: 22] kavlindeki delillendirme gibidir. Ancak buradaki delil, ilahların zatında eksikliğin zorunlu olmasına dayandırılmıştır ki kendilerine cevap verilenler de bunu kabul etmezler; diğeri ise gök ve yer mahlûkâtının düzeninin bozulmasının zorunlu olmasına dayandırılmıştır ki bunu da bizzat gözlem geçersiz kılmaktadır.
أَمَّا الدَّلِيلُ الْبُرْهَانِيُّ الْخَالِصُ عَلَى اسْتِحَالَةِ تَعَدُّدِ الْآلِهَةِ بِالذَّاتِ فَلَهُ مُقَدِّمَاتٌ أُخْرَى قَدْ وَفَّى أَيِمَّةُ عِلْمِ الْكَلَامِ بَسْطَهَا بِمَا لَا رَوَاجَ بَعْدَهُ لِعَقِيدَةِ الشِّرْكِ. وَقَدْ أَشَارَ إِلَى طَرِيقَةٍ مِنْهَا الْمُحَقِّقُ عُمَرُ الْقَزْوِينِيُّ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ مِنْ «حَاشِيَتِهِ» عَلَى «الْكَشَّافِ» وَلَكِنَّهُ انْفَرد بادعاء أَنه مَأْخُوذٍ مِنَ الْآيَةِ وَلَيْسَ كَمَا ادَّعَى. وَقَدْ سَاقَهُ الشِّهَابُ الْآلُوسِيُّ فَإِنْ شِئْتَ فَتَأَمَّلْهُ.
Zat bakımından ilahların çoğalmasının imkânsızlığına dair katıksız burhanî delile gelince; onun kelam ilmi imamlarının, şirk akidesine hiçbir geçerlilik bırakmayacak şekilde tam olarak açıkladıkları başka öncülleri vardır. Muhakkik Ömer el-Kazvînî el-Keşşâf üzerine yazdığı Hâşiye'sinin bu yerinde bu yollardan birine işaret etmiş, fakat bunun ayetten çıkarıldığını iddia etmede tek kalmıştır ki durum iddia ettiği gibi değildir. Şihâb el-Âlûsî bunu nakletmiştir; dilersen onu inceleyebilirsin.
وَلَمَّا اقْتَضَى هَذَا الدَّلِيلُ بُطْلَانَ قَوْلِهِمْ عُقِّبَ الدَّلِيلُ بِتَنْزِيهِ اللَّهِ تَعَالَى عَنْ أَقْوَالِ الْمُشْرِكِينَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ وَهُوَ بِمَنْزِلَةِ نَتِيجَةِ
Bu delil onların iddialarının bâtıl olduğunu gerektirince, Yüce Allah'ın: { سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ } “Allah, onların nitelemelerinden münezzehtir” buyruğu ile delilin hemen ardından Allah Teâlâ müşriklerin sözlerinden tenzih edilmiştir; bu ise delilin neticesi